Sunday, March 29, 2015

20150330 मतिना तनाच्वंगु भ्यालेनटाइन कविता

राजेन मानन्धर

मतिना, लभ, इश्क, प्यार, मुहब्बत । अले मेगु नं छु छु । न्ह्यागु धाःसां व व हे खः । व बाहेक मेगु छुं मखु । न्ह्यागु खःसां मखुसां थ्व चाहिं खः कि थुकिं नुगलय् स्वां वयेकी, मनूयात कवि दयेकी । द्वलंद्वः दँनिसें मनूतय्सं धयावयाच्वंगु खँ थ्व हे खः । मतिना यायेत ई म्वाः ब्यः म्वाः तर नं थौंकन्हय् झीथाय् फेब्रुवरी १४यात सेन्ट भ्यालेन्टाइनया बलिदानयात लुमंकाः मतिना दिं हनेगु चलन वल ।

सेन्ट भेलेन्टाइन क्रिश्चियन खःसां संसारय् दक्वभनं थ्व क्रिश्यिनतय्सं जक हनीगु मखुत आः । थ्व हे खँयात ध्यान तयाः जुइ नःलि साहित्य दबुलिं वंगु भ्यालेन्टाइन डे कुन्हु लाकाः मतिना कावि गोष्ठी आयोजना यात । नेवाः भासं गोष्ठी जुइगु धइगु हे तःधंगु खँ जुइधुंकल, उकिसं कवि गोष्ठी धालकि नुगलय् लसता ह्वइगु हे जुल । हानं व नं विशेषयानाः मतिनायात कयाः च्वयातःगु कविताया गोष्ठी धालकि च्वइपिं न्यनीपिं दक्वस्यां नुगलय् मतिना हे नं ह्वल जुइ । थ्व नेपालभाषा साहित्यप्रेमीपिनिगु लागि सुखद खँ जुल ।

खयेत ला जि कवि मखु । अथेसां जि साहित्यया विद्यार्थी, कविता न्यने यः । भावं दासिवयेकाः कविं थः गन सुलिसे च्वनाः थःगु कविता न्यंकाच्वना धइगु तकं ल्वःमंकाः कविता न्यंगूगु स्वयेगु, न्यनेगुलिइ छगू अपूर्व आनन्द दु । कवि गोष्ठी जुइगु धकाः न्यनेवं थःत अन वनेत तयार याना ।

कविता ब्वनीपिनिगु ख्वाः दक्व धयाथें म्हसिउगु जक । न्हूगु यक्व मदुगुलिं पुलांगु ख्वाःपाःत स्वयाः मन त्याका । वनाबलय् ला नुगलय् छगू उत्साह व उमंग ज्वनावनागु खः, छुं न्हूगु जुइत्यन धइथें । थः हे पलख कवि जुयाः दनाबिइथें । तर जब छम्ह धुंकाः मेम्ह, मेम्ह धुंकाः मेम्ह कविपिन्सं कविता पालंपाः बाचन यात, थुकिं न न्हिलेगु न ख्वयेगु दयेका बिल । सखे थुकियात हे उमिसं नखाउँ भने दिनभरिको शिकार धकाः धाइगु जुइ । न्यनाच्वना – छम्ह वल, मेम्ह वल, हानं मेम्ह वल, हानं मेम्ह । ब्वन, वन, वँक्व पतिकं न्यनेहे न्ह्यइपुसेच्वंगु ल्हापा नं थ्वयाच्वन । निम्ह प्यम्ह त्वःता मेपिन्सं छु ज्वनावल मसिउ, कविता बरु लुइके थाकुयाच्वन ।

दक्व मनूत कालिदास जुइफइमखु । कि ज्वनावयेमाल, कि ज्वयेकेमाल । कसमेकम छुकिं छाय् छुयात कविता दयेकी धइगु सयेकेसिइकेगु यक्व लँ दु । ब्वनेगु दु, ब्वनेमाः । आः सु कवि जुइगु धइगु खँ वइ । थ्व खँ कि गुरुं ब्वकाबिइमाः, कि सफूधुकुतिइ कयाः ब्वनेमाः । झी दूगु छगू थासं नं साहित्य ब्वंकेगु स्वयाः लिपिविशेषज्ञ व संस्कृतिविद् देकेगु जिम्मा कयातल धाःसा आः साहित्य ब्वनेत नेपाली वा अंग्रेजी विभागय् वनेमालीतिनि । खँ फाकुसां झीगु यथार्थ थ्व हे खः । मगाःगुयात मगाः धालकि द्वहँयात ह्याउँकापः क्यनेथें जुइगु मेगु यथार्थथायत थन मकुले ।

छभ्वाः आखःयात कविता दयेकेत छु यायेमाः गथे गथे यायेमाः धकाः सःपिन्सं सिउपिन्सं धयावयाच्वंगु हे खः । कमसेकम थुलि ला सिउ जुइ कि कविता बाः वयेकेत सिर्जनशिलता माः, शिल्प माः, ज्याभः माः, कच्चापदार्थ ला माः । व सिर्जनशिलता मचिकंथें लाइन च्वनाः न्यायेगु दइमखु, भाषाप्रेम पियेवं साहित्य ह्वयावइमखु । व कविताया भाव, गुकिं छम्ह ब्वँमि, न्यँमिया नुगलय् दुने थ्यंक दुहाँ वनाः वयात द्रविभूत याइ, व शक्ति सुयागु आशिर्वादं जक नं वइगु मखु । दक्वं मनूत वर्डस्वर्थ वा चित्तधर जुइफइगु जूसा छाय् कवि गोष्ठी यायेमाल असं बजारय् न्ह्याम्हस्यां न्ह्याथे हालाच्वंसा गात नि । कविता दइगु व मदइगु थुइकेत साहित्यया विद्यार्थी जुइवं गाः समालोचक हे जुयाच्वने म्वाः ।

मनूतय्सं साहित्यया सिर्जना यायेससांनिसें बागमतिइ गुलि लः बाः वनेधुंकल तर नं अन ल्यनाच्वंगु छुं दु सा व मतिना खः । साहित्यय् गबलें पुलां मजुइगु छुगू अज्याःगु मोटिभ, गुकिं थौं नं मचा, ल्यायेम्ह–ल्यासे वा बुराबुरिया नुगलय् तिक्कमिंकीगु भाव हयाबिइ, कुचुकुचु नकी, खुसिइ लः न्ह्याकाबिइ । भ्यालेन्टाइन डेया कविता न्यनाच्वनाम्हसिया न्ह्यपुइ छता हे खँ वयाच्वन, ग्व कविता अले ग्व मतिना । सेन्ट भ्यालेन्टाइन स्वयम् अन कविता न्यं वःगु जूसा बिचाः याइगु जुइ , छाय् थन दँय्दसं भ्यालेन्टाइन डे वइगु जुइ धकाः ।

मतिना न्ह्याम्हस्यां याइ । मेता मखुसां थःत बुइकूम्ह मांबौयात कि थम्हं बुइकापिं मस्तय्त हे सां याइ । मतिना याःम्हस्यां जक मतिनाया कविता च्वइगु मखुसा मतिना यायेवं कवि हे जुइमाः धइगु नं मखु । मतिना यायेत नुगः दुसा गाः, कवि जुइत आखः आखःया गहिराइ थुइकेमाः । आः न्हापा न्हापा थें मतिनाय् धोखा नःम्ह मनू कविजुइ धकाः अस्यः खँ ल्हानाजुइगु जमाना नं मखु थ्व ।

गुलिं गनं गोष्ठी जुइगु जुलकि उकियात धकाः जक च्वइपिं कविपिं दु । गुलिं उलि तकं मयासें स्वीदँ न्ह्यः च्वयागु कविता सगौरव पाठ याःवइपिं कविपिं दु । उपिं हे झीगु भाय्या साहित्यया ध्वाँय् ज्वनाजुइपिं जुसेंलि मेगु आशा हे नं गनं याये? कवि जुइत दछिया ग्वःपु कविता च्वयेमाः धइगु ला गनं नियम दुथें मताः, तर जिं ब्वनातयागु, मेमेगु देसय् छम्ह कविं मेम्ह कवि नापलात कि न्यनी हँ – दकलय् लिपां छिगु कविता गबलय् प्रकाशित जूगु धकाः । झीगु बुझाइ मेगु हे ।

सुयागुं कविता बांलाइ, सुयागुं कविता बांलानाबिइफइमखु । थ्व स्वभाविक खः । दक्वस्या थःथःगु कविता बांलाः धायेकेमास्ति वइ । बांलाकेफयाच्वनी मखु अले हानं बांमलाः धाःगु न्यने झन् मफयाच्वनी । आखे ल्ययेथें छगः छगः आखः ल्ययाः चिकीचा हाकलं न्यमिपिनिगु नुगलय् दुहाँ वनेमाःगु जुयाः कि तसकं बांलाइ, कि बांलाइ, कि न्यनेतक जिउगु जुइ, कि न्यनेबलय् हे कविता मजुयाबिइ । बांलाःगुयात बांलाः धायेमाः, बांमलाःगु नं न्यनाजक च्वनां मजिउ । आःया नेपालभाषा साहित्यया अवस्था धइगु थज्याःगु कि अन न्ह्याम्हस्यां न्ह्यागु च्वःसां तुयुगुयात तुयुगु, हाकुगुयात हाकुगु धायेगु ताकत व हैसियत दयेकातःपिं समालोचकत न्ह्यलंब्वानाच्वंगु दु । थज्याःगु अवस्थाय् न्ह्याम्हस्यां न्ह्याथे च्वयाहःसां कविता जुयाबिइमाली । कविता स्वयम् हे बिचरा जुयाबिइमाली ।

बाइस साल थम्हं मिखां स्वयेमखं । जिं खनाबलय् पञ्चायतकालय् व्यवस्थायात ब्वःबियाः ततःसलं कविता ब्वंगु न्यना । गनं मदुगु क्रान्ति कविताय् वइगु । ४६साल लिपा व दक्व साहित्य मखु मेगु हे जुयाच्वन धइगु छर्लङ्ग जुल । वयां लिपा कविता गथे जुल धकाः तकं धायेमफयाः दक्व सुम्क च्वनाच्वन । झीथाय् दछिया दुने ग्वःम्ह कविं ग्वःपु कविता च्वइ, थी थी पत्रपत्रिकां ग्वःपु कवितायात थाय् बिइ, ग्वःगु कविताया सफू पिदं धइगु ल्याःचाः याये थाकु मजू । अले आखिरय् नेपालभाषा कवित धइपिं (च्याम्ह झिम्ह त्वःताः) लोडसेडिङ, लःमवः, लँय् फोहर मुनाच्वन, नेतात भ्रष्टाचारी जुल अले संविधान मबिल धकाः सन्ध्या टाइम्सय् सम्पादकयात पौ च्वइपिं हे जक जुयाच्वन धइथें जुयाच्वंगु अवस्थाय् लानाच्वन धकाः कविताया विद्यार्थीं थुइकाकाइ । थौं नं बासः दँ न्हापा च्वःम्ह कवियात थनेमहसें कवि गोष्ठी पूवनीगु जूसा झीसं लःयात पुखू दयेकागु साबित जुइ, थौं झीत पुखू मखु खुसि मालाच्वंगु दु ।

मतिना कविता गोष्ठी जुसेंलि अन मतिना दयेमाःगु मखु ला? कविता हे लुइके थाकुयाच्वंथाय् अन कविताय् त्याग व समर्पणं जाःगु मतिनाया भाव ला झं गधाया छ्यनय् न्यकू । कविता हे कविता जुयाच्वनेमफयाच्वंगु अवस्थाय् मतिनाया कविता जुइ झं गुलि थाकुइ । मतिना धइगु न्हापा न्हापा मिस्त ब्वनीगु कलेजया लँय् च्वनाः सुलिपुइगु जक मखु । मतिना यायेमा मयायेमा, मतिनाया कविता च्वइम्ह कविं मतिना याइपिनिगु नुगलय् दासिवयाच्वनीगु भावना प्वंके फइ । अथे मजुल कि उमिगु कविताय् न सुं यःगुया भाव दनावइबलय्यागु क्यातुगु संवेदना लुइ, न सुयातं ययेकातयाम्हसियागु नुगः धकिं उली, न त थम्हं ययेकाम्हस्यां यः मधयाबिलकि लाइगु घाः हे उलेसइ । कविताय् प्रेमया सम्पन्नता व भावुकता लुइके थाकु, अस्यः पह दक्व प्रेम मखु । कि मतिना साः धायेसःम्हस्यां च्वइ, कि मतिना स्याः धायेसःम्हस्यां च्वइ । छ यः जि यः या फुस्लुगु शब्द निर्माण ला साहित्य जुइफइमखु । प्रेम शब्दविहिन जुइ, उकियात शब्दया वालं चिइगु प्रेमया विलय खः । अले थज्याःगु विलिन जुइधुंकूगु नुगःया स्पन्दनयात ब्वमिया नुगलय् तक हयेगुयात प्रेमया कविता धाइ । गन काः वने थौं थ्व ?

सरस्वती काण्ड थ्व मतिना कवि गोष्ठीया हे हाखः खः, गुकियात हरेक न्यमिपिन्सं यस्सें थःगु न्यतालय् पानाकायेमाल । छम्ह खय् भाय्या कवियत्रीं छु प्रसंगय् निगू प्यंगू झीगु कविताय् न्ह्यनामच्वंगु शब्दत तयाः लेख च्वयेवं सन्ध्याटाइम्सय् अज्याःगु जकं कविता जुइका धइगु आशय दूगु छगू लेख पिदन । व हे झ्वाँकय् निम्ह निगू पुस्ताया निम्ह कविपिन्सं थःगु अतितया हस्ताक्षरयात त्वाकलय् तयाः न्हूगु जुइत स्वःगु कवितां पाल । न्यँमिपिं प्रतिक्रियाहिन जुइ । सुनां नं छुं च्व धाल कि अथे हे च्वयेमाः धइगु आज्ञाकारी विद्यार्थीया गृहकार्य थज्याःगु कविता ज्वनाः निम्ह कविपिं दं वइ, मेपिन्सं झीगु साहित्य आः ल्याय्म्ह ल्यासे (वा वयस्क) जुल धकाः लय्ताइ । छु झीगु कविता यात्रा थथे हे माकलं दारि खाःथें हे न्ह्याः वनाच्वनेमालीगु जुल ला?

थज्याःबलय् नेपालभाषाया साहित्य सम्मेलन वा कविता गोष्ठीया परिवेश नःलि मतिना कविता गोष्ठी स्वयाः बिस्कं जुइगु सम्भावना ल्यनाच्वनी मखु । धायेमालावइ, दिन धइगु दिन हे जुयाच्वनी , छता बांमलातकि दक्व सक्व हे बांमलानाबी, छुं छता हे धकाः बांलाः भिं जिउ धायेथाय् ल्यनाच्वनीमखु । सुनां थज्याःगु अवस्था हल धकाः माला हे स्वयेगु आँट सुयां मदुसां करपिनि न्ह्यने थःत ब्वयेगु अवस्थाय् नेपालभाषाया कविताया जन्म जुयाच्वने फयाच्वंगु मदु धकाः आत्मलोचना जक यायेफुसां झी गनंनिसें हानं न्ह्यायेमाल धइगु खँया चु लुयावइ जुइ । मेपिन्त झंगः लाःसा पाप लाइमखु जुइ बरु, झीसं गनं थःत थम्हं हे जकं झंगःलानाच्वना ला धकाः छकः मतिइ तयेदुसा गन सुद्र्यः दु धकाः झ्याःया धकिं उलाः स्वयेगु जोश तक वइला धकाः आशा कायेथाय् दइ ।
Published in Naaly bi-monthly in 20150330 "Valentine poems, in absence of love"

Friday, March 6, 2015

20150306 जहाज गयेगु सहास

नियात्रा

राजेन मानन्धर

“लगेज चायेकि,” ख्वातुगु म्हुतुसि फस्वयेकाः सुरक्षाकर्मीं चिचीग्वःगु मिखां जितः ज्वयेपियाः स्वल । थ्व जिगु लागि ला छुं न्हूगु व मजुइमाःगु खँ थें मच्वं । 

सन् २००७या जुलाइ ३० । याकःचा जि, जापानया योकोहामाय् जुइत्यंगु एस्पेरान्तो भाय्या विश्व सम्मेलनय् ब्वति कायेत जितः सःता तःगु । झीगु तसकं गौरव यायेबहगु छगुयां छगु जक त्रिभुवन अन्तर्राष्टिय एअरपोर्ट । वयागु ख्वाः स्वस्वं जिगु मिखाय् जापानया नारिता एअरपोर्ट दंवल । थःगु देसं पिहाँ वनेत थन थपाय्सकं थाकु, अन जितः जिलाजं धकाः ख्येँ वः तयाः लसकुस याइ ला? थःगु देसय् सम्मान तंकाच्वनेमाःपिं झी बोनाफाइड आदिबासी नागरिकत ।

वयागु हरेक यात्रीयागु लगेज चायेकास्वयेगु अधिकार अले वयात चित्त बुझेमयासें वनेमदइगु जिगु बाध्यता । पर्सय् स्वचाकातयागु न्हाय्पंकुलेगुथेंच्वंगु ताःचा लिकयाः लगेजया तालं चायेकाः ह्वातां उलाबिया जिगु सर्बय् धायेगु हे थ्वहे खः धयाथें । छता–छता चीज पुत्तुपुइकाः, प्वत्तुप्वलाः स्वल । दइगु हे छु जुइ थ्व जिगु लगेजय् — नयेत उगुुं थुगुं भचाभचा, वसः प्यजु–न्याजु, चप्पल छजु, अनयापिं पासापिन्त बिइत हयाग नीगुति नेपालया बारे सफूत अले मेमेगु  झिता झींनिताति नेपाली हस्तकलाया बस्तुत । विशेष यानाः यंकागु धइगु द्यःया ख्वापाःत । पुलांगु अखबारं प्वःचिनातयागु ख्वापाः छपाः छपाः यानाः लिकाल, अले न्यन । “छु थ्व, गनं हयागु, गन यंकेगु?” 

थ्व ला अति जुल । नवायेत्यःपिं मखु धकाः सिइकाः नं म्हुतुं पिज्वल, “छि नेपाःमि मखुला ? नेपाःया थःगु संस्कृतिया चिं का थ्व, गबलें येँय् थज्याःगु गबलें मखनानि ला ?” 

“अले व छु ले?” ध्याकुंचाय् लानाच्वंगु चिकीग्वःगु बत्तायाय् कथिं सुयाः न्यन । 

“थ्व नयेगु बस्तु, पोलो, सिचुगु पिपलामेट । भपियादिइगु ला?” 

“खःला? न्हाचः एक्सरेलय् ला छु छुथें च्वक क्यन नि । ए, थ्व सिलेबरया भ्वतं भुनातःगुलिं जुइका । म्वाल, उखे वनाः मिलेया,” प्यन्हुतक कुतिकुति सनाः छुं मस्यनीकथं वसः छबः, ख्वाःपा छपाः यानाः पँचिनातयागु, खां खिनेथें खिनाबियाः आः हानं ज्या अप्वयेका बिल । न्हापा न्हापा माजुया भौ सुम्क च्वंगु स्वयेमफयाः ज्या दयेका बिउगुथें । 
बल्ल बल्ल मिलेयाना । हानं मेम्ह सुरक्षाकर्मी धाःम्हस्यां गःपः तःहाकः यात, “गन वनेत्यना?”

“जापान,” सिइम्ह मनुखं नवायेथें धयाबिया । 

“गुलिया निंतिं? कि लिहाँ वयेम्वायेक ?” वयागु ख्वालं धयाच्वंगु दु, वयागु लिसः वयाके दु धकाः ।
नेपाःया विमानस्थलय् च्वनीपिनिगु न्ह्यपुइ थ्व स्वयाः बांलाःगु खँ तयेथाये दइमखु, थ्व स्वयाः भिंगु बिचाः यायेसःपिं अन न्ह्यनी नं मखु । उकिं उमिगु म्हुतुं थज्याःगु जक खँ ल्ह्वइ । जिं बलं थःगु म्हुतुप्वाःयात लगाम बियाः धया, “मखु लछिया निंतिं का । सेमिनारय् ब्वति कायेत सःतूगु जितः ।”

“आः वँसेंलि गाक्क कमेयानाः जक लिहाँ वा ले ।” वं थःगु हैसियात क्यन ।  जिं लिसः बिइमाःगु आवश्यकता मतायेका ।

तलय् वनाः पोस्टकार्ड पाय्पाःगु भ्वँतय् फारम भरेकयाकल । अले अन खिँउसेच्वंगु काउण्टरय् मथ्यंतले लाइन च्वनाच्वना । थ्यन । व अफिसरं जिगु पासपोर्टया छपाः छपाः पेज ई ततं पुइकल, मिखां हे आखः फ्ययेथें स्वल । अले यक्व हे न्यनेकने यात, मानौ जि छम्ह पाकेटमार अले व चौकीया हवलदार । जि छम्ह अपराधी अले व जितः सजाय न्यंकेत च्वनाच्वंम्ह न्यायाधीश । जिगु अपराध धइगु थुलि हे — सुयातं दांछि दां मनकुसें जि विदेश वनेत्यना । उकिं उमिसं न्ह्यागुयाःसां जिउ, न्ह्यागु धाःसां जिउ । जि मू हायेकातःम्ह दुगुचा, अले व ... ।

“भ्वँ छु छु दु ?” वं न्यन । जिं भिसा एप्लाई यायेत माःगु धकाः उखें छ्वयाहःगु झिंच्यापाः भ्वंया फोटोकपी तयातयगु फाइल व न्ह्यःनेच्वंगु टेबलय् दिकाबिया । दक्व जापानी भासं जक च्वयातःगु । ख्वालय् फय् वयेकेभनं भ्वं फररर यानाः पुइकल । हपहप ताःन्वयाच्वंथाय् जितः नं फय् भचा फ्वसा वल । पासपोर्ट नक्कली लाकि सक्कली धकाः स्वल अले व भ्वं जितः बिल । पासपोर्टय् छाप तयाः उखे हुँ धाल । जिं आः जितः अनं बिदा बिल धकाः थुइका । 

भचा उखे लँय् दनाच्वंपिं मेपिं निम्ह मनूतय्सं पन । चसीचा ख्वाः, न्ह्याक्व नकातःसा तिलय् मग्यंपिं अगतिथज्याःपिं । भ्वं छु छु दु धाल, व हे चाङ क्यना । 

“गनं वनेत्यनागु?”

“जि अकमकेजुल । नमवासे च्वने मफुत, “गनं ? काठमाडौंनं का, गनं जुइ ?”

“मखु, गुगु कम्पनीं धयागु का ।”

“छु, कम्पनी ? जि अन सेमिनारय् भाग काः वनेत्यनागु ।”

“सय् भिसा छकः स्वये ।”

नेपाःया मन्त्रीत व सचिवतथें न्हियान्हिथं विदेश वनेम्वाःसां जिं थुलि तक ला सिउ, उमिगु ज्या पासपोर्ट स्वयेगु मखु । विमानस्थलया अधिकारीं डिपार्चरया छाप तयातयेधुंकूगु पासपोर्टया भ्रमण सुयां रहरं जक रद्द जुइमखु । अथेसां क्यनाबिया । गुुलिं आखः ब्वनेसःथें पुइकाः स्वल, अले उकिइ स्वचाकातयागु इ–टिकटनं स्वल । 

“ओहो सा । लछि मछिच्वनेगु हँ अले विदेशी ध्यबा ला हिला मतः । छु नयेगु बिचाः दु अन?” 

“जिं नयेगु च्वनेगु खर्च यायेम्वाः । दक्व आयोजकं पुली । अले उकुन्हु तिनि सिंगापुर वनावयागु, अबलय् हिलागु क्याश डलर गाक्क हे दनि,” जिं फयांफक्व तं क्वत्यलाः स्कूलया होमवर्क क्यंवःम्ह मचांथें वं न्यंगु न्यंगु खँया लिसः जक बियाच्वना । 

“अथे धयां मजिल । ध्यबा मज्वँसें वने दइमखु धकाः मसिउला ? पहिला ध्यबा नि कयाझायेमाली थें च्वन,” भौचिया ख्याः, छुँया नी । जि छु याये छु याये । आः ब्वयेत्ययेकाः गन ध्यबा हिउवनेगु । माक्व ध्यबा जिकय् दु धासेंलि ? अपाय्सकं ताःन्वःगु थासय् न फाइन, न एसि — न्हकुं चःति बाः वयाः जिगु गःपतय् तिकिनंगु जिं चाल ।

“क्याश ध्यबा दु धया । गुलि माल? क्यने माःगु खःला?” जितः आः धाःसा सहयाये हे मफयेक तं पिहाँ वल । खल्तिया म्हिचाय् ल्हाः दुछ्वयाः न्यना ।

उधि धायेवं व भचा अलमल जुल । नाटकया पाठ ल्वःम्हंम्ह कलाकारथें । जितः ख्वाः मस्वसे डिपार्चरया छाप तइगु काउन्टरय् स्वयाः अपाय्धंगु हलय् दक्वस्यां तायेक हाल, “थन स्वयादिसँ । थ्व मनूया जापानय् लछि च्वनेगु हँ, ध्यबा धाःसा हिलातःगु मदु । उखे छ्वयेगु लागि थुखे छ्वयेगु?”
वं प्लेनय् च्वनेत छ्वयेगु लाकि छेँय् लित छ्वयेगु धकाः संकेत यात । जापानी राजदूतावासं बिउगु भिसायात ट्वाइलेट पेपर दयेकेगु हैसियत कयाःतःपिं थुपिं त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलया कर्मचारीतय्गु हैसियत हे नेपालया अध्यागमन सुरक्षा निकायया हैसियत खः । वं मजिउ धालकि जिगु भिसा, टिकट, वनेगु लागि यानाच्वनागु दक्व तयारी खितुंगालय् वनी । वं चाहेजुलधाःसा न्हिनय्यात चान्हय् दयेकाबिइ, चान्हय्यात न्हिनय् दय्काबिइ, मिजंम्हस्या पासपोर्ट ज्वनाः मिसाम्ह ब्वइ । भारतीय, बांग्लादेशी व पाकिस्तानीत नेपाली पासपोर्ट ज्वनाः विदेश वनेगु लुखा थ्व । चाल्र्स शोभराजया किसि न्ह्यंगु थ्व भन्सारय् जि छम्ह बकाइदा जापानया अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाया पौया आधारय् भिसा कयाः वनेत्यनाम्ह नेपाली नागरिक मन्ह्यन ला ? थुमिगु शैक्षिक योग्यता, उमिसं गज्याःगु परीक्षा पासयानाः अन अज्याःगु महत्वपूर्ण पदय् च्वनाः जागिर नये खनीगु जुइ धकाः अध्ययन अनुसन्धान यायेमास्ति वल जिगु पत्रकारिताया न्ह्यपुयात । 

जितः अनसं थनाः व मनू जिगु पासपोर्र्ट व टिकट ज्वनाः ब्वाँय् वन । गन वंगु नं मसिउ, छाय् वंगु नं मसिउ । व मनू लिहाँ मवःसा छु याये? वयागु अन टेबल नं मदु । व तन धाःसा जिं सु तन धकाः नं गय्यानाः मेम्हसिके न्यनेगु? जिं जिगु धाः थायेथें जुयाच्वंगु नुगःयात जवगु ल्हातिं क्वबियाः सान्वना बियातया, आसे ग्यायेमते धकाः । पलख लिपा वल व मनू । भावविहिन ख्वापालं पुनाः, वयागु तःधंगु योजना विफल जूगुथें तायेकाः । जि जक जिउसाला वयात जितः अनं हे लित छ्वयाबिइ मास्ति वः जुइ ।

“कयादिसँ । झासँ,” वं जितः जिगु भ्वंभिं लितः बियाः धाल । 

हानं मेथाय् झ्वःलिक पुलिसतय्सं जिगु अंगू, घडी, पेटी, क्यामरा, ल्यापटप छखेतयेकाः ह्याण्डक्यारीया ब्यागय् वातुवालाः चेक यात । छुं हे लुइकेमफत अले वनेत संकेत यात । उलि चेकिङया चरण पार यानाबलय् स्वघौं न्ह्यःने वयागु ला पाय्छि इलय् हे थ्यंगुथें जुल । छम्ह नेपाःमियात थःगु देय् त्वःताः पिहाँ वनेत थुलि थाकुल, सलंसः नेपाःमित न्हियान्हिथं नेपाल त्वःता आलुमनेथें ताःन्वःगु देसय् थःगु भविष्य माःवनी, उमित गुलि थाकुइ जुइ । अझ गुलि ला थः गुगु देसय् छाय् वनेत्यनागु धकाः हे धाये सइमखु । न ज्यायानाः नयेबिइ, न पिने वनाः ज्या याःवनेबिइ, अथेंसां झीसं गर्व यानाच्वनेमाः झीगु नेपाः धकाः ।

जिगु जहाज गयेत अझ यक्व ई ल्यं दनि । जि अनया फिलिम स्वयेगु हल थज्याःगु म्वःम्वः मनत मछिं मछिं फ्यतना च्वंथाय् थःत न्ह्यंका । जिगु न्ह्यपुइ छता हे खँ चाःहिलाच्वन, जितः थुलि कडा यानाः जाचेयायेफुपिं झी एअरपोर्टया कर्मचारीतय्सं छम्हस्यागु पासपोर्टय् मेम्हस्यां फोटो तिकाः विदेश ब्वयावंगु धाःसा गथे मखनीगु जुइ ? चाल्र्स शोभराजया भासं धायेगु खःसा किसि न्ह्यंगु छाय् मखनीगु जुइ ?
Published in Sandhya Times on March 6th, 2015

Sunday, March 1, 2015

20150301 गबलय् चायेकीथें बौद्ध सफूधुकू ?

राजेन मानन्धर

नेपाल धइगु बुद्ध जन्मेजूगु देय् खः धकाः हाहां झीगु सः सुइमखु, च्वच्वं कलमय् मसि फुइमखु । थज्याःगु पूण्यभूमि धयातःगु देसय् जन्मकाये दइगु धइगु हे नं तःधंगु खँ खः धकाः झीत सःसिउपिन्सं मचां निसें न्यंकातःगु दु । उलिमछिस्यां वःकः वःकः मछि धाइबलय् न्ह्यपुइ थ्व सिचुगु वाक्य थुकथं दुहाँ वनी कि मखु धायेगु ला म्वाःल छाय् थथे धालजुइ धइगु तकं ल्याखय् दइमखु ।

विदेशं वःपिं मनूतय्त नेपालय् दुतहे मकायेगु सरकारी नीति जुयाच्वंबलय् नं थी थी ज्याखँ ज्वनाः वःपिं विदेशी विद्वानतय्सं नेपालय् त्वाः त्वालय् बाहाःबहि व द्यःगः स्तुप दु धकाः बय्बय् यानाः विश्वन्यंक प्रचार याःगु नं सलंसः दँ दयेधुंकल । आः न्ह्याथे जूसां न्हापा अन च्वनीपिं धइपिं बौद्ध विद्वान, आचार्य वा भिक्षु–भिक्षुणीगणपिं हे खः । वसपोलपिं बुद्धधर्मय्या खँ जगतसंसारयात कनेत हे अनच्वनीपिं जुयाः न्हियान्हिथं पुलांपुलांगु साहित्य बौद्धग्रन्थया अध्ययन मयासे मगाः । बुद्धधर्म धयागु हे सयेकाःसिइकाः उकियात मननयानाः थःगु व थःगुयालिसें जगत संसारया उद्धार याइपिनिगु धर्म जूगुलिं अन थी थी थ्यासफू आदि ग्रन्थत मदइगु ला खँ हे मजुल । न्यनातयागु, थ्व स्वनिगःया विद्वानजनपिन्सं ब्वनीगु अर्थ कनीगु बौद्धग्रन्थ थौं विश्वया हे नांजाःगु पुस्तकालय व म्यूजियमया शोभा जुयाच्वंगु दु हँ, न्यनेमात्रं नं हे गर्वं छ्यं धस्वाः झीगु । 

मेखे नेपालय् थेरवाद लिहाँ वःगु हे नं ला चय्दँ पुलेधुंकल । थ्व इलय् थेरवाद लितहयेत सनाबिज्याःपिं भन्ते, गुरुमां व उपासक उपासिकापिन्सं छु जक मयाः जुइ । यानाःवंगु नं झीसं खनाच्वनागु दु । थ्व हे धर्म न्यनावँवं थौं नेपाः दुने जक १२४गू विहार दइगु धइगु म्हो मिहेनतं बनेजुइगु मखु । 

नेवाः बौद्धत, चाहे वज्रयानी लँपु लिनाच्वंपिं जुइमा चाहे थेरवादी लँपु लिनाच्वंपिं जुइमाः च्वज्याय् तसकं ल्हाः न्ह्याः । नेपालभाषा साहित्यया पुनर्जागरणया जग तःगु प्रज्ञापारमिता वा ललितविस्तर आदि सफू दक्वं हे बौद्ध साहित्यया भण्डार । मधासे मगाः सरकारं नेपालय् बौद्धत ८ प्रतिशत जक दु धकाः धाःसां, नेवाःत दुने बुद्धमार्गीत १५ प्रतिशत जक धाःसां उकियात झीथाय् दूगु बौद्ध संघसंस्थां सकारेयाःसां नेवाःतय्सं ति बौद्ध ग्रन्थ च्वयेगु ज्या सुनां नं यात खइमखु । सरकारलिसे ल्वानाः ख्यानाः नं, नेवाःतहे चुगलि लगे जुइकजुइकं नं नेवाःतय्सं थौं नेपाःयात बौद्ध साहित्यया अज्याःगु भण्डार दयेकाबिउगु दु, गुगु खनाः छम्ह अबौद्ध विद्वान नं झीप्रति नतमस्त मजुसेच्वनेफइमखु । 

मेखे आः बुद्ध धर्म धयागु नेवाःतय्गु वा सँय्तय्गु जक जुयामच्वन । आः ला सु खय्, सु बरमू, सु आदिबासी–जनजाति, दक्वं हे बुद्ध धर्मया अध्ययन यानाः थम्हंसिउगु कनाः च्वयाः नेपालय् बुद्धधर्मयात छगू अध्ययनया विषय दयेकाच्वंगु दु । उकिं ला बुद्धधर्मया विषययात कयाः गनं बौद्धिक गोष्ठी, सेसिनार वा छलफल जुलकि अन कार्यपत्र वा अनुसन्धान पत्र न्ह्यब्वइपिं नांया लिउने बौद्ध खनेदइगु स्वयाः मेगु खनेदइगु थर दुपिं न्ह्यःने लानाच्वनीगु । उमिसं च्वःगु सफू ब्वनाः झी बुद्ध धर्म सयेकेसिइके यायेमालाच्वंगु दु । थ्व नं छगू सकारात्मक पक्ष खः बुद्धधर्म धयागु सम्पूर्ण नेपालीतय्गु धर्म धकाः धयाच्वनापिं झीगु निंतिं । 

थज्याःगु बुद्ध जन्मेजूगु व बौद्ध विद्वानत दूगु देसय् बुद्धधर्मसम्बन्धी ग्वःगू सफू पिहाँ वयेधुंकल धकाः गुगु संस्थां धाइगु व मसिउ । तर नं अःपुक अनुमान यायेफु द्वलंद्वः दइ धकाः । नेवाः भाय् या बुद्धधर्मया सफू जक हे १३३५गू दु धकाः अनुसन्धान यानाबिज्याःगु हे नं झिंनिदँ दयेधुंकल । झिदँय् थ्यंमथ्यं प्यसःगू सफू पिदनी बुद्धधर्मया नेवाः भासं जक हे । मेखे नेवाःभासं च्वये मसःपिं नेवाःतय्सं, मेमेगु भासं च्वलकि यक्वस्यांं ब्वनी धकाः खय् व अंग्रेजी भासं नं नेवाःतय्सं च्वयाच्वंगु दु । लिसें गैरनेवाः बौद्धतय्सं नं महायानी सफूत उतिकं पिथनाच्वंगु दु । हानं थः बौद्ध हे मखुसां प्रतिष्ठा वा लाभया निंतिं नं बुद्धधर्मया सफू च्वयाजुइपिं आपालं नेपाःमिपिं दु । उपिं दक्वस्या सिर्जना वा अनुसन्धान धलय् चुइकल जुइमखु, इमां दायायंकल जुइमखु । अथेजुसेंलि अज्याःगु ज्ञानया भण्डार गनं ला लानाहे च्वंगु दइ ।

परियत्ति अध्ययन अध्यापन जूगु बासःदँ दुगु जुल । उकिया परियत्ति शिक्षां स्यल्लापिं जनशक्ति दँय् दसं उत्पादन नं ला जुयाच्वंगु दु जुइ, उलिमछि बुद्धधर्मय् नुगःक्वसाःपिं विद्वानपिनिगु कुतलं । उमिगु नं उकथंया अनुसन्धानात्मक लेख रचनात वयाच्वन जुइ । मेमेगु पत्रपत्रिकाय् इलय् ब्यलय् पिहाँवइगु बुद्धधर्म, बुद्धदर्शन व बुद्ध समाज सम्बन्धी लेखत ला द हे दत, उकियालिसें झीगु थःगु धायेगु बौद्ध पत्रपत्रिकात नं ला छगू दर्जन खात जुइ ।

अथे खयाः झी बौद्धत अध्ययन अध्यापन व ज्ञानया कालबिलया ज्याय् थुभनं न्ह्यज्याःसां लुइमखानाच्वंगु, मधासे मगानाच्वंगु खँ छु धाःसा झीगु बौद्ध ख्यलय् झीगु धायेगु चकंगु लुखा चाःगु अज्याःगु ज्ञानया भण्डार जुयाच्वंगु बुद्धया शिक्षा कायेगु छगू धकाः छगू तक नं व्यवस्थित सफूधुकू वा पुस्तकालय खनेमदु । निद्वःदँ पुलांगु झीगु बुद्धधर्मया न्ह्यानावयाच्वंगु व चय्न्यादँ पुलांगु थेरवाद पुनरुत्थानया झीगु इतिहासय् झीसं छिनावयागु पलाख्वाँय् ला ल्याःचाःतयेगु छगू सफूधुकू वा श्रोतकेन्द्र तकं दयमफयाच्वनीगु थः बुद्धया देसय् च्वनापिं धयाच्वनापिनिगु निंतिं हे नं बिडम्बना मखुला?

इलय् ब्यलय् सभा, सेमिनार व धर्मदेशना हे जूसां दक्वस्या म्हुतुइ व हे खँ जुइ झी नेपालय् बुद्धधर्म न्यनावनेमफयाच्वन, लिकुनाच्वन वा झं पाः जुयावनाच्वन । आः ला बुद्धया ज्ञान स्वयेत वा क्यनेत नं गनं यंकेगु थाय् मालाच्वंगु दु । वथाय् हे हानं त्रिभुवन विश्वविद्यालय व लुम्बिनी बौद्ध विद्यालययया हे जनशक्तिं थी थी विषयय् अध्ययन अनुसन्धान यायेखनाच्वंगु दु, यायेमालाच्वंगु दु । झी अथे दु थथेदु धकाः च्वयाजुइपिनिगु लागि अथे च्वयेत माःगु सामाग्रीया छगू व्यवस्थित सफूधुकू तकं मदइबलय् जिमि व दु थ्व दु धकाः इतिहासया खँ च्वयेगु थःगु हे निंतिं नं व्यंग्य मजुइ ला?

मदूगु हे नं ला खइमखु । उलि मछि बुद्धधर्मया सफू पिदनी, दक्व धयाथें धर्मदान जुयाः फुइ । गुलि गुलिस्यां श्रद्धां झूचायाः संग्रहालय दयेकातःगु दु । गनं विहारय् वनेबलय् गनं दराज छगुलिं बुद्धधर्मया ध्यबां न्यायेमदूगु सफूया संकलन खनाच्वनी । तर अन सुं नं न्ह्याःबलय् वा निश्चित इलय् हे वनेबलय् थःत धइगु सफू स्वयेगु क्यनेगु व्यवस्था धाःसा दयाच्वनीमखु । दूगु छगू निगू बौद्ध पुस्तकालयत नं थौंकन्हय् सकतां ज्या याइगु जुल, सफू ब्वंकेगु बाहेक ।

थज्याःबलय् थम्हं न्यनातयागु, मालाच्वनागु सफू मालामालां लुइकेमफइबलय् म्हगसय् म्हनी । झी नं छगू थज्याःगु बौद्ध सफूधुकू दइ, गन बुद्धधर्मया दक्व निकायया थी थी भासं च्वयातःगु न्हूगु पुलांगु सफू व्यवस्थित यानातःगु दइ, गन सुं विद्यार्थी ब्वं वनेदइ, न्ययाकयाहयेदइ । जिमि बौद्धतय् ज्या मनू पुज्यायेगु जक मखु, अध्ययन अनुसन्धान यायेगु नं खः धकाः मेपिं अबौद्धतय्त क्यने खनी, उमि नं छिमि बौद्धतय् छु दु खनी धकाः वालाः वालाः स्वयेखनी । झी सलंसः बौद्ध संघसंस्थात, द्वलंद्वः बौद्ध विद्वानत, वम्ह वम्ह मछि नेपाःया भिक्षु भिक्षुणीपिं थी थी देसय् वनाः बुद्धधर्म ब्वं वनाच्वनी, उमिसं नं स्वयावइ जुइ, उलिमछि अन्तर्राष्टिय दातात, अले झी छगू नं क्यनेबहगु पुस्तकालय मदइगु ला? थ्व ला सम्भव हे मजू ।

Published in Sandhya Times on March 1st, 2015