Monday, December 27, 2010

पारस, रुबेल व गणतन्त्र

- राजेन मानन्धर

थ्व युद्धय् पारस बुत, रुबेल त्यात तर जुजुबादी त्यात, गणतन्त्रबादी बुत। जुजुवादीतय्गु माग कथं पारसयात न्यूनतम सजाय जुल, गणतन्त्रवादीतय् मागकथं रुबेलयात छानबिनय् महः। थ्व गणतन्त्र नेतातय्गु इच्छां वःगु मखु, जनताया बलं नेतात हयेत बाध्य जूगु खः।

वंगु मंसिर २५ गते शनिबार बहनी ७.३० बजे चितवनया टाइगर टप्स रिसोर्टय् नाटकीय ढंगं वा संजोगं पुलांम्ह युवराज पारस शाह व परराष्ट्रमन्त्री सुजाता कोइरालाया घरज्वाइँ रुबेल चौधरी नापलात। जीवनय् न्हापांखुसी नापलाःपिं निम्ह न्ह्यइपुक खँ ल्हानाच्वन, घय् नं पुल। लिपा राजनीतिया खँय् कचमच जुल। वं रुबेलयात जंगलय् धुँ स्याः वने नु, मवल धाःसा छ सी, छंत सिधयेकेधुंकाः छिमि कलाः व मचायात नं सिधयेके धाल। लिपा हानं बन्दूक ज्वना वल, नोजलं टेबलय् दाल अले धाल�छ सित। छ व बास्टर्ड खः गुम्हेस्यां मुकं राजतन्त्र मदयेकल नं धाल। वं हानं धाल, जिं छिमि कलाः व काययात सिधयेकेगु आदेश बी धुन, छिमित लाइन तयाः स्याना बी धकाः बन्दुकं ताके यात। लिपा पेस्तोल रुबेलया कपालय् तयाः धाल, जिं सुट यायेत्यनागु दु। लिपा वं छगू राउण्ड गोली चले यात।

एक्शन फिल्मया छगू सिन थें च्वंगु रुबेलं छगू पत्रिकायात बिउगु थ्व अन्तर्वार्ता ब्वँमिपिनि लागि ला रोमांचक जइफु तर थ्व घटनायात भोगे यायेमाःम्हेसिया ला म्हय् जिउ दइ मखु, थ्व धया च्वनेम्वाः।

शनिवाःया थ्व घटना लिपा सोमवाः तिनि पारस पोखरा वन। पत्रपत्रिकाय् वःकथं थ्व घटना लिपा इन्डोनेशियाय् वनाच्वंम्ह परराष्ट्र मन्त्री सुजाता कोइरालां फोनं शाहयात ज्वनेत आदेश बिल।वयात ज्वनेत अनुसन्धान समिति दयेकाः अनुसन्धान यानाच्वँच्वं हे प्रधानमन्त्रीं नं तप्यंक निर्देशन बिउगु जुयाच्वन। मंसीर २९ गते शाहयात बंगलादेशी नागरिक चौधरीयात गोलीं कयेकूगु अभियोगय् ज्वनेत पोखराया फूलबारी होटेलय् पुलिस वन, ६ घण्टा मिहेनत यानाः वयात अनं हेलिकप्टरय् तयाः भरतपुर प्रहरी तालीम केन्द्रय् यंकल। पीडितं उजुरी मबीकं पुलिस थम्हं तयार याःगु प्रतिवेदनया आधारय् सार्वजनिक थासय् गोली चले यानाः त्रास ब्वलंकूगु द्वपनय् वयात ज्वंगु खः। पारसं बयान बिउबलय् हवाइ फायर यानागु खः धकाः धाल, पत्रकार सम्मेलन हे याये मफुसां वयागु धयातःगु विज्ञप्तिइ नं अथे हे दु। उखे चौधरीयात धाःसा बयान कायेत तकं सःतेगु आवश्यकता मतायेकल सरकारं। आः हानं वया विरुद्ध रिट तयेगु नाटक जुयाच्वंगु दु।

निन्हु प्यन्हु लिपा थ्व नाटकय् हानं छगू नाटकीय मोड अबलय् वल, गबलय् छखे पारसं गोलीं कयेकागु मदु धाल, मेखे रुबेलं वयाके बन्दूक हे मदु धाल। थ्व ला निम्हेस्यां फानागु ई फ्यये थेंज्याःगु खँ जुल। वयात ज्यान मार्ने उद्योग, राष्ट्रिय निकुन्ज ऐन अले हातहतियार तथा खरखजाना ऐन लागू मजुल। वयां लिपा थम्हं हे दयेकूगु प्रतिवेदनय् पारसं गोली कयेकूगु खने मंत धकाः थःगु ख्वालय् थम्हं हाखलं इलेगु ज्या नं सरकारं यात। खँ फासांफुसुं जुल।

थ्व गोलीकाण्डं शाहयागु करतुत उजागर याये ला मफुत तर चौधरीया गोरखधन्दाया धकिं धाःसा छ्यातां चायेका बिउगु दु। थ्व मनू ला आःतक न्यनेदु कथं बंगलादेशीतय्त नेपाली नागरिकता बियाः विदेश छ्वयेगु, पुलिसयात माःगु सामानया ठेक्का कयाः करोडौं घोटाला यायेगु अले मन्त्रीया छेँय् च्वनाः टेलिफोन गैरकानुनी सम्पर्कसूत्र दयेकाः नेपाल टेलिकमयात ठगे यानाच्वंम्ह नटवरलाल जुयाच्वन धकाः सीकेत धाःसा ग्वाहालि जुल। अझ, थ्व मनू न्हापा हे शंकाया घेराय् लानाच्वंसां ज्वने मफुगु धइगु नं खँ वल। अझ, ब्याहा न्ह्यः थःगु पत्रिकाय् फोटो छापे जूगु धकाः नक्कली कभरपेज दयेकाः क्यंगु व थःत व कोइरालायात डाक्टर धकाः वेबपेज दयेकाः क्यनातःगुलिं थुपिं गुलि ग्यंपिं धकाः सीकेत जनतायात अःपुल। थुकथं भारतय् बूम्ह गिरिजा प्रसाद कोइरालाया नेपाली म्ह्याय्या जर्मन भाःतया जर्मन म्ह्याय्या बंगलादेशी भाःतया थ्व करतूत यक्वसिया निंतिं मिखा चायेकेगु वासः जुल, विशेष यानाः नागरिकता बीत कन्जुस्याइ याये मजिउ धाइपिंत।

जन्मकाःछि नेपाली कांग्रेसय् राजनन्त्रया वकालत याइम्ह सुजाता कोइरालायात अचानक राजनन्त्र खनाः तं पिहां वल। भारतयात नेपाःया पासपोर्ट छापेयाके बी मखनाः लागिमिगि चायाच्वंम्ह, चुनावय् बुनाः नं उपप्रधान व परराष्ट्र मन्त्रीया भाला कायेखंम्ह कोइरालायात मनूतय्सं अथेभनं धायेवं थः नेपाःया मन्त्री लाकि बंगलादेशी छम्हेसिया ससःमां धइगु ल्वःमनाः चौधरीया कानुनी सल्लाहकारं धाये थें फुसा प्रमाणित या धाल, वयात बयान बीकेत ग्वाहालि मयाः। चौधरीयात गोलीं कयेकल धकाः न्हापां राज्ययात जानकारी बिउम्ह हे कोइराला जुइफु, थ्व ल्याखं थःगु वचनया इज्जत तयेमाःगु खः (मखुसा किर्ते जाहेरीया अभियोग लायेफु)। तर चौधरीया आगं पिहां वःगुलिं हे जुइ, लिपा शाहं गोलीं कयेकूगु मखु धकाः राज्य पक्षं प्रतिवेदन बिलं नं देशया मन्त्रीं कू नयाच्वनेगु बाहेक मेगु छुं याये मफुत। आः ला नेपाली कांग्रेसया महामन्त्रीं नं रुबेलयात छानबिनय् हयेमाःगु खँ ल्हाना हयेधुंकूगु दु। थ्व ल्याखं चुनावय् बुनाः बांलानावःगु सुजाताया राजनीतिक भविष्य घरज्वाइँया मतिनां धुसकुस याइगु सम्भावना दयावःगु दु। थ्व ला थः खाःया छेँय् च्वनीम्हेस्यां मेपिंत अप्पा. कयेके मजिउ धइथेंज्याःगु अवस्था वल।

थ्व घटनाक्रम नेपाली संचार जगतया निंतिं तःधंगु हे मसला जुल। कानुनी राज्यया म्येँ हालाजुइपिंत गोली चले जुइगु यइ ला मखु, तर न्हियान्हिथं गोली चले जुइगु देसय् थ्व अभूतपूर्व खँ जुल। मजुइगु नं गथे? गणन्त्र वयेधुंकाः पारस शाहयात दकलय् न्हापां न्हाय्पं नीके दइगु। शायद उमिसं ला थ्वहे घटनाय् लाकाः पारसयात देश निकाला हे याये खनी धकाः स्वयाच्वंगु जुइ। धया बिल, गणतन्त्रय् सुं कानून स्वयां च्वय् जुइ मखु धकाः। तर थनया राजनीतिक माहौल चांचां हिला वनाः पारसयात इकिधिकि संके मखंसेलि उमिसं थःगु तं रुबेलयात प्वंकल, थम्हं सुचुका तयागु वयागु आगं प्वलाः। अले थःगु हे समाचारया खण्डन यायां पत्रकारिताया अभ्यास यात।

थुथाय् गणतन्त्रावादी धायेके यःपिं पार्टीतय्गु प्रतिक्रिया अर्थपूर्ण जुल। पारसयात कारबाही याये मजिउ धाःपिं थःत ज्वंकेत नं तयार जुल, तर नेपाली कांग्रेस, एमाले व माओबादी धाःसा थुकिया बारे प्रतिक्रियाविहिन जुयाच्वन। देय्न्यंकं जुजुवादीतय्गु जुलुस वल नं नेविसंघ व अखिल धाःपिं प्रतिकारय् मवः। न पारसयात कारवाहीया समर्थन यात, न विरोध यात, न रुबेलयात नं कारबाही या धाल। चिचीधंगु घटनाय् नं राजनीतिक लबः कायेसःपिं खेलाडीत थन धाःसा थः नेतां गनथाय् सुलि पुइ धकाः पियाच्वँच्वं हे चा बित, न्हि बित। अझ छम्ह माओबादीं ला पारसयात कारबाही यात धाःसा राष्ट्रिय स्वाधीनताया आन्दोलन कमजोर जुइ धकाः तकं धया बिल। शायद थुकिया आशय फुम्हेस्यां मफुम्हेसित ख्यायेत वा स्यायेत लाइसेन्स मदुगु हतियार ज्वना जुइ दयेमाः धका पारसया बचाउ जकं यायेत स्वःगु खः ला?

छखे पारसया अबु आः जुजु मखुत, रुबेलया ससःमां आः नं मन्त्री खःनि। यदि थ्व पारसं मखुसें मेपिंसं गोली कयेकूगुसा थुलि याकनं ज्वनी ला? गोलीं कयेकीम्ह मनूयात ज्वनेत हेलिकप्टर वइ ला? हानं झिद्वः दां बं पुइकाः त्वःता हइला? अले वं यदि मन्त्रीया घरज्वाइँयात मखुसें सुं प्रविण गुरुङयात कयेकूगुसा वयात उलि याकनं ज्वनी ला? व रुबेल मखुसंे मेम्ह जूसा बयान बिउमवसे गाइ ला? थः घरज्वाइँयात मखुसंे सुं साधारणयात गोलीं कयेकूगु जूसा वयात कारबाही यायेमाः धकाः सुजातां विदेशंनिसें दबाव बीला? मचिकंया भाः थकाःगुया विरोध यायेसःपिं पार्टी व नेतात थज्याःगु इलय् म्हुतुइ धौ फिनाः च्वनाच्वनी ला? गणतन्त्रय् थ्व ला जुया हे च्वनी धइगुया संकेत नं खः थ्व घटनाक्रम।

सत्ताया लोभय् देश मियाः नइपिनिगु छु खँ ल्हायेगु? पारसयात कारबाही यात कि जुजुवादीतय्सं आन्दोलन याइगु, रुबेलयात
कारबाही यात कि सुजाताया आन्दोलन शुरु जुइगु। थ्व इलय् सत्ताय् प्यपुनाच्वनेगुसा निम्हेसितं कारबाही मयायेगु थेंज्याःगु मेगु राजनीतिक 'सहमति' मेगु दइ मखु। थ्व ला प्रतिनिधि घटना जक खः, आन्दोलन जुइ, सरकारय् च्वनाच्वने मखनी धकाः थन सलंसः मनूतय्गु तयेधुंकूगु मुद्दा लितकाःगु दु, जेलय् तयेधुंकूपिं अपराधीतय्त त्वःतूगु दु।

थ्व युद्धय् पारस बुत, रुबेल त्यात तर जुजुबादी त्यात, गणतन्त्रबादी बुत। जुजुवादीतय्गु माग कथं पारसयात न्यूनतम सजाय जुल, गणतन्त्रवादीतय् मागकथं रुबेलयात छानबिनय् महः। थ्व गणतन्त्र नेतातय्गु इच्छां वःगु मखु, जनताया बलं हे जक नेतात हयेत बाध्य जूगु खः। उकिसनं न्ह्यागुसां यानाः थन राजतन्त्र ल्यंका तयेमाः धयाजूपिं सुजाता कोइरालात दत्तले थ्व चकुया धारय् दनाच्वंगु गणतन्त्रयात हानं हानं थज्याःगु प्रहार जुयां च्वनीतिनि। आः जनतां नेपाःया संसदीय इतिहासय् १७ साल छाय् वल धकाः थुयावःगु दु। थज्याःपिं हे मनूत सत्ताय् लानाच्वन धाःसा थःके दुगु श्रीपेच पुनाः ज्ञानेन्द्र नारायणहितिइ च्वंवंगु स्वयेत तःन्हु लना च्वनेमाली मखुत।

http://newanepa.com/show_bichadabu.php?id=1305

Thursday, November 18, 2010

भिन्तुनाया राजनीति


राजेन मानन्धर
यःसां मयःसां, खःसां मखुसां थौंया थ्व बालंच्वंपिन्सं त्ययेकाच्वनेमाःगु प्रस्तावित नेवाःराज्यय् भिन्तुना हे जक अज्याःगु छगू ख“ग्वः खः गुकिं नेवाःतय्त दछितकया निंतिं क्वाकेगु शक्ति बिइ ।

धाथें उकुन्हु उलि मनूत पिनेवयाबिइकि उपिं ल“ दानाः नारांहितिपाखे स्वयावन धाःसा गणतन्त्र म्हपुजाकुन्हु हे वयेफु । अथेजुयाःला पंचायतकालंनिसें भिन्तुना धालकि अबलय् अञ्चालिश निसें जनसेवाया इन्सपेक्टर तकं थर्कमान । अले न्हूद“ वल कि उमि जागिर बचेयायेगु राजनीति शुरु जुइ ।

व सः, म्हूचिउ“गु ल्हाः, धिमय्, धाः व मोटरसाइकलया हर्न । अन प्रत्येक मनूतय्के थः नेवाः जुयाया गर्व दइ, नेवाः छम्हस्यां याःगु राष्ट्रसेवाया लुमन्ति दइ, भाषिक दमन विरुद्धया चिल्लाय् दइ, अले थःगु भूमिइ थःगु हे शासन जुइमाःगु अव्यक्त माग नं । अथेजुयाः चायेकं मचायेकं थ्व नेवाः शक्तिप्रदर्शनया परेड हे जुयाबिइ । दुने छु दु धइगु मसिउपिं नकतिनि नेवाःतय्गु स्वनिगलय् वःपिं आप्रवासी नेतात ला थ्व जक खनाः ज्ञानेन्द्रं सत्ता त्वःतूथें त्वता नं वनीगु जुइ यदि उमिगु लिउने थ्व नेवाःतय्गु माकःफुइ“जक खः धकाः कनाबिइपिं नेवाः चम्चात मदूगु खःसा । अज्याःपिन्त राजनीति यायेगु नं थ्व उर्वरा भूमि जुयाच्वंगु दु ।

बिइपिन्सं सत्ता हे बिइगु नं जुइ । बरु विडम्बना ला छु धाःसा कायेगु हैसियत दयाःनं उमिसं फ्वनेबलय् मेगु छुं फ्वनीमखु, बस् नेपाःया नामं स्वनातःगु संवत्यात नेपाःया धयाबिउ धकाः जक फ्वनी, अले उकिया पलेसा बिइजिउपिं मजिउपिं, बिइमाःपि,ं म्वाःपिं दक्वसित मन चकंकाः भिन्तुना बिइ । 

अथे जुयाः ला अन सुयातं वयेत निषेध मदु । दछियंक नेवाःतय्गु विरुद्ध थःगु वुद्धि व शक्ति फुकीपिं नेतात नं अन इस्तरी तयातःगु लंसुरुवाःफिनाः सि“न्हाय् ब्वःवइ । अथेसां गबलें नेवाःतय्सं उमित लाकमं मकयेकू, हाखलं मइकू बरु भिन्तुना बियाच्वनी, पृथ्वीनारायणल शाहयात कुमारी माजुं सिन्हः तिकूथें । अथे याइमखु धकाः हे सियाः नं नेवाःतय्त स्वनिगलय् अल्पमतय् लाकेत ब्वनाहःपिं थःथःगु जिल्लाया कार्यकर्तातय्त ब्वयाः थन एकजातिया सर्वसत्तावाद् लादेयाइपिं नेतात पार्टीया ध्वा“य् ज्वनाः नेवाःतय्गु दथुइ मार्चपास याःवइ ।

मेखे द“य् दसं छथ्व ज्योतिषतय्सं चन्द्रमासया क्यालेण्डरहे अनुपयुक्त धायेकेत म्हपुजाकुन्हु तिथि स्यंकाबिइ अले म्हपुजा गबलय् याकेगु धइगु ख“य् ये“, यल व ख्वपया धर्माधिकारीतय्गु राजनीति शुरु जुइ । समस्या ज्यंकेमाःपिन्सं स्वंगु दलया नेतातय्सं थें थःत्याःगु जक ख“ ल्हाइ अले न्हिकां झंगःतय् हानं छन्हु बिदा थपेयाकेगु राजनीति शुरुजुइ ।

देश हिल, व्यवस्था हिल तर सत्ताय् धाःसा इपिं हे । उमिसं सिउ, नेवाःतय्सं मेगु छुं फ्वनीमखु, उकिं उलि हे बिइत नं स्वंगू दशक बिकी । अथेसां नेवाःतय्त वहे खय् बर्मू मन्त्री माः । हरेक द“य् न्यय्द्वः नेवाःतय्गु अभिवादन नयेगु लोभं दछि तक नेवाःतय्गु सातु काइपिं व उमिगु नैसर्गिक अधिकारय् विष ल्वाकछ्याइपिं नं अन सम्मानित जुयाः बाघौतक नेवाःतय्सं मथूगु भासं बकवास बियावनी । थ्व उमिगु राजनीति जुल । अले बफरा नेवाःत नं दछितक गुगु भाय्या विरोध याइ, व हे भासं उकुन्हु व मन्त्री नं निगू नायुगु शब्द नवानावनीला धकाः न्हाय्पं बियाः न्यनाच्वनी । 

अनथाय् उपिं नेतातय्त अन दनेगु हैसियत बिइपिं नेवाः नेतातय्गु राजनीति नं कम रोमांचक मजू । दछितक अलःमा नं सिमा जुयाः थन नेवाःतय्त क्वाकी अले द“य् छकः थःगु सक्कली रुप क्यनी बसन्तपूया दबुलिइ — वृन्दायात छल यायेधुंकाः जालन्धरं क्यंथें । नेवाःत व थः नं सामन्ती सरकारया दास जक खः धकाः क्यनेत नेवाःभूमिइ नेवाःतय्त बुकाः चुनाव त्याकावःपिं निसें छम्ह नेवाःयात म्वाःम्वाकं स्यानाः वयागु लासय् गयाः सत्ताय् वनीम्हसित थनेहयाः शत्रुया लाकां फ्ययेगु चाकडीबाजया विश्व रेकर्ड तइम्ह जि हे खः धकाः क्यनेगु नं चानचुन राजनीति मखु । 

भिन्तुनाया ख“ वल कि नेपालभाषा मंकाः खलःया ख“ वइ । यःसां मंकाः खलः मयःसां मंकाः खलः —थ्व नं राजनीति खः । दर्ताया ख“ हइ, गुलिस्यां अधिवेशनया ख“ हइ, अडिटिङ व पारदर्शिताया ख“ वइ, पदीय उत्तरदायीत्वया ख“ वइ, दबू छे“या ख“ नं वइ । गुलिं गुलिं भाषाख्यलय् सक्रिय जुयाःनं न्हूद“कुन्हु छे“य् थःत कुनातइ । यःम्हस्या यःम्ह भिं, मयःम्हस्या सासः नवइ । स्वंगू दशकतक थ्व आलोचनाया वमवर्षा फयाच्वनेगु इम्यूनिटी नं राजनीतिक खः । नीस्वनाः स्वला मदुनीबलय् दतंफतं न्हय्म्हस्या ज्यासनापुचः च्याथाय् बायावनीगु नेवाः संगठनया संस्कारय् थुकितक म्वानाच्वनेगु नं छगू राजनीति खः । थुलि मछि व्यंग्य, चर्चा, तिरस्कार, वहिष्कार, वितृष्णा व घृणाया पात्र जुइगु जक मखु थुकिया कारणं भाषा ख्यःप्रति विषवमन जक यानाः जीवन फुकीपिनिगु पुस्ता हे तयार जुइगुया कारण जुइदइगु नं कम राजनीतिक मखु मंकाः खलःया निंतिं । 

मंकाःखलकं यायेमाःगु मयाः, यायेमजिउगु यात, उकिं थ्व सजायया भागिदार खः । तर उकियात सराःबिइपिन्त नं थःथःगु संस्था गुलि प्रजातान्त्रिक, उत्तरदायी, पारदर्शी व उमिसं नेवातय्त गनतक यंकल धकाः न्यंसा म्हुतुइ पाकां सुयाच्वनी । थम्हं चुरस स्वाइ“स्वाइ“ सासां ल्वगियात ”चुरस भपियादी मजिल” धकाः प्रेस्क्राइब याइपिं डाक्टरतय्त म्हसीके थाकु मजू थ्व चिकीचाधंगु शहरय् ।

अथेजुयाः द“य् दसं न्हूद“ सिधयेवं लु“वह पसः निसें भतिपसलय् तक थाय् थासय् न्हूद“ समारोहया व मंकाःखलःया चर्चा जुइ । ख्वालय् धायेभाःमखंपिन्सं आकसय् थुकलं बिइ, मूमसःगु अय्लाः त्वनाः लगेजूगु अभिनय याइ । काय् मबूनिबलय्या ख“ भउयात कनी । ”आः ला मजिल, न्ह्यागु सां यायेमाल” धाइ, धाधां दछि फुइ । आः हाकनं भौचिया गःपतय् सुनां गं घाकेगु धइगु ख“ जुयाच्वंगु दु ।

स्वीद“या दुने बागमति ता“क्वय् यक्व लः बाः वनेधुंकल । थौंतकया दुने यक्वस्यां मंकाःखलःया श्रीपेच पुइमखनीगु जुइसातकि मेगु तःगु खलःत नीस्वनेधुंकल । नेवाः महागुथि, नेवाः देय् दबू, नेवाः राष्ट्रिय आन्दोलन व देय्गुथि नेपालमण्डल अज्याःगु निगू प्यंगू नां जक खः । भौतिक रुपं कोमाय् लाःथें जुइधुंकूगु मंकाः खलःयात म्वाकेमाल धायेगु आदर्शया ख“ जुल । तर आः वयात म्वानावल धाःसा हानं यक्वस्या निंद हराम जुइगु निश्चित दु । मंकाः खलकं याये धाःगु ज्या मयासेंलि ग्वंवः महायेक नं सुथ जूगु दु, गुलिं वंगलय् वने धकाः जंगलय् वंगु दु । आः उहिलेको कुरा खुइले धाइपिं दइ, अबलय् हे व यमि छु“ जक खः धाइपिं दइ, म्वाके हे माःसा जिपिं धु“ जुइ, उकियात छु“ जक यानातये धाइपिं नं दइ ।

मंकाः खलःयात हानं म्वाकेमाःगुया कारण स्वयम् हे नं राजनीतिक जुइफु । बांलाःगु ज्या यानाः जनताया नुगलय् च्वनेमफुपिं सत्ताया ल्वापुखिचात अःपुक हिसिचादूगु नां दूगु व नेवाःतय्गु नुगलय् च्वनाच्वंगु मंकाः खलः थःगु यानाकयाः नेवाःतय्त थःथःगु पार्टीया ब्यालटबक्सय् भोग बिइगु लोभं थन पार्टीतय् ई चुकुचुक वनाच्वंगु दइ । म्हसीके थाकुपिं त्वःताः छगू पार्टी बसन्तपूया तामझाम थःगु यायेमखनेव आः मंकाःखलःप्रति आक्रमक जूगु दु । हरेक मनूतयगु ल्हातिइ छगू छगू पार्टीया ध्वा“य् दुबलय् अले खय् बर्मू नेतातय्त नेवाःतय्गु लगाम ज्वंकेत नेवाःकार्यकर्तात सनाच्वंबलय् थःत थज्याःपिंं पाखें गथेयानाः बचेयायेगु धइगु मंकाःखलःया न्हूगु चुनौति जुइफु । मेखे आः सक्रिय खनेदयाच्वंगु नेवाः खलःपुचलं थःगु बर्चस्व कायम यानातयेत गथेयानाः थुकियात स्याबोटाज यायेफु धैगु ख“य् आः म्वानावइगु मंकाःखलःया नेतृत्वं बिचाः यायेमालेफु । अथेजुयाः मंकाः खलः म्वाकेमाःगु नेवाःतय्गु स्वाभिमानया ख“ खयाःनं थ्व धइगु बाघ भैरव म्वाकेगु मजुमा धकाः मंकाःखलःया मतिनामिपिन्सं बिचाः नं यायेमाः । 

Thursday, November 4, 2010

20101104 शंखधरया चर्चाय् फुनाच्वंगु नेवाः शक्ति


राजेन मानन्धर

नेवाःतय्सं शंखधरयात गबलय् लुइकल धइगु ला त्याजिक्क सुनां धाःगु मसिउ, तर गबलय् निसें लुइकल, अबलय्निसें व उमिगु, न्हयपुइ, नुगलय्, हिनुलिइ दु, कमसेकम म्हपुजाकुन्हु छे“य् यायेमाःगु ज्याजि त्वःताः बसन्तपू वा अथे हे मेमेगु भिन्तुनाया र्यालिइ वनीपिं भाषा संस्कृतिइ मतिना दुपिं नेवाःतय्गु दथुइसां चाःचाःहिलाच्वनी हिप्नोटाइज्ड जुयाः ।

शंखधरया नां कालकि छाय् झी अपाय्सकं उत्साहित? वयागु नां दुगु लेख लूसां समाचार न्हूगु मुर्ति लूसां हंगामा । छाय्? जब शंखधरं लखुतिर्थया फि हयाः स्वनिगःया दक्वसित त्यासां मुक्त यात, अबलय् नं वं छन्हु नेवाःतय्सं थःत उलि सम्मान याइ धकाः मतिइ तःगु खइमखु । म्होतिं नी स्वीद“ दत नेवाःतय्सं शंखधरया नां कयाच्वंगु, वयागु नामय् मञ्चय् च्वनाः वयात लुमंकाच्वंगु । वयात द्यः धया, महामानव धया, दानवीर धया, छु छु जक मधया । वंयाःगु ज्या पक्का हे तःधंगु ज्या खः, छम्ह जुजुं हे यायेमफइगु ज्या याःगु नं खत । तर उकिया तारिफ गुलि जुलकि बिलिबिलि जाइ?

न्हापा आन्दोलनया हे रुपं क्वहांवःगु खइ नेवाःत म्हपुजा कुन्हु नेपाल संवत् थःगु मौलिक संवत् जूगुलिं सरकारं नालाकायेमाः थुकियात नेवाःतय्गु जक मखु सम्पूर्ण नेपाःमितय्गु हे दयेकेमाः धकाः । अबलय् निसें नेवाःतय्गु मेच्वकाय् यगानाच्वंगु दु शंखधर । उखे शंखधर, थुखे हु“शंखधर, च्वय् शंखधर, क्वय् शंखधर । गुलिं लि“याम्ह शंखधर, गुलिं चायाम्ह शंखधर । उलिं मगानाः म्येय् शंखधर, क्यासेटय् शंखधर, सिडिइ शंखधर, क्यालेन्डरय् शंखधर, टिशर्टय् शंखधर, हुलाक टिकटय् शंखधर । मेथाय् गन गन शंखधर । थ्व हे दथुइ झीसं तःम्ह शंखधर नं बुइकेधुन — गुलिं न्हाय् फ्याफःम्ह, न्हाय् च्वमुम्ह, मिखातग्वःम्ह, यार्पाम्ह, सपःदुम्ह, स“मदुम्ह, गःपःतपुम्ह, बाइसेप तपुम्ह, भोरी तग्वःम्ह, जोगीथेंच्वंम्ह, साहुथेंच्वंम्ह, क्लीनसेभयानातःम्ह, ग्वाय्दारि दुम्ह, ध्यबा ह्वलाच्वंम्ह आदि आदि । थ्व कल्पना खःलाकि, सिर्जना खः लाकि, इतिहास खः लाकि नेवाःतय्गु न्हाय् ध्यंगु?

खः । नेवाःत तसकं कल्पनाशिल, मुंगेरीलाल थेंज्याःपिं । अथेजुयाः शंखधरया तःगु हे बाखं पिदन — वयागु ख“ वयात मिलेमजू, वं धालकि वं त्वाःल्हाये हे माः । गुलिस्यां वयागु नां हिल, गुलिस्यां वयागु पेशा हिल, गुलिस्यां कुनां हिल । गुलिस्यां वयात बंजाः धाल गुलिस्यां ला जुजु नं धाल । मेपिन्त अथे याये मजिउ धया च्वंपिन्सं न्हापं न्हून्हूगु ख“शंखधरलिसे स्वाके हइ अले वयागु जक सत्य मेपिनिगु फुक्क फय्गं धकाः तकं च्यालेन्ज याइ । थज्याःगु ज्यो याइपिन्त झीसं थौं विद्वान हे धयाच्वना ।

स्वंगू दशकतक लगातार अध्ययन जुयाच्वंगु नेपालय् छुं विषय दुसा व शंखधर हे खः । थ्व निद्वः द“पुलांगु नेवाः सभ्यताया दुने अज्याःपिं शंखधरपिं तःम्ह हे बुल जुइ, अज्याःगु लुमंकेबहगु ज्या नं तःम्हस्यां हे यात जुइ । धयाच्वनेम्वाः हलिमय् हे बय्बय् यायेबहगु थ्व सभ्यता छम्ह निम्हस्या कुतलं जक पुवनेफइमखु । थाय्, अवस्था व आवश्यकता अनुसार भिंगु वा परोपकारया ज्या व उकिया उच्चताया अर्थ पानावनी । थौया थ्व स्वनिगलय् न्ह्याम्हं वयेजिउगु, राजनीटिक पार्टीया समर्थन यानाया भरय् बागमति सिथय् च्वंगु जग्गा अतिक्रमण यायेजिउगु अले सिमापारीं वयाः आन्दोलनयानाया भरय् नागरिकता कायेजिउगु थेंज्याःगु फ्यासुगु राजनीतिक अवस्थाय् सुं नं न्ह्याक्व हे सम्पन्न जूसां देसय् च्वंपिं दक्व सित ऋण मुक्त यायेफइमखु । थ्व आः वल्र्डबैंक, यूएनडिपि वा बिल गेट्स हे वःसां संभव मदु । उकिं अबलय् शंखधरयागु थेंज्याःगु ज्याः थन तःम्हस्यां तःकः हे यायेधुंकल जुइ धका धायेफु । अथे खः सा ग्व ले झी इतिहासकार व संस्कृतिविद् धयातयापिन्सं मेमेपिं महामानव नेवाःतय्गु बारे जानकारी पित बिउगु? न झीसं व स्वयाः न्हापा भिंगु ज्या यानावंपिनिगु नां लुमंका, न वस्वयाः लिपायाना वंपिनिगु हे । छम्हसित म्वाकेगु धइगु मेपिं गुइगुम्हसित स्यायेगु मखुला ? अथे खः सा उकिया सजाय फयेत थौंया थ्व शंखधरविद्त तयार दुला? थ्व हे धर्म, थ्वहे संस्कृतिइ व राज्य व्यवस्थाय् छम्ह अज्याःगु कल्याणकारी ज्या याइम्ह जन्म जुइगु अले अन हे अज्याःम्ह दानी मेगु झिंछसःद“ तक जन्म मजुइगु संभव मदु । शंखधर मेगु ग्रह, मेगु सभ्यतायाम्ह मनू मखुसा अज्याःगु नुगः दुम्ह मनू थ्व नेपाःमामं हानं छक्व मबुइकीला?  कमसेकम व लिसे ज्वः लाःगु, वयागु ज्याया बछि वा चकंछि जक सां गुण दुम्ह मनूया बाखं नं झीसं थ्व नेवाः संस्कृति वा वंशावलीइ ब्वनेमखं । गनं व शंखधरया जन्म हे नं छगू भूल जकं खःला धका आः या शंखधरविद्तय्सं मेम्ह शंखधरया स“छपुकिछि तकया गुण दुम्ह छम्ह मनू नं लुइका क्यनेमफुगुलिं नं अनुमान यायेत थौंया आधुनिक नेवाःतय्त बाध्य याना बिउगु दु ।

नेसं ११०० निसें शंखधरया नामय् गसिस्यां लेख, बाखं, प्याखं, कविता आदि च्वयेधुंकल उकिया ल्याःचाः यायेअःपु मजू । थ्व द्वःछि स्वयाः म्हो जुइमखु धइगु छगु अनुमान जक खः । हरेक च्वमिया दक्वस्या छप्वाः म्हुतु — द“य् दसं वहे बिचाः, वहे श्रध्दा, वहे आदर्शयात लुमंकाः न्हयःने वनेगु बिचाः । थ्व लेख रचना हानं अधिकांश नेवाःतय्सं जक ब्वनीगु नेवाःभाय्या पत्रपत्रिकाय्, एफएम वा टेलिभिजन ज्याझ्वलय् जक खनेदइ, न्यनेदइ । उमिगु लेख रचनायात खय् वा अंग्रेजी भाय्या पत्रपत्रिकाय् वःसा न्हून्हूपिं पाठकपिन्सं नं शंखधरया बारे सिइकेगु मौका लुइकीगु खः, व नं जुयाच्वंगु मदु । अझ गनं गनं ला व हे लेखकं द“य् दसं व हे आशययागु लेखत पुलांगु “कट पेस्ट” याःगु थेंच्वंक च्वयाःसां थःगु लेखकीय दायीत्व पुवंकाच्वना धकाः क्यनीपिं नं थन मदुगु मखु ।

थन शंखधर जक मखु, सीता व भृकुटी नं खः विभूति । उमिगु बारे उलि अध्ययन जू ला? वयागु बारे बाखं बाहेक मेगु छु सिउ? उमिगु बारे अध्ययन यायेम्वाःसा शंखधरयात छाय् थ्व अध्ययन अनुसन्धानया केन्द्रविन्दु जुइगु चिठ्ठां लाःगु? मेपिं आदिबासीतय् नं थः आदर्श पुरुष दु, किरातीतय्त उमि यलम्बरयात सम्मान यायेत अज्यागु ऐतिहासिक सामाग्रीया अभावं मपंसा नेवाःतय्त उमि शंखधरयात सम्मान यायेत पनेमाःगु मदु । आः विद्वानतय्सं शंखधरया नामय् थःगु विद्वता ब्वयेगु स्वयाः निद्वःद“या दुने बूपिं व नेवाःसमाजयात छुं याःपिं मनूतय्गु बारे जानकारी माले माल, थौं झीगु समाजय् दुपिं शंखधरथें नुगः चकंपिं मनूतय्गु बारे ख“ पितहयेमाल ।

शंखधरयात सुनां नं शंका यानामच्वंगु अवस्थाय् आः झी हानं शंखधरयात लुमंकाः वयागु महानताया ब्याख्या यानाच्वनेगुया अर्थ मालेगु अवस्था याकनं वःसा आवंलि हानं सुं नेवाः लेखकं नेवाःभासं शंखधरया बारे च्वयाः कलमया मसि व नवानाः कथुया सासः फुकेगु अवस्था याकनं अन्त्य जुइगु आशा यायेगु थाय् लुयावइ ।

न्ह्याम्हस्यां न्ह्याथाय् न्ह्यागु नवाःसां अन्त्यय् छता ख“ धायेगु ल्वःमंकीमखगु नेवाः विद्वान व नेतातय्सं — ”शंखधर व नेपाल संवत्या बारे अझ नं सत्यतथ्यया अनुसन्धान यायेमानि“ । छम्ह ऐतिहासिक मनूया अध्ययन अनुसन्धान गुलि यात कि पुवनी ? छु थौं तक राजामहाराजात बाहेक नेपालय् शंखधरया बारे ति मेमिं सुयागुं अनुसन्धान जूगु दुला? अय्नं मगाःनिसा आःतक अध्ययन अनुसन्धान यानावःपिं विद्वानतय्गु क्षमताय् शंका छाय् मयायेगु ? आः अनुसन्धान शंखधरया बारे मखु, वंगु नीद“ स्वीद“ दुने शंखधरया बारे गुलि अनुसन्धान जुल अले उकिया नामय् गुलि खर्च जुइधुंकल धकाः यायेमाल । नेवाः नेतातय्के जक मखु नेवाः विद्वानतय्के न्हापं नैतिकताया खडेरी जूगु प्रमाण लुइगु असम्भव मदु । 
Published in Sandhya Times on 20101104 "Newar enegy being used in discussing about Sankhadhar"

Monday, February 1, 2010

100201 चैन मदु चैनपुरयात



रा मानन्धर

सुनसरीया इटहरीइच्वंपिं एस्पेरान्तो भाय्सयेकातःसपिं मनूत नापलानावये धकाः नकतिनि एस्पेरान्तो सय्कूपिं खुम्ह विद्याथी पासापिं लिसे स्वन्हुया निंतिं येँ त्वःतावनापिं जिपिं धरान धनकुटा धाधां हिले थ्यन । ख्वाउँसे–ख्वाउँसे लुमुसे–लुमुसे च्वंगु चिकिचाधंगु तर लँया सिथय् निखेरं नेवाःतय्सं थें हिसिचा दय्क देँ दनातःगु हिलें जिमित लोभय् यात । नेवाःत सुं मखनासां अन थःत नेवाःतय् दथुइलाःथें ताल । थन नेवाःत च्वंवःसा गय् जुइ धइगु च्वःप्वःमदुगु न्हयसलं कचुकुचु नकल ।

लिबात, आः धनकुटा, भेडेटार व धरान नं स्वयाः लिहां वनेमाति धकाः गाडी माःजुयापिं जिपिं च्याचि हे मत्वसें । अनथाय्लाक्क छम्हस्यां लँय् दथुइ घ्यारारारा यानाः दिकातःगु गाडीया ड्राइभरयाके “चैनपुर वनीगु गाडी गन दिकी?” धकाः न्यंगु जिगु न्हाय्पतय् हात ।

चैनपुर? जिं थःत तुं न्हयसः तया । थ्व नां जिं गनं गबलें न्यनागुथें च्वं, ब्वनागु जकं खःला? अँ, टोनी हेगनया नेपालको चिनारी धइगु सफुतिइ व ब्लाक एण्ड ह्वाइट फोटे खनागु, यक्व न्हयः । व ला पुलांगु नेवाः बस्ती मखुला ? व थाय् ला नेवाःतय्सं करुवा दयेकूगु थाय् धकाः नं प्रशिद्ध धाःगु लुमनावल ।

“नु, मेगु फुक्क त्वःता छ्वये । आः हानं थ्व लँय् वयेगु गबलये गबलय् । नु, छकः वना हे स्वय् चैनपुरय्,” जिं पासापिन्त ग्वाका ।

थौं धनकुटा, धरान चाहिलाः इलामया च्या त्वनेगु अले लाःसा सिक्किम तक थ्यंकेगु धकाः न्हयथुकुन्हु हिलेया लुमुगु क्वथाय् त्वम्बा त्वत्वं दय्कागु योजनाय् खसुं भुनेवं पासापिन्सं थुसुं ख्वाःज्यात ।

“वनेगु ला? छु दु अन?,” निरुं न्यन, उत्साहित जुयाः मखु, मंमदु पहलं ।

“दु का । व ला मवसें मगाःगु थाय् । नेवाःतय्गु पुलांगु बस्ती । अन उमिगु थःगु हे सभ्यता दु । व धइगु पुलांगु करुवा दयेकीगु थाय्...” गुलिं सिउ पहवयेक जिं बाखं कना । सुं पत्याः जूथें ला मच्वं, तर सुनां म्हाः धकाः विरोध धाःसा याये मछाः ।

“अथे धाधां झी गन थ्यनी गनथ्यनी का । लिहां वनेम्वाःला? सगरमाथा थ्यनीका, वनेगु ला?” अनिलं नं तं पिकाल ।

जिं हानं नविन्द्रयात ग्वाका –“अथे मखु । थन तक वयेधुंकाः आः उलि वंसा चैनपुरय् हे थ्यनी, हानं वनेगु सा थन तक ला लिसा कयाः हे वये माली । वनास्वयेका नु ले । मेमेगु थासय् धइगु लँखतं लाइबलय् हानं वंसां जिउ नि ।”

मनय् गाई त्रिशुल यायां भचालंकाः दक्वं वनेत तयार जुल । नविन्द«ं सुल – “छंगु चैनपुर ।”

टिकट काउन्टरय् वनाः गाडी गुबलय् वनीधकाः न्यना । वनीन धाल – थ्व धायेगु ला उमिगु ब्यापार हे जुल नि । हाउसफुलगु सिनेमाय् टिकट यायेथें काचाकाचां दुहां वना । मन्ह्यं मन्ह्यं जुल, बल्ल बल्ल लिउनेया सीटय् फ्यतुना । राजधानी धयातःगु व येँय् ला धयाथे बस दइमखु थ्व दुर्गम जिल्लाय् गनं दइ? नवःथें खिउँथें मछिंथें । यःसां मयःसां थुसुथुसु नवःगु बसय् नं जितः न्हयइपुुसे च्वनाच्वन, चैनपुरय् पलाः तयेदयगु लोभं ।

झिंछताइलय् न्हयाःगु गाडी घौछिलिपा सिन्धुवा बजारय् दिकल । अन छगू कुंगःगु पसलय् वनाः चास्नीथें चाकुगु च्या त्वना । दुने च्या मियाच्वंम्ह व पिने बिस्कुट मियाच्वंम्ह निम्ह नेवाःतथें च्वं । न्यनास्वयां ला खःगु हे जुयाच्वन का । व पिने च्वंम्ह बाज्यःवंम्ह तःबाः बांलाक हे नेवाःभाय् सः । न्हापान्हापा भ्वतं अन वयागु हँ । दुने च्या बियाच्वंम्ह भौम्हसिया धाःसा लिसः बिइ मसः ।

क्वसं चःबि लुत । कोरियन ग्वहालि संस्था कोइकां दयाकाबिउगु व चःबिया च्वय् ग्वरलय् ततःग्वःगु आखलं च्वयातल जिमिसं दयेकागु धकाः । चःबि छगू हे विदेशीतय्के फ्वनाः दयेकेमाःपिं झीसं छु खँय् गर्व यायेगु धयाथें नुगः क्वतुल । ४५मिनेट ति पिइके धुंकाः हानं गाडीइ कोचेजूवना । अन ला स्कूलया मस्त ग्वारारारा वयाच्वन का जिमिगु थासय् । मचामचापिं तकं । येँय् जूसा पलख मस्त त्वःतेग्याः झीपिं, खुया यनी, दाया यनी धकाः । उमिला सुथय् पिहां वनकि न्हयाम्हेस्यां सां तये हइ छेँय् । आः झीगु स्वगिलय् नं थः मस्तय्त स्वतन्त्र चाःहिकेगु दिन लिहां वइतिनि ला? थःथाय् नं थः जुया म्वाये मखंपिं झी ।

सवा एक बजे तेह्रथुमया बसन्तपुर धइगु थासय् हानं गाडी दिकल । येँय् थें चकंगु थाय् मदु अले गुतजाःगु दरवार नं मदु अन । अय्सां स्वतप्यत जाःगु पिलरतयाः दयेकातःगु छेँत धाःसा झ्वःलिक दनाच्वंगु दु । जिपिं पिनें वःगु धकाः सिइकाः हे अनया मनूतय्सं जिमित हायेकेथें धाल – “येँय्थें ततःजाःगु छेँ ला थन मदु अय्सां जिमित थ्व हे शहरथें च्वनीगु । ” जिमिसं लिसः मबिया ।

पिनेच्वच्वं पत्याः हे मजुइक छकलं झ्वारारा वा वल । लँय् पसःतयाच्वंपिं, डोकोय् केरा तयाहःपिं दक्वं इतःमितःकनाः ब्वाँय् जुल । जिपिं नं छगू समिनीया पसलय् दुहां वना । तसकं नयेपित्यानाच्वंगु, हक्व हक्व फुत । साहुनी ला न्हिहेन्हिल, गुलि नखिरांत वःगु धकाः जुइ । अन दराजय् ब्वयातःगु तकुस्वांया अय्लाखय् मिखा ल्वात, सवाः कया, पल्कय्थुल । चैनपुर थ्यंकाः न्हयइपुकेमानि धकाः छगः अप्व हे कया ।

कय्ताथें चिकीबालागु लँ, छखे कुतुंवंसा यमां धाये मलाइगु भीर, मेखे च्वय् स्वःसा तपुलि कुतुं वनीगु पहाड, दथुया लं जिपिं नुगः भाराभारा मिंकाः वनाच्वना । द्यःया नां कायेगु सिबे मेगु छु हे याये फइ धकाः जिमिसं । उकिसं द्वाच्याद्वाच्या च्वंगु ध्याचःलँ । निथाय् स्वथाय् ला गाडी बांमलाक हे ध्याचलय् दुन, जिपिं दक्व कुहां वयेमायेक । गुलिंगुलिं ला गाडीइ च्वनेग्यानाः लिउलिउ हे जक वयाः नं क्वचायेकल ।

चारबजे ति जुल, जिपिं संखुवासभाया मुढे बजारय् थ्यंबलय् । ध्याचःया तुंख्यःथेंज्याःगु व थासय् पलाःतक नं तयेथाकु । अन दथुं कुल ब. किराती धइम्ह किरात जनमुक्ति मोर्चाया शहिदया सालिकं तुलुतुलु ध्याचः स्वयाच्वन । ल्हाःदुपिन्सं ला ल्हाःप्वःचिनाच्वनीगु थ्व देशय् ल्हाःहे मदुम्ह व सालिकयात छुं मयाः धकाः गथे धायेगु? उखेलाक्क डोजर छगः न्हयलंब्वानाच्वन । मनू मदयेकं ज्यायायेजिउगु जूसा गुलि यायेधुंकल जुइ वं थ्व देय्या विकास । तापाक्क द्वम्बःचाय् त्रिशुल ज्वनातःम्ह यलम्बरया शालीक दु – वया ला ल्हाः दु, तर नं वं ज्यायानाच्वंगु मदु। लिपा खँ थुल, व ला जुजु, वं गथे ज्यायाइ?

लुमंका च्वना । थ्व थाय् उलि सुगम मखुसां थुकिया सामरिक महत्व दु। सन् १७७६य् अरुण खुसि सिथय् जूगु छगू निर्णायक युद्ध लिपा सिक्किमीतय्त बुकाः नेपालं थ्व थाय् थःगु यानाकाःगु खः । थ्व न्हापान्हापा अरुण खुसिया सिथंसिथं तिब्बतया शिकारजंग वनेगु लँ खः । अले बहादुर शाहया नायवी कालय् १७९१य् नेपाःया तिब्बतलिसे युद्ध जूबलय् चैनपुर जुया काजी किर्तीमानसिं बस्नेतया नेतृत्वय् छगू फौज वंगु खः ।
 
सनिलया ५ बजेति जिपिं पिलुवा खुसिया सिथय् गाडीं कुहां वया । न्हिछि न्हय् घौ गाडीइ दुने बेतालय् प्याखं हुलाः हुलाः नकतिनि ताल ज्वंपिं थें जिपिं । व खुसिइ ताँ दयेकेगु ज्या जुयाच्वंगुलिं गाडी उखे मवं थौकन्हय् । च्वय् तःधंगु ताँ दयेकाच्वन अले क्वये जिपिं व गाडीगिडी हे चुइकीथेंच्वंक बाःवयाच्वंगु खुसिइ पंयागु अस्थाइ तां पारीइ वना ।

लँ आपाः ल्यंमदयेधुंकल, ८ किमि जक धाःथें च्वं । तर व १२ किमि अथवा २० मिनेट या यात्राया लागि १५०तकँ पुलेमाःगु बाध्याता दु । मेगु गाडी मदइगु जूगुलिं उमि धाःथे चलेजुयाच्वंगु दु । गुलि हालां नं न्यागः ध्यबा हे क्वमकाः । पिनें वःपिं मनूत खनकि लाखय् लसिंतय्सं ला कायेला हि कायेला यानाः सनीथें, अले जिपिं मूहायेकातःपिं दुगुचातथें । छकःला न्यासि हे वनेला धइथें जूगु खः तर लिपा हानं खिउँसेच्वन धायेवं मखुथे जुइधकाः कुँमि घुतकाः सुम्क च्वना । जिपिं सार्वभौम दूगु देशय् लाकि अफ्रिकाया कानून धइगु हे मदुगु देशय् च्वनाच्वनागु धकाः तिफ्यायेमफुत । येँय् पलाःपतिकं लाइसेन्स व ब्लुबुक धकाः ध्यबानइपिं ट्राफिक पुलिसत अन दुसा अथे मजुइगु खःला धइथें च्वन ।

“उमिगु देशय् वसेंलि उमिसं धाःथे मयासे जिइला? झीसं झीथाय् ला थःधइथे याकेमफु, थन फइला? झी नेतात धाःपिं हे मजिउ,” नविन्द«ं तं प्वंकल । तर धनप्वः मेपिन्त तंप्वः थःपिन्त धाःथें ध्यबाया चाङ ल्हातिइतयाः टांक मदुगु लं फरफर ब्वयेकाः गाडीया इन्जतय् फ्यतुनाच्वंम्ह व खलासीयात तमं स्वयाच्वना । लँय् गाडी स्यनाः हानं बाघौ ति लिबात ।

सात बजे जुइन, खिउँसे हे च्वनेधुंकल जिपिं चैनपुर थ्यंबलय् । मत मदु, कांथें खिउँ, झ्वाग्रापाग्रागु लँ । गन वनेग गनच्वनेगु या कपाःस्याः दनिबलय् चैनपुर गय्च्वंधइगु हे स्वये मलात । अबाय्तिइ निसें चैनपुर ला द्यने धुंकल, सकलें च्वनाः टिभी स्वइगु छगू निगू पसःत बाहेक । बाय् मामां वना – अपाय्धंगु थासय् न्हय्म्ह न्ह्यंगु होटेल लज छगू हे मदुगु खनाः म्हाइपुल । मन जक दयां जिल ला, थज्याथाय् गथेयानाः आन्तरिक पर्यटनया खँल्हायेगु धयाथें मन पउँल ।
बल्ल बल्ल मेजरपाटीया कान्छा होटलय् थाय् लुत । यः मयःया सवाल हे मन्त, व मयः धालकि फल्चा बाय् नं दइमखु अन । न्हय्घौया बसयात्रा अले सुथं निसें जाछछाः हे नयेमखंगुलिं त्यानुगु व पित्याःगु सहयायेमफयाः जुइ, तुतिं नं प्वाथं नं अन हे च्वनेगु धाल । तलय् क्वथा स्वयां ला फागः स्वःसा स्वये हे म्वाः । बिलि, माकःचा निसें दथुपतिं पाय्धिकःम्ह बुँइचा तकं व हे क्वथाय् खन पिनेंअय्क स्वये बलय् ला कलात्मक व भब्य हे थेंच्वं तर ब्यवस्था धाःसा...माल दतं चाल मथू धइगु थ्व हे ला जुइनि । ल्हाःसिलेत लः मदु, चःबिइ वनां ला म्हगसय् जक खंसां थारान्हुयाः न्ह्यः स्यनीथें च्वं । थ्व हे ला नेवासभ्यता धयाथें जितः जिगु न्हासं हिस्यात ।

बाज्यःति वंपिं निम्ह त्यपुलिं व होटल चलेयानाच्वंगु जुयाच्वन । याइपिं मदु, मजिउ, मसिउ बाहेक धाये मसःपिं – थ्याक्क येँय् ज्यामयासे दाःखायेका च्वनीपिं साहुतथें । नेवाःभाय् मसःसां नेवाःजुयाया परिचय ला बियाच्वंगु हे दु धयाथें च्वन ।

कैलाश म्हुतुसि तकं मप्याकीम्ह, मेपिं त्वंसां मत्वंसां म्हाः धायेमफुपिं । झिकूचा, घ्यः व प्याज क्वयेकातःगु झ्वाइखुट्टीया सवाः लिसे माकुक्क खँ बाःवल – देय्या राजनीतिक अवस्था, कला, संस्कृति, एस्पेरान्तो भाय्या आन्दोलन निसें कयाः म्हगसय् खनीगुया तक विश्लेषण जुल । नवायेम्वाःम्ह रीनां नं खँ तल । न्हयइपुल र्य बित । अले तिनि सिल, चैनपुरय् त्वनेमाः धकाः लँय् न्यानागु तकुस्वांया अय्लाः ला लँय् हे सिधयेधुंकल खनी । नये धुनेवं थुलि न्ह्यःवल कि चैनपुरयात म्हंफुला धकाः तकं न्यनेल्वमन । भ्वसुक द्यनाछ्वया ।

ड्डड्डड्डड्डड्ड

सुथय् झ्यालं सिचुगु फसं सःतःवयाच्वन । क्यामरा ज्वनाः पिहां वना । थाय् ला द्यवं दयेका हे बियातःगु जुयाच्वन – प्यखेरं वाउँसेच्वंगु गुँ, कपाय्थें ब्वयाच्वंगु सुपाय्, यच्चुगु सर्गः, सिमाय् ब्यांचुलि हालाच्वंपिं झंगःत ।

दकलय् न्हापां थः च्वनागु व सतः हे स्वया । पिनें जक स्वयेबलय् ला व स्वनिगःया छगू उत्कृष्ट स्थापत्य कलाया नमुना थेंच्वं । नितजाः, क्वय् छ्यलि, वयांच्वय् दथुइ स्वपाःझ्याः तयाः जवं खवं याकःझ्याःतयातःगु दु । वयांच्वय् चिकिजाःगु बइगः दयेकातःगु दु। २४इन्चीया दाचिअपाया अंगः स्वये हे धिसिलाः । खनंखः, व ला दक्व चैनपुरया हे दकलय् बांलाःगु छेँ जुयाच्वन । जिं स्वयाच्वंगु खनाः हे जुइ, छम्ह लँजुवां जिगु न् ह्यःने वयाःधाल, “थ्व ला अनया ऐतिहासिक सतः खः। थन न्हापा चैनपुरयात तसकं मतिना याइम्ह मेजर छम्ह च्वं वःगु, वं हे दयेकाथिकूगु थ्व ।”

तर अन नं पुलांगु बांलागु खँ जक कनेगु अले आःया दुरावस्थाया बारे मसिउपह यायेगु चलन दु खनी, स्वनिगलय्थें । न्हयाक्व बांलानां छुयाये । आः व सतः अनया सरकारं छम्ह बागलं द्याःम्हथेंज्याःम्ह मनूयात बालं बियातःगु दु, च्वनेत अले लज चलेयायेत । न्हयःनेसं च्वंगु शानदार छ्यलियात सिपूतानाः क्वथा दयेकातयेधुंकल । न्हयःनेच्वंगु स्वपाःझ्यालय् पाखे पह वयेक सिपूतानाः क्वस्वये मजिइकातःगु दु । च्वय् कलात्मक त्वानाःसि छपुहे ल्यं मदयेधुंकल । कुनय् लाक्क निगू फिटति तजाःगु छगू संस्कृत व खय्भासं च्वयातःगु तपागु ल्वहँपतिं याचना यानाच्वंगु दु, का रे जितः अत्याचार यात धकाः । वया न्हःने जस्ताया पलिं पर्कातःगु खुकुंलूगु मण्डप नं अथे हे भुगुलुं च्वनाच्वंगु दु, थःगु इज्जतयायेसःपिं मदुगुलिं ।

दुनेया हालत झं कन्नाचायापुसेच्वं । जवय् पाखेला लजया किचेन जुल । निछिं झ्वाइँ याना तरकारी दयेके माःसां कुँ वनीगु थाय् दयेकातःगु मदु, दक्व अन हे मुनाच्वनी, धलिं दक्व कुंगयेकाः । स्वहाने निसें दंदंया फोहर दक्व थासय् पाँय् पाँय्। तलय् नं हिसि मदयेक लाःलाःथे यानाः क्वथा खुयातःगु दु। भ्वातःगु सोफा अनया अव्यवस्थायात ल्वः । थःद्यनेगु क्वथा नं अथे हे, जिमित तःगु क्वथा नं अथे हे ।  वयां तलय्या बइगः ला स्वये तक हे मफुत, फोहर मुनेगु थाय् जुयाच्वन उमिगु व ।

मन तया – थनया छु खँ ल्हायेगु, स्वनिगलय् करोडौं तका बाः वइगु जुजुया दरवार व दरवारस्वयायरया हालत ला थ्वसिबय् बांलाः मजूसा । थःगु संस्कृति मदुपिं सरकाय् वनाच्वँतले थथे हे जुइथें ताल, अले संस्कृति दुपिं सरकारय् वनेगु स्वयाः सन्याखुना तयाः भ्वय् जक नयाच्वनीपिं जुयाच्वँतले नं ।

दइ अन म्होतिं निं २००खा ति छेँ । ल्वहँतं सियातःगु छबालाचा लँय् निखेरं स्वत जाःगु छेँत धस्वानाच्वंगु दु । तिकिझ्याः सँझ्याः हे मदुसां लुखाय् कलाया बान्की धाःसा पिहाँवयाच्वंगु दु । फुक्क धयाथें छेँय् बार्दलि पिकयातःगु दु, वनं कतांकियातःगु सिपूदूगु । कलाया सवाः थूपिन्सं दयेकूगुलिं जुइमाः, साधारण सां अनया छेँत हिसिचादु । लँय् लँय् नारायण द्यः, कृष्णद्यः व गणेद्यःला नापहे लायेमाल, नेवाः बस्ती जुसेंलि । उकिसं भिंद्यःया द्यःगः ला तकसं हे तग्वः अले कलात्मक नं। अन तयातःपिं निम्ह सिंहं ला जिपिं येँया हे गुगुं द्यःगलय् गं थानाच्वनागु थें च्वंकाबिल ।

छेँखापतिं पसः अले पसःपतिं चाइनिज सामानया द्वँ दु । धायेत गां धाःसां अन ला ततःग्वःगु क्यासेट जक मखु थिकय् थिकय्गु मोबाइल तकं मियातःगु खन जिमिसं । खतुं थ्व ला अन या निगूप्यंगु जिल्लाया निंतिं स्थायी बजार हे जुयाच्वन ।

चाःहिलेगु यात अन हे थातं तयाः न्हयःनेसं च्वंगु च्यापसय् च्यात्वना । साहु नेवाः भाय् ल्हाय् मसः तर जिमिसिं नेवाः भासं खँल्हानाच्वंगु खनाः वला दंग जुल । व जक छु, छकलं मनूत हे भुंवल धाःसां जिउ । ओहो, नेवाःभाय् ल्हाइपिं मनूत नं दु खनी – अथे मखुला धाल जुइ उमिसं । अले अन नेवाः भाय् बांलाक ल्हाइपिं मनूत नं थ्यंकःवल । जिपिं अन थ्यंगु ला गुँमि थें छकलं हे न्यन खनी अन ।

न्यनेगु नं यक्व खँ दु , कनेगु नं । गुलिस्यां छु न्यनेथें गुलिस्यां छु कनेथें । म्ह हे मसिउपिं गबलें म्हगसय्नं मखंपिं मनूत छकलं पासाथें जुल, व नं स्याःन्याःपिं ।

छाती तफा यानाः थःगु इतिहास कन । उपिं न्हापा शाहकाल वयेधुंकाः अनया प्रतिकूल राजनीतिक अवस्थां यानाः बिसिउँ वयाच्वनेमाःपिं हँ । गुम्हं गन गुम्हं गन जुजुं उपिं भगवानया इच्छां अन लाः वल हँ । सु गबलय् वःगु धइगुया लिसः ला उमिके मदु, तर प्यंगू न्यागू पुस्ता अन हे फुनावनेधुंकल धकाः उमिसं सिउ ।

उपिं लिसे हानं छझाः चाःहिला । गुलि वन उलि हे न्ह्यइपुसेच्वना वल ¬– चिचिजाःगु व खिउँसेच्वंगु पुलांगु पसःत, थ्याक्क असनय् च्वंगुथें । लँय् मनूत जूपिंहे मदु, पसलय् गाःकि छु दइ? अय् नं सुं वइला धकाः आसं पियाच्वंपिं पसल्याःत । आः ला दक्व हे नेवाः भाय् सःथें जुयावल, विषेश यानाः बाज्यः वनेधुंकूपिं । इमिगु न्हापांगु न्हापांगु दुख हे उमि काय् म्हयाय् पिन्सं नेवाः भाय् ल्हाना मबिल धइगु जुल । “छु याये, जिमिसं नेवाः भासं धाःसा खय् भासं लिसः बिइ । न्हिले ला ख्वयेला । खतुं झीगु भासं उमित छुं बिइमफुत का । व हे का कारण,” छम्हस्यां धाल ।

उकिइ मध्ये छम्ह ला अनया नेपालभाषा मंकाः खलःया दुजः हँ । “थन नेवाःभाय्या पत्रपत्रिकात वःला? नेवाःभाय् स्कुलय् ब्वंकेफइला? सपूmकुथि दु ला?” जिगु म्हुतुं न्ह्यसः क्वब्वाल, हाथुद्यःया म्हुतुं थ्वँ वःथें । दक्व न्ह्यसःया छगू जक लिस दु वयाके – झसुकाः । जिमिसं अन नेवाः भाय्या सफु छ्वयाहःसा ब्वनीपिं दइला धइगु न्ह्यसःया लिसलय् वं धाल, “थाय् छकू दयेकेमाल, र्याक छगःसां दयेकाः सफू मुनेमाल धकाः हालाजुयागु, यायेमफयाच्वन ।”

दुखया हे खँ धायेमाः। अन उलि ख्वातुगु नेवाः बस्ती दत नं अन नेवाः दक्वसित कतानाः दयेकातःगु छगू नं संघसंस्था खलः पुचः मदु । अन च्वंपिं नेवाःतय्त ग्वहालि यायेत वा अन आन्तरिक पर्यटनया विकासयायेत राजधानीइ च्वंपिनिगु छुं योगदान मजुल ।

न्ह्याबलें नेवाः नेवाः धकाः येँया नुगःचुइच्वनाः हालाजुइपिं नेतातय्गु ख्वाः छपाःछपाः यायां जिगु ख्वाः न्ह्यःने दंवल । उमिगु आय्बुसेच्वंगु भाषण व उमिगु लेख कार्यपत्रया तामझाम लुमन । छु झीग नेवाः आन्दोलनं उमित थिइफुगु दुला? येँय् उलिमछि संघसंस्थात दु अनया नायःत थन मवःला ग्वहालियायेत? जिगु म्हुतुं हानं न्ह्यसः पिज्वल । “येँ नं हे ला मसिउ, उकुन्हु वःगु का नेवाः देय् दबूया न्हूम्ह अध्यक्ष ।” धनकुटाया नेता थन वयाः खँ ल्हाःवये थाकु, येँय्च्वंपिं संभ्रान्तपिं नेतात गनंथ्यनी?

दुखया खँ, नेपाःया मेमेगु नेवाः बस्तीइ थें थन नं दकलय् तःधंगु समस्या थःगु परम्परागत पेशाया निरन्तरता हे जुयाच्वन । गुगु पेशाया कारणं नेवाः बस्तीया नां च्वन, व थाय्या विशेषता लुमंकातयेबह जुल, व हे कारण आः घितिघिति पनाच्वंगु दु । न्हापा न्हापा अनदयेकूगु गं हनुमान नगर निसें खाँदबारीतकक थ्यं । गुगुं इलय् ४०–५०खाछेँय् करुवा दयेकीगु चैनपुरय् धायेमाल धाःसा निखा प्यखा छेँय् जक तां तांया सः तायेदनि । व नं पुलांगु पुस्तां हे जक ज्या यानाच्वंगु दनि, उमिसं न्हूपिंन्त बिइमफुथें, न्हूपिन्सं उमिके कायेमफुथें । मेपिं गुलिंस्यां न्हापा न्हापा थम्हं दयेकातयागु बसजाःया पसःजक जुयाच्वंगु दु, व नं प्लास्टिक, आल्मुनियम व मेमेगु भाराकुराया पसः जुयाः। न्हापा थम्हं दयेकागु धकाः धू थाथा यायां छम्हस्यां स्वंगू फुटति तजाःगु कलात्मक त्वाःदेवा लिकयाः क्यन । मेपिं अन पसः ला दनि तर मेमेगु सामानया पसः, अले गुलिस्यां धाःसा थःत पसल्याःहे मखु यानछ्वयेधुंकल । वयां अप्वःधयाथें ला आः यक्व स्वयाः यक्व चैनपुरे नेवाःत अन हे मच्वने धुंकल । गुलिं धरानय्, गुलिं इटहरीइ अले गुलिं धाःसा येँय् हे ।

आः न्हापाथें मखुत हँ। न्हापा गुँइ सी काये अःपु, ह ्यंग्वाः कायेथाय् दु, करुवाय् लः त्वनकि गामय् सान बढेजुइ, छेँय् छगः कँय्या करुवा धस्वाकेगु धइगु अनया गामय् प्रतिष्ठाया सवाल । आः गन खः धकाःअथे। गुगु वस्तुया माग हे मदु, उगु वस्तु दयेकाः वा आपुर्ति यायेगु धयागु आत्मरति जक हे ला खःनि । व गबलय्तक? म्वायेगु खःसा ला आल्मुनियमया करुवा वा प्लास्टिकया जग हे मिइ मालनि । अनच्वंपिनि छगू हे धारणा दु –“मनू ला मदयेधुंकल, करुवा दइला?”

धाथें अन झ्वः झ्वः हिसिचादुगु छेँत मुलुखाय् ततःफ्वःगु तालं ग्वयेकाः न्हयलंब्वानाच्वंगु दु । बाय् सुं थःत थःनालाः ल्वहेमसेंसां खापा खंवइला धकाः आसाकुति ख्वाः ज्यानाः पिया जकं च्वंगु खःला ? थ्व खनेवं यक्व न्हापा बागलु¨ व बन्दीपुरया नेवाः बस्तीइ चाःहिलागु लुमंसे वल । अन नं अथे हे – झ्वः झ्वः छेँदु, छेँ पिवाः मदु । मनय् धौबजि वाल – विकास व परिवर्तन ला मनूया स्वभाव हे खः । न्हापा गथे स्वनिगलय् च्वने ज्यामछिनाः थन वल, आः थनया वातावरण प्रगतिया निंतिं अनुकुल मजुसेंलि थ्व थाय् त्वःताः मेथाय् वन । संभवतः येँय् हे वन जुइमाः । छु आश्चर्य?

बिचाः वल, चैनपुरं येँय् वयाच्वंपिं मनूत नं दु जुइ नि । उमि चैनपुर लुमं ला लुममं ला। अन च्वंपिनि जक येँय् वनाच्वंपिं लुमनां छुयायेगु । इहिपाजुयाः वयेगु वनेगु धइगु ला स्वभाविक हे जुल । अन वंगलय् थःछेँ दुम्ह भौमचा छम्ह नापलाना, अले अनया म्ह्यायमचा भ्याचद्यइथाय् नं दु हँ । जितः काचाक्क कुपण्डोलया चैनपुर मेडिकल पसः लुमन । 

झिंनिदँ तःहाकःगु माओबादी जनयुध्द ताकय् नं चैनपुरं गाक्क हे कसा नयेमाःगु जुयाच्वन । न्हियान्हिथंथें थःत माओबादी धाइपिन्सं अन छेँदुपिं दक्व नेवाःतय्त चन्दा फ्वं वइगु जुयाच्वन । उमिगु मिखां थःगु छेँदुपिं व न्हापांनिसें इलम यानाः नयाच्वंपिं दक्वं हे सामन्ति खनीगु जुयाच्वन । कि नुगलय् ल्वहँतं थिनाः थःगु हिचःति हायेकाः कमेयानागु उमित बिइमाल कि न्हियान्हिथं ख्याच्वः व भौतिक कारवाही हे फयेमाल ।

ववंववं अनया पासापिं तक्क दित । जिमित स्वयाः छम्हस्यां धाल – “थ्व डिआइजि मोहनकृष्ण श्रेष्ठया छेँ ।”

“गुगु?” न्ह्यसः वइगु स्वभाविक खः । अले छम्हस्यां अन सिथय् कंझाःया कंझाः बुयाच्वंगु थाय् क्यनाः धाल, व थासय् न्हापा वया छेँ धस्वानाच्वंगु जुयाच्वन, तर वयात वर्ग शत्रु हे तायेकाः मखा जुइ, वया छेँेय् तंप्वंकल, नौ दयेकाथिकल । फोटो कयाच्वंम्ह शर्मिला भावुक खनेदत ।

खँया खँय् आः या परिस्थितिइ अन लिम्बुवान दयेकेगु धकाः न्यनागु खँपिकाना । उमिसं भचा मछिंथें ख्वाः ज्यात तर खास छुं समस्या मदु धकाः खँ दिकाछ्वत ।

उकिइ मध्ये अन चैनपुर इंग्लिस बोर्डि¨ स्कुलया प्रिन्सिपल प्रमोद शाक्यलिसे जिपिं अथें हे सतित । भचा च्वय् शितलगु थासय् वनाः झासुलना, लुमन्तिया निंतिं फोटो नं कया । येँय् कमर्श क्याम्पसय् ब्वनाः नं येँय् लजगाः मयासे थःगु थाय्या निंतिं छुं याये धकाः दक्वदिक्व अवसरयात ध्याक्वय् वांछ्वयाः अन मस्तय्त शिक्षा या लँ क्यनेत मत ज्वनाः लँय् दनाच्वंम्ह व ल्याय्म्ह प्रति जि नतमस्तक जुल ।

पुलाांगु तर हिसिचा दुगु छखा छेँय् जा थुकेयिबा, जिपिं हानं गफय् मस्त जुया । नेवाः संस्कृति, भाषा, धर्म, बस्ती, आःया नेवाः आन्दोलन, नेवाः पार्टी व संघीयता या बारे खुब बिचाः विमर्श जुल, मन्थन हे जुल । तर जिपिं सुं हे गुगुं नेवाः संस्थालिसे समतीपिं, जिमिसं यानां छु यायेगु, यानां छु जुइ? प्रमोदजीपिं लिसे जा नये सिधयेकाः छझाः अनया स्कूलय् स्वः वना । थ्वहे मौकाय् जिं वय्कःयात जिं दयेकागु नेपाली एस्पेरान्तो शब्दकोष व जिंएस्पेरान्तो भासं च्वयागु सफू छगू नं बिइ खन ।

लिहां हे वनेगु ला मन मदुनिगु खः तर न्ह्याःसां म्हाःसां थःगु थाय् ला थःगु हे जुइ खनी । थौ पिलुवा तक न्यासि वनाः अन हे बाय्च्वंसा गाडीइ सीट दइ धकाः धयाहःगुलिं व हे ल्याखं पलाःछिना, मंमदु मंमदु चैनपुरयात वने न्है धकाः धाधां ।

लँ खतं चैनपुर वयाबलय् अनया चिं धकाः पुलांगु मतच्याःथल छगः व पुलांगु हे करुवा छगः न्याना । अनथाय् हे येँ नं एस्पेरान्तो संघया पासा श्रीप्रसाद पोखरेलया फोन वल । वयात इटहरीइ निम्ह जक एस्पेरान्तिस्तो दूगु व आः जिपिं चैनपुरय् चाःहिला च्वनागु खँ कना । अले वं अथेसा अन चोलनाथ पोखरेलयात नापला धकाः फोन नं बिल । चोलनाथं अन उत्तरपूर्वी एस्पेरान्तो समाज धकाः नेपालय् एशियन कंग्रेस जूबलय् झिंच्याम्हेसिया नां च्वकातःगु लुमन ।

पासापिं लजय् हिसाव यानाच्वन, जि न्हयःनेसं फल्चाय् आरामं ग्वतुलाच्वना । अनथाय्लाक्क छम्ह बाज्याःति वंम्ह मनू सतिक्क फ्यतूवल । “भाइपिं झाया हे दीत्यनागु ला?”

“अँ । न्हाचः सुथय् हे वनेमाःपिं जिपिं। बहनी वयाः सुथ मजुइकं गथे वन धकाः छन्हु तःहाकः यानागु जिमिगु यात्रा । च्वनेला मगाःनि तर छुयाय्? द्यवं साल धाःसा हां थ्यनीतिनि थ्व थासय् जिपिं,” जिं खँ दिकाछ्वया ।

तर वया ला नुगलय् जायेक खँ दु खनी । जिमित म्हिगः बहनीनिसें कने मास्ति वयाच्वंगु । “छु याये बाबु । थाकुइगु जुल जिमित आः थन । तइमखुत ख्वाःवल जिपित थुमिसं । तःसलं ला धाये मछाःनि तर मौका लात धाःसा, देसं पिने उखे उखे गामय् याकःबाकः नेवाःत नापलातकि हे वनेगु मखुला छिमिगु देसय्? धकाः ध्याचु न्यंकेथें ख्याच्वःबिइथे. धाइगु । न्हापा न्हापा लिम्बुआनया पिन्सं न्ह्यागु याःसां थन चैनपुरयात थिउमवः तर उकुन्हुला पसः नं तिकः वल, मसाल जुलुस, खुकुरी जुलुस नं वल । न थन ल्वानाच्वनेगु, न थनया जायजेथा दक्व त्वःताः येँ वनेगु...”

छगू हे सासं धइथें कंगु खं जि छकलं मेगु चैनपुरय् थ्यंगु थेंच्वन । देसय् म्हिगः थःगु अधिकार धकाःतकं धायेमसःपिं आदिबासी जनजातीतय्त थःगु अधिकारया लागि सचेत याःपिं नेवाःत । थौ देसय् उलिमछि ह्यूपाः वयेधुंकल, दक्वस्यां थःगु अधिकारया ख‘ ल्हानाच्वन, दक्वं थःगु देय् थःत माः धकाः सःतयाच्वन । आः थज्याःगु अवस्थाय् स्वनिगलं पिनेच्वंपिं नेवाःतय्गु अवस्था अथेजुइ? छु झीगु उमिप्रति छुं दायीत्व मदुला? जिं न्यनातयागु, बछिस्वयाः यक्व नेवाःत स्वनिगः पिने लानाच्वंगु दु । आःतक ला उमिसं थःथःगु थासय् थःथःगु संस्कृतिया जर्गेनायानाः नेवाः जुयाः म्वानाच्वन का । कन्हय् अथे मजुइफु । मेगु छु जिमिगु हे पचलय् च्वंम्ह कैलाशया छेँ चरिकोटया तामा¨गामय् । आःया थ्व अतिवादीतय् न्हयःने अथे मेमेगु जातया बस्तीइ च्वंपिनिगु अधिकारया रक्षा यायेत थ्व सरकार तयार दु लाकि मदु? संघीयताया नामय् जातीय असहिष्णु समाजया विकास जुया वल धाःसा व अवस्थाय् अन च्वनाच्वंपिं अल्पसंख्यक नेवाःतय्गु अधिकार सुरषित जुइगुकि मजुइगु? अथे जूसा छु झीपिं नं आः स्वनिगलय् च्वनाच्वंपिं गैरनेवा आप्रवासी प्रति अथे हे असहिष्णु जुयाक्यनेगु ला? नुगलय् यक्व यक्व खँ दासिवयाच्वन । वयागु न्ह्यसःया जिके छुं लिसः मदु । न जिंवयागु न्ह्यसःयात सम्बन्धित थासय् तकं हे थ्यंकेफु ।

न्हिनय् सिचुसेच्वनेवं कुहांवनेगु शुरु याना । आःधासा व न्हिनय् लुटेयाइगु गाडीइ मच्वसें न्यासि हे वनाछ्वया । झ्वाग्रापाग्रा, चुलुसेच्वंगु अले थथ्याःक्वथ्याःगु लँय् वनागु व लँय् दथुइ स्यनीगु गाडीइ स्वयाः न्ह्यपुसेच्वन । लँय् निम्ह स्वम्ह पासापिं लिपालात, तर याकनं थ्यंकःवनेमानिगु जुयाः पियाच्वने मफुत । त्यानुधाधां मफुत धाधां क्वय् पिलुवा खुसि सिथय् थ्यंबलय् ला ६ बजे हे जुइन । मवसें मगात । आः अन मद्यन धाःसा कन्हय् सुथय् गाडी हे नापलाइमखु ।

काचाकाचां द्यनेगु थाय् नी माला । दतंफतं अन निगू द्यनेगु थाय्, उकिसं छगुलिइ न्हय्म्ह मन्हयं हँ । यःसां मयःसां अन च्वंम्ह छम्ह बुरिया छेँय् बास च्वनेमाल । पलख त्यानुगु, थाकुगु ल्वःमंकाः व खुसिसिथय् म्हिता । अन च्वच्वं छगू न्हइपुसेच्वंगु दृश्य खन । मनू हे वने थाकूगु व पंया ताँ व ल्वहँया ग्वाराग्वराया दथुं मोटरसाइकल पारयानाच्वंगु खनाः जितः मतिइ वल – नेपाल धइगु विकास स्वयाः न् ह्यः विलास वःगु देय् खः ।

खिउँसे च्वनेवं वयाः जा ला जाकि हे तिनि मसिउगु नं म्हुतुइ ल्वसुका । छ्यलिइ उतुउतु नवःगु थाय्, झयाः खापा छुं हे मदुगु थासय् लानातःगु व लासा धाःगुलिइ खिचा हे द्यनीमखुथेंच्वं । तर नं जिमिसं थःतथम्हं अन ग्वतुका ।

ड्डड्डड्डड्डड्ड

सुथय् ६ बजे हे दनाः गाडीइ थाय्या ब्यबस्था याना । च्याचि त्वनाः गाडीइ फ्यनुनाच्वना । ७ बजे नं गाडी मन्ह्याः । बरु अनच्वंपिन्सं व बस थःगु हे थं थः धयथाय् च्वने दयेमाः धकाः हाःवल । बस न्ह्यात, आः थ्व मनतय् ख्वाः गबलें हे स्वये म्वाल धयाथें मन याउँसेच्वन ।

दश बजे ती व हे ध्याचः दूगु मुढे धइगु थासय् थ्यन । नयेत वंसां जिउ, बाघौति दिकी तिनि धाल । पित्याःगु हे ला मखुनि अथे सां न्हिछि बसय् घ्वान्तां घ्वान्तां संकीतिनि धइगु लुमंकाः दुदुगु नयेगु बालाइ धकाः च्या त्वना, चना, चाउचाउ धया, दयेकाच्वतिनि, गाडी यंकीन धाल । काचाकाचां थाहां वयाः स्वयां ला अन मेगु हे दृष्य खन । जिमिगु थासय् ला अनयापिं राइलिम्बूत एसामजां च्वनाच्वन, थःगु हे छेँथें । जिमिगु म्हिचा म्हाचा नं गन लाः गन । स्वभाविक रुपं जिमिसं व थाय् जिपिं सुथय् ६ बजे निसें पियाः कयातयागु, उलि यायेत व नवःगु थासय् बाय् च्वना । अचानक अन मेगु हे वातावरण खनेदत – “थन छिमिसं धइथे दइला? गन गन गय्गय् मिलेजू च्वना हुँ ले,” छम्ह ल्याय्म्ह हाला हल आदेश बिइथें । “जिपिं क्वमालि जुया, “जिपिं नं मनूत हे ला खःनि । जिपिं छिकपिनिगु थाय् स्वये धकाः गनं निसें वया । थःगु सीटय् च्वनं छु जुल?” हानं मेम्ह बुरि हाल, “वल सा वल का । जिमिके न्यानाः वयागु खःला?” मेम्ह छम्ह नेता ख्वाम्हस्यां ला नर्थक हक्कल , “छु हालाच्वनागु? छिपिं ज्यापुत मखुलाः? अप्वः हाल कि थन हे क्वकयाबिइÒ π”

व घटनां चैनपरया नेवाःतय्सं गज्यागु थाकुक म्वानाच्वने माल जुइ धकाः हानं छकः बिचाः यायेत जि बाध्य जुल । संविधान च्वइपिन्सं गज्याःगु संघीय व्यवस्था वइ धकाः मसिउनि, उमिसं सिइधुंकल  । राज्यय् संघीय व्यवस्था लागू मजूनि, अन पिनें वःपिं नेपाली जनतायात गज्याःगु व्यबहार यायेगु धइगु प्रान्तीय नीति तयार जुइधुंकल । जिं थःतथम्हं न् ह्यसःतया – छुस्वनिगलं द्वलंद्वः राइलिम्बुतय्त थाय् बियातःगु, जिलाजंथें मानेयानातःगु थुलि हे याकेत ला? छु झीसं थन मालाच्वनागु संघीय व्यवस्था थज्याःगु खः ला?

(२००९ ०९ ०१ कुन्हु लिथ्यंगु जुइ ) http://razeno.blogspot.com/2009/09/blog-post.html


सन्ध्या टाइम्सय् कथहं  पिदंगु 2010 01 01, 01 08, 1015,