Monday, December 27, 2010

पारस, रुबेल व गणतन्त्र

- राजेन मानन्धर

थ्व युद्धय् पारस बुत, रुबेल त्यात तर जुजुबादी त्यात, गणतन्त्रबादी बुत। जुजुवादीतय्गु माग कथं पारसयात न्यूनतम सजाय जुल, गणतन्त्रवादीतय् मागकथं रुबेलयात छानबिनय् महः। थ्व गणतन्त्र नेतातय्गु इच्छां वःगु मखु, जनताया बलं नेतात हयेत बाध्य जूगु खः।

वंगु मंसिर २५ गते शनिबार बहनी ७.३० बजे चितवनया टाइगर टप्स रिसोर्टय् नाटकीय ढंगं वा संजोगं पुलांम्ह युवराज पारस शाह व परराष्ट्रमन्त्री सुजाता कोइरालाया घरज्वाइँ रुबेल चौधरी नापलात। जीवनय् न्हापांखुसी नापलाःपिं निम्ह न्ह्यइपुक खँ ल्हानाच्वन, घय् नं पुल। लिपा राजनीतिया खँय् कचमच जुल। वं रुबेलयात जंगलय् धुँ स्याः वने नु, मवल धाःसा छ सी, छंत सिधयेकेधुंकाः छिमि कलाः व मचायात नं सिधयेके धाल। लिपा हानं बन्दूक ज्वना वल, नोजलं टेबलय् दाल अले धाल�छ सित। छ व बास्टर्ड खः गुम्हेस्यां मुकं राजतन्त्र मदयेकल नं धाल। वं हानं धाल, जिं छिमि कलाः व काययात सिधयेकेगु आदेश बी धुन, छिमित लाइन तयाः स्याना बी धकाः बन्दुकं ताके यात। लिपा पेस्तोल रुबेलया कपालय् तयाः धाल, जिं सुट यायेत्यनागु दु। लिपा वं छगू राउण्ड गोली चले यात।

एक्शन फिल्मया छगू सिन थें च्वंगु रुबेलं छगू पत्रिकायात बिउगु थ्व अन्तर्वार्ता ब्वँमिपिनि लागि ला रोमांचक जइफु तर थ्व घटनायात भोगे यायेमाःम्हेसिया ला म्हय् जिउ दइ मखु, थ्व धया च्वनेम्वाः।

शनिवाःया थ्व घटना लिपा सोमवाः तिनि पारस पोखरा वन। पत्रपत्रिकाय् वःकथं थ्व घटना लिपा इन्डोनेशियाय् वनाच्वंम्ह परराष्ट्र मन्त्री सुजाता कोइरालां फोनं शाहयात ज्वनेत आदेश बिल।वयात ज्वनेत अनुसन्धान समिति दयेकाः अनुसन्धान यानाच्वँच्वं हे प्रधानमन्त्रीं नं तप्यंक निर्देशन बिउगु जुयाच्वन। मंसीर २९ गते शाहयात बंगलादेशी नागरिक चौधरीयात गोलीं कयेकूगु अभियोगय् ज्वनेत पोखराया फूलबारी होटेलय् पुलिस वन, ६ घण्टा मिहेनत यानाः वयात अनं हेलिकप्टरय् तयाः भरतपुर प्रहरी तालीम केन्द्रय् यंकल। पीडितं उजुरी मबीकं पुलिस थम्हं तयार याःगु प्रतिवेदनया आधारय् सार्वजनिक थासय् गोली चले यानाः त्रास ब्वलंकूगु द्वपनय् वयात ज्वंगु खः। पारसं बयान बिउबलय् हवाइ फायर यानागु खः धकाः धाल, पत्रकार सम्मेलन हे याये मफुसां वयागु धयातःगु विज्ञप्तिइ नं अथे हे दु। उखे चौधरीयात धाःसा बयान कायेत तकं सःतेगु आवश्यकता मतायेकल सरकारं। आः हानं वया विरुद्ध रिट तयेगु नाटक जुयाच्वंगु दु।

निन्हु प्यन्हु लिपा थ्व नाटकय् हानं छगू नाटकीय मोड अबलय् वल, गबलय् छखे पारसं गोलीं कयेकागु मदु धाल, मेखे रुबेलं वयाके बन्दूक हे मदु धाल। थ्व ला निम्हेस्यां फानागु ई फ्यये थेंज्याःगु खँ जुल। वयात ज्यान मार्ने उद्योग, राष्ट्रिय निकुन्ज ऐन अले हातहतियार तथा खरखजाना ऐन लागू मजुल। वयां लिपा थम्हं हे दयेकूगु प्रतिवेदनय् पारसं गोली कयेकूगु खने मंत धकाः थःगु ख्वालय् थम्हं हाखलं इलेगु ज्या नं सरकारं यात। खँ फासांफुसुं जुल।

थ्व गोलीकाण्डं शाहयागु करतुत उजागर याये ला मफुत तर चौधरीया गोरखधन्दाया धकिं धाःसा छ्यातां चायेका बिउगु दु। थ्व मनू ला आःतक न्यनेदु कथं बंगलादेशीतय्त नेपाली नागरिकता बियाः विदेश छ्वयेगु, पुलिसयात माःगु सामानया ठेक्का कयाः करोडौं घोटाला यायेगु अले मन्त्रीया छेँय् च्वनाः टेलिफोन गैरकानुनी सम्पर्कसूत्र दयेकाः नेपाल टेलिकमयात ठगे यानाच्वंम्ह नटवरलाल जुयाच्वन धकाः सीकेत धाःसा ग्वाहालि जुल। अझ, थ्व मनू न्हापा हे शंकाया घेराय् लानाच्वंसां ज्वने मफुगु धइगु नं खँ वल। अझ, ब्याहा न्ह्यः थःगु पत्रिकाय् फोटो छापे जूगु धकाः नक्कली कभरपेज दयेकाः क्यंगु व थःत व कोइरालायात डाक्टर धकाः वेबपेज दयेकाः क्यनातःगुलिं थुपिं गुलि ग्यंपिं धकाः सीकेत जनतायात अःपुल। थुकथं भारतय् बूम्ह गिरिजा प्रसाद कोइरालाया नेपाली म्ह्याय्या जर्मन भाःतया जर्मन म्ह्याय्या बंगलादेशी भाःतया थ्व करतूत यक्वसिया निंतिं मिखा चायेकेगु वासः जुल, विशेष यानाः नागरिकता बीत कन्जुस्याइ याये मजिउ धाइपिंत।

जन्मकाःछि नेपाली कांग्रेसय् राजनन्त्रया वकालत याइम्ह सुजाता कोइरालायात अचानक राजनन्त्र खनाः तं पिहां वल। भारतयात नेपाःया पासपोर्ट छापेयाके बी मखनाः लागिमिगि चायाच्वंम्ह, चुनावय् बुनाः नं उपप्रधान व परराष्ट्र मन्त्रीया भाला कायेखंम्ह कोइरालायात मनूतय्सं अथेभनं धायेवं थः नेपाःया मन्त्री लाकि बंगलादेशी छम्हेसिया ससःमां धइगु ल्वःमनाः चौधरीया कानुनी सल्लाहकारं धाये थें फुसा प्रमाणित या धाल, वयात बयान बीकेत ग्वाहालि मयाः। चौधरीयात गोलीं कयेकल धकाः न्हापां राज्ययात जानकारी बिउम्ह हे कोइराला जुइफु, थ्व ल्याखं थःगु वचनया इज्जत तयेमाःगु खः (मखुसा किर्ते जाहेरीया अभियोग लायेफु)। तर चौधरीया आगं पिहां वःगुलिं हे जुइ, लिपा शाहं गोलीं कयेकूगु मखु धकाः राज्य पक्षं प्रतिवेदन बिलं नं देशया मन्त्रीं कू नयाच्वनेगु बाहेक मेगु छुं याये मफुत। आः ला नेपाली कांग्रेसया महामन्त्रीं नं रुबेलयात छानबिनय् हयेमाःगु खँ ल्हाना हयेधुंकूगु दु। थ्व ल्याखं चुनावय् बुनाः बांलानावःगु सुजाताया राजनीतिक भविष्य घरज्वाइँया मतिनां धुसकुस याइगु सम्भावना दयावःगु दु। थ्व ला थः खाःया छेँय् च्वनीम्हेस्यां मेपिंत अप्पा. कयेके मजिउ धइथेंज्याःगु अवस्था वल।

थ्व घटनाक्रम नेपाली संचार जगतया निंतिं तःधंगु हे मसला जुल। कानुनी राज्यया म्येँ हालाजुइपिंत गोली चले जुइगु यइ ला मखु, तर न्हियान्हिथं गोली चले जुइगु देसय् थ्व अभूतपूर्व खँ जुल। मजुइगु नं गथे? गणन्त्र वयेधुंकाः पारस शाहयात दकलय् न्हापां न्हाय्पं नीके दइगु। शायद उमिसं ला थ्वहे घटनाय् लाकाः पारसयात देश निकाला हे याये खनी धकाः स्वयाच्वंगु जुइ। धया बिल, गणतन्त्रय् सुं कानून स्वयां च्वय् जुइ मखु धकाः। तर थनया राजनीतिक माहौल चांचां हिला वनाः पारसयात इकिधिकि संके मखंसेलि उमिसं थःगु तं रुबेलयात प्वंकल, थम्हं सुचुका तयागु वयागु आगं प्वलाः। अले थःगु हे समाचारया खण्डन यायां पत्रकारिताया अभ्यास यात।

थुथाय् गणतन्त्रावादी धायेके यःपिं पार्टीतय्गु प्रतिक्रिया अर्थपूर्ण जुल। पारसयात कारबाही याये मजिउ धाःपिं थःत ज्वंकेत नं तयार जुल, तर नेपाली कांग्रेस, एमाले व माओबादी धाःसा थुकिया बारे प्रतिक्रियाविहिन जुयाच्वन। देय्न्यंकं जुजुवादीतय्गु जुलुस वल नं नेविसंघ व अखिल धाःपिं प्रतिकारय् मवः। न पारसयात कारवाहीया समर्थन यात, न विरोध यात, न रुबेलयात नं कारबाही या धाल। चिचीधंगु घटनाय् नं राजनीतिक लबः कायेसःपिं खेलाडीत थन धाःसा थः नेतां गनथाय् सुलि पुइ धकाः पियाच्वँच्वं हे चा बित, न्हि बित। अझ छम्ह माओबादीं ला पारसयात कारबाही यात धाःसा राष्ट्रिय स्वाधीनताया आन्दोलन कमजोर जुइ धकाः तकं धया बिल। शायद थुकिया आशय फुम्हेस्यां मफुम्हेसित ख्यायेत वा स्यायेत लाइसेन्स मदुगु हतियार ज्वना जुइ दयेमाः धका पारसया बचाउ जकं यायेत स्वःगु खः ला?

छखे पारसया अबु आः जुजु मखुत, रुबेलया ससःमां आः नं मन्त्री खःनि। यदि थ्व पारसं मखुसें मेपिंसं गोली कयेकूगुसा थुलि याकनं ज्वनी ला? गोलीं कयेकीम्ह मनूयात ज्वनेत हेलिकप्टर वइ ला? हानं झिद्वः दां बं पुइकाः त्वःता हइला? अले वं यदि मन्त्रीया घरज्वाइँयात मखुसें सुं प्रविण गुरुङयात कयेकूगुसा वयात उलि याकनं ज्वनी ला? व रुबेल मखुसंे मेम्ह जूसा बयान बिउमवसे गाइ ला? थः घरज्वाइँयात मखुसंे सुं साधारणयात गोलीं कयेकूगु जूसा वयात कारबाही यायेमाः धकाः सुजातां विदेशंनिसें दबाव बीला? मचिकंया भाः थकाःगुया विरोध यायेसःपिं पार्टी व नेतात थज्याःगु इलय् म्हुतुइ धौ फिनाः च्वनाच्वनी ला? गणतन्त्रय् थ्व ला जुया हे च्वनी धइगुया संकेत नं खः थ्व घटनाक्रम।

सत्ताया लोभय् देश मियाः नइपिनिगु छु खँ ल्हायेगु? पारसयात कारबाही यात कि जुजुवादीतय्सं आन्दोलन याइगु, रुबेलयात
कारबाही यात कि सुजाताया आन्दोलन शुरु जुइगु। थ्व इलय् सत्ताय् प्यपुनाच्वनेगुसा निम्हेसितं कारबाही मयायेगु थेंज्याःगु मेगु राजनीतिक 'सहमति' मेगु दइ मखु। थ्व ला प्रतिनिधि घटना जक खः, आन्दोलन जुइ, सरकारय् च्वनाच्वने मखनी धकाः थन सलंसः मनूतय्गु तयेधुंकूगु मुद्दा लितकाःगु दु, जेलय् तयेधुंकूपिं अपराधीतय्त त्वःतूगु दु।

थ्व युद्धय् पारस बुत, रुबेल त्यात तर जुजुबादी त्यात, गणतन्त्रबादी बुत। जुजुवादीतय्गु माग कथं पारसयात न्यूनतम सजाय जुल, गणतन्त्रवादीतय् मागकथं रुबेलयात छानबिनय् महः। थ्व गणतन्त्र नेतातय्गु इच्छां वःगु मखु, जनताया बलं हे जक नेतात हयेत बाध्य जूगु खः। उकिसनं न्ह्यागुसां यानाः थन राजतन्त्र ल्यंका तयेमाः धयाजूपिं सुजाता कोइरालात दत्तले थ्व चकुया धारय् दनाच्वंगु गणतन्त्रयात हानं हानं थज्याःगु प्रहार जुयां च्वनीतिनि। आः जनतां नेपाःया संसदीय इतिहासय् १७ साल छाय् वल धकाः थुयावःगु दु। थज्याःपिं हे मनूत सत्ताय् लानाच्वन धाःसा थःके दुगु श्रीपेच पुनाः ज्ञानेन्द्र नारायणहितिइ च्वंवंगु स्वयेत तःन्हु लना च्वनेमाली मखुत।

http://newanepa.com/show_bichadabu.php?id=1305

Thursday, November 18, 2010

भिन्तुनाया राजनीति


राजेन मानन्धर
यःसां मयःसां, खःसां मखुसां थौंया थ्व बालंच्वंपिन्सं त्ययेकाच्वनेमाःगु प्रस्तावित नेवाःराज्यय् भिन्तुना हे जक अज्याःगु छगू ख“ग्वः खः गुकिं नेवाःतय्त दछितकया निंतिं क्वाकेगु शक्ति बिइ ।

धाथें उकुन्हु उलि मनूत पिनेवयाबिइकि उपिं ल“ दानाः नारांहितिपाखे स्वयावन धाःसा गणतन्त्र म्हपुजाकुन्हु हे वयेफु । अथेजुयाःला पंचायतकालंनिसें भिन्तुना धालकि अबलय् अञ्चालिश निसें जनसेवाया इन्सपेक्टर तकं थर्कमान । अले न्हूद“ वल कि उमि जागिर बचेयायेगु राजनीति शुरु जुइ ।

व सः, म्हूचिउ“गु ल्हाः, धिमय्, धाः व मोटरसाइकलया हर्न । अन प्रत्येक मनूतय्के थः नेवाः जुयाया गर्व दइ, नेवाः छम्हस्यां याःगु राष्ट्रसेवाया लुमन्ति दइ, भाषिक दमन विरुद्धया चिल्लाय् दइ, अले थःगु भूमिइ थःगु हे शासन जुइमाःगु अव्यक्त माग नं । अथेजुयाः चायेकं मचायेकं थ्व नेवाः शक्तिप्रदर्शनया परेड हे जुयाबिइ । दुने छु दु धइगु मसिउपिं नकतिनि नेवाःतय्गु स्वनिगलय् वःपिं आप्रवासी नेतात ला थ्व जक खनाः ज्ञानेन्द्रं सत्ता त्वःतूथें त्वता नं वनीगु जुइ यदि उमिगु लिउने थ्व नेवाःतय्गु माकःफुइ“जक खः धकाः कनाबिइपिं नेवाः चम्चात मदूगु खःसा । अज्याःपिन्त राजनीति यायेगु नं थ्व उर्वरा भूमि जुयाच्वंगु दु ।

बिइपिन्सं सत्ता हे बिइगु नं जुइ । बरु विडम्बना ला छु धाःसा कायेगु हैसियत दयाःनं उमिसं फ्वनेबलय् मेगु छुं फ्वनीमखु, बस् नेपाःया नामं स्वनातःगु संवत्यात नेपाःया धयाबिउ धकाः जक फ्वनी, अले उकिया पलेसा बिइजिउपिं मजिउपिं, बिइमाःपि,ं म्वाःपिं दक्वसित मन चकंकाः भिन्तुना बिइ । 

अथे जुयाः ला अन सुयातं वयेत निषेध मदु । दछियंक नेवाःतय्गु विरुद्ध थःगु वुद्धि व शक्ति फुकीपिं नेतात नं अन इस्तरी तयातःगु लंसुरुवाःफिनाः सि“न्हाय् ब्वःवइ । अथेसां गबलें नेवाःतय्सं उमित लाकमं मकयेकू, हाखलं मइकू बरु भिन्तुना बियाच्वनी, पृथ्वीनारायणल शाहयात कुमारी माजुं सिन्हः तिकूथें । अथे याइमखु धकाः हे सियाः नं नेवाःतय्त स्वनिगलय् अल्पमतय् लाकेत ब्वनाहःपिं थःथःगु जिल्लाया कार्यकर्तातय्त ब्वयाः थन एकजातिया सर्वसत्तावाद् लादेयाइपिं नेतात पार्टीया ध्वा“य् ज्वनाः नेवाःतय्गु दथुइ मार्चपास याःवइ ।

मेखे द“य् दसं छथ्व ज्योतिषतय्सं चन्द्रमासया क्यालेण्डरहे अनुपयुक्त धायेकेत म्हपुजाकुन्हु तिथि स्यंकाबिइ अले म्हपुजा गबलय् याकेगु धइगु ख“य् ये“, यल व ख्वपया धर्माधिकारीतय्गु राजनीति शुरु जुइ । समस्या ज्यंकेमाःपिन्सं स्वंगु दलया नेतातय्सं थें थःत्याःगु जक ख“ ल्हाइ अले न्हिकां झंगःतय् हानं छन्हु बिदा थपेयाकेगु राजनीति शुरुजुइ ।

देश हिल, व्यवस्था हिल तर सत्ताय् धाःसा इपिं हे । उमिसं सिउ, नेवाःतय्सं मेगु छुं फ्वनीमखु, उकिं उलि हे बिइत नं स्वंगू दशक बिकी । अथेसां नेवाःतय्त वहे खय् बर्मू मन्त्री माः । हरेक द“य् न्यय्द्वः नेवाःतय्गु अभिवादन नयेगु लोभं दछि तक नेवाःतय्गु सातु काइपिं व उमिगु नैसर्गिक अधिकारय् विष ल्वाकछ्याइपिं नं अन सम्मानित जुयाः बाघौतक नेवाःतय्सं मथूगु भासं बकवास बियावनी । थ्व उमिगु राजनीति जुल । अले बफरा नेवाःत नं दछितक गुगु भाय्या विरोध याइ, व हे भासं उकुन्हु व मन्त्री नं निगू नायुगु शब्द नवानावनीला धकाः न्हाय्पं बियाः न्यनाच्वनी । 

अनथाय् उपिं नेतातय्त अन दनेगु हैसियत बिइपिं नेवाः नेतातय्गु राजनीति नं कम रोमांचक मजू । दछितक अलःमा नं सिमा जुयाः थन नेवाःतय्त क्वाकी अले द“य् छकः थःगु सक्कली रुप क्यनी बसन्तपूया दबुलिइ — वृन्दायात छल यायेधुंकाः जालन्धरं क्यंथें । नेवाःत व थः नं सामन्ती सरकारया दास जक खः धकाः क्यनेत नेवाःभूमिइ नेवाःतय्त बुकाः चुनाव त्याकावःपिं निसें छम्ह नेवाःयात म्वाःम्वाकं स्यानाः वयागु लासय् गयाः सत्ताय् वनीम्हसित थनेहयाः शत्रुया लाकां फ्ययेगु चाकडीबाजया विश्व रेकर्ड तइम्ह जि हे खः धकाः क्यनेगु नं चानचुन राजनीति मखु । 

भिन्तुनाया ख“ वल कि नेपालभाषा मंकाः खलःया ख“ वइ । यःसां मंकाः खलः मयःसां मंकाः खलः —थ्व नं राजनीति खः । दर्ताया ख“ हइ, गुलिस्यां अधिवेशनया ख“ हइ, अडिटिङ व पारदर्शिताया ख“ वइ, पदीय उत्तरदायीत्वया ख“ वइ, दबू छे“या ख“ नं वइ । गुलिं गुलिं भाषाख्यलय् सक्रिय जुयाःनं न्हूद“कुन्हु छे“य् थःत कुनातइ । यःम्हस्या यःम्ह भिं, मयःम्हस्या सासः नवइ । स्वंगू दशकतक थ्व आलोचनाया वमवर्षा फयाच्वनेगु इम्यूनिटी नं राजनीतिक खः । नीस्वनाः स्वला मदुनीबलय् दतंफतं न्हय्म्हस्या ज्यासनापुचः च्याथाय् बायावनीगु नेवाः संगठनया संस्कारय् थुकितक म्वानाच्वनेगु नं छगू राजनीति खः । थुलि मछि व्यंग्य, चर्चा, तिरस्कार, वहिष्कार, वितृष्णा व घृणाया पात्र जुइगु जक मखु थुकिया कारणं भाषा ख्यःप्रति विषवमन जक यानाः जीवन फुकीपिनिगु पुस्ता हे तयार जुइगुया कारण जुइदइगु नं कम राजनीतिक मखु मंकाः खलःया निंतिं । 

मंकाःखलकं यायेमाःगु मयाः, यायेमजिउगु यात, उकिं थ्व सजायया भागिदार खः । तर उकियात सराःबिइपिन्त नं थःथःगु संस्था गुलि प्रजातान्त्रिक, उत्तरदायी, पारदर्शी व उमिसं नेवातय्त गनतक यंकल धकाः न्यंसा म्हुतुइ पाकां सुयाच्वनी । थम्हं चुरस स्वाइ“स्वाइ“ सासां ल्वगियात ”चुरस भपियादी मजिल” धकाः प्रेस्क्राइब याइपिं डाक्टरतय्त म्हसीके थाकु मजू थ्व चिकीचाधंगु शहरय् ।

अथेजुयाः द“य् दसं न्हूद“ सिधयेवं लु“वह पसः निसें भतिपसलय् तक थाय् थासय् न्हूद“ समारोहया व मंकाःखलःया चर्चा जुइ । ख्वालय् धायेभाःमखंपिन्सं आकसय् थुकलं बिइ, मूमसःगु अय्लाः त्वनाः लगेजूगु अभिनय याइ । काय् मबूनिबलय्या ख“ भउयात कनी । ”आः ला मजिल, न्ह्यागु सां यायेमाल” धाइ, धाधां दछि फुइ । आः हाकनं भौचिया गःपतय् सुनां गं घाकेगु धइगु ख“ जुयाच्वंगु दु ।

स्वीद“या दुने बागमति ता“क्वय् यक्व लः बाः वनेधुंकल । थौंतकया दुने यक्वस्यां मंकाःखलःया श्रीपेच पुइमखनीगु जुइसातकि मेगु तःगु खलःत नीस्वनेधुंकल । नेवाः महागुथि, नेवाः देय् दबू, नेवाः राष्ट्रिय आन्दोलन व देय्गुथि नेपालमण्डल अज्याःगु निगू प्यंगू नां जक खः । भौतिक रुपं कोमाय् लाःथें जुइधुंकूगु मंकाः खलःयात म्वाकेमाल धायेगु आदर्शया ख“ जुल । तर आः वयात म्वानावल धाःसा हानं यक्वस्या निंद हराम जुइगु निश्चित दु । मंकाः खलकं याये धाःगु ज्या मयासेंलि ग्वंवः महायेक नं सुथ जूगु दु, गुलिं वंगलय् वने धकाः जंगलय् वंगु दु । आः उहिलेको कुरा खुइले धाइपिं दइ, अबलय् हे व यमि छु“ जक खः धाइपिं दइ, म्वाके हे माःसा जिपिं धु“ जुइ, उकियात छु“ जक यानातये धाइपिं नं दइ ।

मंकाः खलःयात हानं म्वाकेमाःगुया कारण स्वयम् हे नं राजनीतिक जुइफु । बांलाःगु ज्या यानाः जनताया नुगलय् च्वनेमफुपिं सत्ताया ल्वापुखिचात अःपुक हिसिचादूगु नां दूगु व नेवाःतय्गु नुगलय् च्वनाच्वंगु मंकाः खलः थःगु यानाकयाः नेवाःतय्त थःथःगु पार्टीया ब्यालटबक्सय् भोग बिइगु लोभं थन पार्टीतय् ई चुकुचुक वनाच्वंगु दइ । म्हसीके थाकुपिं त्वःताः छगू पार्टी बसन्तपूया तामझाम थःगु यायेमखनेव आः मंकाःखलःप्रति आक्रमक जूगु दु । हरेक मनूतयगु ल्हातिइ छगू छगू पार्टीया ध्वा“य् दुबलय् अले खय् बर्मू नेतातय्त नेवाःतय्गु लगाम ज्वंकेत नेवाःकार्यकर्तात सनाच्वंबलय् थःत थज्याःपिंं पाखें गथेयानाः बचेयायेगु धइगु मंकाःखलःया न्हूगु चुनौति जुइफु । मेखे आः सक्रिय खनेदयाच्वंगु नेवाः खलःपुचलं थःगु बर्चस्व कायम यानातयेत गथेयानाः थुकियात स्याबोटाज यायेफु धैगु ख“य् आः म्वानावइगु मंकाःखलःया नेतृत्वं बिचाः यायेमालेफु । अथेजुयाः मंकाः खलः म्वाकेमाःगु नेवाःतय्गु स्वाभिमानया ख“ खयाःनं थ्व धइगु बाघ भैरव म्वाकेगु मजुमा धकाः मंकाःखलःया मतिनामिपिन्सं बिचाः नं यायेमाः । 

Thursday, November 4, 2010

20101104 शंखधरया चर्चाय् फुनाच्वंगु नेवाः शक्ति


राजेन मानन्धर

नेवाःतय्सं शंखधरयात गबलय् लुइकल धइगु ला त्याजिक्क सुनां धाःगु मसिउ, तर गबलय् निसें लुइकल, अबलय्निसें व उमिगु, न्हयपुइ, नुगलय्, हिनुलिइ दु, कमसेकम म्हपुजाकुन्हु छे“य् यायेमाःगु ज्याजि त्वःताः बसन्तपू वा अथे हे मेमेगु भिन्तुनाया र्यालिइ वनीपिं भाषा संस्कृतिइ मतिना दुपिं नेवाःतय्गु दथुइसां चाःचाःहिलाच्वनी हिप्नोटाइज्ड जुयाः ।

शंखधरया नां कालकि छाय् झी अपाय्सकं उत्साहित? वयागु नां दुगु लेख लूसां समाचार न्हूगु मुर्ति लूसां हंगामा । छाय्? जब शंखधरं लखुतिर्थया फि हयाः स्वनिगःया दक्वसित त्यासां मुक्त यात, अबलय् नं वं छन्हु नेवाःतय्सं थःत उलि सम्मान याइ धकाः मतिइ तःगु खइमखु । म्होतिं नी स्वीद“ दत नेवाःतय्सं शंखधरया नां कयाच्वंगु, वयागु नामय् मञ्चय् च्वनाः वयात लुमंकाच्वंगु । वयात द्यः धया, महामानव धया, दानवीर धया, छु छु जक मधया । वंयाःगु ज्या पक्का हे तःधंगु ज्या खः, छम्ह जुजुं हे यायेमफइगु ज्या याःगु नं खत । तर उकिया तारिफ गुलि जुलकि बिलिबिलि जाइ?

न्हापा आन्दोलनया हे रुपं क्वहांवःगु खइ नेवाःत म्हपुजा कुन्हु नेपाल संवत् थःगु मौलिक संवत् जूगुलिं सरकारं नालाकायेमाः थुकियात नेवाःतय्गु जक मखु सम्पूर्ण नेपाःमितय्गु हे दयेकेमाः धकाः । अबलय् निसें नेवाःतय्गु मेच्वकाय् यगानाच्वंगु दु शंखधर । उखे शंखधर, थुखे हु“शंखधर, च्वय् शंखधर, क्वय् शंखधर । गुलिं लि“याम्ह शंखधर, गुलिं चायाम्ह शंखधर । उलिं मगानाः म्येय् शंखधर, क्यासेटय् शंखधर, सिडिइ शंखधर, क्यालेन्डरय् शंखधर, टिशर्टय् शंखधर, हुलाक टिकटय् शंखधर । मेथाय् गन गन शंखधर । थ्व हे दथुइ झीसं तःम्ह शंखधर नं बुइकेधुन — गुलिं न्हाय् फ्याफःम्ह, न्हाय् च्वमुम्ह, मिखातग्वःम्ह, यार्पाम्ह, सपःदुम्ह, स“मदुम्ह, गःपःतपुम्ह, बाइसेप तपुम्ह, भोरी तग्वःम्ह, जोगीथेंच्वंम्ह, साहुथेंच्वंम्ह, क्लीनसेभयानातःम्ह, ग्वाय्दारि दुम्ह, ध्यबा ह्वलाच्वंम्ह आदि आदि । थ्व कल्पना खःलाकि, सिर्जना खः लाकि, इतिहास खः लाकि नेवाःतय्गु न्हाय् ध्यंगु?

खः । नेवाःत तसकं कल्पनाशिल, मुंगेरीलाल थेंज्याःपिं । अथेजुयाः शंखधरया तःगु हे बाखं पिदन — वयागु ख“ वयात मिलेमजू, वं धालकि वं त्वाःल्हाये हे माः । गुलिस्यां वयागु नां हिल, गुलिस्यां वयागु पेशा हिल, गुलिस्यां कुनां हिल । गुलिस्यां वयात बंजाः धाल गुलिस्यां ला जुजु नं धाल । मेपिन्त अथे याये मजिउ धया च्वंपिन्सं न्हापं न्हून्हूगु ख“शंखधरलिसे स्वाके हइ अले वयागु जक सत्य मेपिनिगु फुक्क फय्गं धकाः तकं च्यालेन्ज याइ । थज्याःगु ज्यो याइपिन्त झीसं थौं विद्वान हे धयाच्वना ।

स्वंगू दशकतक लगातार अध्ययन जुयाच्वंगु नेपालय् छुं विषय दुसा व शंखधर हे खः । थ्व निद्वः द“पुलांगु नेवाः सभ्यताया दुने अज्याःपिं शंखधरपिं तःम्ह हे बुल जुइ, अज्याःगु लुमंकेबहगु ज्या नं तःम्हस्यां हे यात जुइ । धयाच्वनेम्वाः हलिमय् हे बय्बय् यायेबहगु थ्व सभ्यता छम्ह निम्हस्या कुतलं जक पुवनेफइमखु । थाय्, अवस्था व आवश्यकता अनुसार भिंगु वा परोपकारया ज्या व उकिया उच्चताया अर्थ पानावनी । थौया थ्व स्वनिगलय् न्ह्याम्हं वयेजिउगु, राजनीटिक पार्टीया समर्थन यानाया भरय् बागमति सिथय् च्वंगु जग्गा अतिक्रमण यायेजिउगु अले सिमापारीं वयाः आन्दोलनयानाया भरय् नागरिकता कायेजिउगु थेंज्याःगु फ्यासुगु राजनीतिक अवस्थाय् सुं नं न्ह्याक्व हे सम्पन्न जूसां देसय् च्वंपिं दक्व सित ऋण मुक्त यायेफइमखु । थ्व आः वल्र्डबैंक, यूएनडिपि वा बिल गेट्स हे वःसां संभव मदु । उकिं अबलय् शंखधरयागु थेंज्याःगु ज्याः थन तःम्हस्यां तःकः हे यायेधुंकल जुइ धका धायेफु । अथे खः सा ग्व ले झी इतिहासकार व संस्कृतिविद् धयातयापिन्सं मेमेपिं महामानव नेवाःतय्गु बारे जानकारी पित बिउगु? न झीसं व स्वयाः न्हापा भिंगु ज्या यानावंपिनिगु नां लुमंका, न वस्वयाः लिपायाना वंपिनिगु हे । छम्हसित म्वाकेगु धइगु मेपिं गुइगुम्हसित स्यायेगु मखुला ? अथे खः सा उकिया सजाय फयेत थौंया थ्व शंखधरविद्त तयार दुला? थ्व हे धर्म, थ्वहे संस्कृतिइ व राज्य व्यवस्थाय् छम्ह अज्याःगु कल्याणकारी ज्या याइम्ह जन्म जुइगु अले अन हे अज्याःम्ह दानी मेगु झिंछसःद“ तक जन्म मजुइगु संभव मदु । शंखधर मेगु ग्रह, मेगु सभ्यतायाम्ह मनू मखुसा अज्याःगु नुगः दुम्ह मनू थ्व नेपाःमामं हानं छक्व मबुइकीला?  कमसेकम व लिसे ज्वः लाःगु, वयागु ज्याया बछि वा चकंछि जक सां गुण दुम्ह मनूया बाखं नं झीसं थ्व नेवाः संस्कृति वा वंशावलीइ ब्वनेमखं । गनं व शंखधरया जन्म हे नं छगू भूल जकं खःला धका आः या शंखधरविद्तय्सं मेम्ह शंखधरया स“छपुकिछि तकया गुण दुम्ह छम्ह मनू नं लुइका क्यनेमफुगुलिं नं अनुमान यायेत थौंया आधुनिक नेवाःतय्त बाध्य याना बिउगु दु ।

नेसं ११०० निसें शंखधरया नामय् गसिस्यां लेख, बाखं, प्याखं, कविता आदि च्वयेधुंकल उकिया ल्याःचाः यायेअःपु मजू । थ्व द्वःछि स्वयाः म्हो जुइमखु धइगु छगु अनुमान जक खः । हरेक च्वमिया दक्वस्या छप्वाः म्हुतु — द“य् दसं वहे बिचाः, वहे श्रध्दा, वहे आदर्शयात लुमंकाः न्हयःने वनेगु बिचाः । थ्व लेख रचना हानं अधिकांश नेवाःतय्सं जक ब्वनीगु नेवाःभाय्या पत्रपत्रिकाय्, एफएम वा टेलिभिजन ज्याझ्वलय् जक खनेदइ, न्यनेदइ । उमिगु लेख रचनायात खय् वा अंग्रेजी भाय्या पत्रपत्रिकाय् वःसा न्हून्हूपिं पाठकपिन्सं नं शंखधरया बारे सिइकेगु मौका लुइकीगु खः, व नं जुयाच्वंगु मदु । अझ गनं गनं ला व हे लेखकं द“य् दसं व हे आशययागु लेखत पुलांगु “कट पेस्ट” याःगु थेंच्वंक च्वयाःसां थःगु लेखकीय दायीत्व पुवंकाच्वना धकाः क्यनीपिं नं थन मदुगु मखु ।

थन शंखधर जक मखु, सीता व भृकुटी नं खः विभूति । उमिगु बारे उलि अध्ययन जू ला? वयागु बारे बाखं बाहेक मेगु छु सिउ? उमिगु बारे अध्ययन यायेम्वाःसा शंखधरयात छाय् थ्व अध्ययन अनुसन्धानया केन्द्रविन्दु जुइगु चिठ्ठां लाःगु? मेपिं आदिबासीतय् नं थः आदर्श पुरुष दु, किरातीतय्त उमि यलम्बरयात सम्मान यायेत अज्यागु ऐतिहासिक सामाग्रीया अभावं मपंसा नेवाःतय्त उमि शंखधरयात सम्मान यायेत पनेमाःगु मदु । आः विद्वानतय्सं शंखधरया नामय् थःगु विद्वता ब्वयेगु स्वयाः निद्वःद“या दुने बूपिं व नेवाःसमाजयात छुं याःपिं मनूतय्गु बारे जानकारी माले माल, थौं झीगु समाजय् दुपिं शंखधरथें नुगः चकंपिं मनूतय्गु बारे ख“ पितहयेमाल ।

शंखधरयात सुनां नं शंका यानामच्वंगु अवस्थाय् आः झी हानं शंखधरयात लुमंकाः वयागु महानताया ब्याख्या यानाच्वनेगुया अर्थ मालेगु अवस्था याकनं वःसा आवंलि हानं सुं नेवाः लेखकं नेवाःभासं शंखधरया बारे च्वयाः कलमया मसि व नवानाः कथुया सासः फुकेगु अवस्था याकनं अन्त्य जुइगु आशा यायेगु थाय् लुयावइ ।

न्ह्याम्हस्यां न्ह्याथाय् न्ह्यागु नवाःसां अन्त्यय् छता ख“ धायेगु ल्वःमंकीमखगु नेवाः विद्वान व नेतातय्सं — ”शंखधर व नेपाल संवत्या बारे अझ नं सत्यतथ्यया अनुसन्धान यायेमानि“ । छम्ह ऐतिहासिक मनूया अध्ययन अनुसन्धान गुलि यात कि पुवनी ? छु थौं तक राजामहाराजात बाहेक नेपालय् शंखधरया बारे ति मेमिं सुयागुं अनुसन्धान जूगु दुला? अय्नं मगाःनिसा आःतक अध्ययन अनुसन्धान यानावःपिं विद्वानतय्गु क्षमताय् शंका छाय् मयायेगु ? आः अनुसन्धान शंखधरया बारे मखु, वंगु नीद“ स्वीद“ दुने शंखधरया बारे गुलि अनुसन्धान जुल अले उकिया नामय् गुलि खर्च जुइधुंकल धकाः यायेमाल । नेवाः नेतातय्के जक मखु नेवाः विद्वानतय्के न्हापं नैतिकताया खडेरी जूगु प्रमाण लुइगु असम्भव मदु । 
Published in Sandhya Times on 20101104 "Newar enegy being used in discussing about Sankhadhar"

Monday, February 1, 2010

100201 चैन मदु चैनपुरयात



रा मानन्धर

सुनसरीया इटहरीइच्वंपिं एस्पेरान्तो भाय्सयेकातःसपिं मनूत नापलानावये धकाः नकतिनि एस्पेरान्तो सय्कूपिं खुम्ह विद्याथी पासापिं लिसे स्वन्हुया निंतिं येँ त्वःतावनापिं जिपिं धरान धनकुटा धाधां हिले थ्यन । ख्वाउँसे–ख्वाउँसे लुमुसे–लुमुसे च्वंगु चिकिचाधंगु तर लँया सिथय् निखेरं नेवाःतय्सं थें हिसिचा दय्क देँ दनातःगु हिलें जिमित लोभय् यात । नेवाःत सुं मखनासां अन थःत नेवाःतय् दथुइलाःथें ताल । थन नेवाःत च्वंवःसा गय् जुइ धइगु च्वःप्वःमदुगु न्हयसलं कचुकुचु नकल ।

लिबात, आः धनकुटा, भेडेटार व धरान नं स्वयाः लिहां वनेमाति धकाः गाडी माःजुयापिं जिपिं च्याचि हे मत्वसें । अनथाय्लाक्क छम्हस्यां लँय् दथुइ घ्यारारारा यानाः दिकातःगु गाडीया ड्राइभरयाके “चैनपुर वनीगु गाडी गन दिकी?” धकाः न्यंगु जिगु न्हाय्पतय् हात ।

चैनपुर? जिं थःत तुं न्हयसः तया । थ्व नां जिं गनं गबलें न्यनागुथें च्वं, ब्वनागु जकं खःला? अँ, टोनी हेगनया नेपालको चिनारी धइगु सफुतिइ व ब्लाक एण्ड ह्वाइट फोटे खनागु, यक्व न्हयः । व ला पुलांगु नेवाः बस्ती मखुला ? व थाय् ला नेवाःतय्सं करुवा दयेकूगु थाय् धकाः नं प्रशिद्ध धाःगु लुमनावल ।

“नु, मेगु फुक्क त्वःता छ्वये । आः हानं थ्व लँय् वयेगु गबलये गबलय् । नु, छकः वना हे स्वय् चैनपुरय्,” जिं पासापिन्त ग्वाका ।

थौं धनकुटा, धरान चाहिलाः इलामया च्या त्वनेगु अले लाःसा सिक्किम तक थ्यंकेगु धकाः न्हयथुकुन्हु हिलेया लुमुगु क्वथाय् त्वम्बा त्वत्वं दय्कागु योजनाय् खसुं भुनेवं पासापिन्सं थुसुं ख्वाःज्यात ।

“वनेगु ला? छु दु अन?,” निरुं न्यन, उत्साहित जुयाः मखु, मंमदु पहलं ।

“दु का । व ला मवसें मगाःगु थाय् । नेवाःतय्गु पुलांगु बस्ती । अन उमिगु थःगु हे सभ्यता दु । व धइगु पुलांगु करुवा दयेकीगु थाय्...” गुलिं सिउ पहवयेक जिं बाखं कना । सुं पत्याः जूथें ला मच्वं, तर सुनां म्हाः धकाः विरोध धाःसा याये मछाः ।

“अथे धाधां झी गन थ्यनी गनथ्यनी का । लिहां वनेम्वाःला? सगरमाथा थ्यनीका, वनेगु ला?” अनिलं नं तं पिकाल ।

जिं हानं नविन्द्रयात ग्वाका –“अथे मखु । थन तक वयेधुंकाः आः उलि वंसा चैनपुरय् हे थ्यनी, हानं वनेगु सा थन तक ला लिसा कयाः हे वये माली । वनास्वयेका नु ले । मेमेगु थासय् धइगु लँखतं लाइबलय् हानं वंसां जिउ नि ।”

मनय् गाई त्रिशुल यायां भचालंकाः दक्वं वनेत तयार जुल । नविन्द«ं सुल – “छंगु चैनपुर ।”

टिकट काउन्टरय् वनाः गाडी गुबलय् वनीधकाः न्यना । वनीन धाल – थ्व धायेगु ला उमिगु ब्यापार हे जुल नि । हाउसफुलगु सिनेमाय् टिकट यायेथें काचाकाचां दुहां वना । मन्ह्यं मन्ह्यं जुल, बल्ल बल्ल लिउनेया सीटय् फ्यतुना । राजधानी धयातःगु व येँय् ला धयाथे बस दइमखु थ्व दुर्गम जिल्लाय् गनं दइ? नवःथें खिउँथें मछिंथें । यःसां मयःसां थुसुथुसु नवःगु बसय् नं जितः न्हयइपुुसे च्वनाच्वन, चैनपुरय् पलाः तयेदयगु लोभं ।

झिंछताइलय् न्हयाःगु गाडी घौछिलिपा सिन्धुवा बजारय् दिकल । अन छगू कुंगःगु पसलय् वनाः चास्नीथें चाकुगु च्या त्वना । दुने च्या मियाच्वंम्ह व पिने बिस्कुट मियाच्वंम्ह निम्ह नेवाःतथें च्वं । न्यनास्वयां ला खःगु हे जुयाच्वन का । व पिने च्वंम्ह बाज्यःवंम्ह तःबाः बांलाक हे नेवाःभाय् सः । न्हापान्हापा भ्वतं अन वयागु हँ । दुने च्या बियाच्वंम्ह भौम्हसिया धाःसा लिसः बिइ मसः ।

क्वसं चःबि लुत । कोरियन ग्वहालि संस्था कोइकां दयाकाबिउगु व चःबिया च्वय् ग्वरलय् ततःग्वःगु आखलं च्वयातल जिमिसं दयेकागु धकाः । चःबि छगू हे विदेशीतय्के फ्वनाः दयेकेमाःपिं झीसं छु खँय् गर्व यायेगु धयाथें नुगः क्वतुल । ४५मिनेट ति पिइके धुंकाः हानं गाडीइ कोचेजूवना । अन ला स्कूलया मस्त ग्वारारारा वयाच्वन का जिमिगु थासय् । मचामचापिं तकं । येँय् जूसा पलख मस्त त्वःतेग्याः झीपिं, खुया यनी, दाया यनी धकाः । उमिला सुथय् पिहां वनकि न्हयाम्हेस्यां सां तये हइ छेँय् । आः झीगु स्वगिलय् नं थः मस्तय्त स्वतन्त्र चाःहिकेगु दिन लिहां वइतिनि ला? थःथाय् नं थः जुया म्वाये मखंपिं झी ।

सवा एक बजे तेह्रथुमया बसन्तपुर धइगु थासय् हानं गाडी दिकल । येँय् थें चकंगु थाय् मदु अले गुतजाःगु दरवार नं मदु अन । अय्सां स्वतप्यत जाःगु पिलरतयाः दयेकातःगु छेँत धाःसा झ्वःलिक दनाच्वंगु दु । जिपिं पिनें वःगु धकाः सिइकाः हे अनया मनूतय्सं जिमित हायेकेथें धाल – “येँय्थें ततःजाःगु छेँ ला थन मदु अय्सां जिमित थ्व हे शहरथें च्वनीगु । ” जिमिसं लिसः मबिया ।

पिनेच्वच्वं पत्याः हे मजुइक छकलं झ्वारारा वा वल । लँय् पसःतयाच्वंपिं, डोकोय् केरा तयाहःपिं दक्वं इतःमितःकनाः ब्वाँय् जुल । जिपिं नं छगू समिनीया पसलय् दुहां वना । तसकं नयेपित्यानाच्वंगु, हक्व हक्व फुत । साहुनी ला न्हिहेन्हिल, गुलि नखिरांत वःगु धकाः जुइ । अन दराजय् ब्वयातःगु तकुस्वांया अय्लाखय् मिखा ल्वात, सवाः कया, पल्कय्थुल । चैनपुर थ्यंकाः न्हयइपुकेमानि धकाः छगः अप्व हे कया ।

कय्ताथें चिकीबालागु लँ, छखे कुतुंवंसा यमां धाये मलाइगु भीर, मेखे च्वय् स्वःसा तपुलि कुतुं वनीगु पहाड, दथुया लं जिपिं नुगः भाराभारा मिंकाः वनाच्वना । द्यःया नां कायेगु सिबे मेगु छु हे याये फइ धकाः जिमिसं । उकिसं द्वाच्याद्वाच्या च्वंगु ध्याचःलँ । निथाय् स्वथाय् ला गाडी बांमलाक हे ध्याचलय् दुन, जिपिं दक्व कुहां वयेमायेक । गुलिंगुलिं ला गाडीइ च्वनेग्यानाः लिउलिउ हे जक वयाः नं क्वचायेकल ।

चारबजे ति जुल, जिपिं संखुवासभाया मुढे बजारय् थ्यंबलय् । ध्याचःया तुंख्यःथेंज्याःगु व थासय् पलाःतक नं तयेथाकु । अन दथुं कुल ब. किराती धइम्ह किरात जनमुक्ति मोर्चाया शहिदया सालिकं तुलुतुलु ध्याचः स्वयाच्वन । ल्हाःदुपिन्सं ला ल्हाःप्वःचिनाच्वनीगु थ्व देशय् ल्हाःहे मदुम्ह व सालिकयात छुं मयाः धकाः गथे धायेगु? उखेलाक्क डोजर छगः न्हयलंब्वानाच्वन । मनू मदयेकं ज्यायायेजिउगु जूसा गुलि यायेधुंकल जुइ वं थ्व देय्या विकास । तापाक्क द्वम्बःचाय् त्रिशुल ज्वनातःम्ह यलम्बरया शालीक दु – वया ला ल्हाः दु, तर नं वं ज्यायानाच्वंगु मदु। लिपा खँ थुल, व ला जुजु, वं गथे ज्यायाइ?

लुमंका च्वना । थ्व थाय् उलि सुगम मखुसां थुकिया सामरिक महत्व दु। सन् १७७६य् अरुण खुसि सिथय् जूगु छगू निर्णायक युद्ध लिपा सिक्किमीतय्त बुकाः नेपालं थ्व थाय् थःगु यानाकाःगु खः । थ्व न्हापान्हापा अरुण खुसिया सिथंसिथं तिब्बतया शिकारजंग वनेगु लँ खः । अले बहादुर शाहया नायवी कालय् १७९१य् नेपाःया तिब्बतलिसे युद्ध जूबलय् चैनपुर जुया काजी किर्तीमानसिं बस्नेतया नेतृत्वय् छगू फौज वंगु खः ।
 
सनिलया ५ बजेति जिपिं पिलुवा खुसिया सिथय् गाडीं कुहां वया । न्हिछि न्हय् घौ गाडीइ दुने बेतालय् प्याखं हुलाः हुलाः नकतिनि ताल ज्वंपिं थें जिपिं । व खुसिइ ताँ दयेकेगु ज्या जुयाच्वंगुलिं गाडी उखे मवं थौकन्हय् । च्वय् तःधंगु ताँ दयेकाच्वन अले क्वये जिपिं व गाडीगिडी हे चुइकीथेंच्वंक बाःवयाच्वंगु खुसिइ पंयागु अस्थाइ तां पारीइ वना ।

लँ आपाः ल्यंमदयेधुंकल, ८ किमि जक धाःथें च्वं । तर व १२ किमि अथवा २० मिनेट या यात्राया लागि १५०तकँ पुलेमाःगु बाध्याता दु । मेगु गाडी मदइगु जूगुलिं उमि धाःथे चलेजुयाच्वंगु दु । गुलि हालां नं न्यागः ध्यबा हे क्वमकाः । पिनें वःपिं मनूत खनकि लाखय् लसिंतय्सं ला कायेला हि कायेला यानाः सनीथें, अले जिपिं मूहायेकातःपिं दुगुचातथें । छकःला न्यासि हे वनेला धइथें जूगु खः तर लिपा हानं खिउँसेच्वन धायेवं मखुथे जुइधकाः कुँमि घुतकाः सुम्क च्वना । जिपिं सार्वभौम दूगु देशय् लाकि अफ्रिकाया कानून धइगु हे मदुगु देशय् च्वनाच्वनागु धकाः तिफ्यायेमफुत । येँय् पलाःपतिकं लाइसेन्स व ब्लुबुक धकाः ध्यबानइपिं ट्राफिक पुलिसत अन दुसा अथे मजुइगु खःला धइथें च्वन ।

“उमिगु देशय् वसेंलि उमिसं धाःथे मयासे जिइला? झीसं झीथाय् ला थःधइथे याकेमफु, थन फइला? झी नेतात धाःपिं हे मजिउ,” नविन्द«ं तं प्वंकल । तर धनप्वः मेपिन्त तंप्वः थःपिन्त धाःथें ध्यबाया चाङ ल्हातिइतयाः टांक मदुगु लं फरफर ब्वयेकाः गाडीया इन्जतय् फ्यतुनाच्वंम्ह व खलासीयात तमं स्वयाच्वना । लँय् गाडी स्यनाः हानं बाघौ ति लिबात ।

सात बजे जुइन, खिउँसे हे च्वनेधुंकल जिपिं चैनपुर थ्यंबलय् । मत मदु, कांथें खिउँ, झ्वाग्रापाग्रागु लँ । गन वनेग गनच्वनेगु या कपाःस्याः दनिबलय् चैनपुर गय्च्वंधइगु हे स्वये मलात । अबाय्तिइ निसें चैनपुर ला द्यने धुंकल, सकलें च्वनाः टिभी स्वइगु छगू निगू पसःत बाहेक । बाय् मामां वना – अपाय्धंगु थासय् न्हय्म्ह न्ह्यंगु होटेल लज छगू हे मदुगु खनाः म्हाइपुल । मन जक दयां जिल ला, थज्याथाय् गथेयानाः आन्तरिक पर्यटनया खँल्हायेगु धयाथें मन पउँल ।
बल्ल बल्ल मेजरपाटीया कान्छा होटलय् थाय् लुत । यः मयःया सवाल हे मन्त, व मयः धालकि फल्चा बाय् नं दइमखु अन । न्हय्घौया बसयात्रा अले सुथं निसें जाछछाः हे नयेमखंगुलिं त्यानुगु व पित्याःगु सहयायेमफयाः जुइ, तुतिं नं प्वाथं नं अन हे च्वनेगु धाल । तलय् क्वथा स्वयां ला फागः स्वःसा स्वये हे म्वाः । बिलि, माकःचा निसें दथुपतिं पाय्धिकःम्ह बुँइचा तकं व हे क्वथाय् खन पिनेंअय्क स्वये बलय् ला कलात्मक व भब्य हे थेंच्वं तर ब्यवस्था धाःसा...माल दतं चाल मथू धइगु थ्व हे ला जुइनि । ल्हाःसिलेत लः मदु, चःबिइ वनां ला म्हगसय् जक खंसां थारान्हुयाः न्ह्यः स्यनीथें च्वं । थ्व हे ला नेवासभ्यता धयाथें जितः जिगु न्हासं हिस्यात ।

बाज्यःति वंपिं निम्ह त्यपुलिं व होटल चलेयानाच्वंगु जुयाच्वन । याइपिं मदु, मजिउ, मसिउ बाहेक धाये मसःपिं – थ्याक्क येँय् ज्यामयासे दाःखायेका च्वनीपिं साहुतथें । नेवाःभाय् मसःसां नेवाःजुयाया परिचय ला बियाच्वंगु हे दु धयाथें च्वन ।

कैलाश म्हुतुसि तकं मप्याकीम्ह, मेपिं त्वंसां मत्वंसां म्हाः धायेमफुपिं । झिकूचा, घ्यः व प्याज क्वयेकातःगु झ्वाइखुट्टीया सवाः लिसे माकुक्क खँ बाःवल – देय्या राजनीतिक अवस्था, कला, संस्कृति, एस्पेरान्तो भाय्या आन्दोलन निसें कयाः म्हगसय् खनीगुया तक विश्लेषण जुल । नवायेम्वाःम्ह रीनां नं खँ तल । न्हयइपुल र्य बित । अले तिनि सिल, चैनपुरय् त्वनेमाः धकाः लँय् न्यानागु तकुस्वांया अय्लाः ला लँय् हे सिधयेधुंकल खनी । नये धुनेवं थुलि न्ह्यःवल कि चैनपुरयात म्हंफुला धकाः तकं न्यनेल्वमन । भ्वसुक द्यनाछ्वया ।

ड्डड्डड्डड्डड्ड

सुथय् झ्यालं सिचुगु फसं सःतःवयाच्वन । क्यामरा ज्वनाः पिहां वना । थाय् ला द्यवं दयेका हे बियातःगु जुयाच्वन – प्यखेरं वाउँसेच्वंगु गुँ, कपाय्थें ब्वयाच्वंगु सुपाय्, यच्चुगु सर्गः, सिमाय् ब्यांचुलि हालाच्वंपिं झंगःत ।

दकलय् न्हापां थः च्वनागु व सतः हे स्वया । पिनें जक स्वयेबलय् ला व स्वनिगःया छगू उत्कृष्ट स्थापत्य कलाया नमुना थेंच्वं । नितजाः, क्वय् छ्यलि, वयांच्वय् दथुइ स्वपाःझ्याः तयाः जवं खवं याकःझ्याःतयातःगु दु । वयांच्वय् चिकिजाःगु बइगः दयेकातःगु दु। २४इन्चीया दाचिअपाया अंगः स्वये हे धिसिलाः । खनंखः, व ला दक्व चैनपुरया हे दकलय् बांलाःगु छेँ जुयाच्वन । जिं स्वयाच्वंगु खनाः हे जुइ, छम्ह लँजुवां जिगु न् ह्यःने वयाःधाल, “थ्व ला अनया ऐतिहासिक सतः खः। थन न्हापा चैनपुरयात तसकं मतिना याइम्ह मेजर छम्ह च्वं वःगु, वं हे दयेकाथिकूगु थ्व ।”

तर अन नं पुलांगु बांलागु खँ जक कनेगु अले आःया दुरावस्थाया बारे मसिउपह यायेगु चलन दु खनी, स्वनिगलय्थें । न्हयाक्व बांलानां छुयाये । आः व सतः अनया सरकारं छम्ह बागलं द्याःम्हथेंज्याःम्ह मनूयात बालं बियातःगु दु, च्वनेत अले लज चलेयायेत । न्हयःनेसं च्वंगु शानदार छ्यलियात सिपूतानाः क्वथा दयेकातयेधुंकल । न्हयःनेच्वंगु स्वपाःझ्यालय् पाखे पह वयेक सिपूतानाः क्वस्वये मजिइकातःगु दु । च्वय् कलात्मक त्वानाःसि छपुहे ल्यं मदयेधुंकल । कुनय् लाक्क निगू फिटति तजाःगु छगू संस्कृत व खय्भासं च्वयातःगु तपागु ल्वहँपतिं याचना यानाच्वंगु दु, का रे जितः अत्याचार यात धकाः । वया न्हःने जस्ताया पलिं पर्कातःगु खुकुंलूगु मण्डप नं अथे हे भुगुलुं च्वनाच्वंगु दु, थःगु इज्जतयायेसःपिं मदुगुलिं ।

दुनेया हालत झं कन्नाचायापुसेच्वं । जवय् पाखेला लजया किचेन जुल । निछिं झ्वाइँ याना तरकारी दयेके माःसां कुँ वनीगु थाय् दयेकातःगु मदु, दक्व अन हे मुनाच्वनी, धलिं दक्व कुंगयेकाः । स्वहाने निसें दंदंया फोहर दक्व थासय् पाँय् पाँय्। तलय् नं हिसि मदयेक लाःलाःथे यानाः क्वथा खुयातःगु दु। भ्वातःगु सोफा अनया अव्यवस्थायात ल्वः । थःद्यनेगु क्वथा नं अथे हे, जिमित तःगु क्वथा नं अथे हे ।  वयां तलय्या बइगः ला स्वये तक हे मफुत, फोहर मुनेगु थाय् जुयाच्वन उमिगु व ।

मन तया – थनया छु खँ ल्हायेगु, स्वनिगलय् करोडौं तका बाः वइगु जुजुया दरवार व दरवारस्वयायरया हालत ला थ्वसिबय् बांलाः मजूसा । थःगु संस्कृति मदुपिं सरकाय् वनाच्वँतले थथे हे जुइथें ताल, अले संस्कृति दुपिं सरकारय् वनेगु स्वयाः सन्याखुना तयाः भ्वय् जक नयाच्वनीपिं जुयाच्वँतले नं ।

दइ अन म्होतिं निं २००खा ति छेँ । ल्वहँतं सियातःगु छबालाचा लँय् निखेरं स्वत जाःगु छेँत धस्वानाच्वंगु दु । तिकिझ्याः सँझ्याः हे मदुसां लुखाय् कलाया बान्की धाःसा पिहाँवयाच्वंगु दु । फुक्क धयाथें छेँय् बार्दलि पिकयातःगु दु, वनं कतांकियातःगु सिपूदूगु । कलाया सवाः थूपिन्सं दयेकूगुलिं जुइमाः, साधारण सां अनया छेँत हिसिचादु । लँय् लँय् नारायण द्यः, कृष्णद्यः व गणेद्यःला नापहे लायेमाल, नेवाः बस्ती जुसेंलि । उकिसं भिंद्यःया द्यःगः ला तकसं हे तग्वः अले कलात्मक नं। अन तयातःपिं निम्ह सिंहं ला जिपिं येँया हे गुगुं द्यःगलय् गं थानाच्वनागु थें च्वंकाबिल ।

छेँखापतिं पसः अले पसःपतिं चाइनिज सामानया द्वँ दु । धायेत गां धाःसां अन ला ततःग्वःगु क्यासेट जक मखु थिकय् थिकय्गु मोबाइल तकं मियातःगु खन जिमिसं । खतुं थ्व ला अन या निगूप्यंगु जिल्लाया निंतिं स्थायी बजार हे जुयाच्वन ।

चाःहिलेगु यात अन हे थातं तयाः न्हयःनेसं च्वंगु च्यापसय् च्यात्वना । साहु नेवाः भाय् ल्हाय् मसः तर जिमिसिं नेवाः भासं खँल्हानाच्वंगु खनाः वला दंग जुल । व जक छु, छकलं मनूत हे भुंवल धाःसां जिउ । ओहो, नेवाःभाय् ल्हाइपिं मनूत नं दु खनी – अथे मखुला धाल जुइ उमिसं । अले अन नेवाः भाय् बांलाक ल्हाइपिं मनूत नं थ्यंकःवल । जिपिं अन थ्यंगु ला गुँमि थें छकलं हे न्यन खनी अन ।

न्यनेगु नं यक्व खँ दु , कनेगु नं । गुलिस्यां छु न्यनेथें गुलिस्यां छु कनेथें । म्ह हे मसिउपिं गबलें म्हगसय्नं मखंपिं मनूत छकलं पासाथें जुल, व नं स्याःन्याःपिं ।

छाती तफा यानाः थःगु इतिहास कन । उपिं न्हापा शाहकाल वयेधुंकाः अनया प्रतिकूल राजनीतिक अवस्थां यानाः बिसिउँ वयाच्वनेमाःपिं हँ । गुम्हं गन गुम्हं गन जुजुं उपिं भगवानया इच्छां अन लाः वल हँ । सु गबलय् वःगु धइगुया लिसः ला उमिके मदु, तर प्यंगू न्यागू पुस्ता अन हे फुनावनेधुंकल धकाः उमिसं सिउ ।

उपिं लिसे हानं छझाः चाःहिला । गुलि वन उलि हे न्ह्यइपुसेच्वना वल ¬– चिचिजाःगु व खिउँसेच्वंगु पुलांगु पसःत, थ्याक्क असनय् च्वंगुथें । लँय् मनूत जूपिंहे मदु, पसलय् गाःकि छु दइ? अय् नं सुं वइला धकाः आसं पियाच्वंपिं पसल्याःत । आः ला दक्व हे नेवाः भाय् सःथें जुयावल, विषेश यानाः बाज्यः वनेधुंकूपिं । इमिगु न्हापांगु न्हापांगु दुख हे उमि काय् म्हयाय् पिन्सं नेवाः भाय् ल्हाना मबिल धइगु जुल । “छु याये, जिमिसं नेवाः भासं धाःसा खय् भासं लिसः बिइ । न्हिले ला ख्वयेला । खतुं झीगु भासं उमित छुं बिइमफुत का । व हे का कारण,” छम्हस्यां धाल ।

उकिइ मध्ये छम्ह ला अनया नेपालभाषा मंकाः खलःया दुजः हँ । “थन नेवाःभाय्या पत्रपत्रिकात वःला? नेवाःभाय् स्कुलय् ब्वंकेफइला? सपूmकुथि दु ला?” जिगु म्हुतुं न्ह्यसः क्वब्वाल, हाथुद्यःया म्हुतुं थ्वँ वःथें । दक्व न्ह्यसःया छगू जक लिस दु वयाके – झसुकाः । जिमिसं अन नेवाः भाय्या सफु छ्वयाहःसा ब्वनीपिं दइला धइगु न्ह्यसःया लिसलय् वं धाल, “थाय् छकू दयेकेमाल, र्याक छगःसां दयेकाः सफू मुनेमाल धकाः हालाजुयागु, यायेमफयाच्वन ।”

दुखया हे खँ धायेमाः। अन उलि ख्वातुगु नेवाः बस्ती दत नं अन नेवाः दक्वसित कतानाः दयेकातःगु छगू नं संघसंस्था खलः पुचः मदु । अन च्वंपिं नेवाःतय्त ग्वहालि यायेत वा अन आन्तरिक पर्यटनया विकासयायेत राजधानीइ च्वंपिनिगु छुं योगदान मजुल ।

न्ह्याबलें नेवाः नेवाः धकाः येँया नुगःचुइच्वनाः हालाजुइपिं नेतातय्गु ख्वाः छपाःछपाः यायां जिगु ख्वाः न्ह्यःने दंवल । उमिगु आय्बुसेच्वंगु भाषण व उमिगु लेख कार्यपत्रया तामझाम लुमन । छु झीग नेवाः आन्दोलनं उमित थिइफुगु दुला? येँय् उलिमछि संघसंस्थात दु अनया नायःत थन मवःला ग्वहालियायेत? जिगु म्हुतुं हानं न्ह्यसः पिज्वल । “येँ नं हे ला मसिउ, उकुन्हु वःगु का नेवाः देय् दबूया न्हूम्ह अध्यक्ष ।” धनकुटाया नेता थन वयाः खँ ल्हाःवये थाकु, येँय्च्वंपिं संभ्रान्तपिं नेतात गनंथ्यनी?

दुखया खँ, नेपाःया मेमेगु नेवाः बस्तीइ थें थन नं दकलय् तःधंगु समस्या थःगु परम्परागत पेशाया निरन्तरता हे जुयाच्वन । गुगु पेशाया कारणं नेवाः बस्तीया नां च्वन, व थाय्या विशेषता लुमंकातयेबह जुल, व हे कारण आः घितिघिति पनाच्वंगु दु । न्हापा न्हापा अनदयेकूगु गं हनुमान नगर निसें खाँदबारीतकक थ्यं । गुगुं इलय् ४०–५०खाछेँय् करुवा दयेकीगु चैनपुरय् धायेमाल धाःसा निखा प्यखा छेँय् जक तां तांया सः तायेदनि । व नं पुलांगु पुस्तां हे जक ज्या यानाच्वंगु दनि, उमिसं न्हूपिंन्त बिइमफुथें, न्हूपिन्सं उमिके कायेमफुथें । मेपिं गुलिंस्यां न्हापा न्हापा थम्हं दयेकातयागु बसजाःया पसःजक जुयाच्वंगु दु, व नं प्लास्टिक, आल्मुनियम व मेमेगु भाराकुराया पसः जुयाः। न्हापा थम्हं दयेकागु धकाः धू थाथा यायां छम्हस्यां स्वंगू फुटति तजाःगु कलात्मक त्वाःदेवा लिकयाः क्यन । मेपिं अन पसः ला दनि तर मेमेगु सामानया पसः, अले गुलिस्यां धाःसा थःत पसल्याःहे मखु यानछ्वयेधुंकल । वयां अप्वःधयाथें ला आः यक्व स्वयाः यक्व चैनपुरे नेवाःत अन हे मच्वने धुंकल । गुलिं धरानय्, गुलिं इटहरीइ अले गुलिं धाःसा येँय् हे ।

आः न्हापाथें मखुत हँ। न्हापा गुँइ सी काये अःपु, ह ्यंग्वाः कायेथाय् दु, करुवाय् लः त्वनकि गामय् सान बढेजुइ, छेँय् छगः कँय्या करुवा धस्वाकेगु धइगु अनया गामय् प्रतिष्ठाया सवाल । आः गन खः धकाःअथे। गुगु वस्तुया माग हे मदु, उगु वस्तु दयेकाः वा आपुर्ति यायेगु धयागु आत्मरति जक हे ला खःनि । व गबलय्तक? म्वायेगु खःसा ला आल्मुनियमया करुवा वा प्लास्टिकया जग हे मिइ मालनि । अनच्वंपिनि छगू हे धारणा दु –“मनू ला मदयेधुंकल, करुवा दइला?”

धाथें अन झ्वः झ्वः हिसिचादुगु छेँत मुलुखाय् ततःफ्वःगु तालं ग्वयेकाः न्हयलंब्वानाच्वंगु दु । बाय् सुं थःत थःनालाः ल्वहेमसेंसां खापा खंवइला धकाः आसाकुति ख्वाः ज्यानाः पिया जकं च्वंगु खःला ? थ्व खनेवं यक्व न्हापा बागलु¨ व बन्दीपुरया नेवाः बस्तीइ चाःहिलागु लुमंसे वल । अन नं अथे हे – झ्वः झ्वः छेँदु, छेँ पिवाः मदु । मनय् धौबजि वाल – विकास व परिवर्तन ला मनूया स्वभाव हे खः । न्हापा गथे स्वनिगलय् च्वने ज्यामछिनाः थन वल, आः थनया वातावरण प्रगतिया निंतिं अनुकुल मजुसेंलि थ्व थाय् त्वःताः मेथाय् वन । संभवतः येँय् हे वन जुइमाः । छु आश्चर्य?

बिचाः वल, चैनपुरं येँय् वयाच्वंपिं मनूत नं दु जुइ नि । उमि चैनपुर लुमं ला लुममं ला। अन च्वंपिनि जक येँय् वनाच्वंपिं लुमनां छुयायेगु । इहिपाजुयाः वयेगु वनेगु धइगु ला स्वभाविक हे जुल । अन वंगलय् थःछेँ दुम्ह भौमचा छम्ह नापलाना, अले अनया म्ह्यायमचा भ्याचद्यइथाय् नं दु हँ । जितः काचाक्क कुपण्डोलया चैनपुर मेडिकल पसः लुमन । 

झिंनिदँ तःहाकःगु माओबादी जनयुध्द ताकय् नं चैनपुरं गाक्क हे कसा नयेमाःगु जुयाच्वन । न्हियान्हिथंथें थःत माओबादी धाइपिन्सं अन छेँदुपिं दक्व नेवाःतय्त चन्दा फ्वं वइगु जुयाच्वन । उमिगु मिखां थःगु छेँदुपिं व न्हापांनिसें इलम यानाः नयाच्वंपिं दक्वं हे सामन्ति खनीगु जुयाच्वन । कि नुगलय् ल्वहँतं थिनाः थःगु हिचःति हायेकाः कमेयानागु उमित बिइमाल कि न्हियान्हिथं ख्याच्वः व भौतिक कारवाही हे फयेमाल ।

ववंववं अनया पासापिं तक्क दित । जिमित स्वयाः छम्हस्यां धाल – “थ्व डिआइजि मोहनकृष्ण श्रेष्ठया छेँ ।”

“गुगु?” न्ह्यसः वइगु स्वभाविक खः । अले छम्हस्यां अन सिथय् कंझाःया कंझाः बुयाच्वंगु थाय् क्यनाः धाल, व थासय् न्हापा वया छेँ धस्वानाच्वंगु जुयाच्वन, तर वयात वर्ग शत्रु हे तायेकाः मखा जुइ, वया छेँेय् तंप्वंकल, नौ दयेकाथिकल । फोटो कयाच्वंम्ह शर्मिला भावुक खनेदत ।

खँया खँय् आः या परिस्थितिइ अन लिम्बुवान दयेकेगु धकाः न्यनागु खँपिकाना । उमिसं भचा मछिंथें ख्वाः ज्यात तर खास छुं समस्या मदु धकाः खँ दिकाछ्वत ।

उकिइ मध्ये अन चैनपुर इंग्लिस बोर्डि¨ स्कुलया प्रिन्सिपल प्रमोद शाक्यलिसे जिपिं अथें हे सतित । भचा च्वय् शितलगु थासय् वनाः झासुलना, लुमन्तिया निंतिं फोटो नं कया । येँय् कमर्श क्याम्पसय् ब्वनाः नं येँय् लजगाः मयासे थःगु थाय्या निंतिं छुं याये धकाः दक्वदिक्व अवसरयात ध्याक्वय् वांछ्वयाः अन मस्तय्त शिक्षा या लँ क्यनेत मत ज्वनाः लँय् दनाच्वंम्ह व ल्याय्म्ह प्रति जि नतमस्तक जुल ।

पुलाांगु तर हिसिचा दुगु छखा छेँय् जा थुकेयिबा, जिपिं हानं गफय् मस्त जुया । नेवाः संस्कृति, भाषा, धर्म, बस्ती, आःया नेवाः आन्दोलन, नेवाः पार्टी व संघीयता या बारे खुब बिचाः विमर्श जुल, मन्थन हे जुल । तर जिपिं सुं हे गुगुं नेवाः संस्थालिसे समतीपिं, जिमिसं यानां छु यायेगु, यानां छु जुइ? प्रमोदजीपिं लिसे जा नये सिधयेकाः छझाः अनया स्कूलय् स्वः वना । थ्वहे मौकाय् जिं वय्कःयात जिं दयेकागु नेपाली एस्पेरान्तो शब्दकोष व जिंएस्पेरान्तो भासं च्वयागु सफू छगू नं बिइ खन ।

लिहां हे वनेगु ला मन मदुनिगु खः तर न्ह्याःसां म्हाःसां थःगु थाय् ला थःगु हे जुइ खनी । थौ पिलुवा तक न्यासि वनाः अन हे बाय्च्वंसा गाडीइ सीट दइ धकाः धयाहःगुलिं व हे ल्याखं पलाःछिना, मंमदु मंमदु चैनपुरयात वने न्है धकाः धाधां ।

लँ खतं चैनपुर वयाबलय् अनया चिं धकाः पुलांगु मतच्याःथल छगः व पुलांगु हे करुवा छगः न्याना । अनथाय् हे येँ नं एस्पेरान्तो संघया पासा श्रीप्रसाद पोखरेलया फोन वल । वयात इटहरीइ निम्ह जक एस्पेरान्तिस्तो दूगु व आः जिपिं चैनपुरय् चाःहिला च्वनागु खँ कना । अले वं अथेसा अन चोलनाथ पोखरेलयात नापला धकाः फोन नं बिल । चोलनाथं अन उत्तरपूर्वी एस्पेरान्तो समाज धकाः नेपालय् एशियन कंग्रेस जूबलय् झिंच्याम्हेसिया नां च्वकातःगु लुमन ।

पासापिं लजय् हिसाव यानाच्वन, जि न्हयःनेसं फल्चाय् आरामं ग्वतुलाच्वना । अनथाय्लाक्क छम्ह बाज्याःति वंम्ह मनू सतिक्क फ्यतूवल । “भाइपिं झाया हे दीत्यनागु ला?”

“अँ । न्हाचः सुथय् हे वनेमाःपिं जिपिं। बहनी वयाः सुथ मजुइकं गथे वन धकाः छन्हु तःहाकः यानागु जिमिगु यात्रा । च्वनेला मगाःनि तर छुयाय्? द्यवं साल धाःसा हां थ्यनीतिनि थ्व थासय् जिपिं,” जिं खँ दिकाछ्वया ।

तर वया ला नुगलय् जायेक खँ दु खनी । जिमित म्हिगः बहनीनिसें कने मास्ति वयाच्वंगु । “छु याये बाबु । थाकुइगु जुल जिमित आः थन । तइमखुत ख्वाःवल जिपित थुमिसं । तःसलं ला धाये मछाःनि तर मौका लात धाःसा, देसं पिने उखे उखे गामय् याकःबाकः नेवाःत नापलातकि हे वनेगु मखुला छिमिगु देसय्? धकाः ध्याचु न्यंकेथें ख्याच्वःबिइथे. धाइगु । न्हापा न्हापा लिम्बुआनया पिन्सं न्ह्यागु याःसां थन चैनपुरयात थिउमवः तर उकुन्हुला पसः नं तिकः वल, मसाल जुलुस, खुकुरी जुलुस नं वल । न थन ल्वानाच्वनेगु, न थनया जायजेथा दक्व त्वःताः येँ वनेगु...”

छगू हे सासं धइथें कंगु खं जि छकलं मेगु चैनपुरय् थ्यंगु थेंच्वन । देसय् म्हिगः थःगु अधिकार धकाःतकं धायेमसःपिं आदिबासी जनजातीतय्त थःगु अधिकारया लागि सचेत याःपिं नेवाःत । थौ देसय् उलिमछि ह्यूपाः वयेधुंकल, दक्वस्यां थःगु अधिकारया ख‘ ल्हानाच्वन, दक्वं थःगु देय् थःत माः धकाः सःतयाच्वन । आः थज्याःगु अवस्थाय् स्वनिगलं पिनेच्वंपिं नेवाःतय्गु अवस्था अथेजुइ? छु झीगु उमिप्रति छुं दायीत्व मदुला? जिं न्यनातयागु, बछिस्वयाः यक्व नेवाःत स्वनिगः पिने लानाच्वंगु दु । आःतक ला उमिसं थःथःगु थासय् थःथःगु संस्कृतिया जर्गेनायानाः नेवाः जुयाः म्वानाच्वन का । कन्हय् अथे मजुइफु । मेगु छु जिमिगु हे पचलय् च्वंम्ह कैलाशया छेँ चरिकोटया तामा¨गामय् । आःया थ्व अतिवादीतय् न्हयःने अथे मेमेगु जातया बस्तीइ च्वंपिनिगु अधिकारया रक्षा यायेत थ्व सरकार तयार दु लाकि मदु? संघीयताया नामय् जातीय असहिष्णु समाजया विकास जुया वल धाःसा व अवस्थाय् अन च्वनाच्वंपिं अल्पसंख्यक नेवाःतय्गु अधिकार सुरषित जुइगुकि मजुइगु? अथे जूसा छु झीपिं नं आः स्वनिगलय् च्वनाच्वंपिं गैरनेवा आप्रवासी प्रति अथे हे असहिष्णु जुयाक्यनेगु ला? नुगलय् यक्व यक्व खँ दासिवयाच्वन । वयागु न्ह्यसःया जिके छुं लिसः मदु । न जिंवयागु न्ह्यसःयात सम्बन्धित थासय् तकं हे थ्यंकेफु ।

न्हिनय् सिचुसेच्वनेवं कुहांवनेगु शुरु याना । आःधासा व न्हिनय् लुटेयाइगु गाडीइ मच्वसें न्यासि हे वनाछ्वया । झ्वाग्रापाग्रा, चुलुसेच्वंगु अले थथ्याःक्वथ्याःगु लँय् वनागु व लँय् दथुइ स्यनीगु गाडीइ स्वयाः न्ह्यपुसेच्वन । लँय् निम्ह स्वम्ह पासापिं लिपालात, तर याकनं थ्यंकःवनेमानिगु जुयाः पियाच्वने मफुत । त्यानुधाधां मफुत धाधां क्वय् पिलुवा खुसि सिथय् थ्यंबलय् ला ६ बजे हे जुइन । मवसें मगात । आः अन मद्यन धाःसा कन्हय् सुथय् गाडी हे नापलाइमखु ।

काचाकाचां द्यनेगु थाय् नी माला । दतंफतं अन निगू द्यनेगु थाय्, उकिसं छगुलिइ न्हय्म्ह मन्हयं हँ । यःसां मयःसां अन च्वंम्ह छम्ह बुरिया छेँय् बास च्वनेमाल । पलख त्यानुगु, थाकुगु ल्वःमंकाः व खुसिसिथय् म्हिता । अन च्वच्वं छगू न्हइपुसेच्वंगु दृश्य खन । मनू हे वने थाकूगु व पंया ताँ व ल्वहँया ग्वाराग्वराया दथुं मोटरसाइकल पारयानाच्वंगु खनाः जितः मतिइ वल – नेपाल धइगु विकास स्वयाः न् ह्यः विलास वःगु देय् खः ।

खिउँसे च्वनेवं वयाः जा ला जाकि हे तिनि मसिउगु नं म्हुतुइ ल्वसुका । छ्यलिइ उतुउतु नवःगु थाय्, झयाः खापा छुं हे मदुगु थासय् लानातःगु व लासा धाःगुलिइ खिचा हे द्यनीमखुथेंच्वं । तर नं जिमिसं थःतथम्हं अन ग्वतुका ।

ड्डड्डड्डड्डड्ड

सुथय् ६ बजे हे दनाः गाडीइ थाय्या ब्यबस्था याना । च्याचि त्वनाः गाडीइ फ्यनुनाच्वना । ७ बजे नं गाडी मन्ह्याः । बरु अनच्वंपिन्सं व बस थःगु हे थं थः धयथाय् च्वने दयेमाः धकाः हाःवल । बस न्ह्यात, आः थ्व मनतय् ख्वाः गबलें हे स्वये म्वाल धयाथें मन याउँसेच्वन ।

दश बजे ती व हे ध्याचः दूगु मुढे धइगु थासय् थ्यन । नयेत वंसां जिउ, बाघौति दिकी तिनि धाल । पित्याःगु हे ला मखुनि अथे सां न्हिछि बसय् घ्वान्तां घ्वान्तां संकीतिनि धइगु लुमंकाः दुदुगु नयेगु बालाइ धकाः च्या त्वना, चना, चाउचाउ धया, दयेकाच्वतिनि, गाडी यंकीन धाल । काचाकाचां थाहां वयाः स्वयां ला अन मेगु हे दृष्य खन । जिमिगु थासय् ला अनयापिं राइलिम्बूत एसामजां च्वनाच्वन, थःगु हे छेँथें । जिमिगु म्हिचा म्हाचा नं गन लाः गन । स्वभाविक रुपं जिमिसं व थाय् जिपिं सुथय् ६ बजे निसें पियाः कयातयागु, उलि यायेत व नवःगु थासय् बाय् च्वना । अचानक अन मेगु हे वातावरण खनेदत – “थन छिमिसं धइथे दइला? गन गन गय्गय् मिलेजू च्वना हुँ ले,” छम्ह ल्याय्म्ह हाला हल आदेश बिइथें । “जिपिं क्वमालि जुया, “जिपिं नं मनूत हे ला खःनि । जिपिं छिकपिनिगु थाय् स्वये धकाः गनं निसें वया । थःगु सीटय् च्वनं छु जुल?” हानं मेम्ह बुरि हाल, “वल सा वल का । जिमिके न्यानाः वयागु खःला?” मेम्ह छम्ह नेता ख्वाम्हस्यां ला नर्थक हक्कल , “छु हालाच्वनागु? छिपिं ज्यापुत मखुलाः? अप्वः हाल कि थन हे क्वकयाबिइÒ π”

व घटनां चैनपरया नेवाःतय्सं गज्यागु थाकुक म्वानाच्वने माल जुइ धकाः हानं छकः बिचाः यायेत जि बाध्य जुल । संविधान च्वइपिन्सं गज्याःगु संघीय व्यवस्था वइ धकाः मसिउनि, उमिसं सिइधुंकल  । राज्यय् संघीय व्यवस्था लागू मजूनि, अन पिनें वःपिं नेपाली जनतायात गज्याःगु व्यबहार यायेगु धइगु प्रान्तीय नीति तयार जुइधुंकल । जिं थःतथम्हं न् ह्यसःतया – छुस्वनिगलं द्वलंद्वः राइलिम्बुतय्त थाय् बियातःगु, जिलाजंथें मानेयानातःगु थुलि हे याकेत ला? छु झीसं थन मालाच्वनागु संघीय व्यवस्था थज्याःगु खः ला?

(२००९ ०९ ०१ कुन्हु लिथ्यंगु जुइ ) http://razeno.blogspot.com/2009/09/blog-post.html


सन्ध्या टाइम्सय् कथहं  पिदंगु 2010 01 01, 01 08, 1015,

Monday, January 11, 2010

Nepali Mahila : Renu Kumari Yadav (Nep) रेणुकुमारी यादव


पूर्वमन्त्री, शिक्षा
सदस्य, संविधानसभा
केन्द्रीय सदस्य, मधेशी जनअधिकार फोरम
जन्मः सन् १९६३, बिहार, भारत
रेणुकुमारी यादवको जन्म भारत बिहारको फारबिसगन्जस्थित गरुराह गाउँमा जुन २०, १९६३ मा राजनीतिक परिवारमा भएको थियो । समय र परिस्थितिले उहाँलाई नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा माथिल्लो तहमा पुर्‍याएको छ । उहाँको जनताप्रतिको प्रतिबद्धताले धेरै कम सफल मधेशी महिला राजनीतिकर्मीमध्ये एक बनाउन सहयोग गरेको छ ।
यादवको संयुक्त परिवार थियो जसमा बुबाको परिवार र दुईजना काकाहरु हुनुहुन्थ्यो । सबैको राजनीतिमा निहित चासो थियो र समाजमा नयाँ विकासक्रम चाहनुहुन्थ्यो । उहाँका बुबा रामेश्वर प्रसाद यादवले दुईवटा विषयमा स्नातकोत्तर गर्नुभएको थियो भने आमा चिन्तामणी देवीले एसएलसी गर्नुभएको थियो । यो पढेलेखेको परिवार थियो र समाज रुढीवादीग्रस्त भए पनि उहाँको परिवारले केटीहरुलाई विद्यालय पठाउन उत्साह प्रदान गरेको थियो र कुनै प्रकारको विभेद देखाएन ।
यादवले गाउँकै कन्या माध्यमिक विद्यालय र भगवतीदेवी बालिका माध्यमिक विद्यालयमा अध्ययन गर्नुभयो । त्यसबखत कलेजमा केटीहरु देखिनु दुलभ थियो र उच्च शिक्षा हासिल गर्नका निम्ति छोरीहरुलाई अनुमति दिने उहाँको परिवार पहिलो थियो । मिथिला विश्वविद्यालय अर्न्तर्गतको फारबिसगन्ज कलेजबाट उहाँले इतिहास विषयमा स्नातक तह उत्तीर्ण गर्नुभयो तर उहाँको दुलाहाको घरमा अध्ययनलाई महत्व नदिइएका कारण उहाँको अध्ययनमा छोड्नु परेको थियो ।
यादवले सन् १९८१ मा नेपालको सप्तरी जिल्लाका अशोककुमार यादवसँग मागी विवाह गर्नुभयो । प्रस्ताव दुलाहाको घरबाट आएको थियो र भाग्यवश दुलाहाको परिवार समेत राजनीतिक थियो । उहाँका बुढा-ससुरा बिन्देश्वरीप्रसाद यादव राजनीतिक व्यक्तित्व एवँ सामाजिक कार्यकर्ता हुनुहुन्थ्यो । उहाँका ससुरा इन्द्रदेवप्रसाद पञ्चायतकालमा साँसद हुनुहुन्थ्यो । यादवको परिवारिक जीवन धेरै सफल थियो र उहाँबाट चाँडै नै एक छोराको जन्म पनि भयो । उहाँ असल गृहिणी हुनुहुन्थ्यो र परिवार एवँ पारिवारिक मामिलामा सहयोग गर्न पाउँदा उहाँलाई खुशी लाग्दथ्यो ।
तैपनि, उहाँको खुशीयाली दाम्पत्य जीवन लामो समयसम्म रहेन । ससुराको मृत्युपश्चात उहाँको श्रीमान्ले आफ्नो राजनीतिक जीवनलाई निरन्तरता दिनुभयो र जिल्लाको राजनीतिमा सक्रिय हुनुहुन्थ्यो । उहाँ जिल्ला पञ्चायतमा प्रतिष्पर्धा गर्न चाहनुहुन्थ्यो । सन् १९८६ मा निर्वाचन हुनु दुईमहिना पहिले उम्मेदवारीका विषयमा परिवारभित्र विवाह सिर्जना भयो र काकाले अशोकमाथि गोली हानेर हत्या गरे ।
चारवर्षति यादवले घरयासी काममै व्यस्त राख्नुका साथै घरमै चुपचाप र पीर मानेर समय व्यतित गर्नुभयो । श्रीमान्को मृत्युपश्चात उहाँ सासु, छोरा र आफूमात्रको सानो परिवारको रुपमा बस्न थाल्नुभयो । तर्राईका गाउँहरुमा सामान्यतया हुने गरेको कुराभन्दा भिन्न उहाँकी सासुले राजनीतिमा प्रवेशका निम्ति पूर्णरुपमा र्समर्थन गर्नुभयो । जनआन्दोलन १९९० पछि राजनीतिक दृश्यमा पूर्णत परिवर्तन आयो । "मैले सोचेँ म घरबाट बाहिर निस्कनुपर्दछ र आफ्नो क्षेत्र एवँ मुलुकका निम्ति जतिसक्दो केही योगदान गर्नुपर्दछ । मैले मेरा पतिकै मार्गलाई पछ्याउने निर्णयगरेँ," उहाँले भन्नुभयो ।
यादवले प्रारम्भमा सन् १९९१ मा नेपाली काङ्ग्रेसमा प्रवेश गर्नुभयो । स्थानीय क्षेत्रमा उहाँको इमान्दारिता र लोकप्रियताका कारण उहाँलाई तुरुन्तै नेपाल महिला संघको जिल्ला सभापति बनाइयो र उहाँ महिलालाई राजनीतिक मामिलामा छलफल चलाउनका निम्ति स्थानीय महिला भेलाहरुमा सक्रिय हुनुभयो । परिवर्तित राजनीतिक पर्रि्रेक्ष्यमा मानिसले वास्तवमै के चाहन्छन् भनेर बुझ्नका निम्ति यसले ठूलो मद्दत पुर्‍यायो ।
यादवको राजनीतिमा प्रवेश र लोकप्रियता स्थानीयहरुका निम्ति आर्श्चर्यजनक थियो । यथार्थमा, उहाँका धेरैजना ससुराहरु उहाँका प्रतिष्पर्धी बने र बुहारी राजनीतिमा प्रवेश गर्नु स्वीकारयोग्य नहुने बताउन थाले । उनीहरु महिलाले स्वतन्त्र पहिचान बनाउनु सामाजिक मान्यता विपरीत हुने र राजनीति कपाल फुलेका व्यक्तिहरुले गर्ने हो भन्ने गर्दथे ।
राजनीतिक परिवर्तनको लगत्तै पहिलो संसदको चुनाव सन् १९९१ मा सम्पन्न भयो । यादव जिल्लामा सक्रिय हुनुहुन्थ्यो र चुनावमा प्रतिष्पर्धा गर्न चाहनुहुन्थ्यो तर उहाँको दलले चुनावका निम्ति टिकट दिएन । जिल्लाका नेपाली काङ्ग्रेसका केही कार्यकर्ताहरु उहाँको बढ्दो लोकप्रियताप्रति खुशी थिएनन् र नेपाली काङ्ग्रेसका आधिकारिक उम्मेदवारका बिरुद्धमा बागी उम्मेदवार हुने हल्ला फिँजाइदिए । पराजित हुनासाथ उहाँको राजनीतिक करिअर समाप्त हुने अड्कलबाजी गरियो । "म वास्तवमा व्रि्रोही उम्मेदवारको रुपमा चुनाव लड्न चाहन्नथे तर स्थानीय जनताको दबाबका कारण मैले स्वतन्त्र उम्मेदवारको रुपमा चुनावमा उठ्ने निर्णयगरेँ । दुभाग्यवश, मैले जित्न सकिन," उहाँ भन्नुहुन्छ ।
त्यसबखत धेरै कम मधेशी महिला राजनीतिमा संलग्न हुनुहुन्थ्यो । चुनावमा पराजित भएपनि यादवले आफूभित्र राजनीतिक सम्भावना रहेको प्रमाणित गर्नुभयो र धेरैवटा राजनीतिक दललाई ध्यानाकषिर्त गर्नुभयो । पूर्व पञ्चायती नेता र्सूयबहादुर थापा र हेमबहादुर मल्लको ससुरासँग राम्रो सम्बन्ध थियो र उहाँहरुले सन् १९९३ मा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीकोराप्रपा) मा प्रवेशका निम्ति राजी गराउनुभयो । राप्रपाको सदस्यको रुपमा पहिचान स्थापित गराउनु अझ डरलाग्दो विषय थियो । "जुनसुकै पार्टीको आवद्ध भए पनि मैले जनताका निम्ति इमान्दारीपूर्वक काम गरेमा म सफल हुनसक्छु भन्नेमा म अझ पनि विश्वस्त थिएँ," राप्रपामा प्रवेशका सर्न्दर्भमा उहाँले भन्नुभयो ।
यादवले नेपाली काङ्ग्रेसभित्र प्रगति गर्न असफल हुनुका साथै पार्टीभीत्र दुश्मन मात्र कमाउनुभयो । उहाँले राप्रपाभित्र मैत्रीपूर्ण वातावरण प्राप्त गरेको अनुभव गर्नुभयो र उहाँ केन्द्रीय समिति सदस्यमा निर्वाचित हुनुभयो, यो ठूलो जिम्मेवारी थियो । उहाँले सन् १९९४ को संसदीय चुनावमा प्रतिष्पर्धा गर्नुभयो । उहाँ यसपटक पनि पराजित हुनुभयो तर पार्टीका निम्ति कडा परिश्रम गरिरहनुभयो । उहाँको अन्त्यहीन प्रयासका कारण उहाँले सन् १९९९ मा सप्तरीको क्षेत्र न. ३ बाट चुनाव जित्नुभयो र प्रतिनिधिसभाको सदस्य बन्नुभयो ।
यादव उत्साही हुनुहुन्थ्यो र संसदमा आम जनताको आवाजलाई पुर्‍याउने गहन जिम्मेवारी बोध गर्नुभएको थियो । संसदमा उहाँले नियमितरुपमा जनताका सवालहरुलाई उठाउने, निर्वाचन क्षेत्रका निम्ति बजेटको व्यवस्था गर्ने र स्थानीय विकासतर्फयोगदान गर्नेतर्फकार्य गर्नुभयो । तर मे २००२ मा संसद विघटन भयो ।
यादवले सिँहदरवार प्रवेश गर्नुअघि गाउँका जनताको प्रतिनिधिको रुपमा संसदको ठूलो तस्वीर परिकल्पना गर्नुभएको थियो । नेपाली काङ्ग्रेसको हरेक कुरामा आधिपत्य थियो र अन्य पार्टीको आवाज उठाउनु केवल कर्मकाण्ड मात्र थियो । सरकारमा बस्ने मानिसको ध्यान आफ्नो स्थान सुरक्षित राख्ने र विपक्षीको काम सरकार ढाल्नेतर्फमात्र केन्द्रित थियो । "म केही समय निराश भएँ । राज्यभित्र कहिँपनि पद्धतिले काम गरेको थिएन । तर मुलुकलाई परिवर्तन गर्नका निम्ति लोकतन्त्र र सँसद नै प्रमुख साधन रहेकोमा म विश्वस्त थिएँ ।"
र्सूयबहादुर थापा प्रधानमन्त्री रहँदा जुन २००३ मा यादवले कबिर ११ महिनासम्म महिला, बालबालिका तथा समाजकल्याण मन्त्रीको कार्यभार सम्हाल्नुभयो । यो अवधि चुनौतिले भरिएको थियो । नेपाली काङ्ग्रेस र नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीकाएमाले) समेतका अधिकाँश राजनीतिक दलले शक्ति पुनः प्राप्त गर्नका निम्ति राजा ज्ञानेन्द्रका बिरुद्धमा सडक प्रदर्शन आरम्भ गरेका थिए । माओवादीहरु जङ्गलमा बसेर शसस्त्र संर्घष गरिरहेका थिए । पशुपति शम्शेर राणाको नेतृत्वमा रहेको उहाँको पार्टीको एउटा समूहले आन्दोलनमा समाहित हुन सडकमा उत्रियो । "तर छ सदस्यीय मन्त्रिपरिषद्ले मुलुकमा सहजतापूर्वक शासन गरिरहेको थियो । समग्र परिणाम उत्साहजनक थियो र हामीहरु विवादित भएका थिएनौं," उहाँले बताउनुभयो ।
राप्रपा दुईवटा पार्टीमा विभाजित भएको र थापाले राष्ट्रिय जनशक्ति पार्टीआरजेपी) समेत गठन गरेपछि यादवको अघिल्तिर छनौट गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो । राजाको सरकारलाई जनशक्ति पार्टीको र्समर्थन गरिरहेको भए पनि राजाको असंवैधानिक कदमको बिरुद्धमा बोल्ने यादव केही नेतामध्ये एक हुनुभयो र सप्तरीमा राजाको प्रत्यक्ष शासनको बिरोधमा सञ्चालित आन्दोलनमा व्यक्तिगतरुपमा सप्तरीमा भाग लिनुभयो । उहाँका बिरुद्धमा पार्टीले कारवाही गर्नुअघि नै राजाले शासन त्याग गरे र अप्रिल २००६ मा संसद पुनर्स्थापित भयो ।
"शाही हत्याकाण्ड भएलगत्तै सन् २००१ मा संसद सदस्य रहेकै अवस्थामा मैले पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रसँग भेट गर्ने मौका पाएकी थिएँ । उनले आफूले कार्यकारी अधिकार लिने समय आएको छैन र भनी मलाई सोधेका थिए । सेना तपाईंको साथमा रहे पनि जनता नरहेको मैले स्पष्टरुपमा बताएकी थिएँ," उहाँ सम्झनुहुन्छ ।
राजतन्त्र समाप्त भयो र माओवादी द्वन्द्व पनि अन्त्य भयो तर सबैका निम्ति परिस्थिति त्यति अनुकूल भएको थिएन । प्रतिनिधिसभामा माओवादीको सहभागिता भएपछि समग्र संसदीय प्रणालीमा आमूल परिवर्तन भएको अनुभव गर्नुभएको थियो । धेरैवटा महत्वपूर्ण कुराहरुलाई सहमतिका नाममा उपेक्षा गरिएको थियो र पञ्चायत पृष्ठभूमि भएका राजनीतिक दलका नेता तथा कार्यकर्तालाई पन्छाइएको थियो ।
अन्तरिम संविधानको मस्यौदा तयार भयो तर यसले आदिवासी जनजाति, महिला, दलित र मधेशीको अधिकारलाई महत्व दिएको थिएन । त्यसकारण यादवले संविधानको प्रति जनाउने प्रदर्शनमा सहभागिता जनाउनुभयो । "राजामात्र होइन कसैले पनि निरङ्कुशता प्रदर्शन गरेमा त्यसका बिरुद्ध आवाज उठाउने प्रण गरेँ," उहाँ भन्नुहुन्छ ।
मधेशीलाई वर्षौंदेखि अपहेलना गरिएको छ । तिनीहरुले आफ्नो आवाज नसुनिएको अनुभव गर्दै आएका छन् र तिनीहरुलाई राजनीतिक रङ्गमञ्चमा दरिलो र महत्वपूर्णरुपमा आवाज उठाउन जरुरी भएको थियो । "मलाई मधेशी जनअधिकार फोरममा प्रवेश गर्न निमन्त्रणा गरिएको थियो । एकीकृत र शक्तिशाली पार्टीसउ उपस्थितिले मात्र केन्द्र सरकारले मधेशीलाई न्याय प्रदान गर्नसक्ने अनुभव गरेकी थिएँ," उहाँ भन्नुहुन्छ । त्यसलगत्तै उहाँलाई मधेशी जनअधिकार फोरमको केन्द्रीय समिति सदस्यमा समावेश गरियो ।
मधेशी जनअधिकार फोरमको प्रतिनिधित्व गर्दै उहाँले सप्तरी क्षेत्र न.४ बाट संविधानसभा सदस्यमा उठ्नुभयो र विजयी बन्नुभयो ।
यादवका अनुसार आजका समस्याको जड नै साझा संयुक्त सरकार निर्माणको जरुरीमा निर्भर छ । राजनीतिक दलका नेताहरु सत्ताका निम्ति एकठाउँमा बस्ने गरेका छन् तर तिनीहरुले एकअर्कालाई गालीगलौज गरिरहेका हुन्छन् । "केही नेताहरु अर्को राजनीतिक दललाई विभाजन गराउनेसम्मका कार्यमा लागेका छन् । केही मुठ्ठीभरका नेताहरुको निहित स्वार्थका कारण समग्र मुलुक नै पीडित भइरहेको छ," उहाँ भन्नुहुन्छ ।
संसदमा अन्तरिम संविधानप्रति विभिन्न राजनीतिक दलका सदस्यहरुले असहमति प्रस्तुत गरे पनि तिनीहरुले निर्णयनिर्माणका महत्वपूर्ण क्षणमा आत्मर्समर्पण गरेको देखिन्छ । "मेरो निम्ति यो भ्रान्तिकै कुरा हो किनभने तिनीहरु सबैका मुद्दाहरु छन् तर तिनीहरु पार्टीीे दाश भएका छन् । यही कारण संसदबाट केही महत्वपूर्ण विषयहरु पारित नभएको मेरो बुझाइ छ । ठूला राजनीतिक दलहरु उच्च जातिका हिन्दु पहाडी समुदायको पकडमा रहेसम्म सबैका निम्ति कसरी न्याय हुनसक्छ -," उहाँ भन्नुहुन्छ ।
पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डको नेतृत्वमा अगष्ट २००८ मा गठन भएको मन्त्रिपरिषद्मा यादवले शिक्षा मन्त्रीको जिम्मेवारी पाउनु भएको थियो । निजी विद्यालयलाई कर लगाउनेजस्ता विषयसँग माओवादीका तर्फाट अर्थमन्त्री हुनुभएका डा. बाबुराम भट्टराइसँग उहाँले चुनौतिको सामना गर्नुपरेको थियो । "केही दिनसम्म यो निक्कै कठिन थियो । कुनै कारणबेगर कार्यालयहरुमा तालाबन्दी गरिएको थियो । तर मैले सबै पक्षलाई सहमतिमा ल्याएँ र त्यसपछि ठिकरुपमा काम अघि बढ्न थाल्यो," उहाँले भन्नुभयो ।
शिक्षकहरुको नियुक्ती, आरक्षण विधेयक र पाँच विकास क्षेत्रमा शहीद एकेडेमी खोल्ने प्रक्रिया यादवको कार्यकालका केही प्रमुख योगदान हुन् । तर दाताहरुसँग उहाँको तीतो अनुभव छ र नेपालको राष्ट्रिय कार्यक्रममा उनीहरुको प्रभाव बढेको निष्कर्षा उहाँ पुग्नुभयो । उनीहरु नेपाललाई सहयोग गर्न तयार थिएनन् । उनीहरु आफ्नो स्वार्थका आधारमा सरकारमाथि दबाब दिइरहेका हुन्थे ।
यादवले आफ्नो राजनीतिक जीवनमा धेरैवटा समस्याको सामना गर्नुपर्‍यो तर यी समस्याहरु महिला भएको आधारसँग सम्बद्ध थिएनन् । "महिला हुँदा स्वाभाविकरुपमा केही फरक पर्दछ तर मसँग प्रतिबद्धता थियो र मलाई दिइएको कुनै पनि जिम्मेवारी पूरा गर्दछु भन्ने साहस थियो । त्यर्सथ, मैले महिला भएको नाममा राजनीतिलाई कहिल्यै उपयोग गरेकी थिइन । मैले हरेक कठिन क्षणहरुलाई सामान्यरुपमा लिएँ र यस्ता समस्या पुरुष र महिला दुवैले सामना गर्नुपर्दछ भन्ने मेरो सोचाइ थियो," उहाँ भन्नुहुन्छ ।
इमान्दारीपूर्वक काम गरेमा उपलब्धीहरु स्वाभाविकरुपमा हासिल हुने उहाँको धारणा छ । "मैले अझ कडा मेहनत गर्नुपर्दछ भन्ने सोचेकी छु । हामी सबैले इमान्दारीका साथ कडा परिश्रम गरेमा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ । इमान्दारीताको मार्गबाट कहिल्यै बिचलित नभएकोले नै म सन्तुष्ट हुन सकेको अनुभव गरेकी छु ।"
http://web.archive.org/web/20141011003506/http://www.wwj.org.np:80/mahila/nep/nep_renu_k_yadav.html

Sunday, January 10, 2010

Nepali Mahila : Renu Kumari Yadav


Renu Kumari Yadav
Member of the Constituent Assembly
Central Committee Member of the Madhesi Janaadhikar Forum
Former Minister for Education

Born in 1963 in Bihar, India



Renu Kumari Yadav was born to a political family in Garurah village of Farbishgunj in Bihar on June 20, 1963. Time and consequences led her to a top position in Nepal's political sphere. Her commitment to the people helped her become one of very few successful Madhesi women politicians.

Yadav's was a joint family, consisting of her father's family and two younger uncles. All had an inherent interest in politics and wanted to see new developments in society. Her father, Rameshwar Prasad Yadav, had double MA degrees, while her mother, Chintamani Devi, also matriculated. It was an educated family and although society was conservative her family encouraged its girl members to attend school, never showing any kind of discrimination in that respect.

Yadav studied in Kanya High School and Bhagwati Devi Girls High School in her village.  Seeing girls in colleges was rare and her family was one among the first to give their daughters permission to undertake higher education. She completed her bachelor's degree in history from Farbishgunj Collage of Mithila University, however her education was discontinued after her marriage as no importance was given to study in her groom's house.

Yadav married Ashok Kumar Yadav by arrangement in Nepal's Saptari district in 1981. The proposal came from the groom's side and fortunately her groom's family was also political. Her grandfather-in-law, Bindeshwari Prasad Yadav, was a politician and a social worker, while her father-in-law, Indradev Prasad, was a parliamentarian during the Panchayat period. Yadav's family life was very successful and she soon gave birth to a son. She was a good housewife and found happiness in helping the family and the family business.

However, her happy conjugal life did not last long. After her father-in-law's death, her husband continued his political life and was active in district-level politics. He wanted to contest the election of District Panchayat. In 1986, two months before the election, a dispute took place within the family over her husband's nomination for election which culminated in her husband's uncle shooting him dead.

For four years or so, Yadav kept herself busy with household chores, staying home in silence and solitude. After her husband's death, she lived as part of a small family consisting of her mother-in-law, her son and herself. Contrary to what usually happens in Tarai villages, her mother-in-law fully supported her entrance into politics. The political scene had changed after the People's Movement in 1990. "I thought I should come out of my home and contribute to my region and my country as much as possible. I decided to follow the way of my husband," she said.

Yadav first joined the Nepali Congress (NC) in 1991. Because of her sincerity and popularity in the local area, she quickly became district chairperson of the Nepal Women's Association, becoming heavily involved in gathering local women together to discuss political issues. It helped her understand exactly what people wanted in terms of the changing political context.

Yadav's coming into politics and swift popularity was almost shocking for locals. Indeed, several of her father-in-law's competitors became her rivals and could not accept that a daughter-in-law, one whose independent identity was taboo in the society, was more popular than the gray-haired male politicians.

The first parliamentary election after the political change took place in 1991. Yadav was quite active in the district and wanted to contest in the election but her party denied her a ticket to stand the election. Some NC workers in the district were not happy with her growing influence and provoked her to contest as a rebel candidate against the formal NC candidate, so her defeat would terminate her political career. "I really did not want to contest as a rebel candidate, but out of local pressure I gave my candidature as an independent candidate. Unfortunately, I could not win," she said.

At the time very few Madeshi woman were involved in politics. Although she was defeated, Yadav proved she had political potential and drew attention from various political parties. Former Panchayat leaders Surya Bahadur Thapa and Hem Bahadur Malla had good relations with her father-in-law and persuaded her to join the Rashtriya Prajatantra Party (RPP) in 1993. It was even dangerous to be identified as a RPP member. "Still, I was confident that if I worked sincerely for the people I could be successful, no matter which party I was affiliated with," she said in explanation of her subsequent joining of the RPP.

Yadav failed to progress within the NC and had instead earned enemies in the party. She felt the environment in the RPP was friendlier and she was soon elected a central committee member, a huge responsibility. She contested in the parliamentary election in 1994. She was again defeated but kept working hard for the party. Because of her endless efforts, she won the election in 1999 from the Saptari-3 constituency and became a member of the House of Representatives.

Yadav was enthusiastic and felt a huge sense of responsibility to bring the voice of the needy to the House. She regularly raised issues of relevance in the House, brought forward a budget for the constituency and contributed largely towards local development. However, the House was dissolved in May 2002.

Yadav possessed a great image of Parliament before she entered Singha Durbar. She had promised villagers days would soon be brighter only to find all was not as she had envisioned there. The Nepali Congress had a monopoly on everything and the voices of other parties were just ritual. The people in government were more concerned about their seats and the opposition did all they could to topple the government. "I had gone through a short period of frustration. Systems worked nowhere in the state. But I strongly believed that democracy and Parliament were the only means to change the country."

In June 2003 Yadav took the portfolio of Minister for Women, Children and Social Welfare under Surya Bahadur Thapa's premiership for around 11 months. She said the period was full of challenges. Most parties, including the Nepali Congress and the Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist), took to the streets to protest King Gyanendra's move to take power and the Maoists were in the jungle fighting the armed struggle. Even a faction in her party, led by Pashupati Shamsher Rana, went to the streets to join the movement. "But the six-member cabinet ran the whole country smoothly. The overall results were quite encouraging and we were always above controversies," she explained.

When the RPP divided into two parties and Thapa formed the Rastriya Janshakti Party (RJP), Yadav also chose to join. When the RJP was supporting the king's government, she was one among a few leaders who spoke out against the unconstitutional move of the king and personally took part in the movement against the king's direct rule in Saptari. Before the party could take action against her, the king gave up and Parliament was restored in April 2006.

"I had a chance to meet former King Gyanendra when I was a parliamentarian soon after the royal massacre in 2001. He asked me if his time (to hold executive power) had come. I told him clearly that the army was with him but not the people," she remembered.

The monarchy was abolished and Maoist conflict ended, but the situation was not favorable for all. She saw a change in the whole parliamentary system after the Maoists joined the House. Many important things were overlooked in the name of compromise and those politicians with a Panchayat background were obviously sidelined.

The interim constitution was drafted but it failed to take into account the rights of ethnic people, women, Dalits and Madhesis, so Yadav participated in a protest to burn copies of the constitution. "It is not only the king, I raised my voice whenever someone tried to show up as an autocrat," she said.

The Madhesis have been undermined for a long time. They felt their voices were unheard and they needed one of their own to be given a strong and significant role in the political arena. "I was invited to join the Madhesi Janaadhikar Forum (MJF). I felt only a unified and forceful party could make the centralized government do justice to the Madhes," she said. She was then included in the MJF Central Committee.

Representing the MJF she contested in the election of the Constituent Assembly from Saptari-4 in April 2008 and was elected.

According to Yadav, the root of today's problems lies in the necessity of making a coalition government. Leaders of political parties may all sit together to enjoy the power but they keep opposing one another. "Some leaders go to the extent of splitting others' parties. The whole country is suffering because of the vested interests of a handful of people," she said.

In the House, although members from different parties showed their disapproval of the interim constitution, they still surrendered to their parties on decision-making day. "It was a kind of disillusion for me that they all have issues but they admitted to party-slavery. I realized this is the reason some genuine issues are not passed in the House. If all the big parties are in the grips of high-caste Hindu Pahadis, how can justice for all be possible?" she asked.

Yadav was appointed Minister for Education in the cabinet, led by Prime Minister Pushpa Kamal Dahal in August, 2008. She faced challenges from the outset as her opinions clashed with those of Maoist Finance Minister Dr Baburam Bhattarai, mainly on issues such as taxing private schools. "For some days it was quite tough. The offices were padlocked for no good reason and I could not find out which factor came to protest. But later I managed to bring all the forces to a compromising point and things began to run smoothly," she said.

Recruitment of teachers, the Reservation Bill, and the process of opening a Martyr's Academy in five development regions were some of Yadav's major contributions during her tenure. But she had bitter experiences with donors and came to realize they were influencing Nepal's national program. They were not ready to help the country and were instead pushing the government to do things for themselves.

Yadav has faced a series of problems in her political life, but insists these problems were not related to her being a woman. "Being a woman was naturally different but I had a determination and I knew I could accomplish any task. So, I never tried to do politics saying I'm a feminist. I took every tough situation normally, thinking that such problems may come in front of a man as well as a woman," she said.

She added that achievement naturally follows when one works sincerely. "I feel that I should work harder. Changes can be brought if we all work hard, with sincerity. And I feel happy thinking that at least I've never deviated from the path of sincerity," she added.

Written by Razen Manandhar
http://web.archive.org/web/20141011002347/http://www.wwj.org.np:80/mahila/profile_renu_kumari_yadav.html



Friday, January 8, 2010

Nepali Mahila : पम्फा भूसाल

पम्फा भूसाल

पूर्वमन्त्री, सामान्य प्रशासन मन्त्रालय
पोलिटब्युरो सदस्य, एकीकृत नेकपा -माओवादी)
सदस्य, संविधानसभा
जन्मः सन् १९६२, अर्घाखँची जिल्ला

पम्फा भूसालको जन्म अर्घाखँची जिल्लाको किमडाँडा गाउँ विकास समितिमा जुलाई १९६२ मा भएको थियो । पितृसत्तात्मक सोचबाट ग्रस्त समयमा उहाँ चौथो छोरी हुनुहुन्थ्यो र त्यसबखत गाउँको परिवेशमा छोरा हुनैपर्ने धारणा व्याप्त थियो । अर्को छोरी जन्मदा उहाँकी आमा इन्द्रकला भूसाललाई ठूलो पीडा हुन्थ्यो । हजुरबुबा परालको कुन्युबाट लडेकै वर्षउहाँको जन्म भएको थियो, त्यसकारण उहाँकी आमाको हेरचाह गर्ने कोही पनि थिएनन् । यसरी भूसालको विभेदपूर्ण जीवन प्रारम्भ भएको थियो ।

गाउँकै धनी र प्रभावशाली सामन्ती परिवारमा भूसालको जन्म भएको थियो । उहाँका हजुरबुबा स्थानीय व्यापारी हुनुहुन्थ्यो जसले उच्च व्याजदरमा गरिब गाउँलेहरुलाई ऋण दिने गर्नुहुन्थ्यो । उहाँका बुबा गोविन्द भूसाल शिक्षित हुनुहुन्थ्यो र छोरा एवँ छोरीले समान अधिकार पाउनुपर्दछ भन्ने कुरा बुझ्नु भएको थियो । तर उहाँ असहाय बन्नु भएको थियो । वास्तवमा, उहाँका हजुरबुबाआमाले नाति र धेरै धनसम्पत्ति चाहनु भएको थियो । "छोरी जन्मनु त धेरै डरलाग्दो कुरा हुन्थ्यो," उहाँ आफ्नो बाल्यकालको सम्झना गर्नुहुन्छ ।
आलोचना र व्यङ्ग्यबीच भूसालका बाबुआमाले उहाँलाई स्थानीय प्राथमिक विद्यालयमा भर्ना गरिदिनुभयो र उहाँ नै गाउँको विद्यालयमा पढ्ने पहिलो छात्रा हुनुभयो । उहाँकी आमा छोरासरह नै छोरीहरु पनि शिक्षित भएको चाहनुहुन्थ्यो । "यस पर्रि्रेक्ष्यमा, मेरी आमा त्यस बखतकी महान आमा हुनुहुन्थ्यो," उहाँ भन्नुहुन्छ ।

पूजारीहरुले एउटी छोरीको रजश्वला हुनुअघि कन्यादान गरेमा आमाले छोरा जन्माउन सक्ने भूसालका हजुरबुबाअमालाई बताएका थिए । यसको अर्थ बालबिबाह थियो । त्यसकारण उहाँकी दिदीको नौ वर्षै उमेरमा बिबाह भयो । बिबाहको दिन सबै तयारी पूरा भएको थियो । तर दुलाहाको परिवार जन्ति लिएर आएको देखेर भूसालले बरन्डाबाट 'दिदी सानै छे' भन्दै चिच्याउनु भएको थियो । उहाँ भन्नुहुन्छ, "म यति जोडले कराइरहेकी थिएँ कि मलाई धानको कुन्युमा हुत्याइदिए र ठूलो आवाजका साथ रेडियो बजाइयो । यो नै लैंगिक असमानताका बिरुद्धमा मेरो पहिलो सङ्र्घष थियो र यही घटनाले मेरो जीवनभर निर्देशित गरिरहेको छ ।"

गाउँमा केही ठूलो काम गरेमा 'केटाले गरेको जस्तै' भनिने गरिन्छ । भूसालले यसलाई सहन सक्नुभएन र केटाले गरेझैं केटीहरुले किन सक्दैनन् भनेर प्रश्न उठाउनुभयो । धेरैवर्षम्म उहाँले विद्यालयमा उच्च अङ्क प्राप्त गर्नुभयो र छोरीहरुले समेत अवसर पाएमा वास्तवमै केही गरेर देखाउन सक्छन् भन्ने उदाहरण गाउँमा प्रस्तुत गर्न सक्षम हुनुभयो । तथापि, उहाँका बुबाआमाले गाउँघरमा बढ्दै गएको आलोचनाका कारण तीन कक्षाबाटै विद्यालय छाड्न आग्रह गर्नुभयो ।

आलोचना जतिसुकै भए पनि भूसालले माध्यमिक विद्यालयमा पठाउन बुबाआमालाई विश्वस्त बनाउनुभयो । माध्यमिक विद्यालय घरबाट निक्कै टाढा भएकोले मामाघर नजिकको माध्यमिक विद्यालयमा भर्ना हुनका निम्ति उहाँलाई गुल्मी जिल्लामा पठाइयो । घरमा पाएको स्वतन्त्रता उहाँले मामाघरमा पाउन नसकेको अनुभूति गर्नुभयो र जनज्योति माध्यमिक विद्यालयमा भर्ना हुन घर र्फकनुभयो । यो विद्यालय घरबाट झण्डै दुईघण्टा हिँडेर पुग्न सकिन्थ्यो । विद्यालयमा केटा र केटीबीच बोलचाल गर्न अनुमति थिएन तर भूसालले यो परम्परा तोड्नुभयो र विद्यालयको इतिहासमा नयाँ युग आरम्भ गर्नुभयो । उहाँ सामान्यज्ञानमा तीक्ष्ण हुनुहुन्थ्यो र खासगरी महिलाको सवाल आउनासाथ उहाँ अझ छरितो ढंगबाट प्रस्तुत हुने गर्नुहुन्थ्यो । उहाँले १२ वर्षी हुँदा कानुनमा महिला बिरुद्ध विभेद रहेको कुरा बुझ्नुभएको थियो र यसका बिरुद्ध आवाज उठाउनुभयो । "आजभोलिको प्रचलित शब्दावलीमा यसलाई महिला अधिकारवादी 'फेमिनिष्ट' भन्न सक्नुहुन्छ," उहाँले भन्नुभयो ।

भूसालले वामपन्थीहरुबाट प्रबर्द्धन गरिएको विद्यालयमा समेत सहभागी हुनुभयो । पञ्चायतीकालमा मारिनुभएका बरिष्ट अधिकारकर्मी टङ्क भूसालले उहाँलाई बामपन्थी विचारधाराका बारेमा परिचित गराउनु भएको थियो । रातको समयमा गोप्यरुपमा गठन गरिएको बामपन्थी विद्यार्थी संगठन अखिल नेपाल स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियनको सन् १९७६ मा उहाँ तत्कालै सदस्य बन्नुभयो ।

भूसालले एसएलसी परीक्षा सन् १९७८ मा उत्तीर्ण गरेपछि उहाँलाई केटीहरुले पढ्ने विषयहरु जस्तै, शिक्षा वा नर्सिङ संकाय रोज्न सल्लाह दिइयो । तर उहाँले कृषि पढ्ने इच्छा राख्नुभयो तर काठमाडौं आएर पुल्चोक इन्जिनियरिङ क्याम्पसमा दरखास्त दिनुभयो । उहाँले सन् १९८२ मा ओभरसियरको पढाइ पूरा गर्नुभयो । थप अध्ययनका निम्ति उहाँले रुस जाने अवसर प्राप्त गरे पनि राजनीतिका निम्ति भन्दै त्यसतर्फनजाने निर्णयगर्नुभयो । उहाँले शंकरदेव क्याम्पसमा व्यवस्थापन विषय अध्ययनका निम्ति भर्ना हुनुभयो । उहाँले शिक्षा विषयमा स्नातक र समाजशास्त्र विषयमा स्नातकोत्तर पूरा गर्नुभएको छ । जेसुकै अध्ययन गरे पनि उहाँको प्रमुख लक्ष्य एवँ कार्य विद्यार्थी युनियनलाई सबलीकृत गर्नेतर्फकेन्द्रित थियो ।

पञ्चायती सरकारले राजनीतिक गतिविधिलाई प्रतिबन्धित गरेको समयमा राजनीतिमा संलग्न रहेकोमा उहाँको परिवार खुशी थिएन । तर तिनीहरुले उहाँले कसैगरी पनि राजनीति त्याग्न सक्दिन भन्ने बुझेका थिए । भूमिगत रहँदा प्रहरी उहाँको घरमै पुगेको थियो र प्रतिष्ठित त्यस परिवारका निम्ति यो टाउको दुखाइको विषय बनेको थियो । "तर परिवारका कुनै पनि सदस्यले मलाई राजनीति त्याग्न सोझै भन्न सकेनन्," उहाँ भन्नुहुन्छ ।

पञ्चायतकालमा र सन् १९९० को राजनीतिक परिवर्तन पछि पनि भूसाल धेरैपटक गिरफ्तारीमा पर्नुभयो र यो हरेकवर्षजस्तै हुने गर्दथ्यो । यसैको कारण उहाँको परिवारले दुःख पाएको थियो तर मुलुकमा परिवर्तनका निम्ति उहाँको लक्ष्यमा कहिल्यै विचलन आएन र कसैले उहाँलाई रोक्न पनि सकेन । पञ्चायतको विरोधमा पर््रदर्शन कार्यक्रममा सहभागी हुन लाग्दा सन् १९८० मा उहाँ ललितपुरको मंगलबजार पुग्दा गिरफ्तारीमा पर्नुभयो । उहाँ सन् १९८१ मा पुनः गिरफ्तारीमा पर्नुभयो र चार महिना थुनिनुभयो । "मलाई धेरै सरकारले गिरफ्तार गरेका छन्, जसमा मरिचमान सिँह, गिरिजाप्रसाद कोइराला, र मनमोहन अधिकारी समेत छन्," उहाँ गर्वका साथ भन्नुहुन्छ ।

पछि उहाँ साना जल-विद्युत विकास आयोजनामा ओभरसियरको रुपमा प्रवेश गर्नुभयो तर उहाँको राजनीतिक झुकावका कारण हटाइनुभयो । सन् १९८५ मा अर्घाखँचीस्थित र्सार्वजनिक निर्माण विभागमा ओभरसियरको रुपमा कार्य गर्दा उहाँलाई राजधानीमा भएको बम विस्फोटनमा संलग्न देखाएर पुनः गिरफ्तार गरियो ।
सन् १९९० मा बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना भएपछि प्रचण्डले नेतृत्व गर्नुभएको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (मशाल) र नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीकोचौथो महाधिवेशन) बीच एकता भएर नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकता केन्द) बन्यो र त्यसमा बाबुराम भट्टर्राईले नेतृत्व गर्नुभएको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (मसाल) समेत प्रवेश गर्‍यो । चितवन जिल्लामा नेकपा (एकता केन्द्र) को पहिलो महाधिवेशन सन् १९९१ मा सम्पन्न भयो र प्रचण्डले दीघकालीन जनयुद्ध प्रारम्भ गर्ने आवश्यकता सहितको राजनीतिक प्रस्ताव प्रस्तुत गर्नुभयो । यसैवर्ष भूमिगत नेकपा (एकता केन्द्र) को खुला राजनीतिक मोर्चा एकीकृत जनमोर्चा नेपालले आम निर्वाचनमा भाग लियो र प्रतिनिधिसभामा तेस्रो ठूलो दल बन्यो । यस मोर्चामा भूसाल केन्द्रीय सचिव हुनुहुन्थ्यो ।

शसस्त्र संर्घषका निम्ति तयारी आरम्भ भयो । भूसालले शसस्त्र संर्घषका निम्ति भूमिगत योजना बनाउने र संवैधानिक अभ्यासका दुवै मोर्चामा संलग्नता राख्नुभयो । उहाँ एकीकृत जनमोर्चा नेपालको सन् १९९५ को फेब्रुअरीदेखि जुनसम्म अध्यक्ष समेत बन्नुभयो । "नेपालका राजनीतिक दलको म पहिलो अध्यक्ष भएकी थिएँ," उहाँको दाबी छ । सन् १९९५ मार्चमा प्रचण्डले नेतृत्व गर्नुभएको नेकपा (एकता केन्द्र) को एउटा समूह र बाबुराम भट्टर्राईले नेतृत्व गर्नुभएको एकीकृत जनमोर्चा नेपालले आधिकारिक रुपमा पार्टीले नाम नेकपा (माओवादी) मा परिवर्तन गरेर जनयुद्ध प्रारम्भ गर्नुभयो ।

सन् १९९६ फेब्रुअरी ६ का दिन बाबुराम भट्टर्राई र पम्फा भूसाल तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई एकीकृत जनमोर्चा नेपालको नामबाट ४० बुँदे मागपत्र बुझाउन सिँहदरवार पुग्नुभयो जसमा फेब्रुअरी १७ सम्ममा सरकारले आफ्ना माग पूरा नगरेमा यसका बिरुद्धमा आन्दोलन गर्न बाध्य हुने भनिएको थियो । यो वास्तवमा एक प्रकारले एकीकृत जनमोर्चा नेपालले जनयुद्ध घोषणा गरेको थियो । तर उनीहरुले माग पूरा गर्ने समयावधि अघिनै माओवादीले १३ फेब्रुअरी १९९६ मा शसस्त्र संर्घष प्रारम्भ गर्‍यो र उनीहरुले रोल्पा, रुकुम र सिन्धुली जिल्लामा एकसाथ प्रहरी चौकीमा आक्रमण गरेका थिए ।

भूसालले निर्माण गरेको नयाँ घरमा सरेको तीनदिन पछि नै उहाँ भूमिगत हुन बाध्य हुनुपर्‍यो । राजधानीका सेल्टरमा लुक्दै बस्नु भएकी भूसालले पार्टीको संगठनलाई बलियो बनाउन नेपालको सुदूर पश्चिमको सेती-महाकाली क्षेत्रमा जानुभयो । भारततर्फजाँदा गिरफ्तारीबाट बच्न उहाँले मधेशी महिलाको भेष लगाउने गर्नुहुन्थ्यो ।

सुदूर पश्चिमी नेपालमा पार्टीको संगठन धेरै कमजोर थियो र पार्टीको उपस्थिति खोजी गर्दा समेत भेट्टाउन कठिन थियो । उहाँ पूरै क्षेत्रको पार्टी इन्चार्ज हुनुहुन्थ्यो । थोरै मानिसले मात्र चिन्ने भएकोले उहाँलाई बाँच्न भने केही सजिलो पनि भएको थियो । तर तल्लो तहबाट संगठन निर्माण गर्न निकै कठिन थियो । मानिसले माओवादीका बारेमा बुझेका थिएनन् र आफ्नो लक्ष्य बताउनासाथ सहयोग गर्न त्यति इच्छा राख्दैनथे । तर भूसालले पार्टीका निम्ति जीवन बलिदान गर्ने पूर्णकालीन कार्यकर्ताको समूह विस्तारै निर्माण गर्नुभयो । प्लाटुन तहको शसस्त्र बल सन् २००१ मा स्थापना भयो र उनीहरुले भारतीय सीमावर्ती लापुन्जीमा दिउँसै प्रहरी चौकीमाथि आक्रमण गरे ।

उहाँलाई कामरेड 'बिजुली' भन्ने गरिन्थ्यो । सैनिक कारवाहीमा भौतिकरुपमा आँफै उपस्थित नभए पनि उहाँले योजनाकारको भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । उहाँले धेरै कामरेडहरु जीवन र मृत्युको दोसाँधमा पुगेको देख्नुभएको छ । "मैले कामरेडहरुको मृत्यु आफ्नै आँखा अगाडि भएको देखेकी छु । मृत्युमा खुशी हुने र जनयुद्धको नाममा साथीभाइसँग विदाइका हात हल्लाउनेहरु देख्दा कहिलेकाँही आफै छक्क पर्दथेँ । मृत्यु वरण गरिरहेका साथीहरुलाई देखेर छापामारहरु कहिल्यै विचलित भएनन् । यस्ता घटनाहरुले बरु उनीहरुलाई संर्घषप्रति अझ प्रतिबद्ध बनाउँथ्यो," उहाँ भन्नुहुन्छ ।

सन् २००६ नोभेम्बरमा माओवादीले विस्तृत शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्‍यो र सन् २००८ मा सम्पन्न संविधानसभा चुनावमा सोचेको भन्दा पृथकरुपमा सबैभन्दा ठूलो दलको रुपमा विजयी बन्यो । उहाँ भन्नुहुन्छ, "शक्तिको स्रोत नै जनता हुन् । हामीले जनयुद्ध केही मानिसबाट आरम्भ गरेका थियौँ र संविधानसभा चुनावमा हामीले प्राप्त गरेको कूल मतले हाम्रो उचाइलाई तपाईंले सहजै मापन गर्न सक्नुहुन्छ । हामीलाई कुनै पनि अन्तर्रराष्ट्रिय शक्तिबाट सहयोग थिएन, हामी असफल हुन्छौं भनेर प्रमाणित गर्न उनीहरु सबै उद्यत थिए ।"

माओवादी समेतेको सन् २००७ को डिसेम्बरमा बनेको संयुक्त सरकारमा उहाँ महिला, बालबालिका र समाजकल्याण मन्त्रीमा डिसेम्बर २००७ मा नियुक्त हुनुभयो । उहाँकै शब्दमा मन्त्रीको रुपमा उहाँको कार्यकाल "सफल रहेको" ठम्याइ छ । उहाँले कुनै पनि सरकारी कर्मचारीका बिरुद्धमा उनीहरुको राजनीतिक झुकावका आधारमा कहिल्यै विभेद गर्नुभएन ।

संविधानसभा चुनावमा भूसालले ललितपुर क्षेत्र न. ३ निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित हुनुभयो । अगष्ट २००८ मा माओवादीको नेतृत्वमा बनेको सरकारमा उहाँलाई सामान्य प्रशासन मन्त्री बनाइयो । तथापि उहाँको कार्यकाल राजनीतिक आँधीहुरीबीच समाप्त भयो । प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डको २००९ मे ४ को राजीनामासँगै उहाँको कार्यकाल समाप्त भयो । तर शक्तिमा हुँदा वा नहुँदाको अवस्थामा समेत उहाँ सदैव जनता र उनीहरुका समस्याका बीचमा रहन चाहनु हुन्छ ।

भूसालले पार्टीभीत्र प्रगति गर्नुभएको छ । उहाँ १९९३ मा केन्द्रीय समिति सदस्य बन्नुभएको थियो भने २००४ मा बनेको पोलिटब्युरोका दुई महिलामध्ये एक हुनुहुन्थ्यो । उहाँको संर्घषमय जीवनले विवाहलाई ओझेलमा पार्‍यो । "मैले अविवाहित रहँदा नै ठिक गरेको अनुभव गरेकी छु," उहाँ भन्नुहुन्छ । उहाँले कहिल्यै भड्किलो लत्ताकपडा र मेकअप गर्नुभएको छैन । यसको बदलामा भूसालले तटस्थ पहिचान बनाउनु भएको छ, उहाँ छोटो कपाल राख्नुहुन्छ, चस्मा लगाउनुहुन्छ, र्सट र प्यान्ट लगाउनुहुन्छ र युद्धमा होस् वा मन्त्रालयमा यो शैलीमा कुनै परिवर्तन आएको छैन । उहाँको जीवनशैली परिवर्तन भएको छैन, न त जनयुद्धप्रतिको र्समर्पण र मुलुकको समग्र परिवर्तन ।

Thursday, January 7, 2010

Nepali Mahila : Pampha Bhusal


Pampha Bhusal
Politburo Member of the Unified Communist Party of Nepal (Maoist)
Member of the Constituent Assembly
Former Minister of Public Administration

Born in 1962 in Arghakhanchi district

Pampha Bhusal was born in July 1962 in Kimdada VDC of Arghakhanchi district. She was the family's fourth daughter during a patriarchal time, and it was considered extremely important to bear boy children in such a rural setting. Giving birth to another daughter was a great pain for her mother Indrakala Bhusal. She was born after her grandfather fell from a haystack, so there was nobody to take care of her mother. So began Bhusal's life of discrimination. Image

Bhusal belonged to a rich and influential feudal family in the village. Her grandfather was a local merchant who loaned money to poor villagers with high interest. Her father Govinda Bhusal was educated and knew sons and daughters should have equal status. But he was helpless. Obviously, her grandparents wanted a grandson and to have more possessions. "Being born a daughter was terrible," she remembered her childhood.

Amid criticism and satire, Bhusal's parents enrolled her in a local primary school and she became the first girl to study in a village school. Her mother wanted her daughters to be educated to the same extent as boy children were. "In this context, my mother was great mother of the age," she said.

Priests told Bhusal's grandparents that her mother would give birth to a son if a virgin girl who had not yet reached puberty was given in 'kanyadhan' (literally, donation of a girl). This meant having the child marry. So her elder sister was married at the age of nine. When the day of marriage came, all preparations were taken and all as it should be. But when the groom's family arrived, seven-year-old Bhusal began shouting from the terrace that her sister was too young to be married. She said, "I was crying so loud I was hurled in a stack of rice grain and the radio was turned to full volume. It was my first struggle against gender inequality and it guided me throughout my life."

In the village doing something great was known as 'doing like a boy'. Bhusal could not tolerate it and raised questions about why a girl could not do as boys did. She scored the highest marks in her school for many years and established a new notion in the village that girls could indeed do anything given the chance. However, her parents asked her to quit school when she completed the third grade due to growing criticism in the community.

Despite all the criticism, Bhusal convinced her parents to send her to high school. As the high school was far away, she was sent to her maternal uncle's house near a high school in Gulmi district. She did not feel the same freedom she had enjoyed in her own house and returned home to be enrolled in Janajyoti High School, which was located at a two hour walk from her house. Boys and girls were not allowed to talk to one another in her school, but Bhusal broke tradition, bringing about a new era in the school's history. She was smart at general knowledge and especially sharp when it came to women's issues. She was just 12 when she realized discrimination against women in the law and raised her voice against it. "You could say I was a feminist in today's terminology," she said.

Bhusal attended a school promoted by communists. Senior activist Tanka Bhusal, who was killed later during the Panchayat period, first introduced her to leftist ideology. She soon became a member of leftist student organization the All Nepal Free Student Union in 1976 in a program held in secret during night time.

When Bhusal passed the School Leaving Certificate exams in 1978, all suggested she take a 'girl-like' discipline like Education or Nursing. But she decided to study Agriculture and came to Kathmandu to join Pulchowk Engineering Campus. She completed the course of Overseers in 1982. Though she had an opportunity to go to Russia for further study she decided not to for the sake of politics. She joined Shankar Dev Campus to study Management. She did her Bachelor in Education and finally her Masters in Sociology. Whatever she studied, her main purpose was to work towards strengthening the student union.

Her family was not happy with her involvement in politics at a time political activities were prohibited by the Panchayat government. But they knew she would never give up. When she was underground police went to her home to look for her, a big headache for such a prestigious family. "But none of my family members had directly told me to stay away from politics," she said.

During the Panchayat period, and even after the political change of 1990, Bhusal was arrested many times, almost every year. Her family suffered as a result but nothing could stop her from focusing on her target to bring about change in the country. In 1980 she was arrested when she went to Mangalbazaar in Lalitpur to participate in a protest program against the regime. She was again arrested in 1981 and put in detention for four months. "I had been arrested by various governments, including that of Marichman Singh, Girija Prasad Koirala, and Manmohan Adhikari," she said proudly.

Later she joined the Small Hydro-electricity Development Project as an overseer, but was fired due to her political orientation. In 1985 when she was working for the Public Works Division in Arghakhanchi as an overseer she was again arrested in connection with a bomb blast in the capital.

Bhusal was ready to dedicate her whole life to the Communist party. But the perpetual clashes, disputes and splits among communist leaders left her frustrated. Her energy was renewed when she saw unification among the confronting factions and came to understand that such clashes in fact strengthened the party.

After restoration of multi-party democracy in April 1990, the Communist Party of Nepal (Mashal) led by Prachanda and the CPN (Fourth Convention) merged to form the CPN (Unity Center), which was later joined by the CPN (Masal) led by Baburam Bhattarai. The first convention of the CPN (Unity Center) was held in 1991 in Chitwan district, in which Prachanda presented a political paper on the need to launch a long-term People's War. In the same year, the United People's Front Nepal (UPFN), the front line party of the underground CPN (Unity Center) with Bhusal as its central secretary, took part in the general elections and became the third largest party in Parliament.

Preparations for armed struggles started. Bhusal was involved both in the underground planning for armed struggle and constitutional practice. She became chairperson of the UPFN from February to June 1995. "I was the first woman chairperson of a political party in Nepal," she claimed. In March 1995, a faction of the CPN (Unity Center) led by Prachanda, and a faction of the UPFN led by Baburam Bhattarai, formally changed their party's names to the CPN (Maoist) to launch the People's War.

On 6 February 1996, Baburam Bhattarai and Pampha Bhusal went to Singha Durbar to submit a memorandum of 40 demands under the UPFN name to then Prime Minister Sher Bahadur Deuba, in which it was written that if the government didn't fulfill their demands by 17 February they would be compelled to start a movement against it. This was actually a declaration that the UPFN would launch the People's War. But without waiting for the date they gave, the Maoists started their armed struggle on 13 February 1996, carrying out simultaneous attacks on police stations in Rolpa, Rukum and Sindhuli districts. Image

Three days after Bhusal had shifted to her newly-constructed house she was forced to leave to go back underground. After hiding in shelters in the capital she went to Seti-Mahakali region in far western Nepal to help strengthen the party organization there. To avoid being arrested she disguised herself as a Madhesi woman when she went to India.

In far western Nepal, party organization was very weak and it was difficult to even trace the party's presence. She was party in-charge of the whole region. It was easy for her to survive in one sense as few people knew her. But forming an organization from scratch was extremely difficult. People did not know about Maoists and refused to help when they heard of their mission. But Bhusal slowly developed a group of fulltime workers ready to dedicate their lives to the party. A platoon-level armed force was formed in 2001, and they carried out the first raid on a police station in daytime at Lapunji close to the Indian border.

She was known as Comrade 'Bijuli (electricity)' in those days. Though she herself was not physically involved in military actions she played the role of planner. She has seen many of her comrades hanging between life and death. "I have seen deaths of comrades. Sometime I wondered how anybody could be happy to be dead and bid farewell to friends in the name of the People's War. Chhapamars (guerrillas) never got discouraged by seeing their dying friends. Such incidents instead made them more committed to the struggle," she said.

In November 2006 the Maoists signed the Comprehensive Peace Process and won the first Constituent Assembly (CA) elections held in April 2008, becoming the Assembly's largest political party, contrary to expectation. She said, "The source of power is the people. We started the People's War with a handful of people and you can measure our height with the total votes we received during the Constituent Assembly elections. We were not helped by any international forces; they were instead all united to prove us as failures."

When the Maoists joined the coalition government in December 2007 she was appointed Minister for Women, Children and Social Welfare in December 2007. Her tenure as minister was "as successful as it could be", in her own words. She never discriminated against any government staff according to their political orientation and brought all civil servant organizations under a strict routine of commitment.

In the CA election, Bhusal was elected from Lalitpur-3 constituency. She was made Minister for Public Administration in the Maoist-led government in August 2008. However, her tenure ended in political turmoil. She resigned from her post, along with Maoist Prime Minister Pushpa Kamal Dahal (aka Prachanda) on 4 May 2009. But she said that whether she is in power or not, she is always amid the people and their problems.

Bhusal progressed within the party, becoming a Central Committee member in 1993 and one of two women Politburo members in 2004. Her life full of struggle did not lend itself to marriage. "I feel better being unmarried," she said shortly. She has never worn dresses or makeup. Instead, Bhusal has adopted a more neutral identity, keeping her hair short, wearing eyeglasses, shirts and pants, whether at war or at the ministry. Her lifestyle has not changed, nor has her dedication to the People's War and total change of the country.

Written by Razen Manandhar
http://web.archive.org/web/20140627133210/http://www.wwj.org.np:80/mahila/profile_pampha_bhusal.html