Saturday, February 10, 2018

180210 ल्वहँया मतिना


राजेन मानन्धर

थ्व बाःछिया दुने भारतया तःगु हे अत्यन्त सुन्दरगु बौद्ध गुफात चाःहिला । अजन्ता, एलोरा, एलेफान्टा, करला दक्व थःगु मिखाय् स्वचाका । बांलाःगु यात बांलाः जक धयां मगाइगु जुयाच्वन । खः जिगु मतिना जुल, ल्वहँ लिसे मतिना जुल । ल्वहँ नुगः लिसे मतिना यायां मफुत, आः स्वयम् ल्वहँ हे जिगु नुगःचु खुयाकाःम्ह जुल । तर स्व ले, व ला हजार मनिताया पाःफयेकीम्ह स्वयाः क्यातु, जिं नं वयागु ल्वहँथें नायगु नुगलय् घाः मलायेमा धकाः बिचाः यायेमाः । थन संसारय् दक्वसिया नुगः नं थ्व ल्वहँयागु नुगःथें नायुसा गुलि जिउ ।

कला धइगु ला दक्वस्यागु, दक्वसितं जुइमाःगु मखु ला? तर थन खने मदयेक कला छगू छगू धर्म, समुदायया यकःति जुयाबिल । अजन्ताय् बौद्धतय्सं यकःति प्रदर्शन यात, अनं थुखे एलोराय् नं उपिं हे न्ह्यःने लात । वहे खनाः जुइ हिन्दूतय्सं नं थन ल्वहँतय् कलात्मक गुफा दयेकेगु ज्या न्ह्याकल । उमिगु ज्या बौद्धतय्गु स्वयाः अप्वः छाय्पियातःगु व भब्य खनेदत । अनं जैनतय्सं नं थःत थ्व ख्यलय् लिउने मलाः धकाः प्रमाणित यानाबिल । कला धर्मयागु लाकि धर्म कलायागु ? कला व धर्मया थ्व इहिपा मजूगु खःसा न कला थुलि धिसिलाक्क धस्वानाच्वने खनी, न धर्म हे उलि दक्वस्या मिखाया नानिचाथें जुयाच्वनी । सौन्दर्य ला अपरिभाषित हे जुइ, न्ह्यागु धर्मय् नं न्ह्यं । धर्मं सौन्दर्यया विरोध गन याइ? धर्मला बरु धायेगु खःसा सौन्दर्यया पुजारी । धर्म व कला ला व लुसिथें । कलाया उपासनां धर्म धस्वाइगु, अले धर्मयानाः कलाया दुने ईश्वर खंके फइगु । उकिं ला हिन्दुतय्सं सत्यम् शिवम् सुन्दरम् धाःगु ।

श्रृंगार अजन्ताय् जक दूगु मखु, थन एलोराय् नं क्वक्वचिनाः प्वंकातःगु दु । द्यःयात मनूया रुपय् ब्वयेमाःगु अले द्यः जुइम्ह मनू सुन्दर नं जुइमाःगु । शारीरिक सुन्दरतायात “ध्वगिनावनीगु देह” धाइपिं बौद्ध कलाकारतय्सं व अप्सरा पिनिगु चित्रणयायेगु झ्वलय् मिसा शरीरया अवयवयात गज्याःगु चित्ताकर्षक कथं ब्वल । अन बौद्ध, हिन्दू वा जैन जुया मच्वं कलाकारत, बस कलाकार हे जक जुयाछ्वत । प्रकृतिया बांलाःगुयात ल्वहँतय् प्वंकाजक बिल । कलाकारं ला कला जक सिउ । उमिगु ल्हाःतिइ कला दु, उकिं ला उमिगु ल्हातिइ लातकि ल्वहँ नं पलेस्वां जुयाबिइ, ल्वहँ नुगः नं सीमत च्याइबलय् नाइ थें हिसिचा दयेक नाइ ।

बुद्धधर्म व कलाया थ्व गज्याःगु नाता ? नेपालय् नं बौद्ध कला देय्या हे न्हाय् जुयाः धस्वानाच्वंगु दु । मेपिनि मदु धइगु मखु, तर बौद्धतय्सं थःगु कला बुद्धधर्मया व्याख्या यायेत मछ्यःगु जूसा नेपाःया बुद्धधर्म गुलि फ्याफः जुइगु जुइ । अले बौद्ध विश्वासं कलायात नं धर्म धकाः धयामतःगु जूसा नेपाःया कलाकारपिन्सं छु क्यनीगु जुइ ? कला विहिनगु बुद्धधर्म गुलि निरस जुइगु जुइ स्वाकास्वाकां गंगु सन्त्रासि न्ह्ययेथें मखुला जुइगु जुइ व ।

मनय् खँ वाल – बुद्धकालय् न्ह्यागु न्ह्याथे जूसां लिपा बौद्धतय्सं बुद्धधर्म ल्यंकातयेत बुद्ध प्रतिमा माःगु वाः चायेकल । विशेष यानाः ग्रीक कलाकारतय्सं गान्धारय् थःगु कलाया पपू बुद्धया प्रतिमा निर्माणय् थ्यंक चकंकल । विश्वभर बुद्धयात न्यंकेत बुद्धयात ल्वहँल्वहँतय् म्वाकाबिल । थथे जिं ब्वनातयागु । थुलि तक ला पाय्छि, तर थनया बौद्ध गुफा व विहार स्वस्वं मतिइ वयाच्वन । छु व कलाकारत बौद्ध मखइला? उपिं बौद्ध हे मखुसां सुनां उमित निर्देशन बिल, उमित ला पक्का हे यःगु जुयाच्वन सुन्दरता, मिखाया मोह, तृष्णाया सागर । अथे धइगु उपिं नं भोगी व विलासी जुल ला? कि उमित नं छकः निकः गुलि थ्व दुख दुख धकाः जक च्वनेगु, थ्व निरस जीवनय् थःत तंकेगु धकाः मिखायात सिचुकेमाःगु खँयात स्वीकार यात ला? मखुसा म्वाल । तर छगू ध्रुव सत्य – मिसा म्हबांया सन्तुलित आकारया वर्णन थन ल्वहँतय् ज्यान बिउवःपिं कलाकारतय्सं मबिइ मफुत । बांलाःगु छु छु दु व दक्व हे उमिगु कलाय् दुथ्याय्माःगु जुसेंलि बांलाःगुया दुने लाःगु थ्व जक छाय् बिस्कं च्वनी? न्ह्याक्व स्व, न्हून्हूगु अले बांलाःबांलाःगु जक खनाच्वन । पलाः न्ह्यानाच्वन, मिखां न्ह्ययाच्वन, न्ह्यपुं सवाः कयाच्वन । ई न्ह्यानाच्वन, सुनां वाःचाःगु मखु ।


खः, ल्वहँलिसे जिगु मतिना जुल । ल्वहँया मय्जुलिसे । कलाकारं जन्म बिउम्ह, म्हगःया छगू छगू अंगयात उमिगु शौन्दर्यशास्त्रया नियमं दानाः दानः कियातःगु सुन्दरताया नमुना जुयाच्वंपिं ल्वहँया मिसालिसे जिगु नुगः वन । व बांलाः छाय् धाःसा वयात बांलाः धकाः धाइम्स्यां दयेकातःगु सौन्दर्यया सिद्धान्त ब्वनावःपिं कलाकारपिन्सं कियातःगु उमित । अले व हे सिद्धान्त ब्वंकातःगु जिमित नं । धायेबलय् व बांलाःम्ह खयेमा वा मखयेमा, बांलाम्ह धयाम्ह थज्याःम्ह जुइ धकाः ट्रेडमार्क दयेकबिइधुंकाः जिं वयात बांमलाः बांलाम्ह धइम्ह मेम्ह हे जुइ धकाः न्हूगु सिद्धान्त न्ह्यचाकां जिइगु खइला? धाथें जिगु नुगः वं काल ला, का, मकाःसा गथे वनी? तर बिचाः यायां झसंग वन । ल्वहँलिसे नं मतिना जुइ ला? धाइन्हापं भचा छाइसे च्वनकि ल्वहँथें धाइ । थ्व ला सज्र्यान्त ल्वहँ, ल्वहँ धासेंलि मेगु जुइगु ला खँ हे मन्त, नाइसे च्वनीगु ला खँ हे मन्त । न्ह्याक्व हे थबांलायेबिउ, ल्वहँलिसे मतिना यायेफइमखु, ल्वहँतं मतिना बिइफइमखु, जिं ल्वहँयाके मतिना फ्वनेफइमखु । ल्वहँ ल्वहँ हे जुयाच्वनी, जि जि हे जुयाच्वनी । बांलायेवं जक मगाः मतिना यायेत ।

तर जि थौं ल्वहँया मतिना पियाच्वना । जितः ल्वहँया मतिना माल । कपाय् थेंच्वंम्ह तर ल्वहँया नुगः दुम्हस्या मतिना मनिन जितः । आः ल्वहँया मतिना कायेमास्ति वल । ल्वहँमाय् तयाः निइथें निनेबिउ जितः, कुचा कुचा जुइबिउ जितः, आमलिपौंथे जुइबिउ जितः । तर मतिनां निइबिउ जितः । थ्व कपाय्या संसारं पिहाँ वयेबिउ जितः । कपाय्या मतिना–प्याखंया जोकर जुइगात जितः । मयल थ्व कपासं त्यात्या याःगु, हि झ्वःझ्वः वयेक किउगु । आः बरु ल्वहँतं निउगु सहयाये जिं । जिगु छगू जक शर्त दु, यगु या, दुनेंनिसेंया मतिनां या । यक्व मतिना या जितः, धाथेंया मतिना या जितः । जितः मतिना याइम्ह ल्वहँ हे जुइमाः । कपाय्या संसार खनाः वाक्क वयेधुंकल जितः । थ्व जन्म ला फु हे फुत, हानं या जन्मय् जि ल्वहँलिसे इहिपा यायेदयेमा, न्हिं न्हिं ल्वहँमाय् तयाः जितः मतिना याःगु सहयाये मास्ति वल । जितः मतिना या ल्वहँ, मतिना यानाः फुकाबिउ । तर मतिना यानाः जक । छं मसिउ गुलि मतिना प्याःचाः जि, ल्वहँया हे मतिना प्याःचाः ।

2018 02 10 कुन्हु ख्वनाय् जूगु नःलि साहित्य दबूया ज्याझ्वलय् ब्वनागु

Tuesday, January 30, 2018

शुद्धोदन महाराजया दरबारया पूर्वया ध्वाखा




भगवान बुद्धया जन्म जूगु थाय् लुम्बिनी धालकि सकस्यां सिउ । तर बुद्धया जीवनय् जन्म ति हे मेगु महत्वपूर्ण पलाः धइगु वसपोलया महाभिनिष्क्रमण खः, अर्थात् २९ दँ तक स्वयाः नं ययेके मफुगु, दरबारया बैभव, चक्रवर्ती जुजु जुइगु मौका, अले कलाः काय्या तृष्णायात त्वःताः सम्बोधी ज्ञान मालेत दरवार त्वःतावंगु । बुद्धया जन्म जूगु लुम्बिनी थ्व हे खः धकाः तछ्यानाः धायेफुगु १२० दँ धयाथें दयेधुंकल । उबलय् निसें थन मदिक्क हे धयाथें उत्खनन व अनुसन्धान जुयाच्वंगु दु ।
सुनां छु लुइकल, गज्याःगु प्रतिवेदन बिल धयागुया ल्याःचाः हे तकं मदुथें जुइधुंकल । अज्याःगु अवस्थाय् नं हानं अन गाः खनाः इतिहासया छपाना निपाना तनेफइ ला धकाः अध्ययन अनुसन्धान यायेगु ज्या विश्वया हे थीथी देशयापिं नांजाःपिं पुरातत्वविद्तय्सं यायेगु मत्वःतूनि । थ्व हे इलय् उखे सिद्धार्थं २९ दँ बिकूगु राजदरबार थ्व हे धकाः सछिदँ न्ह्यः हे धयातये धुंकूसां कपिलवस्तुइ धाःसा अज्याःगु न क्वातुगु उत्खनन जुल, न त लूगु थाय्या हे उचित सम्भार व प्रचार प्रसार जुल । खतुं सन् १८९९य् भारतया पुरातत्वविद् डा. पि. सि. मुखर्जीं आः तिलौराकोट धकाः धयातःगु थाय् हे बुद्धकालया शुद्धोधन महाराजाया दरबार खः धकाः धयावंगु खः ।सन् १९६७ निसें पुरातत्व विभागया हे सक्रियताय् थन तारानन्द मिश्र लगायतया पुरातत्वविद्तय्सं ज्या मयाःगु नं मखु , तर अथेसां नेपाल सरकारया सोच, आर्थिक अभाव व राजनीतिक अस्थिरतां थज्याःगु थाय् नं अपहेलित अवस्थाय् हे लाना च्वन । अबलय् वयागु बुद्धि व प्रविधिं गुलि यायेफत यात, उकियात आः नं स्तुत्य धकाः हे धया वयाच्वंगु दु, थौंकन्हय्या पुरातत्वविद्तय्सं । तर १९६२इ मेम्ह भारतीय पुरातत्वविद् देवाला मित्रां उगु थासय् उत्खनन यानाः व थासय् छुं छुं पुरातात्विक वस्तु लुइकाः व थाय् बुद्धकालया तक पुलांगु मखु धकाः प्रमाणित यायेगु कुतः यायेवं यक्व पुरातत्वविद्त निराश जुल, तर लिपा लिपाया उत्खनन ज्यां मित्राया प्रतिवेदन पूर्वाग्रही जूगु धइगु प्रमाणित जक यात ।
थज्याःगु हे खँया दथुइ तःक्वः हे थन तःधंगु स्केलय् न्हून्हूगु प्रविधि छ्यलाः उत्खनन यायेमाल धकाः राष्ट्रिय व अन्तर्राष्ट्रिय ख्यलं नं सरकारयात सुझाव, अझ दबाब हे नं मबिउगु मखु । तर खँ व ज्या ताःलायेत ई मवयाच्वंगु जुयाच्वन । आखिरय् दक्व खँ मिले जुइकाः न्ह्याकाच्वंगु अन्तर्राष्ट्रिय स्तरया उत्खनन ज्यां अन राजकुमार सिद्धार्थं सम्बोधि ज्ञान प्राप्त यायेत धकाः कपिलवस्तु राजदरबार त्वःतूगु अथवा महाभिनिष्क्रमण याःगु पूर्वी ध्वाखाया अवशेषत लूगु संकेत खनेदयाच्वंगु दु । तःदँया उत्खननया छगू सुखद परिणाम वये हे त्यंगु दु । सुपाँचं भुनातःगु इतिहास चकनाः सुद्र्यः लुइगु संकेत खने दयेधुंकूगु अवस्था दु ।
पुरातत्व विभाग, लुम्बिनी विकास कोष व बेलायतया डुरह्याम विश्वविद्यालयं मंकाः कथं थुगुसी २०१८ या जनवरीनिसें न्ह्याकूगु उत्खनन ज्यां जुजु शुद्धोदनया राजदरबार धकाः म्हसीकातःगु कपिलवस्तुइ इशापूर्व खुगूगु शताब्दी अथवा बुद्धया जीवनकालया इतिहासया लुखा चायेकीगु सकारात्मक संकेत वयाच्वंगु दु धकाः अन संलग्न विशेषज्ञतय्सं धाःगु दु ।ंगु २०१४ निसें दँय्दसँ न्ह्यानाच्वंगु कपिलबस्तुया उत्खनन ज्या थुगुसी नं शुरु जूगु दु, अले थ्व निलातक न्ह्याइ । अन फिल्डय् संलग्न विज्ञतय् धापूकथं थुगुसीया प्रोजेक्ट अन्त जुइबलय् तक छुं न्हूगु व ऐतिहासिक धायेबहगु उपलब्धि चूलाइगु खनेदु ।
अथे धइगु शुद्धोदन महाराजया दरबारया पूर्वी ध्वाखा थ्व हे खः धकाः घोषणा यायेगु सम्भावना दु । तःदँ न्ह्यवं निसें थनया उत्खनन ज्याया नेतृत्व यानावयाच्वंम्ह डुरह्याम विश्वविद्यालयया प्राध्यापक रबिन कनिङघमं आःया उत्खनन ज्यां सिद्धार्थं गृहत्याग याःगु शुद्धोदन महाराजया दरबारया पूर्वी ध्वाखा दुगु धकाः क्यनातःगु थासय् अप्पा तयाः दयेकातःगु छुं संरचनाया अवशेष लुइधुंकागु दु धकाः लय्तातां कनादिल । थुगु अध्ययनया लागि उगु संरचनाया पूर्वी लागाय् धकाः उमिसं ९०० वर्गमिटर क्षेत्रय् १०० वर्गमिटरया गाः खनाः ज्या न्ह्याकेधुंकूगु दु । अले उमिसं दक्षिणपाखे नं ४०० वर्गमिटर क्षेत्रय् नं मेमेगु गाः खनेगु ज्या यानाच्वंगु दु ।
अथे हे अनया स्थानीय मनूतय्सं पुज्याइगु समाइमाई देगःया लिक्क नं ९० वर्गमिटरया गाः खनेगु ज्या न्ह्याकेधुंकल । थ्व थासय् हे दरबारया अवशेष दइ धइगु उमिगु अध्ययन हचुवा मखु । दकलय् ला उमिसं न्यागूगु शताब्दीया चीनिया यात्री फाहियान अले हुयेनसाङया विवरणयात आधार दयेकल । उकिया आधार कयाः हे पिसि मुखर्जीं अध्ययन यानाः थ्व थाय् लुइकूगु खःसा उकियात नं आधार हे दयेकेमाः धइगु उमिगु नं धापू दु ।
थगुने नगुने निसें उमिसं दक्षिण एशियाय् हे दकलय् न्हापां छ्यलागु धयातःगु अत्याधुनिक यन्त्र छ्यलाः जमिन दुने अप्पा दुला कि मदु, दुसा गन गन गुगु अवस्थाय् दु धकाः अध्ययन यानाः उकिया प्रतिवेदन तकं लुम्बिनी विकास कोषय् लःल्हाःगु अवस्था दु ।
वय्कलं ला तिलौराकोट धइगु थाय् बुद्धया पालय् जक मखु, व स्वयां नं न्हापांनिसें हे योजनाबद्ध तरिकां दयेकातःगु, इसापूर्वया आठौं शताब्दीइ हे खनेदुगु मानवबस्ती खः धकाः तकं दाबी यानादीगु दु ।थौंकन्हय् तौलिहवा धाइगु चिकिचाधंगु मुस्मांतय्गु बाहुल्य दुगु थाय् स्वयाः करिब ३ किलोमिटर उत्तरय् लाःगु थ्व तिलौराकोटय् न्हापा थ्व हे पुचलं परिणाममुखी भौतिक सर्भेक्षण प्रविधिया प्रयोग यानाः जिओफिजिकल सर्भेक्षण यात । अथे धइगु जमिनय् मम्हुसें उकिया दुने चा दु लाकि अप्पा वा ल्वहं दु धकाः स्वल ।
थथे सर्भे जक यानाः जमिन दुने गन गन पःखाः वा अंगः दु धकाः मालाः छगू नक्सा हे तयार यात । थ्व हे चां ल्हानाच्वंगु जमिन दुने अप्पाया संरचना दुगु पहिचान यानाः उकिया आधारय् जक आः उत्खनन याःगु खः । अन्तरविधागत विधि अथवा मल्टिडिसिप्लिनरी विधि छ्यलाः याइगु पुरातात्विक अन्वेषणं थीथी कोणं उत्खनन क्षेत्रया अध्ययन यानाः परिणाम प्रतिवेदन पिकाइ । थ्व प्रतिवेदनकथं थन अबलय्या दरबारया प्यखेरं पःखाः, लँ व मानव बस्ती दुगु अले पःखालं पिने खानीया ज्या याइगु थाय् दुगु संकेत लूगु खः ।
थ्व उत्खनन उकिया हे आधारय् याःगु जुयाः दुने संरचना दुथाय् जक गाःखंसा गात अले उकथं हे याकनं लिच्वः नं वयेगु ज्या जुल । थ्व हे अन्तर्राष्ट्रिय पुचलं याःगु उत्खननं थन न्हापा खुगू वा च्यागू शताब्दी इशापूर्वया संरचना लुइकूगु दु । तर व धाःसा थन द्यःने द्यःने खनेदुगु अप्पाया पःखाः मखु । न्हापा बुद्धया पालय् तक मनूतय्सं थन बूगु अप्पा तयाः छेँ दने मसःनि धइगु थ्व वैज्ञानिकतय्गु निष्कर्ष वःगु दु । अबलय् मनूतय्सं चाया हे छेँ दनी तर दथुइ सिँयागु अथवा पंयागु थां तयाः व अंगःयात बल्लाकी । आः अन याःगु अज्याःगु उत्खननय् चाया अंगः अले स्यनावनेधुंकूगु सिँ वा पंया थासय् ह्वः जक ल्यनाच्वंगु लुइकूगु दु ।
उमिगु धापू कथं आः खनेदुगु अधिकांश पःखाः धइगु न्हापा अथे चायागु अंगः दनातःगु संरचनाया द्यःने हे दयेकातःगु लूगुलिं थुकिं व प्राचीन कालया नगर योजनाया छुं छुमां क्यनाच्वंगु दु । थज्याःगु अध्ययनं न्हापा तिलौराकोट क्षेत्रय् थीथी कालय् बसोबास यानाच्वंपिं मनूतय्गु क्रियाकलापया बारे छुं प्रमाण अले अबलय्या सभ्यताया बारे छुं कथंया प्रमाण नं लुइफु धकाः उमिसं धाःगु दु । आः अन उमिसं राजदरवारया जःखः लाःगु नगर हे लुइकूगु दु । अथे धइगु ३५० मी हाकः व १०० मीटर ब्या दुगु छगू खास क्षेत्र लुइकूगु दु । दयेत ला आः अन घाँय्, झाः व सिमासामा जक दु, दुने छु दु धयागु छुं कथंया चिं तकं खनेमदुनि ।
तर निदँ न्ह्यः उमिसं याःगु जिओफिजिकल सर्भे नं अन छगू प्राचीन सभ्यताया बाखं सुलाच्वंगु दु धकाः लुइकेधुंकूगु दु । थुकिया निंतिं उमिसं म्याग्नाटोमिटरया प्रयोग यात । अथे धइगु उकिं जमिन दुनेया बस्तुया चुम्बकीय चार्जया मापन याइ । अःपुगु भासं धायेगु खःसा अप्पा नं चायागु हे खः तर अप्पायात अगलय् उइ धुंकलकि उकिया मेगु हे चुम्बकीय चार्ज जुइ अले थ्व मेशिनं अप्पा जमिनया दुने गन गन दु धकाः क्यनी । थुकिया हे आधारय् उमिसं अनया जमिन दुने छु छु दु धइगु नक्सा हे दयेकल । व कथं नक्साय् गनं हाकूगु ध्वःत खनेदत, अथे धइगु अन दयेकातःगु पःखाःत खः । अले तुयुगु ध्वःतय्सं अनया लँया संकेत याइ ।
थ्व स्वयेबलय् बुद्धकाल अथवा व स्वयाः न्हापाया व दरबार क्षेत्र तसकं हे वैज्ञानिक ढंगं नगरविकासया योजना अनुरुप हे विकास जुयाच्वंगु धइगु खनेदु । अनया वैज्ञानिकतय्सं थ्व नगरया विकास प्राचीन ग्रन्थ अर्थशास्त्र मनसाराया अनुरुप जुयाच्वंगु धकाः धाःगु दु । उकिया दथुइ विशेष कथंया पःखालं घेरे यानातःगु दरवार क्षेत्र दु — करीब १०० मिटर हाकः व १०० मिटर ब्या दुगु । थुकिं थ्व अनया प्यकालँ थें नं च्वंगु दु । उकिं आःया अनुसन्धानं थुकियात दरबारी क्षेत्र धकाः नां बिउगु दु । अथे धायेबलय् थ्व दक्वं नगर क्षेत्र खः अले उकिया दथुइ दरबारी क्षेत्र दु ।
आः थ्व हे क्षेत्र धाथें झीसं सफुलिइ ब्वनातयागु सिद्धार्थ राजकुमारया अबु जुजु शुद्धोदनया दरबार खः लाकि मखु, अले थन हे सिद्धार्थं जीवन हनाः थनं हे महाभिनिष्क्रमण याःगु खः लाकि मखु धइगु न्ह्यसः ब्वलनाच्वंगु दु । कनिङघमं नं थ्व खँय् बिचाः यानादीगु दु । वय्कःया धापू कथं थ्व नगर योजना खः अले दथुइ दरवारी क्षेत्र दु । तर थुकिया अवस्थितियात फाहियान व हुयनसाङं न्यागूगु व न्हय्गूगु शताब्दीपाखे यानातःगु जुजु शुद्धोदनया दरवारया वर्णनलिसे लना स्वयेबलय् थुकिया अवस्थिति, पुरातत्वविद् पिसि मुखर्जीया अनुमान व आः लूगु पःखाःया संरचनाय् पत्याः हे यायेथाकुगु समानता लूगु दु । थ्व हे आधारय् उमिसं थथे धयाच्वंगु खः ।
थनया समइमाई देगः लिक्कसं नं छगू संरचना खनेदःवःगु दु, गुगु थनया हे दकलय् पुलांगु धायेबहगु च्यागूगु शताब्दी ईशापूर्वयागु खः । थनया आःतकया उत्खननं पिहां वःगु परिणाम कथं कपिलबस्तुइ दकलय् पुलांगु धायेबहगु संरचना धइगु ईशापूर्व ८०० तकया संरचना खः । थ्व हे अनया आःतकया दकलय् महत्वपूर्ण लिच्वः खः । अथे धायेबलय् अन ईशापूर्व खुगूगु व च्यागूगु शताब्दीइ मानव सभ्यताया विकास जुइधुंकूगु खनेदु । बुद्ध, शाक्यवंशयात छखे तयाः नं थ्व थनया महत्वपूर्ण पुरातात्विक उपलब्धि धायेमाः ।
थ्व हे कारणं नं थन बौद्धत जक मखु मेपिनि नं ध्यानाकर्षण जुयाच्वंगु खः धइगु अनया अनुसन्धानकर्तातय्गु बिचाः दु ।न्ह्यागुसां आः खनेदुगु अप्पा धइगु बुद्धकालया हे मखुसें लिपाया कुषाण युगया जक खः धकाः उमिसं स्वीकार याःगु दु । अथे धइगु थ्व न्हापांगु व निगूगु शताब्दी इस्वीया जक संरचना खः ।कपिलबस्तु व लुम्बिनीया तुलना यायेबलय् अन लुम्बिनी धइगु थ्व स्वयाः पुलांगु मानव सभ्यताया चिं धकाः धाःगु दु । उमिसं ला अन १,३०० ईशापूर्वया वस्तुत लुइकूगु दु ।
अथे धायेबलय् बुद्धया जन्म जुइ न्ह्यः हे व दक्व क्षेत्र किसान समुदाययागु धकाः धायेमाः अले लिपा तिनि कपिलबस्तु वा आःया तिलौराकोट थज्याःगु शहरया विकास जुल । थुलि तकया उपलब्धि धुंकाः आः कपिलबस्तुयात नं विश्व सम्पदा धलखय् दुथ्याकेमाल धइगु सः थ्वयाच्वंबलय् थन थथे महत्वपूर्ण पुरातात्विक खँ लुइगु धइगु नेपाःया, अले विश्वया हे बौद्धतय्गु निंतिं जक मखु दक्व धर्मावलम्बीतय्गु लागि हे महत्वया खँ धकाः धायेफु ।

Published in Nepalbhasha Times on 2918 01 26 Friday
http://nepalbhasatimes.com/1090





Tuesday, January 9, 2018

शिद्धार्थले गृहत्याग गरेको द्वारको अवषेश पत्ता लाग्दै


राजेन मानन्धर
तौलिहवा, कपिलवस्तु, पुस २५ । राजकुमार सिद्धार्थले सम्बोधि ज्ञान प्राप्त गर्न भनेर कपिलवस्तु राजदरवार त्यागेको पूर्वी ढोकाको अवशेषहरु फेला पर्दैछन् ।

पुरातत्व विभाग, लुम्बिनी विकास कोष तथा बेलायतस्थित डुरह्याम विश्वविद्यालयले संयुक्त रुपमा राजा शुद्धोदनको राजदरवार भनेर चिनिएको कपिलवस्तुमा हालै शुरु गरेको उत्खनन्का विशेषज्ञहरुले इशापूर्व पाँचौ शताब्दीको इतिहासको ढोका खोल्ने सकारात्मक संकेत पाइरहेको दावी गरेका छन् ।

केही वर्ष देखि चलिरहेको कार्यक्रम अन्तर्गत तौलिहवा स्थित उक्त स्थानमा केही दिन देखि उत्खनन् शुरु भएको हो ।

बोधी टेलिभिजनसँग कुरा गर्दै डुरह्याम विश्वविद्यालयका प्राध्यापक रबिन कनिङघमले हालैको उत्खनन्ले शिद्धार्थले गृहत्याग गरेको अर्थात् महानिष्क्रमण गरेको शुद्धोदन महाराजको दरवारको पूर्वी ढोका रहेको स्थान स्थानमा इँटाका संरचनाका अवशेष भेटिनु निकै रोमाञ्चक भएको बताउनुभयाे ।

उहाँले भन्नुभयो, “जुन ठाउँमा चीनिया यात्रीहरुले शुद्धोदन राजाको दरवार रहेको वर्णन गरेका थिए, अनि पिसि मुखर्जाीले पनि त्यतिबेलै अनुसन्धान गरी यहीँ राजदरवार भएको हुनुपर्ने दावी गरेको थियो, अहिले अत्याधुनिक यन्त्र प्रयोग गरी यहाँ भित्र प्राचीन इँटाका संरचना भएको म्यापिङ गरी हामीले उत्खनन् थालेकोमा यहीँ यी संरचना प्राप्त हुनुले हामीलाई धेरै प्रोत्साहन मिलेको छ ।”

उहाँका अनुसार तिलौराकोट बुद्धकाल भन्दा अगाडि इसापूर्वको आठौं शताब्दीदेखि नै मानवबस्ती भएको शहर हो ।

त्यस्तै डुरह्याम विश्वविद्यालयकै डा. क्रिस्टोफर डेभिसले पनि यस क्षेत्र धेरै दृष्टिकोणबाट महत्वपूर्ण भएकोले यस चरणको उत्खनन्ले पनि केही नयाँ कुराहरु संसारलाई दिनेमा आफु विश्वस्त भएको बताउनुहुन्छ ।
हालको तौलिहवा भन्दा करिब ३ किलोमिटर उत्तरमा रहेको यस तिलौराकोटमा यस अघि उहाँ लगायतको समुहले जिओफिजिकल सर्भेक्षण अथवा परिणाममुखी भौतिक सर्भेक्षण प्रविधिको प्रयोग गरी माटोले भरिएको जमिन मुनि इँटा वा ढुंगाको संरचना भएको पहिचान गरी त्यको आधारमा उत्खनन् गर्न थालेको थियो । अन्तरविधागत विधि अथवा मल्टिडिसिप्लिनरी विधिबाट गरिने यस्ता अन्वेषणले विभिन्न कोणबाट उत्खनन्क्षेत्रको अध्ययन गरी परिणाम प्रतिवेदन निकाल्ने गरिन्छ ।

यस अनुसार यहाँ दरवारको चारैतिर ढुंगाको पर्खाल, बाटो तथा मानव बस्ती भएको संकेत पाएको थियो । यसै अनुसार यहाँ उत्खनन् गर्न थालेको थियो ।
यसै समुहले झण्डै तीन वर्ष गरेको उत्खनन्ले उक्त क्षेत्रमा बुद्धकाल भन्दा धेरै अगाडि पाको इँटा प्रयोग नगरी काठको लिङगो राखेर संरचना बनाउने प्रविधिको सभ्यताको विकास भइसकोको पत्ता लगाएको थियो ।

यस्ता अध्ययनहरुले विगतमा तिलौराकोट क्षेत्रमा विभिन्न समयमा बसोबास गर्ने मानिसहको क्रियाकलाप सम्बनधी प्रमाणहरु जुटाउन सहयोग पुर्याउने विश्वास गरिएको छ ।

लामो समयको अध्ययन र अनुसन्धान पछि सन् १८९९तिर भारतीय पुरातत्वविद् डा. पि सि मुखर्जीले आजको तिलौराकोटस्थित उक्त स्थान नै बुद्धकालको शुद्धोधन महाराजाको दरवार भएको पत्ता लगाएका थिए । पछि सन् १९६२मा अर्का भारतीय पुरातत्वविद् देवाला मित्राले उक्त स्थानमा उत्खनन् गरी केही प्राचीनकालका वस्तुहरु पत्ता लगाएकी थिइन् ।

सय वर्षभन्दा अघिदेखि विदेशी तथा नेपाली अन्वेषकहरुको चासो र चिन्ताको विषय थियो राजा शुद्धोधनले राज्य गरेको, सिद्धार्थ राजकुमार हुर्केको दरवारको सही अवस्थिति, जहाँबाट ती राजकुमारले गृहत्याग गरेर सम्बोधि ज्ञानको खोजी गरेका थिए ।
Tuesday, January 9th, 2018 /
http://bodhitv.tv/news/180109b/

Saturday, December 16, 2017

171216 हेरामोति


बाखं

राजेन मानन्धर
म्हिचाय् जायेक दु वया । छन्छन् सः वः । पला न्ह्यानाच्वन, वया लिउलिउ वयागु किचः नं न्ह्यानाच्वन ।
निभाः चसुप्वालय् । म्हछम्हं चःति चःति । म्वःल्हुयावःम्ह थें । न्हासय् नं चःति झलमल । जीवनय् वं यक्व प्रगति यायेधुंकल, प्रगति हे वयागु लिउलिउ वइगु । छु मदु वयाके, मोटरगाडि, पुखू दूगु छेँ । वं धालकि सुथय् बहनी जुइ, बहनी सुथ जुइ । चुनावय् व त्याःगु मखु, वयात त्याकेत चुनाव याःगु । हरेक पार्टीयात व मदयेक मगाः । दक्व पार्टीइ व दु । उद्योगपतित वयागु ल्हातिइ प्याखं हुलाच्वनी । वं धालकि भाः थिकय् जुइ, वं धालकि भाः दनी । देसय् विदेसय् च्वंपिं मनूत नापलाःवयाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

संघर्ष नं यक्व हे याःगु दु वं । हरेक पार्टीया नेताया चाकरि याःगु दु वं । हरेक कार्यकर्ताया आवश्यकता पुवंकाबिउगु दु । सुयात छु माल व बिइफु वं । लिपा व ज्या याइम्ह मखुत, ज्या याकीम्ह जुल । वयात माःबलय् माःम्ह वया वं धाःगु यानाबिइगु जुल । वयात सांसद दयेकेत हरेक पार्टीया नेतात वयाथाय् वयाः पिउवयाच्वनीगु । वं गुगु पार्टीया तिकस कयाः चुनाव ल्वायेगु धकाः धाये मफयाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

चुनाव हे ल्वायेम्वाः हँ वया । वःगु मछि पार्टी दु, दक्व पार्टीयात व हे मदयेक मगाः । धाःगु पोस्टय् नियुक्ति याकाबिइ हँ । वेधशालयाय् च्वने यःला बधशालाय् च्वनेयःला । धाःगु क्षेत्रया विशेषज्ञ दयेकत देय्या ततःधंगु पार्टीत लालायित । बिन्ति बिन्ति याःवयाच्वन । छु विश्वविद्यालय, छु प्रतिष्ठान, छु आयोग, छु संस्थान, छु निगमय् यः धकाः न्यं वयाच्वंगु । वं छुं मधाः, मुसुमुसु जक न्हिलाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

व थासय् थ्यन । थासय् हे थ्यन का । व मदयेकं मगात दक्वसित । वं ज्या यानाच्वंगुलिं दक्वसित अःपु । यःम्ह, छि.ंम्ह, याइम्ह, फुम्ह धइम्ह व हे छम्ह । सुथय् नं वयाथाय् मनूत, बहनी नं वयाथाय् मनूत । ज्या यानाबिउवःपिं, ज्या याकः वःपिं । वं मधायेकं पार्टीया नेतृत्वं तकं सुयातं तेरपुछ तइमखु । वं धालकि तिकस बिइधुंकूम्हसित नं लितकाइ । चुनाव त्यायेत्यंम्ह बुइ, बुइत्यंम्ह त्याइ । वयागु शक्ति न्यनावनाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

यक्व प्रगति यायेधुंकल वं । आः व वनाच्वंगु थाय्यात फिसः धाइ । गनं वयागु नं मसिउ, गन वनेमानिगु नं मसिउ । यक्व वनेधुंकल व । आः वनेमानिगु नं ला यक्व हे दु जुइ । वयाके सकतां दु तर थ्व फिसः खः । थन मनूया पलाख्वाँय् तकं मल्यं । लुमनामच्वं थन च्वंपिन्त अज्यापिं मुसाफिरत ।

वया तसकं हे प्याःचाल । खल्तिं छम्हू हेरामोति लिकानाः तिसित । छफुति हे लः तिकिमदं । व तिल्लप्यन । व थसःपात । हेरामोति दक्व फिइ दुसुनावन ।

साभार नःलि साहित्यिक लय्पौ 17 12 16 कुन्हुया सिरपाः बिइगु ज्याझ्वलय् ब्वनागु । 

Tuesday, December 12, 2017

प्लूएजेकया पुलुपालु


नियात्रा
राजेन मानन्धर
बाःछि ल्यं दनि जिगु फ्रान्स यात्रा । नेपाः लुममनीगु ला खँ हे मखु तर न्हूगु फय् व लखं जितः सःता च्वन । जिगु यात्राया बछि व म्हगसय् म्हनेगु थज्याःगु ग्रेजिल्योंया महलय् फुत । महल थः हे छगू फाय्न्तासि उपन्यासया सेटिङ स्वयाः कम मजू, उकिसं चाःला महिलागु मखु अन नं, न्हियान्हिथं अन थन धकाः टुरिस्ट दयेकाः जिमित व एसि दूगु गाडिइ तयाः न्हियान्हिथं हे यंकाच्वंगु खः, क्यनाच्वंगु खः । तर नं आः धाःसा पेरिस स्वयाः यक्व हे तापाक्क, समुद्रया सिथय् वनेत्यना ।


सर्गतय् सुपाँय् सापाँय् खनेमदु । यचुसे च्वं । निभाः जरक्क त्वयाच्वन । मोहनीया निभाः अथे ला खःनि, स्वयेबलय् क्यातुथेंच्वं, पलख फ्यतुलकि भाजंथें पुइयः । अथेसां छकः निभालय् फ्यतुनाः भ्वगत्या वालानयेथें जुयाच्वन । थःगु मतापय् कार न्ह्यानाच्वन । कारया झ्याः चायेकाः फतिंफतले फय् दुकयाच्वना । ल्हाःछपा पिकया, ल्हाः हे स्वहायेका यंकी थज्याःगु फय् । फ्रान्स धालकि हे फय् थें च्वं । फसं दाःगु नं चुप्पा नःगुथें, मतिना धइगु हे अज्याःगु का, यः जक धा, हि झ्वःझ्वः वयेक नुगःचु हे चफुना यंकूसां बिइमखु धाये मफइगु । थन नं मतिना यात जितः फ्रान्सया फसं । छगू फ्रान्सं मेगु फ्रान्सय् वनाच्वना — ग्रेजिल्योंनिसें प्लूएजेकतक । छगू ला छगू हे खः तर छगू हे देय् जूसां व पेरिसया फसं कःगु गां, थ्व समुद्रया लखं म्वःल्हुइखंगु गां । आकास व पाताल ।


अपाय्हाकःगु राजमार्गया सिथय् गनंगिनं जक छेँचात खनेदु । कतांमरिया छेँ थेंज्याःगु छतँ जाःगु छेँया देशय् जि बैंकय् ध्यबा त्याय्कयाः न्हय्त जाःगु छेँ दनाः थःत बइगलय् कुनातइपिं मनुत च्वनीगु देशं वयाच्वना । उमिसं जितः गिजेयानाच्वन । छिमि सर्गया सासः नं ल्हायेम्वाःला ? धकाः, बालं तयाः थःगु धुकू जायेका च्वना कि थःगु छेँ मेपिन्त बिया थःत उमिगु छेँय् बालं तयातया ? धकाः । मनूतय्सं छेँ दनेसयेकूगु हे स्वतन्त्र जुइमययाः, थःत कुनेथाय् मदयाः, छेँय् ल्वापु मजुयाः ।


अन पुलुक्क पालुक्क खनेदयाच्वंगु छेँत दक्व छतजाः नितजाः जक । उमि ध्यबा मदयाः जक चिचीखा छेँ दनाः च्वनीगु जुइ ला? सभ्यताया खँ ल्हायेगु खःसा झी हे खः छेँय् दुहाँ वनेबलय् अन्यानाः वनेमाः धकाः लुखा चिजाः याइपिं, बहालय् क्वाःपाः द्यः स्वयाः तजाःगु छेँ दनेमदु धकाः नियम दयेकूपिं, तर थौं सुं पाहाँ वलकि न्हय्त जाः स्वहाने कुहाँ वयाः खापा चायेकाबिइमाःपिं, कि खिपतय् ताःचा चिनाः तुङरुङ्क क्वफानाहइपिं जुइधुन । झीगु संस्कृति धइगु सफुतिइ ब्वनेगु छता म्वायेगु मेता । झी खँसःद्यः जक ।


२०१२ या अगष्ट १८ थौं । लगभग ६ घण्टाया ड्राइभ धुंकाः ग्रेसिल्यों स्वयाः लगभग ४०० किमी तापाःगु थ्व उत्तर पश्चिम फ्रान्सया समुद्रया सिथय् च्वंगु चिकीचाधंगु शहर प्लूएजेकय् थ्यन । थ्व चिकीचा धंगु तटीय शहर वा उमिगु भासं धायेगु खः सा गांया थःगु महत्व दु, एतिहासिक व पर्यटकीय दृष्टिकोणं । जिगु मन चंचं धयाच्वन, जि आः थौंया बेलायतयात बेलायत दयेकूपिं ब्रिटोनत नापलाःवनेत्यना ।


गाडी ध्वाचाक्क दिकूबलय् झसंग वन । मेगु हे संसारय् थ्यनाच्वन जि ला । गन गन ।
“बांलाक न्ह्यः वल ला?” डेनियलं हायेकेथें धाःबलय् तिनि जिं सिल, जि ला लँ दुछि द्यनावःम्ह जुयाच्वन का । मिखा छकः गिलिगिलि याना, खापा चायेकाः पिने दनास्वया । न्ह्यःसूचाःनि, इक्कुसेच्वंथें जुयाच्वन । प्लूएजेकया सिचिगु फसं जितः लसकुस यात । ५ बजे जुइन तर त्वाल्ल निभाः त्वयाच्वंगु दु । थ्व थाय् फ्रान्स हे खःसां गन गन मेथाय् । फसय् नं मेगु बास्ना, निभालय् नं मेगु लुमु — दक्वं चं चं धाः । जि वया प्लूएजेक चंचंधाःगु ला, प्लूएजेक थ्यना जिगु नुगः प्याखं हूगु ला । थनया सिचुइ मेगु सवाः दु, छगू न्हूगु स्पूmर्तिया गुंगू थनाथें, नस्वाः थनाथें, मतिनाया गामय् थ्यंथें, ससलय् थ्यंथें, चाहिनाच्वंम्हसित काःवयागुथें । स्वांक्यबया दथुइ ग्वतुलाच्वगुथें थ्व प्लूएजेक । छेँचात झ्वःलिक्क थःथःगु बगैंचाया लिउने अनुशासनय् च्वनाच्वंम्ह सिपाहीचातथें थिव्रिmक्क दनाच्वन ।


थन सतिक समुद्र दु । नकतिनि थ्यन का जि फ्रान्सय् । समुद्र मदूगु फ्रान्स छु फ्रान्स । बाछितक समुद्र स्वयेमखनाः मिखाया प्याःचानाच्वंगु, आः गाक्क हे त्वनीगु जुल समुद्र वं । अय् जुयाः का जितः थन छुं दुथें दुथें जुया च्वंगु । सखे समुद्रं जितः सःता च्वनजुइ । लुमुगु निभाः व सिचुगु फय्या दथुइ ल्वापु जुयाच्वन । जितः नितां ययाच्वंगु दु नारांद्यःयात नं अथे हे जुइगु जुइ, लछिमिद्यः व ससुद्यः खनाः ।


तकसं म्हो जक जनसंख्या दूगु थ्व, झीगु भासं धायेत गां धाःसां जिउ । तर थज्याःगु थाय्यात गां धाये मयः झी । पिचुगु लँ, यचुगु फुटपाथ, लँय् गनं भ्वं छकूचा धकाः वांछ्वयातःगु मदु । उकिसं थाय् थासय् गाडि पार्किङ यायेगु थाय्, मस्त म्हितेगु पार्क, अले उखेवनेगु थुखेवनेगु चिं दूगु ग्वरः । झीथाय् राजधानी शहरय् न्र मदु थज्याःगु व्यवस्था ।


डेनियलं झीगु सम्मेलन प्लूजेकया एस्पेरान्तो भाय् ल्हाइपिनिगु अन्तर्राष्ट्रिय मुनाज्या ९च्भलअयलतचभक क्ष्लतभचलबतष्यलबभिक मुभकउéचबलतय मभ एयिगéशभअ० जुइगु थनया सभागृह थ्व हे खः धकाः नापसं च्वंगु छेँ क्यन । गाडी पार्किङय् मिलेयानाः तयेधुंकाः जिपिं दुहाँ वना, सु सुु म्हसिउगु अले म्हमसिउगु ख्वाः खनी धकाः आसाकुति जुयाः । दुहाँ वनेवं दक्वस्यां जिमित लसकुसयात ।


अपाय्सकं आधुनिक मखुसां चक्कंगु उमिगु सिटिहल । यचुसेच्वं । तःधंगु चीधंगु सभा समारोह यायेत गाःगु प्यसः न्यासः मनूत न्ह्यंगु उमिगु सामुदायिक भवन । छखे प्रशासनिक ज्याकूत, मेखे तःधंगु हे किचेन । शायद यःमरि म्हयाः मुंकागु ध्यबा सदुपयोग जूगु जूसा झीगु नं अज्याःगु हे छगू दबूछेँ धस्वायेधुंकल जुइ येँय् । लय् निकः सां साहित्यिक, साँस्कृतिक वा धार्मिक ज्याझ्वः न्ह्यानाच्वनजुइ झी नं ।


नेपालं विशेष पाहाँ वइगु धकाः सिउ उमिसं, सु धकाः म्हमसिउ । फुक्क जितः पियाच्वंपिं, जिं ज्वनावयागु छफासः नेपाः पियाच्वंपिं । वनेवं जितः नापलाकाबिल ग्वारामाराम्ह झँक्लाउड दुब्वायालिसे, जितः फ्रान्स वयेत बछि खर्च तयाः सःतूम्ह व । दुब्वायात नापलानाबलय् व ला न्हूगु जीवन नापलाःगुथें लय्ताल । वयागु हे प्रयासं जनस्तरं येँ व प्लूएजेकयात तःकेहेँ शहरत धकाः घोषणा यानाः फयांफक्व फ्रेन्चतय्त येँदेय् लिसे म्हसिका बिइगु वयागु कुतःयात झी जनतां नं भागियायेमाः । थौंकन्हय् वं हे थ्व प्लूएजेकया ज्याझ्वःया संयोजन यानाच्वंगु खः ।


जि च्वनेगु थाय् अनया सिटीहलया नापसं छेँदुम्ह रोजर इयनयाथाय् मिलेयानातःगु जुयाच्वन । व नं नेपाः वयेधुंकूम्ह जुयाः वया नं नेपाःमित धालकि थःथें च्वनीगु ।


वयाथाय् जि न्हय्नु च्वनेगु जूगुलिं आवंलि अनया ज्याझ्वः क्वमचाःतले जि वयागु जिम्मा जुल । डेनियलया कारं जिगु लगेज लिकानाः वयागु तग्वःगु गाडीइ तल अले जितः वयागु छेँय् नु धाल ।
“आः छिगु स्वास्थ्य गय्च्वं?” जिं खँ ब्याका ।


“न्हापास्वयाः बां हे लाः धायेमाः,” वं बःचा हाकलं लिसः बिल ।


वयागु लिसलं धयाच्वंगु दु, वयागु स्वास्थ्य बांमलाः धकाः । ख्वाः ह्याउँसे च्वं, ताल्लां नं भचा स्यें स्यें वः वया । चिकुलां गुलि हायेकीगु जुइ वयात ।


पलख समुद्रपाखे कुहां वनेवं वयागु छेँ थ्यन । समुद्र खनेदइगु विशेष झ्याः दूगु तलय् च्वंगु कोठा जिगु लागि फ्यानातःगु जुयाच्वन । जिगु सामान कोठाय् तयेकेबिल । अन दूगु लुखा स्वयाः तपाःगु न्हाय्कंझ्याः न्ह्यःने फ्यतुना । समुद्र छगुलिं जिगु न्ह्यःने — झ्यालं तुति पिने छ्वयाः समुद्रय् थुनातय्मास्ति वल, लासाय् ग्वतुलाः चागःचां कयेकाः धुम्प्लुंग धुम्प्लुंगया संगीत न्यनाच्वने मास्ति वल ।


रोजर नापं लिहां ला वया तर छु छु मगाःथें जुयाच्वन । व आः न्हापाथें मखयधुंकल । वयागु म्हुतु बरः तयेयंकातःगु दु । शायद उमेरं । लिपा वं थौं बहनी हे अनया मेयर व मेमेपिं पाहाँपिं लिसे उद्घाटन जुइगु धाःगुलिं हानं मोटर चाःहीकाः छेँय् वनाः नेपाली लंसुरुवाः फिनाः हे जक कार्यक्रम स्थलय् वना । हल स्वस्वं जि न्हापा हे अन गबलें थ्यनेधुंकूगु थें च्वन ।


झिंखुक्वःगु एस्पेरान्तो अन्तर्राष्ट्रिय मुँज्याया उद्घाटन सत्रया तयारी जुइधुंकल । “नेपालय् लसकुस” धइगु सन्देश दूगु ब्यानरत उमिसं हे अन ब्वयातल । जिं उमित लसकुस, उमिसं जितः लसकुस । थ्व दक्व ज्याझ्वः हे जिं आयोजना यानाथें ताल । जिगु महत्व अन दत छाय् धाःसा जि छम्ह नेपाः अन, जि छम्ह जक नेपाः अले जि नेपाः जक । मनूत धमाधम वयांच्वन । छम्ह छम्हलिसे म्हसिका कालबिल जुल । झँक्लाउडं वं म्हसिक्वसित जिगु परिचय बियाच्वन, अनया सम्माननीय पाहाँ कथं । जिगु न्हाय् तपुया वल ।


जितः व ब्राजिलयाम्ह इगोरयात पाहाँ धकाः न्ह्यःले डायसय् फ्यतुकल । धाधां अन सछिं मयाक्क मनूत जायेधुंकल । चिकूचा धंगु हलय् फ्रान्स, ब्राजिल लिसें नेपाः नं न्ह्यन । मन गाःसा थाय् गाहे गाः नि ।


ई त्ययेवं अनया मेयर ज्याक म्यागो वल । मसः मसः एस्पेरान्तो भासं जिमित अभिवादन यात अले थथे थीथी देय्या थीथी थासं प्लूएजेकय् वयाः थुगु मचागु शहरया इज्जत तयाबिउगुलिं सुभाय् द्यछात । जिगु छ्यनय् ब्रिटान्याया ध्वाँय् दूगु परम्परागत तपुलि च्वंवल, मेयरया ल्हातिं पुकाबिउगु लुमन्तिया चिं जुयाः । अन ज्याझ्वलय् फ्रेन्चत लिसें जर्मनी, इटली, बेल्जियम, रोमानिया, हंगेरी व ब्रजिलयापिं नं सहभागीत छसः जुयाः दं वल, छगू भाय् जुयाः भुं वल ।


ल्याय्म्ह व न्हून्हूगु ज्यायात प्रोत्साहन याइम्ह व मेयर थम्हं नं एस्पेरान्तो भाय् सयेकातःगु जूगुलिं जिमिगु अन्तर्राष्ट्रिय भावनायात सहज रुपं स्वीकार यानातःगु दु वं । बांलाःगु नेतृत्व दतकि शहर ला छु देय् हे बांलाःयेत ई म्वाः । बांलाःगु भावनां बांलाःगु अप्वयेकी, बांमलाःगु भावनां बांमलाःगु । दक्व भावना हे ला खःनि, विकास नं विनाश नं ।


पालंपाः नवायेगु पाः वल । जिगु नं ला पाः वयेमाल । जिं छु धायेगु, जिं थपाय्जिगु ज्याझ्वलय् नेपाःया प्रतिनिधित्व यायेदयाः लय्ताः अले थ्व छवाः या दथुइ थी थी देय्या थी थी संस्कृतिलिसे भ्यलय्पुनाः छम्हसिगु बारे मेम्हस्यां सिइके खनीगु जुया लय्ताः धकाः धयाः क्वचायेका । जिं त्वमफीक छता खँ धया, “येँ व प्लूएजेकया सम्बन्ध झीसं म्वाकातःसा जक म्वानाच्वनी — छिकपिं जिमिथाय् झासँ, अले जिमित थन वयेगु लँपु चायेकादिसँ ।”


लिसें एस्पेरान्तो स्यने धकाः वयाच्वंपिं हंगेरीया रोधिका व पोल्याण्डया पेर्लां नं थःगु नुगः खँ प्वंकल । उमिसं नं वहे धाल । थथे सछि सछिम्ह एस्पेरान्तिस्तोत छथाय् मुनेगु अले छवाःतक थुभनं गहन अध्ययन व छलफल यायेगु ज्याझ्वः ग्वयाः प्लूएजेकं फ्रान्सया न्हाय् तयाबिउगु दु ।


पिहाँ वयाः दक्व छकः झ्वःलिक च्वना फोटो कायेका । पलख लिपा नयेत्यल । दक्वं हलया लिक्कसं मेच टेबुल झ्वःलाक दयेकातःगु, टेबुलटेबुलय् प्लेट चम्चा, काँटा, चीधंगु चम्चा मिलेयानातःगु दु । दक्वं फ्यतुत, गुम्हं म्हसिउपिं लिसे, गुम्हं म्हमसिउपिं लिसे । गुलिस्यां पुलांपिं पासापिं हानं नापलायेखनाः लय्ताः, गुलिस्यां नकतिनि नापलाःपिं पासापिंलिसे म्हसिका कालबिल यायेखनाः । सुं नयेगु पियाच्वंपिं मदु, नयेगु सुयां वास्ता मदु । थ्व छवाः थन च्वनाज्वःछि गथेयानाः न्ह्यइपुकेगु धकाः खँ मुइकाच्वन, भाजनय् कःनि मुइकूथें । कालांकुलुं सः न्यनेमययाः प्लेट, चम्चा काँटा भुनुभुनु हालाच्वन ।


बल्ल नयेगु वल । फ्रान्सया बेलि, उलिहे शानदार, उलिहे साः । अले हेराथथें चकमकलाःगु गिलासय् ह्याउँगु वाइन नं । ननं न्हून्हूगु सवाः वयाच्वन — नयेगुया नं सवाः, खँया नं ।


थौं अन्तर्राष्ट्रिय सनिल । अथे धैगु अन वःपिं दक्वस्यां थःथःगु देय् वा प्रान्तया संस्कृति ब्वयेकथंया प्याखं हुलेगु वा म्ये हालेमाःगु दिं । च्याताई जूबलय् हलय् मनूत जायावल । दक्वसिके थःगु पहिचान धइगु या गर्व दु । अले उकियात एस्पेरान्तो भाय् मार्फत ब्वयेगु उत्सुकता दु । गुलिं मछाःमछाः, गुलिं च्वय्च्वय्धाः । तर थःके दूगु कला क्यने सुया म्हाःली? जिगु पाः वल, जिं नेपाःया निपु नेपाःया म्येत एस्पेरान्तो भासं हिलातयागु अन न्ह्यब्वयाबिया । संगीत दतकि शत्रुयात नं मित्र यानाबिइ । हालेसःम्ह ला मखु, तर नं उमिगु लापां जितः नं भ्रमया बेतालिं चिनाबिल, जितः नं म्ये हाले सःथें यानाबिल ।


ज्याझ्वः सिधयेकाः रोजरया छेँय् लिथ्यंबलय् लिबायेधुंकल, १३.३० धइगु उलि लिबाः मखु उमिगु लागि । तिमिलाया जलय् खुसिया लबु तिंतिं न्हुयाच्वंगु खनेदनि । बहनी जुलकि समुद्र झं मात्तेजुइयः । न्हूगु थाय्, न्हूगु उत्साह अले न्हूगु लासाया न्ह्यः, याकनं हे घय्पुनाकाल जितः न्ह्यलं नं ।

०००
साभार : पलिस्था ल्याः २६ (ने सं ११३८)

Monday, November 6, 2017

171106 नेवाः समाज व मिसा स्वतन्त्रता


राजेन मानन्धर

नेवाःजुयाया झीके गर्व दु । झीगु म्हसिका झीत यः । अथे जुयाः झीगु सकतां बांलाःगु खनीगु झीगु मिखां । बांलाः धायेत सुयागुं अनुमति म्वाः, भिं धायेत सुयाकें न्यनाच्वनेम्वाः । अथे जुयाः ला झी दक्वं सकारात्मक, अले झीत नकारात्मक जुइ नं मयः, जूपिं नं मयः ।


खँ थन मिसा समानता व मिसा स्वतन्त्रताया । नेवाःतय्गु धर्म, संस्कृतिया अध्ययन अनुसन्धान याइपिं विद्वानतय्सं धाइ नेवाः समाजय् मिस्तय्गु तःधंगु स्थान दु, झीथाय् अथे मिस्त धकाः क्वत्यलेगु चलन मदु, अझ झीगु समाजय् मिस्त हे निर्णयकर्ता आदि इत्यादि । थ्व खँ गलत नं मखु । स्वयावन धाःसा झीगु समाजय् मिस्तय्त आदर यानातःगु, समानता व स्वतन्त्रता बियातःगु जक मखु निर्णय यायेगु अधिकार बियातःगु नं तःगु दसु लुइ । थुकिं झीत सकारात्मक दयेकी, थ्व बांमलाःगु खँ मखु । झीके दूगु बांलाःगु खँय् लय्तायेगु धइगु जीवनयात सकारात्मकतापाखे न्ह्याकेगु खः । तर उकियालिसें झीगु हे समाजय् मिस्तय्त न्ह्याः वयेके मबिइगु, थाहाँ वयेके मबिइगु तत्वत नं यक्व हे दु । ई पायेधुंकल, समाज हिलेधुंकल, तर थ्व छगू तत्व आः तकं गुगुं रुपय् सां सक्रिय तिनि । सक्रिय जक मखु, झीगु मिसा स्वतन्त्रतायात हे चिनातइगु खँयात तकं तर्कया बलं थ्व हे झीगु म्हसिका धकाः तकं झीत अलमलेयायेत व सक्रिय जुयाच्वंगु दु । थथे जुयाः नेवाः समाजय् मिसाया बारे सकारात्मक व नकारात्मक निगुलिं पक्षयात बःचा हाकयेक वालेगु कुतः थन यायेमाःगु दु ।
न्हापां सकारात्मक पक्षय् छकः दुवाले ।


नेवाः समाजय् वैदिक धर्म हनीपिनिगु उपस्थिति दुसां, जनजाति स्वभावया समाज खः । थथे धइगु थ्व प्रकृति पूजक, समानताया पक्षपाती अले मातृसत्ताया पक्षधर खः । अथे जूगुलिं थनया पुलांगु स्वयाः पुलांगु पहया बासस्थान, पारिवारिक संरचना, अले नेवाःतय्सं पुज्यानातःपिं द्यःत नं प्रकृति अले वयांलिपा अजिमाया रुपय् हे खः । थन लूगु दकलय् पुलांगु मूर्तित मध्ये अष्टमातृकातय्गु मूर्ति खः धाइ । झीसं ला खनाच्वना कि थनया समाजय् वैदिक प्रभाव वयेधुंकाः नं झीसं मातृकातय्त पुज्यायेगु मत्वःता । अझ थन ला नेवाःतय्गु थ्व विशेषता हे धायेमाः कि झीसं वैदिक धर्मंं मानेयाकातःपिं मिजं द्यःतय्त नं मिसाया स्वरुपय् जक पुज्याना । उपिं धइपिं मिजं द्यःया कलाःपिं मखु, मिसा स्वरुप हे खः । गथे कि झीसंं ब्रम्हा, विष्णु, महेश्वर वा इन्द्र पुज्यायेगु मखु, ब्रम्हायणी, वैष्णवी, माहेश्वरी वा रुद्रायणी व इन्द्रयायणी पुज्यायेगु खः । लिपा वैदिक संस्कारयापिनिगु बाहुल्यता दयावँसेंलि रुद्री यायेगु, स्वस्थानी धलंदनेगु, प्यम्ह नारांद्यः सिइकः वनेगु इत्यादि खँ दुहाँवल ।
उकिसं छम्ह मिसामचायात कुमारी द्यः धकाः पुज्यायेगु, मिसाम्ह द्यवं नेपालयात हे रक्षा यानातःगु धकाः विश्वास यायेगु अले थः स्वयाः च्वय्या थाय् तयाः मिसा जूगु हे कारणं जक सुयातं भागियायेगु हिम्मत, उदारता व दर्शन नेवाःतय्के जक दु ।


झीसं खनाच्वना, समाजय् मिस्त हे निर्णायक जुयाच्वनी, इहिपा, संस्कार, भ्वय् न्यायेकेगु, छेँ दनेगु इत्यादि छेँय् सगोल च्वनाः यायेमाःगु निर्णय यायेगु ज्या अकसर मिस्तय्गुपाखें हे जुइ । झीसं खंसां मखंसां थ्व झीगु म्वायेगु पहया द्योतक खः ।


संस्कारया खँय् झीगु स्वभावं हे मिस्तय्त प्राथमिकता बियातःगु खनेदु । उमिगु शारीरिक विकास वा मनोवैज्ञानिक विकासयात ध्यानय् तयाः हे म्हाय्मचाया मचाजंको न्हापां यायेगु, इहि, बाराय् तयेगु इत्यादि संस्कारया व्यवस्था यानातःगु खः । थुकिया धार्मिक व साँस्कृतिक महत्व दु । थज्याःगु संस्कारं मिसा मस्तय्त थः विधुवा जुइमखु, थःगु स्वतन्त्र अस्तित्व दुु धइगु खँय् मानसिक रुपं तयार याइ ।


इहिपाया खँय् नं नेवाः समाजय् मिसामचाया सहमति मदयेक मांअबुं यसें इहिपा यानाबिइगु सम्भावना दइमखु । लाखा हयेगु, अनं छ्वयाहःगु सिन्हः तिइगु छगू भ्वासिपह क्यनेगु ज्या जक मखु, सहमति कायेगु छगू सालीन लँपु नं खः । स्वयम्बर, सिंच तयेगु व तुति भागियाकेगु चलन वःगु यक्व मदुनि धकाः धायेफुपिं आः नं दनि । पुलांगु व न्हूगुया दथुइ आःतक अन्तर क्यने फइतिनि ।


इहिपाः धुंकाः मिसामचायात दुचायेकगु, वंजलाः इत्यादि संस्कारं वयात न्हूगु छेँय् लसकुस याइ, न्हूगु परिवेशय् भ्यलय्पुनेत ग्वहालि याइ, वयात थः महत्वपूर्ण सदस्य जुल धइगु आभास बिइ । अथे हे दुगुलिइ दुचायेकेगु संस्कारं न वयात अनया साँस्कृतिक जीवनया छगू अंग दयेकल धइगुया छुमां बिइ ।


इहिपाः बलय् वयात बिइगु ग्वय् वया स्वाभिमानया प्रतीक खः । ग्वय् ल्हातिइ प्वःचिका छ्वयेगु दर्शनय् “पाले पुण्य मारे पाप”या निरहपन दुमथ्याः । थ्व धइगु अपमान, अन्याय सहयानाः सुं नेवाः मिसा भाःत जूम्हस्या छेँय् म्वानाच्वनेत बाध्य मदु धइगुया संकेत खः । न्यनातया जक मखु, म्हाल धायेधुंकाः मांबौया करं जक नं सुयां म्ह्याय् भाःतलिसे ह्वनेत बाध्य जुइमखु, अले ग्वय् लितबिइधुंकाः सुं नं मिजंयाके सुयातं कलाः धयाच्वनेगु हक दइमखु । उलिजक मखु, भाःत मत्यवंं मन्त धाःसा अले कलाः जूम्हस्यां थःयथे जीवन हनेगु क्वछिइफत धाःसा अन्त्येष्ठीइ तकं मच्वँसें ग्वय् तयाः लिहाँ वयेगु स्वतन्त्रता नं छम्ह मिसायात नेवाः समाजं जक बिइ ।


उलिजक मखु झीके भृकुटी, कीर्तिलक्ष्मीनिसें मंगलादेवी व सहाना प्रधान तकया इतिहास नं दु । थ्व झीत गर्व यायेत इतिहासं बियातःगु हे खः । व लिसें निम्ह प्यम्ह नेवाः मिस्त थाय् थासय् थ्यंगु दु, थ्यंगुयात थ्यंगु धाये हे माः । स्वतन्त्रता मदुगुसा उपिं थ्यनीला? धइगु स्वभाविक न्ह्यसः तयेत थाय् दयेकातःगु दु उमिसं ।



थुलि खयाः नं नेवाः समाजय् मिस्त दक्व स्वतन्त्र अले समान दु धइगु भ्रम नं तयातये मजिउ । नेवाः सभ्यता व सामाजिक संरचनागत विकासया इलय् नेवाः मिस्तय्त न्ह्यागु न्ह्याक्व अधिकार बियातःगु खःसां, समानतां जाःगु समाजया कल्पना यानातःगु खःसां थौंया परिवेशय् स्वत धाःसा नेवाः समाज नं भारतवर्षय् दूगु वैदिक समाजया हे प्रतिविम्ब कथं पितृसत्तात्मक समाजया ब्व जुयाः नेवाः समाज न्ह्यानाच्वंगु खनेदु ।
खयेत ला संसारय् न्ह्याथाय् नं मिसा अधिकारया खँ व समानताया खँ किसिया क्यनेगु व नयेगु वा थें धाइ । पिनें पिनें मिसा अधिकार दु धयेगु दर्शनं समाजयात छाय्पियातइ, मेखे दुनें दुनें मिस्तय्त न्हापा दास अले आः ब्वसाया रुपय् मिजंतय्सं छ्यलातःगु दइ । नेवाः समाज नं थ्व पाखें अलग मजू ।

आःया खँ ल्हायेगु खःसा गुगुयात झीसं झीगु समाज, धर्म, संस्कृति वा रहनसहन धयाच्वना, थ्व ख्यलय् नं मिस्तय्गु अधिकार ल्याःखायेतकं थाकु । मिस्त स्वतन्त्र, समान व अधिकार सम्पन्न दु धकाः धायेगु किसिया क्यनेगु वा थें जक जुयाच्वंगु दु नेवाः समाजय् । छखे वैदिक धर्मया पनां पनेमफयेक बाः वःगु प्रभाव, मेखे हिन्दी फिल्म व टेलिसिरियलया प्रभावं नेवाः समाज नं तापायेफयाच्वंगु मदु ।


खः, नेवाः समाजय् मिस्तय्संं छु यायेगु मिजंतय्सं छु यायेगु धकाः ज्या इनाबियातःगु दु, जिम्मेवारी फरक । स्वयेबलय् थ्व सामान्य व सकारात्मक हे खःसा थ्व जेण्डरया विभाजन मिस्त कमजोर अले उमित कमजोर यानातयेमाः धइगु सोचं घ्वानाहयातःगु यच्चुक खनेदु । आः थुकिइ गर्वयायेगु लाकि आपत्ति प्वंकेगु थःथःगु बिचाः खः ।


नेवाः समाजय् गुथिया महत्व धयाच्वनेम्वाः । अन आःया परिवर्तित अवस्थाय् नं मिस्तय्गु सदस्यता अघोषित रुपं वर्जित हे तिनि । वैदिक हिन्दु समाजय् ला जुइगु हे जुल, लिसें बौद्ध समाय् तकं मिजंतय्त दूगु सामान्य अधिकार मिस्ततय्त मदु । भिक्षु जुइगु अधिकार मिस्ततय्त जक बियातःगु मदु धाःसा वलिसें स्वानाच्वंगु पञ्चदान कायेगु अधिकार मिस्तय्त बियामतःगु खँ आः तकं विवाद । थ्व विभेदयात चिइकेगु स्वयेगु हे नं दुस्सहास तिनि । गनं वल समानता?


रजस्वला वा “थिइमजिउ जुइगु” छगू प्राकृतिक खँ खः धकाः दक्वस्यां सिउ तर थुकियात झीगु समाजं अझं स्वीकार यानातःगु मदुनि । सुदुरपश्चिमय्थें छाउपडिइ हे च्वनेम्वाःसां हरेक छेँय् हरेक पुजाय्, बइगलय् उमित पनातःगु दु । थ्व झीसं तपुनां तपुइफइगु खँ नं मखु ।


झीके ध्यबा दयाः ला, वा सुविधा झीथाय् थ्यंक वःगुलिं, नेवाः मिस्त मेमेगु जातयापिं मिस्त स्वयाः यक्व शिक्षित । तर व शिक्षा गन छ्यलाच्वंगु दु धकाः स्वःसा यक्व धयाथें आखः ब्वनातःसां मिस्त छेँज्याय् हे जक तक्यनाच्वंगु खनेदु । ब्वनाः ज्या यानाच्वंपिं मिस्त इहिपा धुंकाः ज्या त्वःताः च्वनेमाःगु अवस्था आः म्हो जक दु तर नं मन्त धकाः धुक्क च्वनेगु अवस्था मदु ।

बिइत ला झीसं थः म्ह्याय्पिन्त नं वं धाइ थ्वं धाइ धाधां नं भचा भचा स्वतन्त्रता बियाच्वना । अथेसां म्ह्याय्पिन्त याकःबाकः गनं मछ्वया, काय् न्ह्याबलें दुहाँ वःसां जिउ, म्ह्यायत ७ बजेजुलकि फोनयानाः सःता च्वना । हानं म्ह्याय्यात न्ह्याक्व ब्वंकातयासां, धाःधाःथे पुनेबियातयासां, डिस्कोय् हे वनेबियातयासां वं थम्हं मिजं ल्यइ धकाः ग्यानाच्वना । ल्य हे ल्यःसां “बरु बरमू जिउ, जातं मबिउम्हलिसे छता वनेमते” धकाः गनाच्वना ।


म्ह्याय् नं भौ जुइतिनि धकाः सिउ अले भौ नं सुयां म्ह्याय् खः धकाः नं सिउ । तर म्ह्याय्यात बियातयागु स्वतन्त्रता भौयात बिइमयःनि झी । छखे थः यःयःथे याकातयाम्ह म्ह्याय् हे नं बियाछ्वयेधुंकाः अथे यायेमते थथे यायेमते धकाः स्यनाच्वना सा मेखे भौयात जागिर नकाः नयेमखु धाइपिनिगु परिवार आः नं दनि । थ्व खक्व खँ घरगृहस्थीया हे जक खःसां थुकिया तप्यंक स्वापु मिसा अधिकार व समानतालिसे दु । थ्व हिइके मफत धाःसा मिसा अधिकारया खँ भालुयात पुराण हे जक जुयाच्वनी ।


समान शिक्षा व समान अवसर दसेंलि मिस्त नं उकथं हे नेतृत्व ख्यलय् खनेदयेमाःगु मखुला? ख ला नेतृत्व धइगु अवसर दयेवं जक कायेफइगु खँ मदु, तर नं झीथाय् मिसा नेतृत्वया खडेरी जुयाच्वगुं खँ थन नीस्वनातःगु अधिकांश भाषा, संस्कृति, जातीय व मेमेगु खलः पुचलय् मिजं नेतृत्व हे लानाच्वनीगुयात स्वयाः नं धायेफु । खुल्ला प्रतिस्पर्धाय् वनेफूगु अवस्था मवःतले छुं कथंंया आरक्षण बियाः हे सां मिस्तय्त नेतृत्वय् हयेमाल, उमिगु क्षमता, सोचाइ व प्रतिभाया लबः नेवाः समाजयात वनेमाल धइगु खँ आःतक बागडोर ज्वनातःपिं नेवाःतय्सं मचायेकूतले थनया नेतृत्वय् मिस्तय्सं समान अवसर कायेखनीगु अवस्था मदु ।

वथेंतुं छखे देय्या प्रशासन वा सरकारी जागिरय् नेवाःत हे म्हो जुयाच्वंथाय् नेवाः मिस्त झं ल्याःखायेत तकं मदु । थुकिया छगू हुनि छेँ जः पाखें हे प्रोत्साहन मदुगु नं खः ।

धर्मय् दर्शनय् न्ह्यागु न्ह्याथे जूसां म्ह्याय् बुलकि छेँजःया ख्वाः खिउँसे च्वनी, “हानं पालय् काय् बुइकि” धकाः ध्याचु नके मगाःनि । आः नं हरेक छेँय् मांबौ वा अजिबाज्यापिनि काय् वा छय्या आसा दनि । काय् बुल कि मेय्छ्यं तयाः कु छ्वयेगु चलन झीगु हे खः । थज्याःबलय् नेवाःसमाजय् मिस्तय्त द्यःदयेकाः पुज्याइ धइगु दर्शन ध्याक्वय् लाइ ।


खँ समाजशास्त्र, धर्म, दर्शन व संस्कृतियागु मखु । थ्व झी म्वानाच्वनागु पहयागु खः । समाज परिवर्तनशील, हिलांच्वनी । तर हरेक समाजय् थें झीगु समाजय् नं हिइकेमबिइपिं, निसःदँ न्ह्यः बांलाःगु खँ आः नं बांलाः हे धयाच्वनीपिं अले न्हूगु खँयात काचाक्क स्वीकार मयाइपिं परम्परावादीत दु । झीगु समाजय् नं अज्याःपिं मदयेमाःगु मदु । उपिं हिलेत ई काइ । तर व स्वयाः नं थन ला झी न्हू धयाच्वनापिं, शिक्षित व संसार खंपिं धयाच्वनापिं, अझ उकिसं विशेष यानाः मिस्त हे नं थःत हिलेत तयार मदुनिगु खँ थन सुचुकातये फइमखु । खँ मिस्तय् सत्रु मिस्त हे धाइगु पुलांगु दोष बिइगु खँपुया मखु, खँ ला आःया चकंगु समाजय् नं न्हूगु युगया द्योतक युवा मिस्त हे स्वतन्त्रता व समानता छुकियात धायेगु धइगु खँ स्पष्ट मजूनि, पंगः थनथाय् दु ।



मिसा अधिकारया खँ ल्हायेगु धइगु मिजंयात थुकलं बिइगु वा भेराभेर जुइगु वा छेँ स्यंकेगु खँ मखु, बरु सहअस्तित्वयात स्वीकार याकेगु व मिसा जुयाः सम्मानजनक जीवन हनेगु अले थःगु हरेक सरोकारया विषयय् थमं निर्णय यायेगु अधिकार खः धकाः तक दक्वस्यां थुइकाबिल धाःसा समाज हिलेत थाकु मजू । झीगु हिनुलिइ समानता दु, असमानता व शोषण ला फेसन थें म्हिगः वःगु जक खः, उकियात फातापुइकाकाये अःपु, मिस्त स्वयम् हे छपलाः जक न्ह्यचिलेमाल ।

Note : Published in Newa Misa Daboo Souvenir on 2017 11 06