Thursday, July 20, 2017

Sunday, July 2, 2017

170702 गोर्खाल्याण्डको आन्दोलन र नेपालीहरुको सरोकार



राजेन मानन्धर
एक महिना हुन लाग्यो भारतको पश्चिम बंगाल राज्यमा त्यहाँको सरकारले बंगाली भाषा अनिवार्य गरेको विरोधमा चर्केको आन्दोलनले नयाँ नयाँ रुप लिन थालेको । नेपाल र भारत दुबै स्वतन्त्र अस्तीत्व भएका देशहरु भएकाले नेपालमा हुने आन्दोलनले भारतभित्र वा भारतमा हुने आन्दोलनले नेपालभित्र प्रभाव पर्नु आवश्यक छैन । तथापि खुला सीमाना भएका तथा दुई देशका बिच धार्मिक, साँस्कृतिक र भाषिक सम्बन्ध रहेका देशहरु भएकाले विशेष रुपमा सीमाना क्षेत्रमा हुने राजनीतिक आन्दोलनले एक पक्षले अर्को पक्षलाई प्रभाव पार्नु अस्वभाविक मान्न सकिन्न । तर अहिले उर्लिरहेको गोर्खाल्याण्डको आन्दोलनले नेपालीहरुलाई विभिन्न किसिमबाट उद्वेलित गरिरहेको भने सबैको सरोकारको विषय बन्नपुुगेको छ ।

कम्तिमा ८०को दशकमा उठेको गोर्खाल्याण्डको आन्दोलन भनेको बिभिन्न समयमा आजको दार्जिंलिङ पुगेका रहेका नेपालीमूलका खसभाषी बाहुन–छेत्री र दलित लगायत राई, लिम्बु, तामांग, मगर र नेवाः इत्यादि नेपालमा भएका जातिका भारतीयहरुले आफु पश्चिम बंगाल अन्तर्गत रहन अस्वीकार गरी आफ्नै अलग्ग प्रान्त हुनुपर्छ भन्ने आन्दोलन हो । नेपालमा हुने विभिन्न जातजातिका मनिसहरु विश्वका विभिन्न देशमा विभिन्न समयमा पुगेका छन् । उनीहरुलाई ती ठाउँका मानिसहरुले लगे कि, यहाँ भन्दा मिठो खानको लागि गए कि, वा यहाँ खानै नपाएर गए कि, वा यहाँबाट देशनिकालामा परेर गए, यो राजनीति वा इतिहासको विषय भए । तर आज उनीहरु त्यहाँ परेका छन्, त्यहाँको नागरिकता लिएर, त्यहाँको संविधान मानेर, त्यहाँको राष्ट्रिय गान गाएर, सरकारी सुविधा लिएर, त्यहीँको माटोको लगि आफ्नो ज्यान दिएर बसेका छन् । यति भएपछि उनीहरुमा आफुलाई नागरिक पहिचान दिने देशप्रति माया भनेकै उनीहरुको राष्ट्रप्रेम हुनु मानवीय गुण हो । यो सत्य भारत मात्र होइन हंगकंग, ब्रुनाइ, बेलायत वा अमेरिकामा बस्ने नेपालमूलका मानिसहरुमा पनि लागु हुन्छ । हामी नेपालमा बस्ने र त्यहाँ बस्नेका बिचमा केही छ भने यी विभिन्न जातजातिहरुका मानिसहरुको आफ्ना मातृभाषाहरु, साँस्कृतिक पर्वहरु र आफ्ना मातृभाषा बोल्न छोडिसकेकाहरुको हकमा हामी पनि त्यही नेपालमूलका हौं भन्ने भावना मात्र छ, जुन कागजी दस्तावेज भन्दा किनै माथिका कुरा हुन् । यो भावना नै कति सुन्दर छ । संसारका कुनै पनि कुनामा बस्ने मानिसहरुसँगको असल सम्बन्ध त सुन्दर हुन्छ भने यसमा त झन् ऐतिहासिक सम्बन्ध समेत छ, यसलाई सबैले सम्मान गर्नुपर्दछ ।

अर्काे, दार्जिलिङको आन्दोलन भनेको भाषिक अधिकारको आन्दोलन मात्र होइन । यदि त्यहाँका नेपालीमूलका मानीसहरुलाई त्यहाँको बहुसंख्यक बंगाली भाषाको अनिवार्यता अस्वीकार छ भने त्यहाँ बस्ने नेवाःं, राई, लिम्बु, तामाङहरुले फेरि ंखसभाषाको अनिवार्यतालाई कुन आधारमा स्वीकार गर्ने ? हो, जीवकोपार्जनका कारणले त्यहाँ बस्ने अधिकांशले आफ्नो मातृभाषा त्यागेर खसभाषालाई नै स्वीकार गरेको अवस्था छ । धेरैले आफ्नो मातृभाषा छ भनेर पनि बिर्सिसके । यदि यो भाषिक आन्दोलन हो भने त्यहाँका मगरले मगर भाषाको कुरा उठाउँथे, तामाङले तामाङ भाषाको अनि नेवाःले नेवाः भाषाको कुरा उठाउँथे । उनीहरुले अहिले देखिरहेको आफ्नो स्वायत्तताको पहिचान र एकताको प्रतीक भनेकै यहाँ नेपालमा अरुको १२२ वटा भाषालाई हत्या गरेर सत्ताकै बलमा आफ्नो एकभाषा नीति लाद्नेहरुको षडयन्त्रको निरन्तरता मात्र होे । कस्तो बिडम्बना जसले यहाँ मातृभाषा अधिकारलाई साम्प्रदायिक भन्छ र जसले आफ्नो भाषा अन्य सयौं भाषाहरुका विरुद्ध लादेर अत्याचार गरिरहेको छ उनीहरु नै भारतमा एउटा भाषाले अर्को भाषामाथि अत्याचार भयो भनेर बोलिरहेको छ ।

जब आफ्नो मातृभाषा बोल्ने अधिकार नहुने हो भने राजनीतिक लाभको निमित्त कसैसँग लड्न फेरि अरु कसैको भाषालाई हतियार बनाएर चलाइएको आन्दोलन देखी संसारको कुनै देशको मातृभाषाप्रेमी पनि खुशी हुनु जरुरी छैन । अल्पसंख्यक भाषिक समुदाय भनेको जहिले पनि कसैको राजनीतिक प्राप्तिको मोहरा भइरहनु त हो । दमन गर्ने ठुला भाषिक समुदायहरुको नियत नै हुन्छ — उर्दुले बंगालीलाई दमन गर्यो, बंगालीले खसलाई दमन गर्यो खसले राई, लिम्बु, तामाङ, नेवाः आदिलाई दमन गर्यो । भाषिक अधिकारको दृष्टिकोणबाट हेर्दा दार्जिलिङमा बंगाली भाषाको अनिवार्यता हटाएर खसभाषालाई अनिवार्य बनाउनु भनेको कागलाई बेल पाक्नु सरह मात्र हो ।

तर आश्यर्च लाग्छ, पश्चिम बंगालमा बंगाली अनिवार्यको कुरा उठ्नासाथ यहाँ नेपालमा एकथरी मानिसहरुको उत्तेजित अभिव्यक्ति पढ्न पाइयो । मानौं यहाँ नेपालमैे बंगाली भाषा अनिवार्य गरेको जस्तो । आफ्नो भाषाले अरु मातृभाषालाई र अर्काको भाषाले आफ्नो मातृभाषालाई अढाइसय वर्षदेखिे दास बनाइराख्दा बोल्न नपर्नेहरु अहिले विदेशमा एउटा भाषाले अन्य भाषाभाषीहरुलाई दमन गर्यो भनेर घाँटी सुकाइरहेका छन् । होसमा हो कि बेहोसमा । प्रश्न यही छ — भारतको भाषा विवाद नेपालमा किन राष्ट्रवाद भएर किन चम्किन्छ ? यहाँ आफ्नै भाषालाई आफ्नैे आदिभूमिमा अरुले आएर प्रयोगविहिन बनाइदिएको, आफ्नो स्वायत्त सरकारमा अर्काको भाषा प्रयोग गर्न बाध्य बनाइदिएको नदेख्नेहरु अन्य देशको आन्तरिक मामालमा किन यति धेरै जासूसी गर्दैछन् ? त्यहाँ बस्ने राइ, लिम्बू, मगर नेवाःहरुले ं खस भाषालाई मातृभाषाको रुपमा स्वीकार गरेपनि अथवा हिन्दी वा बंगालीलाई नै मातृभाषाया रुपमा स्वीकार गरेपनि त्यो उनीहरुको राजनीतिक कुरा हो, उनीहरुले जुन उपयुक्त सम्झन्छ त्यही निर्णय लिन्छ । उनीहरुको राजनीतिक निणर्यलय् हामी नेपालीले बोल्नु उपयुक्त होइन ।

अब अलग प्रान्तको कुरा । जब एउटा देशको एउटा भेगका ठुलो संख्यामा मानिसहरुले आफ्नो बिच एकता छ भनेर बुझ्छ, उनीहरु आफुलाई अरुले दमन गरेको महशुस गर्छ, त्यसपछि उनीहरुले आफ्नो भेगलाई त्यस देशको एउटा प्रान्त बनाएर स्वायत्त जीवन यापन गर्नपाउनुपर्छ भनेर माग राख्छ — यो जायज र त्यहीँ पनि संवैधानिक हो । संघीयताको सुन्दरता भनेको यही त हो । यस्तो माग राख्ने भनेको अलग्ग देश बनाउनचाहने पृथकतावादीहरु होइनन् । भारत स्वतन्त्र भएको बेलामा कतिवटा प्रान्त थिए, अहिले २९वटा प्रान्तहरु छन् । हामीले देख्दादेख्दै मिजोरम १९८७मा र तेलांगना २०१४मा बने । राज्य बन्न त्यति सजिलो छैन । १८९७मा उठेको उत्तराखण्डको माग २०००मा पुरा भयो । अब अन्य राज्यहरु पनि अस्तीत्वमा नआउला भन्न सकिन्न ।

जहाँ पनि सानो समुदायले आफ्नो स्वायत्तताको माग गर्यो कि ठुलो समुदायले विरोध गर्नु स्वभाविक हो । जसरी गथे नेपालको सुदुरपश्मिमा थारुहरुले स्वायत्तताको माग गर्दा त्यहाँ आफुलाई अखण्डवादी भन्ने खसआर्यहरुले टुक्राउने नदिने आन्दोलन गरे, त्यसरी नै पश्चिम बंगालमा पनि नेपालीमूलका भारतीयहरुले गोर्खाल्याण्डको माग गर्ने बितिकै त्यहाँ नेपालका अखण्डवादीहरु जस्ता बंगालीहरुले पश्चिम बंगाल टुक्रिन दिन्नौं भन्ने प्रतिक्रिया देखाउनु स्वभाविक खः । सत्तामा पुगको समुदायले सत्तासम्म पहुँच नपुगेको समुदायलाई रौं पनि दिन्नौं भन्ने स्वभाव जहाँ पनि हुन्छ । अहिले सिलगुडी लगायतका तराईमा पहाडी नेपाली मूलका मानिसहरुलाई धम्की र यातना दिनु यसैको परिणाम हो ।

दार्जिलिङय् गोर्खाल्याण्ड दिने कि नदिने भन्ने भारतको कुरा भयो । तर यस विषयमा नेपालमा चर्चा आवश्यकता भन्दा बढी हुन थालेको देखिन्छ । त्यसमा पनि संघीयता गलत हो, देश टुक्रा पार्न पाइँदैन, पहिचानका आधारमा राज्य बनायो भने बाइसे चौबिसेको युगमा नेपाल फर्कन्छ भने बहस गर्ने नेपालका विद्वानहरु नै गोर्खाल्याण्डको भनेको नेपालीमुलका भारतीयहरुको जातीय पहिचान भएकोले यसअनुसार उनीहरुले गोर्खाल्याण्ड पाउनुपर्छ भनेर वाकालात गर्दै हिँडेका छन् । यो भने विरोधाभासपूर्ण सोचाइभयो नेपालका संघीयता विरोधी समुदायको ।

यस्तो आन्दोलनमा नेपालीहरुको सरोकार हुनुपर्ने हो कि होइन भन्ने अहिले सावल उठ्न थालेको छ । उत्तराखण्ड पनि नेपालको सीमाना जोडिएको भारतीय प्रान्त हो । उनीहरुले पनि आफ्नो राज्य पाउन सघर्ष गरेका थिए होला तर उनीहरुको आन्दोलनमा नेपालीहरु यसरी बोलेका थिए जस्तो लाग्दैन । सद्भाव, भाइचारा अनि थिचोमिचोको विरुद्धको आन्दोलनमा सद्भाव देखाउनु एउटा कुरा हो अनि आफ्नै देशको कुरा जस्तो कुर्लनु अर्काे कुरा हो । भोलि गोर्खाल्याण्ड भएपनि वा नभएपनि नेपालीहरुलाई यसबाट केही फाइदा वा बेफाइदा हुने देखिँदैन । यो नेपालीका लागि एउटा समाचार मात्र हो, छत्तिसगढ वा मिजोरम बनेको समाचार जस्तो । जसरी नेपालको मधेश आन्दोलनका बारेमा यहाँका पहाडी नेताहरु भारतीय सहयोगमा वा भारतले आफ्नो हिस्सा बनाउनलाई आन्दोलन गराएको भनेर खुलेआम लान्छना लगाएर हिँड्छन् त्यसरी नै पश्चिम बंगाल प्रशासनले गोर्खाल्याण्ड नेपालले उक्साएको भनेर भन्यो भने त्यो गंभीर आरोप हुनआउँछ । यस्तो विषयमा नेपालीहरुले मुख सम्हालेकै राम्रो ।


याद गरौं, नेपालमा भुकम्प आउँदा सिक्किम, दार्जिलिंगका नेपालीमूलका मानिसहरुले हाम्रा लागि कति प्रार्थना गरे, राहत सामाग्री पठाए । त्यसपछि दक्षिणी सीमानाय् नाकाबन्दी हुँदा नेपालमा पेट्रोल, ग्यासदेखि औषधीको समेत अभाव हुँदा पनि त्यहाँबाट कुनै विरोध वा नेपाली जनताप्रतिको ऐक्यवद्धताको आवाज सुनिएन । किन ? किनभने उनीहरुमा राजनीतिक सुझबुझ छ, वैचारिक परिपक्वता छ । उनीहरुलाई थाहा छ, उनीहरु हामीलाई भावनाले राहत सामाग्री दिएर मात्र सहयोग गर्न सक्छन्, राजनीतिक निर्णयमा प्रभाव पार्ने किसिमको आन्दोलन गरेर होइन । उनीहरुबाट हाम्रा गोर्खाल्याण्डका फ्यानहरुले पनि केही सिक्नुपर्ने होइन र ?

हाल आएर गोर्खाल्याण्डको आन्दोलन भन्दा पनि नेपाली र दार्जिलिङबासीहरुको बिच सामाजिक सञ्जाल वा युट्युबको युद्ध चर्केको छ । एक जना कलाकार महिलाले नेपालीलाई बेसुरमा वा कसैको बहकाउमा थजाभाबी भनेकै कारण हजारौ हजार नेपाली र दार्जिलिङबासी यसमा झुम्मिनु परेको छ, रिसाउनु परेको छ, गाली गर्नु परेको छ, रुनु परेको छ । अस्तिसम्म गोर्खाल्याण्डमा समर्थन गर्नेहरु अहिले आएर गोर्खा र नेपाली भन्ने शब्दमा नेपालमा जन्मेकाहरुको मात्र एकाधिकार भएको भनी बढाइचढाइ गर्ने फेसन आएको छ । अर्कोतिर यही बेलामा यहाँ देहरादुनदेखि दार्जिलिङसम्मको भूभाग नेपालले पाउनुपर्छ भन्नेहरुको समुह सक्रिय भएपछि उताका मानिसहरु नेपालीदेखि चिढिएका छन् । यस्ता अतिवादहरुले यस मुद्दालाई नराम्ररी गाँज्न थालेको छ । कति सजिलै दुईदेश बिचको सदियौंदेखिको सम्बन्ध आलाकाँचा दिमागहरुको एक अर्कालाई गालीगर्ने मेसो बन्न पुगेको छ । फेसबुक वा युटुयुबमा दुइचारसय लाइक पाउनु भनेको दुइ देशका रगतकै सम्बन्ध भएका नागरिकहरुको सयौं वर्ष पुरानो सम्बन्धमा दाग लाग्ने कुरा गर्नु मुख्र्याँइ मात्र हो भनेर कसैले सम्झाइ दिन पनि आएन । अब त मेची पारि र वारिका बिच एक अर्कामा कति द्वेष र घृणा भरिएको रहेछ भनेर समेत छरपस्टिएको छ । उनीहरुले यसो भनिरहँदा रामसिंह ठकुरी, लैनसिंह वाङदेल, गोपाल योन्जनलाई कसरी बिर्से ? नारायण गोपाल र पेमाला लामाले यो सब हेर्नुपरेको भए? के भएर गयौं हामी? कसैले त बोल ।

एकजना कलाकारको रहस्यमय बोलीबाट शुरु भएको यो वाकयुद्धले नेपाल–भारतबिचको सम्बन्ध धमिलिन थालेको छ, गोर्खाल्याण्डको आन्दोलन नै बदनाम हुन थालेको छ । कतै यो यहाँका र उहाँकाहरुलाई लडाउने र मुद्दालाई कमजोर बनाउने षडयन्त्र त होइन ? यो राजनीति हो, शंका गर्नुपर्ने ठाउँ धेरै छोडेको छ ।

कति दुखको कुरा हो कि पहिले आपसमा स्नेह र मायाको साटासाट गर्नेहरु अहिले देशकै नामलिएर जथाभाबी बोल्न थालेका छन् । यो आन्दोलन अब त हिलो छ्याप्ने मेला जस्तो हुन थालेको छ । यसलाई कसैले रोकिदिएन भने गोर्खाल्याण्ड आउला नआउला, तर यहाँ बस्ने नेपालीहरु र त्यहाँ बस्ने नेपालमूलका भारतीयहरु बिच बैमनुष्यता मात्र फैलिने देखिन्छ । यस समयमा बौद्धिक परिपक्वता सहितको मेलमिलापको आवश्यकता तड्कारो रुपमा महशुस गरिएको छ । सामाजिक सञ्जालको छेडखानी कतै ऐतिहासिक भूल नबनोस् ।
Published on www.esamata.com on 2017 07 02
http://esamata.com/insight/170702a/

Tuesday, June 27, 2017

20170626 गोर्खाल्याण्डया आन्दोलन व नेपाःमिपिनिगु चिउताः





राजेन मानन्धर

इतिहासपाखे मवने । झीसं थौं खनाच्वना, बाःछि न्ह्यःनिसें पश्चिम बंगालय् न्यंक बंगाली भाय् अनिवार्य तयेगु धइगु खँया बिरोधय् न्यनावनाच्वंगु आन्दोलनं न्हून्हूगु रुप कायावयाच्वंगु दु । नेपाल भारत निगुलिं स्वतन्त्र अस्तीत्व दूगु देय् जूगुलिं नेपालय् जूगु गुगुं आन्दोलनय् भारतय् वा भारतय् जूगु आन्दोलनं नेपालय् प्रभाव लायेम्वाः । अथेखःसां छगू खुला सीमाना दूगु अले निगुलिं देय्या दथुइ धार्मिक, साँस्कृतिक व भाषिक स्वापू नं दूगु जूगुलिं थ्व निगू देय्या विशेषरुपं सीमाना लागाय् जुइगु राजनीतिक आन्दोलनं छगू पक्षं मेगु पक्षयात लिच्वः लाकीगु अस्वभाविक नं मखु । तर थन आः जुयाच्वंगु गोर्खाल्याण्डया आन्दोलनं नेपाःमिपिन्त थी थी कथं उद्वेलित यानाच्वंगु धाःसा झीगु सरोकारया विषय जुयाच्वंगु दु ।



८०या दशकय् ब्वलंगुु गोर्खाल्याण्डया आन्दोलन अनया धइुगु नेपाःमूलयापिं खसगोर्खाभाषी बरमू छेत्री, दलित, राई, लिम्बु, तामांग, मगर व नेवाः इत्यादि नेपालय् दूगु जातिया मनूतय्गु उमिगु जक बिस्कं प्रान्त दयेमाः धइगु आन्दोलन खः । नेपालय् दइपिं थी थी जातियापिं मनूत विश्वया थी थी देसय् थी थी हुनिं लाः वंगु दु । उमित अनयापिन्सं मालाः यंकलला, वा थन स्वयाः निप्यय् साक्क नयेत वन ला वा थन नये हे मखना वन ला वा थनया राज्यं देश निकाला हे यानाः उपिं अन थ्यनला थ्व राजनीति वा इतिहासया विषय जुल । तर उपिं अन थी थी कथं लानाच्वंगु दु, अनया नागरिकता कयाः अनया संविधानयात मानेयानाः, अनया लागि ज्यान पानाः, अनया सरकारी सुविधा कयाः अनया राष्टिय म्ये हालाः अनया राज्यया सेवा यानाच्वंगु दु उमिसं । अथे जुसेंलि उमि अनया हे दय्प्रति माया दइगु उमिगु राष्टप्रेम धइगु अनया हे देय्याप्रति मतिना जुइगु स्वभाविक खः । थ्व खँ भारत जक मखु हंगकंग, ब्रुनाइ, बेलायत वा आः अमेरिकाय् च्वनीपिं नेपालमूलया मनूतय्त नं लागु जुइ । झी नेपालय् च्वनाच्वनापिं व अनच्वनाच्वंपिं दथुइ छुं दुसा उमिगु थी थी जातिया मां भाय् व झी दुनेया थी थी जातिया मां भाय् वहे जूगु (ल्हानाच्वंगु खःसा), थनया सरकारी भाय्यात उमिसं नालाच्वंगु अल उमिगु मूल धइगु थ्व हे नेपाः खः धइगु भावनात्मक सम्बन्ध हे जक दु । अथे दइगु धइगु बांलाः । संसारया गुगुं कुनय् च्वंपिंलिसे ला बांलाःगु सम्बन्ध धइगु बांलाः धाःसा झी दथुइ ला ऐतिहासिक सम्बन्ध दु, थुकिया सम्मान झीसं मयासे मगाः ।


मेखे, दार्जिलिया आन्दोलन धइगु भाषिक अधिकारया आन्दोलन जक मखु । यदि उमित अनया बहुसंख्यक बंगाली भाय्या अनिवार्यता अस्वीकार खःसा अनच्वंपिं नेवाःतय्सं, राई, लिम्बु, तामांगतय्सं अन हानं खय्भाय्या अनिवार्यतायात छु आधारय् स्वीकार यायेगु? खः, उमिगु जीवकोपार्जनया कारण उमिसं आः अन थःगु मांभाय् त्वःता थनया खय्भाय्यात हे आः मांभाय्या रुपय् स्वीकार यानावनाच्वंगु दु, उमि थःगु मांभाय् दु धइगु ल्वःहे मंकेधुंकल धाःसां जिउ । थ्व भाषिक अधिकारया आन्दोलन खःसा तामांगया मांभाय् तामांग हे जक जुइ, नेवाःया मांभाय् नेवाः भाय् जक जुइ, अथे हे मेमेगु जातिया मांभाय् नं थःथःगु हे मांभाय् जक जुइ । राजनीतिक आन्दोलनया उचाइ कायेत रणनीतककथं थःगु भांभाय्या हत्या याइपिं मांया सपुत जुइफइमखु । थ्व भाषिक दृष्टिकोणं धयाच्वनागु । थ्व आन्दोलन यदि भाषिक अधिकारया आन्दोलन खःसा दार्जिलिगय् बान्तवां बान्तवा भाय् ल्हायेदयेमाः, गुरुंगं गुरुंग भाय् ल्हाये दयेमाः वा नेवालं नेवाः भाय् ल्हाये दयेमाः धकाः आन्दोलन यायेमाःगु खः । अन अथे जूगु मखना । उमिसं उमिगु खनाच्वंगु थःगु स्वायत्ततया पहिचान व एकताया प्रतीक धइगु हे थनया अतिक्रमणकारी मेपिनिगु भाय् स्यानाः सत्ताया बलय् जनतायात भाषिक रुपं हत्या यानाच्वंगु खय् भाय् जक खः ।



उमिगु आन्दोलन भाषिक खःसा थन च्वंम्ह छम्ह राइ, मगर, गुरुंग वा नेवाः अन च्वंम्ह राइ, मगर, गुरुंग वा नेवालं उमिगु थासय् बंगाली भाय्या साम्राज्यवाद मयः खय् भाय्या साम्राज्यवाद यः धकाः यानाजूगु आन्दोलन खनाः छाय् लय्तायेमाःगु? जब थःगु मांभाय् मदइगु जूसां राजनीतिक लाभया निंतिं सुलिसें ल्वायेत हानं मेपिनिगु मांभाय्यात हतियार दयेकाः यानाच्वंगु आन्दोलनं संसारया गुगुं देय्या नं मांभाय्या मतिनामि लय्तायेम्वाः । अल्पसंख्यक भाषिक समुदाय धइपिं न्ह्याबलें सुयागुं राजनीतिक प्राप्तिया मोहरा जक जुयाच्वनेगु ला खः नि । बय् सलधकाः क्वः लय्ताये नं म्वाः ख्वयाजुइ नं म्वाः ।



तर अजूचायापु, पश्चिम बंगालय् बंगाली अनिवार्यया खँ वयेसातकिं थनया छपुचः नेपाःमितय्गु उत्तेजित अभिव्यक्ति न्यनेदत । मानौं थन नेपालय् हे बंगाली भाय् अनिवार्य याःवःगुथें । थःगु भाय्यात निसःत्यादँनिसें चायेकं मचायेकं मेगु भासं दास यानातःबलय् हालेम्वाःपिं अन विदेशय् छगू करकिया भासं मेगु करकिया भाय्यात दमनयात धकाः थन च्वंपिनि कथु सू । होसय् ला बेहोसय् ला । थन थःगु भाय्यात थःगु हे आदिभूमिइ मेपिन्सं वयाः प्रयोगहिन दयेकूगु, थःगु स्वायत्त सरकारय् करपिनिगु भाय् ल्हायेत बाध्य याःगु मखंपिन्सं अन मेपिनिगु आन्तरिक मामिलाय् छाय् थपाय्सकं जासूसी याःजूगु ? अनच्वंपिं राइ, लिम्बू, मगर नेवाःतय्सं खय् भाय्यात मातृभाषाया रुपय् स्वीकार याःसां वा हिन्दी भाय् वा बंगाली भाय्यात हे मातृभाषाया रुपय् स्वीकार याःसां व राजनीतिक खँ जक खः, उमि जिउथे याइ । उमिगु राजनीतिक निणर्यलय् झी नेपाःमि लिउलिउ वनेमाः, अथवा सती हे वनेमाः धइगु मदु ।



जब छगू देय्या छगू प्रान्तया निश्चित संख्याया मनूतय्सं थःदुने एकता दु धकाः थुइकी, उमिगु समुदाययात मेपिन्सं दमनयात धइगु तायेकी, उमिसं थःगु प्रान्त कयाः स्वायत्त जीवन हनेखनेमाः धकाः माग यायेगु जायज खः । संघीयताया सुन्दरता धइगु नं थ्व हे ला खः । अथे धइगु उपिं अलग्ग देय् दयेकावने धकाः वःपिं पृथकतावादीत मखु । भारत स्वतन्त्र जूबलय् गू जक प्रान्त दूगु खःसा आः २९गू प्रान्त दत । झीसं खंक हे उकुन्हुतिनि मिजोरम १९८७य् व तेलांगना २०१४य् इत्यादि दत । आः नं मेमेगु राज्यत अस्तीत्वय् मवइ धायेमफु । थथे चीधंगु समुदायं स्वायत्तताया मागयात कि तःधंगु समुदायेंं विरोध याइगु स्वभाविक खः । गथे झीथाय् सुदुरपश्मिय् स्वायत्तताया माग जूबलय् अन अखण्डवादीत धकाः खय्बरमूतय्सं आन्दोलन यात, अथे हे पश्चिम बंगालय् नं नेपालीमूलयापिं भारतीयतय्सं आन्दोलन यायेवं अनया बंगालीत (नेपाःया अखण्डवादीत थज्याःपिन्सं) प्रतिक्रिया क्यनीगु स्वभाविक खः । बल्लाः त्याः ला संसारया नियम हे खः ।



थनथाय् वयाः आः अनया दार्जिलिंगे समुदाय व बंगालीतय्गु दथुइ गुलि अतिवादी सोचं हा कयातःगु दु धइगु खनेदयावयाच्वंगु दु । सामाजिक सञ्जालय् दार्जिलिंगेतय्सं अनया बंगालीतय्त व बंगालीतय्सं दार्जिलिंगेतय्त लाःथेपाथे घृणाया शव्दयुद्ध यानाच्वंगु छ्यालब्याल जुयाच्वंगु दु । थ्व उमिगु आन्तरिक समस्या खः, झीसं थन च्वनाः विविधता व सामञ्जस्यता हे जीवन खः धकाः उमि दथुइ मित्रता ब्वलनेमा धकाः कामना यायेगु स्वयाः छखलः थः मेखलः करपि. धकाः थन च्वनाः हालेगु निगू देय्या सम्बन्धय् ध्याचलं छ्वाकेगु जक जुइ ।


थज्याःगु आन्दोलनय् नेपाःमिपिनिगु चिउताः गुलि दयेमाःगु, दयेगु जिउलाकि मजिउ धइगु जक सवाल खः । उत्तराखण्ड नं नेपाःलिसे सीमाना स्वाः । उमित नं राज्य देय्माःय् तयाः भपिउ धकाः बिउगु मखु । १८९७य् थ्वःगु उत्तराखण्डया माग २०००य् पुवन । अथे अन राज्यया माग जूबलय् सुदूर पश्चिमया नेपाःमित अथे चिउताः क्यनाः महाः जुइ । नेपाः र भारतया राजनीतिक हैसियत व हे खःसा थन दार्जिलिंगया आन्दोलनय् जक नेपाःमित हाःजुइगु पाय्छि मखु । कन्हय् गोर्खाल्याण्ड दत धाःसा वा मन्त हे धाःसा नेपाःमिपिन्त छुं फाइदा वा बेफाइदा दयेमाःगु खनेमदु । थ्व नं झीगु निंतिं छत्तिसगढ वा मिजोरम दयेथें जक खः । छगू समाचार जक ।




लुमंके, नेपालय् भुखाय् ब्वःबलय् सिक्किम, दार्जिलिंगया मनूतय्सं गुलि मतिनायानाः झीत राहत सामाग्री छ्वयाहल, द्यइथाय् द्यइथाय् वनाः झीगु भिंजुइमा धकाः फ्वंवन । वयांलिपा दक्षिणी सीमानाय् नाकाबन्दी जूबलय् नेपालय् पेटोल, ग्यास निसें वासः तकं कायेगु मदुबलय् अनयापिन्सं छसः नमवाः । छाय्? छाय् धाःसा उमिके राजनीतिक सुझबुझ दु, बिचाःया परिपक्वता दु । उमिसं सिउ, उमिसं झीत भावनां राहत सामाग्री बियाः जक ग्वहालि यायेफु, राजनीतिक निर्णयलय् प्रभावलाके कथंया आन्दोलन यानाः मखु । उमिगुपाखें झी गोर्खाल्याण्डया फ्यानाटिकतय्सं सयेकेमाःगु मखुला?



आः वयाः अन गोर्खाल्याण्डया आन्दोलनय् छम्हनिम्ह च्वापुकाः नेपाःमितय्सं समर्थनय् नवानाहयेवं थ्व पश्चिम बंगालया तःधंगु समुदाय व दार्जिलिंगेतय्गु जक खँ मजुसे नेपाः व भारतया हे खँथें खनेदयाच्वंगु दु । छखे थन थ्व आन्दोलनयात थनच्वंपिं सिक्किम, दार्जिलिंग निसें देहरादुनतकं नेपालयागु जुइमाः धकाः हाच्वंपिं अतिवादीतय्सं वातावरण स्यंकेत मसला छानाबिल धाःसा मेखे अन च्वंपिं नेपाःया नां काये मयःपिं छम्ह निम्ह दार्जिलिंगे तय्सं जिपिं नेपाली मखु धकाः नेपाः विरुद्ध विषबमन यायेवं थनच्वंपिं नेपाःमित झसंग वंगु दु । गुलि दुखया खँ, न्हापा थवं थय् भिंगु व बांलाःगु खँ ल्हानच्वनापिं आः लाक्वपाक्व धायेगु यानाच्वना । झीगु उलि पुलांगु कालबिलया सम्बन्ध आः ध्याचः छ्वाकेगु त्वह थें जक जूवंगु दु । थुकियात सुनां नं पनामबिल धाःसा गोर्खाल्याण्ड दयेमा वा मदयेमा, थनच्वंपिं नेपाःमित व अनच्वंपि दार्जिलिंगेतय् दथुइ शत्रुता जक न्यनावनी । थुइिक बौद्धिक परिपक्वता सहितया मेलमिलापया तच्वकं आवश्यकता खनेदु ।



Published on 2017 06 26 in Lahana Weekly





















Friday, June 2, 2017

170602 नेपालमा कालो दिवस, कालो संविधान र भाषिक अधिकारको आन्दोलन


राजेन मानन्धर
सबैलाई आफ्नो मातृभाषा प्यारो हुन्छ । यो जसरी बाहुनक्षेत्री, राई, लिम्बु, मगर, तामाङ आदिलाई हुन्छ, त्यसरी नै नेवारहरुलाई पनि हुन्छ । यही अपराध भयो राज्यका नजरमा नेवारहरुले गरेको । कुनैबेला युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ लगायतका नेवारहरुलाई १८ वर्षको जेल सजाय दियो, कुनैबेला बौद्ध भिक्ष्ुालाई देश निकाला गरिदियो । नेपालीलाई नेपाल भन्ने देश दिने नेवारहरु आफ्नो देशमा यसदेशका नागरिक कहिल्यै हुन पाएन । १८ वर्ष मात्र त भयो, प्रजातन्त्रले ल्याएको संविधानले सबै नेपालीलाई आआफ्नो ठाउँमा मातृभाषा प्रयोग गर्न पाइन्छ भनेर फुर्केर बसेका नेवारहरुलाई सर्वाेच्च अदालत नै उभिएर भन्न आएको – यो देश तिमीहरुको होइन, यहाँ तिमीहरुको भाषा प्रयोग गर्न पाइँदैन भनेर ।

तानाशाहहरु मातिन्छन्, जनता ओर्लन्छन्, रगत बग्छ अनि अलिकति झुकेको जस्तो गरेर नयाँ व्यवस्था दिन्छ । तर यथार्थमा शासकहरु जनताले बलिदान गरेर आफु सत्तामा पुगेको भनेर बिर्सन्छन् अनि उनै जनतामाथि आफ्नो नश्ल, भाषा, धर्म र संस्कृति थोपर्न थाल्छन् । एकदुई अंगुल तलमाथि होला, यो संघीय गणतन्त्र भनिएको राज्य व्यवस्थामा पनि एकल जातिवादी र नश्लवादीहरुमात्र शासक हुनपाउँछन् । जनता त प्रजामात्र हुन् ।

बिर्सनेले बिर्से होलान्, घाइतेले बिर्सेका छैनौं । संसारमा नेपाल भन्ने देश छ, त्यहाँका जनताको आफ्नै भाषा, धर्म, कला र संस्कृति छ भनेर चिनाउने नेवारहरुले मात्र काठमाडौं महानगरपालिकामा कामकाजको लागि सरकारी भनिएको भाषाका साथै स्थानीय जनाताको मुटुको ढुकढुकीसँग गाँसिएको नेपालभाषा पनि प्रयोग गर्ने निर्णय गरेको थियो । हेर्दा त्यो स्थानीय स्वायत्त शासन ऐन भित्र पर्ने नै देखिन्थ्यो । तर आफुलाई आफ्नो मातृभाषा मन परे जस्तै अरु नेपालीलाई पनि उनीहरुको मातृभाषा मन पर्छ भन्ने सोच्न नसक्ने एकलजातिवादीहरुको जत्थाले सर्वोच्च अदालत गुहारे । सबै नेपालीको भनिएको त्यो बेलाको सर्वोच्चले आफ्नो नश्लवादको सच्चा रुप देखायो र कसैले पनि एउटा सरकारीभाषा बाहेक अन्य भाषालाई अतिरिक्त भाषाको रुपमा पनि प्रयोग गर्न यो संगिवधन अनुसार नपाइने भनेर लेखिदियो । पञ्चायत ढलेपछि सबैका दिन आउँछ भनेर भोकभोकै ढुं्रगा हान्न र गोली थाप्न हिँडेकाहरुलाई यो देश तिमीहरुको होइन, सक्छस् भनेर लडेर लेऊ भनेर जसले त्यो बेला ऐलान गरेका थिए आज उनैलाई राष्ट्रवादी भनिन्छ अनि यो देशमा हाम्रो पनि पसिना बगेको छ भन्नेलाई यहाँ विखण्डनवादीको बिल्ला भिडाइन्छ । त्यसैले यो नेपाल हो ।

हुन त अहिले बागमतिको पुल मुनि धेरै पानी बगिसक्यो । त्यो ४७सालको संविधान च्यातेर मिल्काए, अन्तरिम संंधानमा टेकेर कतिजनाले यहाँ राज गरे । त्यसपछि साँच्चैको संविधान नै बनेको छ । आधा सय जनताको टाउकोमा गोली दागेर ल्याइएको संविधान पनि ४७ सालको भन्दा धेरै फरक छैन । अनुहार फेरिए होला तर संविधान लेख्नेहरुको नसामा त्यही नश्लवादी रगत दौडिरहेको छ । त्यही पञ्चायती मानसिकताको मसीले लेखिएको यो संविधानलाई समयको कसीमा घोट्ने दिन बल्ल शुरु भएको छ ।
अहिले देखापर्दैछ, रुमाल चोर खेल्दै पालैपालो सत्ता च्यापेर बस्ने समुदायका नेताहरु भाषाका विषयमा संविधान संशोधन गर्न तयार छैन । उनीहरुको भाषा प्रयोग गर्न पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल जितिलिए पुग्ने, अनि नेवार, राई, लिम्बु, शेर्पा वा माझीका भाषा प्रयोग गर्न भाषा आयोग नाम गरेको वीरवलको खिचडी पाक्नु पर्ने ? यसैबाट पनि स्पष्ट भएको छ । नेपालमा एउटा बाहेक अन्य भाषाभाषीले आफ्नो भाषाको अस्तीत्व राज्यबाट स्वीकृत गराउन अझ धेरै रगत बग्नु पर्नेछ भनेर ।

संविधानको धारा ६मा नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरु राष्ट्रभाषा हुन् भन्ने अनि धारा ७मा सरकारी काममाजको भाषा  देवनागरी लिपिमा लेखिने [खस, पर्वते, गोर्खाली अनि हालै नेपाली भनिएको] नेपाली भाषा नेपालको सरकारी कामकाजको  भाषा भनेर लेखिएबाटै थाहा हुन्छ । ती अन्य भाषाभाषीहरु यो देशमा पसिना बगाउन र कर तिर्न मात्र जन्मेका रहेछन् यो संविधान लेख्नेहरुका लागि भनेर । अनि कसरी नभनुं यो संविधान त्यही भाषालाई मातृभाषाको रुपमा लिएर जन्मेको एउटा भाषिक समुदाय बाहेक अन्य १२२ भाषिक समुदायहरुका लागि कालो संविधान नै हो भनेर ?

जसले जस्तोसुकै बलिदान दिएर भएपनि एउटा कतै नगनिने सामन्य व्यक्तिलाई घोडचढीहरुले इस्कर्ट गराउने र बेफ्वाँकमा राजधानी आधाघण्टा बाटोबन्द गराउने हैसियत दिलाएको छ । तर आजका मितिसम्म पनि एउटा समुदायका मानिसहरु उनीहरुको भाषा सबैले सिकुन् बोलुन् अनि उनीहरुसँग कहिल्यै नकिने प्रतिपर्धामा जीवनका अमूल्य समय बरबार पारुन् भन्ने चाहिरहेको छ ।

बंगलादेशको इतिहास याद गरुन् — एउटा भाषाभाषीले आफ्ना बंगाली भाषा पनि पूर्वी पाकिस्तानमा प्रयोग गरुन् भन्ने मात्र चाहेका थिए । त्यही मात्र माग थियो तिनीहरुको । आज यही एशियाको राजनीतिक भूगोलमा बंगलादेशको अलग्ग झण्डा फहराइरहेको छ । पाकिस्तानीहरु बंगलादेश जानलाई पासपोर्ट बोकेर जान्छन् । सिक्नलाई हामै्र वरिपरी थुप्रै्र कुराहरु छन् । सत्ताको मातबाट ओर्लन नचाहनेहरुले राजहठ त्याग्न् नसकिरहेको मात्र हो ।

कोही मान्छे आफ्नो समुदायको हुनसक्छ, त्यो भाषिक, धार्मिक वा भौगोलिक नै किन नहुन् । जसरी नेवारलाई आफ्नो भाषा प्यारो हुन्छ, त्यसरी नै खसआर्यलाई पनि प्यारो हुनुपर्छ । तर राज्य भनेको कुनै समुदायको पेवा होइन, राज्य त्यहाँ बसेका सबै जनताको हो । कसैले आफुले आफ्नो भनेको राज्यबाट आधाछटाक पनि कम अधिकार पाएको रहेछु भन्ने अनुभव हुन्छ, छटपटी स्वभाविक हो । यहाँ बस्ने यदि चेपाङ, राउटे, ह्योल्मो, चाम्लिङ वा बलामिले पनि खसआर्यले जतिकै सरकारी कामकाजमा आफ्नो भाषा प्रयोग गर्न पाएन भने कर तिर्दिन भन्ने अधिकार राख्दछ । कोही मान्छे नेपालको सीमाभित्र शासक समुदायको भन्दा भिन्दै भाषा बोल्ने समुदायमा जन्मेको कारणैलेमात्र उसले राज्यबाट पाउनुपर्नेै सेवा सुविधा पाउनका लागि शासक समुदायको भाषा सिकेर बोल्न पर्ने वाध्यतालाई लोकतन्त्र भनिँदैन ।

हो, आज भाषिक अधिकार गुमेको अनुभव गर्ने समुदायका नेतृत्वमा बस्नेहरुमा यो संवेदना हराउँदै गएको छ, कसैले टीका लगाइदिएर पिउन वा सोसरहको जागिर देला भन्ने आशमा यो जेठ १८को गर्मी पनि सिरक भित्र बसेर रेडियो सुनिरहेको छ । त्यसकारण विरोधको कुनै सानो कार्यैक्रम पनि भएन । तर जनता घाइते छन्, उनीहरु सहेर बसेका छन् तर बिर्सेका छैनन् र रगत बगाउने सही दिन पर्खेर बसेका छन् । आज शासन गर्ने भाषिक समुदायले यो कुरा मनमा राखेपुग्छ । कुनै दिन यो राज्य मेरो हाे, तिमीहरुको भाषा मेरो होइन भन्ने नारा लाग्न सक्छ यहाँ । अनि लोकतन्त्रको सही परिभाषा लेखिनेछ सँविधानमा फेरि ।
Published in www.esamta.com on 2017 06 02

Wednesday, May 31, 2017

Sunday, May 28, 2017

170528 छाउपडी जीवन : रजस्वलालाई अझै अछुतको व्यवहार


सन्दर्भ : महिनावारी सरसफाइ दिवस
राजेन मानन्धर
रजस्वला भएकी महिलालाई अलग्ग व्यवहार आज पनि काठमाडौं लगायतका गाउँ शहर जहाँ पनि धेरै थोरै गरिन्छ । समाजले गरिएको यस्तो व्यवहारले गर्दा एकातिर उनीहरु नै यसबारे खुलेर बोल्न सकिरहेका छैनन् भने यस्तो बेलामा उनीहरुलाई चाहिने विशेष स्वास्थ्य सेवा वा सुविधा उपलब्ध भइरहेका हुँदैनन् । त्यसमा पनि सुदुर पश्चिमको जिल्लाहरुमा रजस्वला भएका महिलाहरुमाथि गरिने अमानवीय व्यवहार शहरमा बसेर कल्पना गरिने भन्दा पनि बढी पीडादायक हुन्छन् ।
अछाम लगायत सुदूरपश्चिमका अधिकांश सुगम शहर र दुर्गम गाउँको एक दुर्भाग्य । यस सौम्य, प्राकृतिक सौन्दर्य, अगाध जलश्रोत, भाषा, भेषभूषा र अन्य थुप्रै सम्पदाको गर्व गर्ने यहाँका खस आदिवासीहरुको एउटा तितो यथार्थ भनेको छाउपडी हो ।
छोरी मान्छे एउटा उमेरमा पुगेपछि छाउ (रजस्वला) हुनु भनेको एक सामान्य शारीरिक प्रक्रिया हाे । यो भनेको महिला शरीरको धर्म हो । यसको अरु कुनै धर्म संस्कृतिसँग कुनै प्रकारको पनि सम्बन्ध हुँदैन । यो कुनै देउतालाई मन पर्नुपर्छ वा मन नपर्नसक्छ भन्ने पनि आवश्यक कुरा होइन । यदि कुनै देउतालाई यो मन पर्दैन भने ऊ देउता होइन । कुनै देवतालाई महिलाको रुपमा पुज्ने हो भने त्यो देवीमा पनि त यो एउटा गुण हुनुपर्छ, होइन भने त्यस देवीलाई महिला बन्ने पनि अधिकार हुँदैन ।
हुन त विश्वका अरु अरु देशमा पनि रजस्वलासँग सम्बन्धित विभिन्न मिथक वा कथा र अन्धविश्वास गाँसिएका हुन्छन् । प्राचीनकालमा जुदाइज्म र बाइबलको युगमा महिलाहरुलाई यस कुरामा भेदभाव गरिन्थ्यो, अझ पुनर्जागरणकालमा समेत यसलाई हेय वा फोहोर कुरा भन्ने गरिन्थ्यो । २०औं शताब्दीमा पुग्दापुग्दै युरोपले यसलाई सहजरुपमा स्वीकार गर्‍यो, यो स्वास्थ्य र सरसफाइको कुरा भनेर बुझ्यो अनि यसलाई सहज र सुविधाजनक गर्न विभिन्न प्रयोगहरु गर्‍यो ।
तर हाम्रो हिन्दु धर्मको बाहुल्यता भएको देशमा भने आजसम्म महिलाहरु यस विषयमा सुन्ने गरेर कुरासम्म गर्न पनि सक्दैनन् । हिन्दूधर्ममा धेरै किसिमबाट यसलाई घृणा गरेको, यसबेलामा महिलाहरुलाई नै अपमानित गरेका धेरै दृष्टान्त दिन्छन् हिन्दु धर्मका विद्वानहरु । रजस्वला भएको बेलामा अन्न फूल, बालीनालीमा छुन हुँदैन, चुलाचौका गर्न हुँदैन, मन्दिर जानु हुँदैन, पूजा गर्न हुँदैन भन्ने चलन अद्यापि हिन्दुहरुमा र हिन्दु धर्म ग्रहण गरेका जनजाति परिवारमा पनि धेरैथोरै पाइन्छ ।
योभन्दा अलग्ग नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा – विशेष गरी दार्चुला, बैतडी, डडेलधुरा, बझाङ, बाजुरा, अछाम, हुम्ला, मुगु, जुम्ला, कालिकोट इत्यादि जिल्लामा – रजस्वला हुनुको अर्कै अर्थ र नियति छ । त्यहाँ कुनै किशोरी वा महिलालाई रजस्वला अवधिभरि आफ्नै घरमा बस्ने पनि अधिकार हुँदैन ।
उनीहरुलाई विश्वास छ कि उनीहरुका कुलदेउता जहाँ पनि हुन्छन् – खेतमा, बारीमा, चौरमा, पहाडमा, खोलामा, डाँडा पाखामा, घरमा, बगैंचामा, भान्छामा, भर्‍याङमा, कोठामा । उनीहरुको देउतालाई रजस्वला हुने महिलाहरु अशुद्ध हुने भएकाले मन पर्दैन रे, अनि उनीहरु अगाडि पर्‍यो भने, छोयो भने ती कुलदेउताहरु रिसाउँछन्, परिवारको नाश हुन्छ, बाली सपिँदैन रे । अझ यस्तो चलन बारेन भने मुख बाङ्गिन्छ वा बाघ आएर खान्छ भन्ने समेत विश्वास पाल्छन् तिनीहरु, त्यो पनि आजको युगमा ।
त्यसैले उनीहरुले रजस्वला भएकाहरुले गर्दा आफ्ना देउताहरु नरिसाउन् भनेर आफ्नै आमा, श्रीमति वा छोरी नै भए पनि त्यस्तो बेलामा घरमा सुत्न दिँदैनन् । अझ उनीहरु यताउति जालान् र बाटोमा देउता भेट्लान् भनेर कतै जान पनि दिइँदैन, कैद गरेर राख्नु उचित सम्झिन्छन् । आफ्नो देउता नरिसाउन् भनेर महिलाहरुका इच्छा, स्वास्थ्य र स्वतन्त्रताको समेत बलिदान दिइन्छ । मानिसलाई रुवाएर देउतालाई खुशी पारिन्छ ।
सामान्य स्थानीय भाषामा छाउ भनेको रजस्वला हो अनि पडी भनेको प्रथा । यस्तो बेलामा बस्ने ठाउँलाई छाउगोठ भनिन्छ । यो छाउगोठ ठाउँअनुससार फरक हुन्छ । कतै गाईभैंसी नै राख्ने ठाउँमा पठाइन्छ भने सामान्यतयाः अलग्गै छाउगोठ बनाइएका हुन्छन् । एकजना पनि खुट्टा पसारेर सुत्न नमिल्ने, घुँडा टेक्दा पनि टाउकेले छतमा छुने । त्यहाँ झ्याल हुँदैन, झ्यालजत्रो घस्रेर जाने चौकोस हुन्छ, खापा हुँदैन, फलेक ढप्काएर हावा छेकिन्छ । स्वाभाविक हो, सर्प इत्यादिको डर त छँदैछ, बलात्कारको शिकार हुने सम्भावना समेत छ । यस्तो बेलामा स्यानिटरी प्याडजस्तो केही नहुँदा फोहोर र संक्रमण त हुने नै भयो ।
कति दिन छाउ बस्ने भन्ने गाउँ र समयअनुसार फरक हुन्छ । सामान्यतयाः किशोरीहरुलाई पहिलोपल्ट रजस्वला हुँदा एघार दिन र अरु बेला सात दिन छाउ राखिन्छ । आजभोलि चार दिन राख्छौं भन्छन्, बाहिरियाहरुले सोधे भने ।
यी क्षेत्रबाट काठमाडौं आएर बसेका थुप्रै नेताहरुको नाम लिन सकिन्छ । त्यहाँबाट आएकाहरुले देश बनाएको डिङ हाँक्छन् उनीहरु  तर आफ्नो क्षेत्र जसको खण्ड र अखण्डको नाममा आन्दोलन पनि गर्छन् तर यहाँको छाउपडीबारे भने कोही बोल्दैनन् । महिला अधिकारका कुरा गर्नेहरु पनि यसबारे आन्दोलन चलाउँदैनन्, चलाएको देखिँदैन वा सार्थक भएनन् ।
करिब २० वर्ष अगाडि अस्मिता पत्रिकाले यसबारे कुरा उठाएको थियो । अहिले पनि छिटपुट लेखरचना वा रिपोर्टहरु छापिन्छन् । यहाँ घरैपिच्छेजस्तो गैरसरकारी संस्थाहरु भेटिन्छन् । कतिपय गाविसमा छाउपडी मुक्त भनेर बोर्ड राखिएका हुन्छन् तर छाउगोठमा आवतजावत भएको दृश्य भने देखिन्छ नै । कतिले गोठ भत्काउने अभियान चलाएको पनि सुनिन्छ, तर प्रथा भत्काउँदैनन् उनीहरु ।
माओवादीले पनि केही त गर्न खोजेको जस्तो देखिन्थ्यो । सन् २००५ मा सर्बोच्च अदालतले नै छाउपडी प्रथा अन्त गर्न निर्णय गरिदिएको थियो तर व्यवहारमा भने यसलाई रोक्न सकिरहेको छैन । अहिले पनि बजारतिर नयाँ मान्छे देखियो कि त्यहाँका पुरुषहरु आफै छाउपडीका कुरा गर्न तम्सिन्छन् । एनजिओ आयो भनेर जिस्काउँछन् अनि दिउँसो बजारमा छाउपडीको विरोध गर्ने आइमाईहरु आफै छाउ बस्छन् भनेर गिज्याउँछन् । पक्कै पनि समस्या धेरै छ, भन्न जस्तो सुल्झाउन त्यति सजिलो छैन ।
Published in www.esamta.com on 2017 05 28