Thursday, July 20, 2017

Sunday, July 2, 2017

170702 गोर्खाल्याण्डको आन्दोलन र नेपालीहरुको सरोकार



राजेन मानन्धर
एक महिना हुन लाग्यो भारतको पश्चिम बंगाल राज्यमा त्यहाँको सरकारले बंगाली भाषा अनिवार्य गरेको विरोधमा चर्केको आन्दोलनले नयाँ नयाँ रुप लिन थालेको । नेपाल र भारत दुबै स्वतन्त्र अस्तीत्व भएका देशहरु भएकाले नेपालमा हुने आन्दोलनले भारतभित्र वा भारतमा हुने आन्दोलनले नेपालभित्र प्रभाव पर्नु आवश्यक छैन । तथापि खुला सीमाना भएका तथा दुई देशका बिच धार्मिक, साँस्कृतिक र भाषिक सम्बन्ध रहेका देशहरु भएकाले विशेष रुपमा सीमाना क्षेत्रमा हुने राजनीतिक आन्दोलनले एक पक्षले अर्को पक्षलाई प्रभाव पार्नु अस्वभाविक मान्न सकिन्न । तर अहिले उर्लिरहेको गोर्खाल्याण्डको आन्दोलनले नेपालीहरुलाई विभिन्न किसिमबाट उद्वेलित गरिरहेको भने सबैको सरोकारको विषय बन्नपुुगेको छ ।

कम्तिमा ८०को दशकमा उठेको गोर्खाल्याण्डको आन्दोलन भनेको बिभिन्न समयमा आजको दार्जिंलिङ पुगेका रहेका नेपालीमूलका खसभाषी बाहुन–छेत्री र दलित लगायत राई, लिम्बु, तामांग, मगर र नेवाः इत्यादि नेपालमा भएका जातिका भारतीयहरुले आफु पश्चिम बंगाल अन्तर्गत रहन अस्वीकार गरी आफ्नै अलग्ग प्रान्त हुनुपर्छ भन्ने आन्दोलन हो । नेपालमा हुने विभिन्न जातजातिका मनिसहरु विश्वका विभिन्न देशमा विभिन्न समयमा पुगेका छन् । उनीहरुलाई ती ठाउँका मानिसहरुले लगे कि, यहाँ भन्दा मिठो खानको लागि गए कि, वा यहाँ खानै नपाएर गए कि, वा यहाँबाट देशनिकालामा परेर गए, यो राजनीति वा इतिहासको विषय भए । तर आज उनीहरु त्यहाँ परेका छन्, त्यहाँको नागरिकता लिएर, त्यहाँको संविधान मानेर, त्यहाँको राष्ट्रिय गान गाएर, सरकारी सुविधा लिएर, त्यहीँको माटोको लगि आफ्नो ज्यान दिएर बसेका छन् । यति भएपछि उनीहरुमा आफुलाई नागरिक पहिचान दिने देशप्रति माया भनेकै उनीहरुको राष्ट्रप्रेम हुनु मानवीय गुण हो । यो सत्य भारत मात्र होइन हंगकंग, ब्रुनाइ, बेलायत वा अमेरिकामा बस्ने नेपालमूलका मानिसहरुमा पनि लागु हुन्छ । हामी नेपालमा बस्ने र त्यहाँ बस्नेका बिचमा केही छ भने यी विभिन्न जातजातिहरुका मानिसहरुको आफ्ना मातृभाषाहरु, साँस्कृतिक पर्वहरु र आफ्ना मातृभाषा बोल्न छोडिसकेकाहरुको हकमा हामी पनि त्यही नेपालमूलका हौं भन्ने भावना मात्र छ, जुन कागजी दस्तावेज भन्दा किनै माथिका कुरा हुन् । यो भावना नै कति सुन्दर छ । संसारका कुनै पनि कुनामा बस्ने मानिसहरुसँगको असल सम्बन्ध त सुन्दर हुन्छ भने यसमा त झन् ऐतिहासिक सम्बन्ध समेत छ, यसलाई सबैले सम्मान गर्नुपर्दछ ।

अर्काे, दार्जिलिङको आन्दोलन भनेको भाषिक अधिकारको आन्दोलन मात्र होइन । यदि त्यहाँका नेपालीमूलका मानीसहरुलाई त्यहाँको बहुसंख्यक बंगाली भाषाको अनिवार्यता अस्वीकार छ भने त्यहाँ बस्ने नेवाःं, राई, लिम्बु, तामाङहरुले फेरि ंखसभाषाको अनिवार्यतालाई कुन आधारमा स्वीकार गर्ने ? हो, जीवकोपार्जनका कारणले त्यहाँ बस्ने अधिकांशले आफ्नो मातृभाषा त्यागेर खसभाषालाई नै स्वीकार गरेको अवस्था छ । धेरैले आफ्नो मातृभाषा छ भनेर पनि बिर्सिसके । यदि यो भाषिक आन्दोलन हो भने त्यहाँका मगरले मगर भाषाको कुरा उठाउँथे, तामाङले तामाङ भाषाको अनि नेवाःले नेवाः भाषाको कुरा उठाउँथे । उनीहरुले अहिले देखिरहेको आफ्नो स्वायत्तताको पहिचान र एकताको प्रतीक भनेकै यहाँ नेपालमा अरुको १२२ वटा भाषालाई हत्या गरेर सत्ताकै बलमा आफ्नो एकभाषा नीति लाद्नेहरुको षडयन्त्रको निरन्तरता मात्र होे । कस्तो बिडम्बना जसले यहाँ मातृभाषा अधिकारलाई साम्प्रदायिक भन्छ र जसले आफ्नो भाषा अन्य सयौं भाषाहरुका विरुद्ध लादेर अत्याचार गरिरहेको छ उनीहरु नै भारतमा एउटा भाषाले अर्को भाषामाथि अत्याचार भयो भनेर बोलिरहेको छ ।

जब आफ्नो मातृभाषा बोल्ने अधिकार नहुने हो भने राजनीतिक लाभको निमित्त कसैसँग लड्न फेरि अरु कसैको भाषालाई हतियार बनाएर चलाइएको आन्दोलन देखी संसारको कुनै देशको मातृभाषाप्रेमी पनि खुशी हुनु जरुरी छैन । अल्पसंख्यक भाषिक समुदाय भनेको जहिले पनि कसैको राजनीतिक प्राप्तिको मोहरा भइरहनु त हो । दमन गर्ने ठुला भाषिक समुदायहरुको नियत नै हुन्छ — उर्दुले बंगालीलाई दमन गर्यो, बंगालीले खसलाई दमन गर्यो खसले राई, लिम्बु, तामाङ, नेवाः आदिलाई दमन गर्यो । भाषिक अधिकारको दृष्टिकोणबाट हेर्दा दार्जिलिङमा बंगाली भाषाको अनिवार्यता हटाएर खसभाषालाई अनिवार्य बनाउनु भनेको कागलाई बेल पाक्नु सरह मात्र हो ।

तर आश्यर्च लाग्छ, पश्चिम बंगालमा बंगाली अनिवार्यको कुरा उठ्नासाथ यहाँ नेपालमा एकथरी मानिसहरुको उत्तेजित अभिव्यक्ति पढ्न पाइयो । मानौं यहाँ नेपालमैे बंगाली भाषा अनिवार्य गरेको जस्तो । आफ्नो भाषाले अरु मातृभाषालाई र अर्काको भाषाले आफ्नो मातृभाषालाई अढाइसय वर्षदेखिे दास बनाइराख्दा बोल्न नपर्नेहरु अहिले विदेशमा एउटा भाषाले अन्य भाषाभाषीहरुलाई दमन गर्यो भनेर घाँटी सुकाइरहेका छन् । होसमा हो कि बेहोसमा । प्रश्न यही छ — भारतको भाषा विवाद नेपालमा किन राष्ट्रवाद भएर किन चम्किन्छ ? यहाँ आफ्नै भाषालाई आफ्नैे आदिभूमिमा अरुले आएर प्रयोगविहिन बनाइदिएको, आफ्नो स्वायत्त सरकारमा अर्काको भाषा प्रयोग गर्न बाध्य बनाइदिएको नदेख्नेहरु अन्य देशको आन्तरिक मामालमा किन यति धेरै जासूसी गर्दैछन् ? त्यहाँ बस्ने राइ, लिम्बू, मगर नेवाःहरुले ं खस भाषालाई मातृभाषाको रुपमा स्वीकार गरेपनि अथवा हिन्दी वा बंगालीलाई नै मातृभाषाया रुपमा स्वीकार गरेपनि त्यो उनीहरुको राजनीतिक कुरा हो, उनीहरुले जुन उपयुक्त सम्झन्छ त्यही निर्णय लिन्छ । उनीहरुको राजनीतिक निणर्यलय् हामी नेपालीले बोल्नु उपयुक्त होइन ।

अब अलग प्रान्तको कुरा । जब एउटा देशको एउटा भेगका ठुलो संख्यामा मानिसहरुले आफ्नो बिच एकता छ भनेर बुझ्छ, उनीहरु आफुलाई अरुले दमन गरेको महशुस गर्छ, त्यसपछि उनीहरुले आफ्नो भेगलाई त्यस देशको एउटा प्रान्त बनाएर स्वायत्त जीवन यापन गर्नपाउनुपर्छ भनेर माग राख्छ — यो जायज र त्यहीँ पनि संवैधानिक हो । संघीयताको सुन्दरता भनेको यही त हो । यस्तो माग राख्ने भनेको अलग्ग देश बनाउनचाहने पृथकतावादीहरु होइनन् । भारत स्वतन्त्र भएको बेलामा कतिवटा प्रान्त थिए, अहिले २९वटा प्रान्तहरु छन् । हामीले देख्दादेख्दै मिजोरम १९८७मा र तेलांगना २०१४मा बने । राज्य बन्न त्यति सजिलो छैन । १८९७मा उठेको उत्तराखण्डको माग २०००मा पुरा भयो । अब अन्य राज्यहरु पनि अस्तीत्वमा नआउला भन्न सकिन्न ।

जहाँ पनि सानो समुदायले आफ्नो स्वायत्तताको माग गर्यो कि ठुलो समुदायले विरोध गर्नु स्वभाविक हो । जसरी गथे नेपालको सुदुरपश्मिमा थारुहरुले स्वायत्तताको माग गर्दा त्यहाँ आफुलाई अखण्डवादी भन्ने खसआर्यहरुले टुक्राउने नदिने आन्दोलन गरे, त्यसरी नै पश्चिम बंगालमा पनि नेपालीमूलका भारतीयहरुले गोर्खाल्याण्डको माग गर्ने बितिकै त्यहाँ नेपालका अखण्डवादीहरु जस्ता बंगालीहरुले पश्चिम बंगाल टुक्रिन दिन्नौं भन्ने प्रतिक्रिया देखाउनु स्वभाविक खः । सत्तामा पुगको समुदायले सत्तासम्म पहुँच नपुगेको समुदायलाई रौं पनि दिन्नौं भन्ने स्वभाव जहाँ पनि हुन्छ । अहिले सिलगुडी लगायतका तराईमा पहाडी नेपाली मूलका मानिसहरुलाई धम्की र यातना दिनु यसैको परिणाम हो ।

दार्जिलिङय् गोर्खाल्याण्ड दिने कि नदिने भन्ने भारतको कुरा भयो । तर यस विषयमा नेपालमा चर्चा आवश्यकता भन्दा बढी हुन थालेको देखिन्छ । त्यसमा पनि संघीयता गलत हो, देश टुक्रा पार्न पाइँदैन, पहिचानका आधारमा राज्य बनायो भने बाइसे चौबिसेको युगमा नेपाल फर्कन्छ भने बहस गर्ने नेपालका विद्वानहरु नै गोर्खाल्याण्डको भनेको नेपालीमुलका भारतीयहरुको जातीय पहिचान भएकोले यसअनुसार उनीहरुले गोर्खाल्याण्ड पाउनुपर्छ भनेर वाकालात गर्दै हिँडेका छन् । यो भने विरोधाभासपूर्ण सोचाइभयो नेपालका संघीयता विरोधी समुदायको ।

यस्तो आन्दोलनमा नेपालीहरुको सरोकार हुनुपर्ने हो कि होइन भन्ने अहिले सावल उठ्न थालेको छ । उत्तराखण्ड पनि नेपालको सीमाना जोडिएको भारतीय प्रान्त हो । उनीहरुले पनि आफ्नो राज्य पाउन सघर्ष गरेका थिए होला तर उनीहरुको आन्दोलनमा नेपालीहरु यसरी बोलेका थिए जस्तो लाग्दैन । सद्भाव, भाइचारा अनि थिचोमिचोको विरुद्धको आन्दोलनमा सद्भाव देखाउनु एउटा कुरा हो अनि आफ्नै देशको कुरा जस्तो कुर्लनु अर्काे कुरा हो । भोलि गोर्खाल्याण्ड भएपनि वा नभएपनि नेपालीहरुलाई यसबाट केही फाइदा वा बेफाइदा हुने देखिँदैन । यो नेपालीका लागि एउटा समाचार मात्र हो, छत्तिसगढ वा मिजोरम बनेको समाचार जस्तो । जसरी नेपालको मधेश आन्दोलनका बारेमा यहाँका पहाडी नेताहरु भारतीय सहयोगमा वा भारतले आफ्नो हिस्सा बनाउनलाई आन्दोलन गराएको भनेर खुलेआम लान्छना लगाएर हिँड्छन् त्यसरी नै पश्चिम बंगाल प्रशासनले गोर्खाल्याण्ड नेपालले उक्साएको भनेर भन्यो भने त्यो गंभीर आरोप हुनआउँछ । यस्तो विषयमा नेपालीहरुले मुख सम्हालेकै राम्रो ।


याद गरौं, नेपालमा भुकम्प आउँदा सिक्किम, दार्जिलिंगका नेपालीमूलका मानिसहरुले हाम्रा लागि कति प्रार्थना गरे, राहत सामाग्री पठाए । त्यसपछि दक्षिणी सीमानाय् नाकाबन्दी हुँदा नेपालमा पेट्रोल, ग्यासदेखि औषधीको समेत अभाव हुँदा पनि त्यहाँबाट कुनै विरोध वा नेपाली जनताप्रतिको ऐक्यवद्धताको आवाज सुनिएन । किन ? किनभने उनीहरुमा राजनीतिक सुझबुझ छ, वैचारिक परिपक्वता छ । उनीहरुलाई थाहा छ, उनीहरु हामीलाई भावनाले राहत सामाग्री दिएर मात्र सहयोग गर्न सक्छन्, राजनीतिक निर्णयमा प्रभाव पार्ने किसिमको आन्दोलन गरेर होइन । उनीहरुबाट हाम्रा गोर्खाल्याण्डका फ्यानहरुले पनि केही सिक्नुपर्ने होइन र ?

हाल आएर गोर्खाल्याण्डको आन्दोलन भन्दा पनि नेपाली र दार्जिलिङबासीहरुको बिच सामाजिक सञ्जाल वा युट्युबको युद्ध चर्केको छ । एक जना कलाकार महिलाले नेपालीलाई बेसुरमा वा कसैको बहकाउमा थजाभाबी भनेकै कारण हजारौ हजार नेपाली र दार्जिलिङबासी यसमा झुम्मिनु परेको छ, रिसाउनु परेको छ, गाली गर्नु परेको छ, रुनु परेको छ । अस्तिसम्म गोर्खाल्याण्डमा समर्थन गर्नेहरु अहिले आएर गोर्खा र नेपाली भन्ने शब्दमा नेपालमा जन्मेकाहरुको मात्र एकाधिकार भएको भनी बढाइचढाइ गर्ने फेसन आएको छ । अर्कोतिर यही बेलामा यहाँ देहरादुनदेखि दार्जिलिङसम्मको भूभाग नेपालले पाउनुपर्छ भन्नेहरुको समुह सक्रिय भएपछि उताका मानिसहरु नेपालीदेखि चिढिएका छन् । यस्ता अतिवादहरुले यस मुद्दालाई नराम्ररी गाँज्न थालेको छ । कति सजिलै दुईदेश बिचको सदियौंदेखिको सम्बन्ध आलाकाँचा दिमागहरुको एक अर्कालाई गालीगर्ने मेसो बन्न पुगेको छ । फेसबुक वा युटुयुबमा दुइचारसय लाइक पाउनु भनेको दुइ देशका रगतकै सम्बन्ध भएका नागरिकहरुको सयौं वर्ष पुरानो सम्बन्धमा दाग लाग्ने कुरा गर्नु मुख्र्याँइ मात्र हो भनेर कसैले सम्झाइ दिन पनि आएन । अब त मेची पारि र वारिका बिच एक अर्कामा कति द्वेष र घृणा भरिएको रहेछ भनेर समेत छरपस्टिएको छ । उनीहरुले यसो भनिरहँदा रामसिंह ठकुरी, लैनसिंह वाङदेल, गोपाल योन्जनलाई कसरी बिर्से ? नारायण गोपाल र पेमाला लामाले यो सब हेर्नुपरेको भए? के भएर गयौं हामी? कसैले त बोल ।

एकजना कलाकारको रहस्यमय बोलीबाट शुरु भएको यो वाकयुद्धले नेपाल–भारतबिचको सम्बन्ध धमिलिन थालेको छ, गोर्खाल्याण्डको आन्दोलन नै बदनाम हुन थालेको छ । कतै यो यहाँका र उहाँकाहरुलाई लडाउने र मुद्दालाई कमजोर बनाउने षडयन्त्र त होइन ? यो राजनीति हो, शंका गर्नुपर्ने ठाउँ धेरै छोडेको छ ।

कति दुखको कुरा हो कि पहिले आपसमा स्नेह र मायाको साटासाट गर्नेहरु अहिले देशकै नामलिएर जथाभाबी बोल्न थालेका छन् । यो आन्दोलन अब त हिलो छ्याप्ने मेला जस्तो हुन थालेको छ । यसलाई कसैले रोकिदिएन भने गोर्खाल्याण्ड आउला नआउला, तर यहाँ बस्ने नेपालीहरु र त्यहाँ बस्ने नेपालमूलका भारतीयहरु बिच बैमनुष्यता मात्र फैलिने देखिन्छ । यस समयमा बौद्धिक परिपक्वता सहितको मेलमिलापको आवश्यकता तड्कारो रुपमा महशुस गरिएको छ । सामाजिक सञ्जालको छेडखानी कतै ऐतिहासिक भूल नबनोस् ।
Published on www.esamata.com on 2017 07 02
http://esamata.com/insight/170702a/

Tuesday, June 27, 2017

20170626 गोर्खाल्याण्डया आन्दोलन व नेपाःमिपिनिगु चिउताः





राजेन मानन्धर

इतिहासपाखे मवने । झीसं थौं खनाच्वना, बाःछि न्ह्यःनिसें पश्चिम बंगालय् न्यंक बंगाली भाय् अनिवार्य तयेगु धइगु खँया बिरोधय् न्यनावनाच्वंगु आन्दोलनं न्हून्हूगु रुप कायावयाच्वंगु दु । नेपाल भारत निगुलिं स्वतन्त्र अस्तीत्व दूगु देय् जूगुलिं नेपालय् जूगु गुगुं आन्दोलनय् भारतय् वा भारतय् जूगु आन्दोलनं नेपालय् प्रभाव लायेम्वाः । अथेखःसां छगू खुला सीमाना दूगु अले निगुलिं देय्या दथुइ धार्मिक, साँस्कृतिक व भाषिक स्वापू नं दूगु जूगुलिं थ्व निगू देय्या विशेषरुपं सीमाना लागाय् जुइगु राजनीतिक आन्दोलनं छगू पक्षं मेगु पक्षयात लिच्वः लाकीगु अस्वभाविक नं मखु । तर थन आः जुयाच्वंगु गोर्खाल्याण्डया आन्दोलनं नेपाःमिपिन्त थी थी कथं उद्वेलित यानाच्वंगु धाःसा झीगु सरोकारया विषय जुयाच्वंगु दु ।



८०या दशकय् ब्वलंगुु गोर्खाल्याण्डया आन्दोलन अनया धइुगु नेपाःमूलयापिं खसगोर्खाभाषी बरमू छेत्री, दलित, राई, लिम्बु, तामांग, मगर व नेवाः इत्यादि नेपालय् दूगु जातिया मनूतय्गु उमिगु जक बिस्कं प्रान्त दयेमाः धइगु आन्दोलन खः । नेपालय् दइपिं थी थी जातियापिं मनूत विश्वया थी थी देसय् थी थी हुनिं लाः वंगु दु । उमित अनयापिन्सं मालाः यंकलला, वा थन स्वयाः निप्यय् साक्क नयेत वन ला वा थन नये हे मखना वन ला वा थनया राज्यं देश निकाला हे यानाः उपिं अन थ्यनला थ्व राजनीति वा इतिहासया विषय जुल । तर उपिं अन थी थी कथं लानाच्वंगु दु, अनया नागरिकता कयाः अनया संविधानयात मानेयानाः, अनया लागि ज्यान पानाः, अनया सरकारी सुविधा कयाः अनया राष्टिय म्ये हालाः अनया राज्यया सेवा यानाच्वंगु दु उमिसं । अथे जुसेंलि उमि अनया हे दय्प्रति माया दइगु उमिगु राष्टप्रेम धइगु अनया हे देय्याप्रति मतिना जुइगु स्वभाविक खः । थ्व खँ भारत जक मखु हंगकंग, ब्रुनाइ, बेलायत वा आः अमेरिकाय् च्वनीपिं नेपालमूलया मनूतय्त नं लागु जुइ । झी नेपालय् च्वनाच्वनापिं व अनच्वनाच्वंपिं दथुइ छुं दुसा उमिगु थी थी जातिया मां भाय् व झी दुनेया थी थी जातिया मां भाय् वहे जूगु (ल्हानाच्वंगु खःसा), थनया सरकारी भाय्यात उमिसं नालाच्वंगु अल उमिगु मूल धइगु थ्व हे नेपाः खः धइगु भावनात्मक सम्बन्ध हे जक दु । अथे दइगु धइगु बांलाः । संसारया गुगुं कुनय् च्वंपिंलिसे ला बांलाःगु सम्बन्ध धइगु बांलाः धाःसा झी दथुइ ला ऐतिहासिक सम्बन्ध दु, थुकिया सम्मान झीसं मयासे मगाः ।


मेखे, दार्जिलिया आन्दोलन धइगु भाषिक अधिकारया आन्दोलन जक मखु । यदि उमित अनया बहुसंख्यक बंगाली भाय्या अनिवार्यता अस्वीकार खःसा अनच्वंपिं नेवाःतय्सं, राई, लिम्बु, तामांगतय्सं अन हानं खय्भाय्या अनिवार्यतायात छु आधारय् स्वीकार यायेगु? खः, उमिगु जीवकोपार्जनया कारण उमिसं आः अन थःगु मांभाय् त्वःता थनया खय्भाय्यात हे आः मांभाय्या रुपय् स्वीकार यानावनाच्वंगु दु, उमि थःगु मांभाय् दु धइगु ल्वःहे मंकेधुंकल धाःसां जिउ । थ्व भाषिक अधिकारया आन्दोलन खःसा तामांगया मांभाय् तामांग हे जक जुइ, नेवाःया मांभाय् नेवाः भाय् जक जुइ, अथे हे मेमेगु जातिया मांभाय् नं थःथःगु हे मांभाय् जक जुइ । राजनीतिक आन्दोलनया उचाइ कायेत रणनीतककथं थःगु भांभाय्या हत्या याइपिं मांया सपुत जुइफइमखु । थ्व भाषिक दृष्टिकोणं धयाच्वनागु । थ्व आन्दोलन यदि भाषिक अधिकारया आन्दोलन खःसा दार्जिलिगय् बान्तवां बान्तवा भाय् ल्हायेदयेमाः, गुरुंगं गुरुंग भाय् ल्हाये दयेमाः वा नेवालं नेवाः भाय् ल्हाये दयेमाः धकाः आन्दोलन यायेमाःगु खः । अन अथे जूगु मखना । उमिसं उमिगु खनाच्वंगु थःगु स्वायत्ततया पहिचान व एकताया प्रतीक धइगु हे थनया अतिक्रमणकारी मेपिनिगु भाय् स्यानाः सत्ताया बलय् जनतायात भाषिक रुपं हत्या यानाच्वंगु खय् भाय् जक खः ।



उमिगु आन्दोलन भाषिक खःसा थन च्वंम्ह छम्ह राइ, मगर, गुरुंग वा नेवाः अन च्वंम्ह राइ, मगर, गुरुंग वा नेवालं उमिगु थासय् बंगाली भाय्या साम्राज्यवाद मयः खय् भाय्या साम्राज्यवाद यः धकाः यानाजूगु आन्दोलन खनाः छाय् लय्तायेमाःगु? जब थःगु मांभाय् मदइगु जूसां राजनीतिक लाभया निंतिं सुलिसें ल्वायेत हानं मेपिनिगु मांभाय्यात हतियार दयेकाः यानाच्वंगु आन्दोलनं संसारया गुगुं देय्या नं मांभाय्या मतिनामि लय्तायेम्वाः । अल्पसंख्यक भाषिक समुदाय धइपिं न्ह्याबलें सुयागुं राजनीतिक प्राप्तिया मोहरा जक जुयाच्वनेगु ला खः नि । बय् सलधकाः क्वः लय्ताये नं म्वाः ख्वयाजुइ नं म्वाः ।



तर अजूचायापु, पश्चिम बंगालय् बंगाली अनिवार्यया खँ वयेसातकिं थनया छपुचः नेपाःमितय्गु उत्तेजित अभिव्यक्ति न्यनेदत । मानौं थन नेपालय् हे बंगाली भाय् अनिवार्य याःवःगुथें । थःगु भाय्यात निसःत्यादँनिसें चायेकं मचायेकं मेगु भासं दास यानातःबलय् हालेम्वाःपिं अन विदेशय् छगू करकिया भासं मेगु करकिया भाय्यात दमनयात धकाः थन च्वंपिनि कथु सू । होसय् ला बेहोसय् ला । थन थःगु भाय्यात थःगु हे आदिभूमिइ मेपिन्सं वयाः प्रयोगहिन दयेकूगु, थःगु स्वायत्त सरकारय् करपिनिगु भाय् ल्हायेत बाध्य याःगु मखंपिन्सं अन मेपिनिगु आन्तरिक मामिलाय् छाय् थपाय्सकं जासूसी याःजूगु ? अनच्वंपिं राइ, लिम्बू, मगर नेवाःतय्सं खय् भाय्यात मातृभाषाया रुपय् स्वीकार याःसां वा हिन्दी भाय् वा बंगाली भाय्यात हे मातृभाषाया रुपय् स्वीकार याःसां व राजनीतिक खँ जक खः, उमि जिउथे याइ । उमिगु राजनीतिक निणर्यलय् झी नेपाःमि लिउलिउ वनेमाः, अथवा सती हे वनेमाः धइगु मदु ।



जब छगू देय्या छगू प्रान्तया निश्चित संख्याया मनूतय्सं थःदुने एकता दु धकाः थुइकी, उमिगु समुदाययात मेपिन्सं दमनयात धइगु तायेकी, उमिसं थःगु प्रान्त कयाः स्वायत्त जीवन हनेखनेमाः धकाः माग यायेगु जायज खः । संघीयताया सुन्दरता धइगु नं थ्व हे ला खः । अथे धइगु उपिं अलग्ग देय् दयेकावने धकाः वःपिं पृथकतावादीत मखु । भारत स्वतन्त्र जूबलय् गू जक प्रान्त दूगु खःसा आः २९गू प्रान्त दत । झीसं खंक हे उकुन्हुतिनि मिजोरम १९८७य् व तेलांगना २०१४य् इत्यादि दत । आः नं मेमेगु राज्यत अस्तीत्वय् मवइ धायेमफु । थथे चीधंगु समुदायं स्वायत्तताया मागयात कि तःधंगु समुदायेंं विरोध याइगु स्वभाविक खः । गथे झीथाय् सुदुरपश्मिय् स्वायत्तताया माग जूबलय् अन अखण्डवादीत धकाः खय्बरमूतय्सं आन्दोलन यात, अथे हे पश्चिम बंगालय् नं नेपालीमूलयापिं भारतीयतय्सं आन्दोलन यायेवं अनया बंगालीत (नेपाःया अखण्डवादीत थज्याःपिन्सं) प्रतिक्रिया क्यनीगु स्वभाविक खः । बल्लाः त्याः ला संसारया नियम हे खः ।



थनथाय् वयाः आः अनया दार्जिलिंगे समुदाय व बंगालीतय्गु दथुइ गुलि अतिवादी सोचं हा कयातःगु दु धइगु खनेदयावयाच्वंगु दु । सामाजिक सञ्जालय् दार्जिलिंगेतय्सं अनया बंगालीतय्त व बंगालीतय्सं दार्जिलिंगेतय्त लाःथेपाथे घृणाया शव्दयुद्ध यानाच्वंगु छ्यालब्याल जुयाच्वंगु दु । थ्व उमिगु आन्तरिक समस्या खः, झीसं थन च्वनाः विविधता व सामञ्जस्यता हे जीवन खः धकाः उमि दथुइ मित्रता ब्वलनेमा धकाः कामना यायेगु स्वयाः छखलः थः मेखलः करपि. धकाः थन च्वनाः हालेगु निगू देय्या सम्बन्धय् ध्याचलं छ्वाकेगु जक जुइ ।


थज्याःगु आन्दोलनय् नेपाःमिपिनिगु चिउताः गुलि दयेमाःगु, दयेगु जिउलाकि मजिउ धइगु जक सवाल खः । उत्तराखण्ड नं नेपाःलिसे सीमाना स्वाः । उमित नं राज्य देय्माःय् तयाः भपिउ धकाः बिउगु मखु । १८९७य् थ्वःगु उत्तराखण्डया माग २०००य् पुवन । अथे अन राज्यया माग जूबलय् सुदूर पश्चिमया नेपाःमित अथे चिउताः क्यनाः महाः जुइ । नेपाः र भारतया राजनीतिक हैसियत व हे खःसा थन दार्जिलिंगया आन्दोलनय् जक नेपाःमित हाःजुइगु पाय्छि मखु । कन्हय् गोर्खाल्याण्ड दत धाःसा वा मन्त हे धाःसा नेपाःमिपिन्त छुं फाइदा वा बेफाइदा दयेमाःगु खनेमदु । थ्व नं झीगु निंतिं छत्तिसगढ वा मिजोरम दयेथें जक खः । छगू समाचार जक ।




लुमंके, नेपालय् भुखाय् ब्वःबलय् सिक्किम, दार्जिलिंगया मनूतय्सं गुलि मतिनायानाः झीत राहत सामाग्री छ्वयाहल, द्यइथाय् द्यइथाय् वनाः झीगु भिंजुइमा धकाः फ्वंवन । वयांलिपा दक्षिणी सीमानाय् नाकाबन्दी जूबलय् नेपालय् पेटोल, ग्यास निसें वासः तकं कायेगु मदुबलय् अनयापिन्सं छसः नमवाः । छाय्? छाय् धाःसा उमिके राजनीतिक सुझबुझ दु, बिचाःया परिपक्वता दु । उमिसं सिउ, उमिसं झीत भावनां राहत सामाग्री बियाः जक ग्वहालि यायेफु, राजनीतिक निर्णयलय् प्रभावलाके कथंया आन्दोलन यानाः मखु । उमिगुपाखें झी गोर्खाल्याण्डया फ्यानाटिकतय्सं सयेकेमाःगु मखुला?



आः वयाः अन गोर्खाल्याण्डया आन्दोलनय् छम्हनिम्ह च्वापुकाः नेपाःमितय्सं समर्थनय् नवानाहयेवं थ्व पश्चिम बंगालया तःधंगु समुदाय व दार्जिलिंगेतय्गु जक खँ मजुसे नेपाः व भारतया हे खँथें खनेदयाच्वंगु दु । छखे थन थ्व आन्दोलनयात थनच्वंपिं सिक्किम, दार्जिलिंग निसें देहरादुनतकं नेपालयागु जुइमाः धकाः हाच्वंपिं अतिवादीतय्सं वातावरण स्यंकेत मसला छानाबिल धाःसा मेखे अन च्वंपिं नेपाःया नां काये मयःपिं छम्ह निम्ह दार्जिलिंगे तय्सं जिपिं नेपाली मखु धकाः नेपाः विरुद्ध विषबमन यायेवं थनच्वंपिं नेपाःमित झसंग वंगु दु । गुलि दुखया खँ, न्हापा थवं थय् भिंगु व बांलाःगु खँ ल्हानच्वनापिं आः लाक्वपाक्व धायेगु यानाच्वना । झीगु उलि पुलांगु कालबिलया सम्बन्ध आः ध्याचः छ्वाकेगु त्वह थें जक जूवंगु दु । थुकियात सुनां नं पनामबिल धाःसा गोर्खाल्याण्ड दयेमा वा मदयेमा, थनच्वंपिं नेपाःमित व अनच्वंपि दार्जिलिंगेतय् दथुइ शत्रुता जक न्यनावनी । थुइिक बौद्धिक परिपक्वता सहितया मेलमिलापया तच्वकं आवश्यकता खनेदु ।



Published on 2017 06 26 in Lahana Weekly





















Friday, June 2, 2017

170602 नेपालमा कालो दिवस, कालो संविधान र भाषिक अधिकारको आन्दोलन


राजेन मानन्धर
सबैलाई आफ्नो मातृभाषा प्यारो हुन्छ । यो जसरी बाहुनक्षेत्री, राई, लिम्बु, मगर, तामाङ आदिलाई हुन्छ, त्यसरी नै नेवारहरुलाई पनि हुन्छ । यही अपराध भयो राज्यका नजरमा नेवारहरुले गरेको । कुनैबेला युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ लगायतका नेवारहरुलाई १८ वर्षको जेल सजाय दियो, कुनैबेला बौद्ध भिक्ष्ुालाई देश निकाला गरिदियो । नेपालीलाई नेपाल भन्ने देश दिने नेवारहरु आफ्नो देशमा यसदेशका नागरिक कहिल्यै हुन पाएन । १८ वर्ष मात्र त भयो, प्रजातन्त्रले ल्याएको संविधानले सबै नेपालीलाई आआफ्नो ठाउँमा मातृभाषा प्रयोग गर्न पाइन्छ भनेर फुर्केर बसेका नेवारहरुलाई सर्वाेच्च अदालत नै उभिएर भन्न आएको – यो देश तिमीहरुको होइन, यहाँ तिमीहरुको भाषा प्रयोग गर्न पाइँदैन भनेर ।

तानाशाहहरु मातिन्छन्, जनता ओर्लन्छन्, रगत बग्छ अनि अलिकति झुकेको जस्तो गरेर नयाँ व्यवस्था दिन्छ । तर यथार्थमा शासकहरु जनताले बलिदान गरेर आफु सत्तामा पुगेको भनेर बिर्सन्छन् अनि उनै जनतामाथि आफ्नो नश्ल, भाषा, धर्म र संस्कृति थोपर्न थाल्छन् । एकदुई अंगुल तलमाथि होला, यो संघीय गणतन्त्र भनिएको राज्य व्यवस्थामा पनि एकल जातिवादी र नश्लवादीहरुमात्र शासक हुनपाउँछन् । जनता त प्रजामात्र हुन् ।

बिर्सनेले बिर्से होलान्, घाइतेले बिर्सेका छैनौं । संसारमा नेपाल भन्ने देश छ, त्यहाँका जनताको आफ्नै भाषा, धर्म, कला र संस्कृति छ भनेर चिनाउने नेवारहरुले मात्र काठमाडौं महानगरपालिकामा कामकाजको लागि सरकारी भनिएको भाषाका साथै स्थानीय जनाताको मुटुको ढुकढुकीसँग गाँसिएको नेपालभाषा पनि प्रयोग गर्ने निर्णय गरेको थियो । हेर्दा त्यो स्थानीय स्वायत्त शासन ऐन भित्र पर्ने नै देखिन्थ्यो । तर आफुलाई आफ्नो मातृभाषा मन परे जस्तै अरु नेपालीलाई पनि उनीहरुको मातृभाषा मन पर्छ भन्ने सोच्न नसक्ने एकलजातिवादीहरुको जत्थाले सर्वोच्च अदालत गुहारे । सबै नेपालीको भनिएको त्यो बेलाको सर्वोच्चले आफ्नो नश्लवादको सच्चा रुप देखायो र कसैले पनि एउटा सरकारीभाषा बाहेक अन्य भाषालाई अतिरिक्त भाषाको रुपमा पनि प्रयोग गर्न यो संगिवधन अनुसार नपाइने भनेर लेखिदियो । पञ्चायत ढलेपछि सबैका दिन आउँछ भनेर भोकभोकै ढुं्रगा हान्न र गोली थाप्न हिँडेकाहरुलाई यो देश तिमीहरुको होइन, सक्छस् भनेर लडेर लेऊ भनेर जसले त्यो बेला ऐलान गरेका थिए आज उनैलाई राष्ट्रवादी भनिन्छ अनि यो देशमा हाम्रो पनि पसिना बगेको छ भन्नेलाई यहाँ विखण्डनवादीको बिल्ला भिडाइन्छ । त्यसैले यो नेपाल हो ।

हुन त अहिले बागमतिको पुल मुनि धेरै पानी बगिसक्यो । त्यो ४७सालको संविधान च्यातेर मिल्काए, अन्तरिम संंधानमा टेकेर कतिजनाले यहाँ राज गरे । त्यसपछि साँच्चैको संविधान नै बनेको छ । आधा सय जनताको टाउकोमा गोली दागेर ल्याइएको संविधान पनि ४७ सालको भन्दा धेरै फरक छैन । अनुहार फेरिए होला तर संविधान लेख्नेहरुको नसामा त्यही नश्लवादी रगत दौडिरहेको छ । त्यही पञ्चायती मानसिकताको मसीले लेखिएको यो संविधानलाई समयको कसीमा घोट्ने दिन बल्ल शुरु भएको छ ।
अहिले देखापर्दैछ, रुमाल चोर खेल्दै पालैपालो सत्ता च्यापेर बस्ने समुदायका नेताहरु भाषाका विषयमा संविधान संशोधन गर्न तयार छैन । उनीहरुको भाषा प्रयोग गर्न पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल जितिलिए पुग्ने, अनि नेवार, राई, लिम्बु, शेर्पा वा माझीका भाषा प्रयोग गर्न भाषा आयोग नाम गरेको वीरवलको खिचडी पाक्नु पर्ने ? यसैबाट पनि स्पष्ट भएको छ । नेपालमा एउटा बाहेक अन्य भाषाभाषीले आफ्नो भाषाको अस्तीत्व राज्यबाट स्वीकृत गराउन अझ धेरै रगत बग्नु पर्नेछ भनेर ।

संविधानको धारा ६मा नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरु राष्ट्रभाषा हुन् भन्ने अनि धारा ७मा सरकारी काममाजको भाषा  देवनागरी लिपिमा लेखिने [खस, पर्वते, गोर्खाली अनि हालै नेपाली भनिएको] नेपाली भाषा नेपालको सरकारी कामकाजको  भाषा भनेर लेखिएबाटै थाहा हुन्छ । ती अन्य भाषाभाषीहरु यो देशमा पसिना बगाउन र कर तिर्न मात्र जन्मेका रहेछन् यो संविधान लेख्नेहरुका लागि भनेर । अनि कसरी नभनुं यो संविधान त्यही भाषालाई मातृभाषाको रुपमा लिएर जन्मेको एउटा भाषिक समुदाय बाहेक अन्य १२२ भाषिक समुदायहरुका लागि कालो संविधान नै हो भनेर ?

जसले जस्तोसुकै बलिदान दिएर भएपनि एउटा कतै नगनिने सामन्य व्यक्तिलाई घोडचढीहरुले इस्कर्ट गराउने र बेफ्वाँकमा राजधानी आधाघण्टा बाटोबन्द गराउने हैसियत दिलाएको छ । तर आजका मितिसम्म पनि एउटा समुदायका मानिसहरु उनीहरुको भाषा सबैले सिकुन् बोलुन् अनि उनीहरुसँग कहिल्यै नकिने प्रतिपर्धामा जीवनका अमूल्य समय बरबार पारुन् भन्ने चाहिरहेको छ ।

बंगलादेशको इतिहास याद गरुन् — एउटा भाषाभाषीले आफ्ना बंगाली भाषा पनि पूर्वी पाकिस्तानमा प्रयोग गरुन् भन्ने मात्र चाहेका थिए । त्यही मात्र माग थियो तिनीहरुको । आज यही एशियाको राजनीतिक भूगोलमा बंगलादेशको अलग्ग झण्डा फहराइरहेको छ । पाकिस्तानीहरु बंगलादेश जानलाई पासपोर्ट बोकेर जान्छन् । सिक्नलाई हामै्र वरिपरी थुप्रै्र कुराहरु छन् । सत्ताको मातबाट ओर्लन नचाहनेहरुले राजहठ त्याग्न् नसकिरहेको मात्र हो ।

कोही मान्छे आफ्नो समुदायको हुनसक्छ, त्यो भाषिक, धार्मिक वा भौगोलिक नै किन नहुन् । जसरी नेवारलाई आफ्नो भाषा प्यारो हुन्छ, त्यसरी नै खसआर्यलाई पनि प्यारो हुनुपर्छ । तर राज्य भनेको कुनै समुदायको पेवा होइन, राज्य त्यहाँ बसेका सबै जनताको हो । कसैले आफुले आफ्नो भनेको राज्यबाट आधाछटाक पनि कम अधिकार पाएको रहेछु भन्ने अनुभव हुन्छ, छटपटी स्वभाविक हो । यहाँ बस्ने यदि चेपाङ, राउटे, ह्योल्मो, चाम्लिङ वा बलामिले पनि खसआर्यले जतिकै सरकारी कामकाजमा आफ्नो भाषा प्रयोग गर्न पाएन भने कर तिर्दिन भन्ने अधिकार राख्दछ । कोही मान्छे नेपालको सीमाभित्र शासक समुदायको भन्दा भिन्दै भाषा बोल्ने समुदायमा जन्मेको कारणैलेमात्र उसले राज्यबाट पाउनुपर्नेै सेवा सुविधा पाउनका लागि शासक समुदायको भाषा सिकेर बोल्न पर्ने वाध्यतालाई लोकतन्त्र भनिँदैन ।

हो, आज भाषिक अधिकार गुमेको अनुभव गर्ने समुदायका नेतृत्वमा बस्नेहरुमा यो संवेदना हराउँदै गएको छ, कसैले टीका लगाइदिएर पिउन वा सोसरहको जागिर देला भन्ने आशमा यो जेठ १८को गर्मी पनि सिरक भित्र बसेर रेडियो सुनिरहेको छ । त्यसकारण विरोधको कुनै सानो कार्यैक्रम पनि भएन । तर जनता घाइते छन्, उनीहरु सहेर बसेका छन् तर बिर्सेका छैनन् र रगत बगाउने सही दिन पर्खेर बसेका छन् । आज शासन गर्ने भाषिक समुदायले यो कुरा मनमा राखेपुग्छ । कुनै दिन यो राज्य मेरो हाे, तिमीहरुको भाषा मेरो होइन भन्ने नारा लाग्न सक्छ यहाँ । अनि लोकतन्त्रको सही परिभाषा लेखिनेछ सँविधानमा फेरि ।
Published in www.esamta.com on 2017 06 02

Wednesday, May 31, 2017

Sunday, May 28, 2017

170528 छाउपडी जीवन : रजस्वलालाई अझै अछुतको व्यवहार


सन्दर्भ : महिनावारी सरसफाइ दिवस
राजेन मानन्धर
रजस्वला भएकी महिलालाई अलग्ग व्यवहार आज पनि काठमाडौं लगायतका गाउँ शहर जहाँ पनि धेरै थोरै गरिन्छ । समाजले गरिएको यस्तो व्यवहारले गर्दा एकातिर उनीहरु नै यसबारे खुलेर बोल्न सकिरहेका छैनन् भने यस्तो बेलामा उनीहरुलाई चाहिने विशेष स्वास्थ्य सेवा वा सुविधा उपलब्ध भइरहेका हुँदैनन् । त्यसमा पनि सुदुर पश्चिमको जिल्लाहरुमा रजस्वला भएका महिलाहरुमाथि गरिने अमानवीय व्यवहार शहरमा बसेर कल्पना गरिने भन्दा पनि बढी पीडादायक हुन्छन् ।
अछाम लगायत सुदूरपश्चिमका अधिकांश सुगम शहर र दुर्गम गाउँको एक दुर्भाग्य । यस सौम्य, प्राकृतिक सौन्दर्य, अगाध जलश्रोत, भाषा, भेषभूषा र अन्य थुप्रै सम्पदाको गर्व गर्ने यहाँका खस आदिवासीहरुको एउटा तितो यथार्थ भनेको छाउपडी हो ।
छोरी मान्छे एउटा उमेरमा पुगेपछि छाउ (रजस्वला) हुनु भनेको एक सामान्य शारीरिक प्रक्रिया हाे । यो भनेको महिला शरीरको धर्म हो । यसको अरु कुनै धर्म संस्कृतिसँग कुनै प्रकारको पनि सम्बन्ध हुँदैन । यो कुनै देउतालाई मन पर्नुपर्छ वा मन नपर्नसक्छ भन्ने पनि आवश्यक कुरा होइन । यदि कुनै देउतालाई यो मन पर्दैन भने ऊ देउता होइन । कुनै देवतालाई महिलाको रुपमा पुज्ने हो भने त्यो देवीमा पनि त यो एउटा गुण हुनुपर्छ, होइन भने त्यस देवीलाई महिला बन्ने पनि अधिकार हुँदैन ।
हुन त विश्वका अरु अरु देशमा पनि रजस्वलासँग सम्बन्धित विभिन्न मिथक वा कथा र अन्धविश्वास गाँसिएका हुन्छन् । प्राचीनकालमा जुदाइज्म र बाइबलको युगमा महिलाहरुलाई यस कुरामा भेदभाव गरिन्थ्यो, अझ पुनर्जागरणकालमा समेत यसलाई हेय वा फोहोर कुरा भन्ने गरिन्थ्यो । २०औं शताब्दीमा पुग्दापुग्दै युरोपले यसलाई सहजरुपमा स्वीकार गर्‍यो, यो स्वास्थ्य र सरसफाइको कुरा भनेर बुझ्यो अनि यसलाई सहज र सुविधाजनक गर्न विभिन्न प्रयोगहरु गर्‍यो ।
तर हाम्रो हिन्दु धर्मको बाहुल्यता भएको देशमा भने आजसम्म महिलाहरु यस विषयमा सुन्ने गरेर कुरासम्म गर्न पनि सक्दैनन् । हिन्दूधर्ममा धेरै किसिमबाट यसलाई घृणा गरेको, यसबेलामा महिलाहरुलाई नै अपमानित गरेका धेरै दृष्टान्त दिन्छन् हिन्दु धर्मका विद्वानहरु । रजस्वला भएको बेलामा अन्न फूल, बालीनालीमा छुन हुँदैन, चुलाचौका गर्न हुँदैन, मन्दिर जानु हुँदैन, पूजा गर्न हुँदैन भन्ने चलन अद्यापि हिन्दुहरुमा र हिन्दु धर्म ग्रहण गरेका जनजाति परिवारमा पनि धेरैथोरै पाइन्छ ।
योभन्दा अलग्ग नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा – विशेष गरी दार्चुला, बैतडी, डडेलधुरा, बझाङ, बाजुरा, अछाम, हुम्ला, मुगु, जुम्ला, कालिकोट इत्यादि जिल्लामा – रजस्वला हुनुको अर्कै अर्थ र नियति छ । त्यहाँ कुनै किशोरी वा महिलालाई रजस्वला अवधिभरि आफ्नै घरमा बस्ने पनि अधिकार हुँदैन ।
उनीहरुलाई विश्वास छ कि उनीहरुका कुलदेउता जहाँ पनि हुन्छन् – खेतमा, बारीमा, चौरमा, पहाडमा, खोलामा, डाँडा पाखामा, घरमा, बगैंचामा, भान्छामा, भर्‍याङमा, कोठामा । उनीहरुको देउतालाई रजस्वला हुने महिलाहरु अशुद्ध हुने भएकाले मन पर्दैन रे, अनि उनीहरु अगाडि पर्‍यो भने, छोयो भने ती कुलदेउताहरु रिसाउँछन्, परिवारको नाश हुन्छ, बाली सपिँदैन रे । अझ यस्तो चलन बारेन भने मुख बाङ्गिन्छ वा बाघ आएर खान्छ भन्ने समेत विश्वास पाल्छन् तिनीहरु, त्यो पनि आजको युगमा ।
त्यसैले उनीहरुले रजस्वला भएकाहरुले गर्दा आफ्ना देउताहरु नरिसाउन् भनेर आफ्नै आमा, श्रीमति वा छोरी नै भए पनि त्यस्तो बेलामा घरमा सुत्न दिँदैनन् । अझ उनीहरु यताउति जालान् र बाटोमा देउता भेट्लान् भनेर कतै जान पनि दिइँदैन, कैद गरेर राख्नु उचित सम्झिन्छन् । आफ्नो देउता नरिसाउन् भनेर महिलाहरुका इच्छा, स्वास्थ्य र स्वतन्त्रताको समेत बलिदान दिइन्छ । मानिसलाई रुवाएर देउतालाई खुशी पारिन्छ ।
सामान्य स्थानीय भाषामा छाउ भनेको रजस्वला हो अनि पडी भनेको प्रथा । यस्तो बेलामा बस्ने ठाउँलाई छाउगोठ भनिन्छ । यो छाउगोठ ठाउँअनुससार फरक हुन्छ । कतै गाईभैंसी नै राख्ने ठाउँमा पठाइन्छ भने सामान्यतयाः अलग्गै छाउगोठ बनाइएका हुन्छन् । एकजना पनि खुट्टा पसारेर सुत्न नमिल्ने, घुँडा टेक्दा पनि टाउकेले छतमा छुने । त्यहाँ झ्याल हुँदैन, झ्यालजत्रो घस्रेर जाने चौकोस हुन्छ, खापा हुँदैन, फलेक ढप्काएर हावा छेकिन्छ । स्वाभाविक हो, सर्प इत्यादिको डर त छँदैछ, बलात्कारको शिकार हुने सम्भावना समेत छ । यस्तो बेलामा स्यानिटरी प्याडजस्तो केही नहुँदा फोहोर र संक्रमण त हुने नै भयो ।
कति दिन छाउ बस्ने भन्ने गाउँ र समयअनुसार फरक हुन्छ । सामान्यतयाः किशोरीहरुलाई पहिलोपल्ट रजस्वला हुँदा एघार दिन र अरु बेला सात दिन छाउ राखिन्छ । आजभोलि चार दिन राख्छौं भन्छन्, बाहिरियाहरुले सोधे भने ।
यी क्षेत्रबाट काठमाडौं आएर बसेका थुप्रै नेताहरुको नाम लिन सकिन्छ । त्यहाँबाट आएकाहरुले देश बनाएको डिङ हाँक्छन् उनीहरु  तर आफ्नो क्षेत्र जसको खण्ड र अखण्डको नाममा आन्दोलन पनि गर्छन् तर यहाँको छाउपडीबारे भने कोही बोल्दैनन् । महिला अधिकारका कुरा गर्नेहरु पनि यसबारे आन्दोलन चलाउँदैनन्, चलाएको देखिँदैन वा सार्थक भएनन् ।
करिब २० वर्ष अगाडि अस्मिता पत्रिकाले यसबारे कुरा उठाएको थियो । अहिले पनि छिटपुट लेखरचना वा रिपोर्टहरु छापिन्छन् । यहाँ घरैपिच्छेजस्तो गैरसरकारी संस्थाहरु भेटिन्छन् । कतिपय गाविसमा छाउपडी मुक्त भनेर बोर्ड राखिएका हुन्छन् तर छाउगोठमा आवतजावत भएको दृश्य भने देखिन्छ नै । कतिले गोठ भत्काउने अभियान चलाएको पनि सुनिन्छ, तर प्रथा भत्काउँदैनन् उनीहरु ।
माओवादीले पनि केही त गर्न खोजेको जस्तो देखिन्थ्यो । सन् २००५ मा सर्बोच्च अदालतले नै छाउपडी प्रथा अन्त गर्न निर्णय गरिदिएको थियो तर व्यवहारमा भने यसलाई रोक्न सकिरहेको छैन । अहिले पनि बजारतिर नयाँ मान्छे देखियो कि त्यहाँका पुरुषहरु आफै छाउपडीका कुरा गर्न तम्सिन्छन् । एनजिओ आयो भनेर जिस्काउँछन् अनि दिउँसो बजारमा छाउपडीको विरोध गर्ने आइमाईहरु आफै छाउ बस्छन् भनेर गिज्याउँछन् । पक्कै पनि समस्या धेरै छ, भन्न जस्तो सुल्झाउन त्यति सजिलो छैन ।
Published in www.esamta.com on 2017 05 28

Sunday, May 21, 2017

170521 जातीय आन्दोलनको तराजुमा नेवाः देय् दबूको अधिवेशन


राजेन मानन्धर
अधिवेशन हुन्छ–हुँदैन, चुनाव गर्ने–नगर्ने जस्तो शंका–उपशंका र सहमति–असहमतिभित्र अन्ततः देशभरिका नेवाःहरुको साझा मञ्च भनिएको नेवाः देय् दबूको ६ वर्षसम्म रोकिराखेको अधिवेशन दाङ्गको घोराहीमा हालै बैशाख ८ र ९ गते सम्पन्न भएको छ ।

सहमतिमा असहमति
चुनाव गरेर एक योग्य र सबैको मनले खाएको व्यक्तिलाई अध्यक्षमा चुन्ने सामान्य प्रक्रियालाई रोक्न सत्यमोहन जोशी, दुर्गालाल श्रेष्ठ जस्ता सर्वमान्य व्यक्तिहरुलाई समेत साक्षी राखी कथित भद्र सहमति भनी आठ वर्षदेखि अध्यक्षको कुर्सीमा बसेका नरेश ताम्राकारलाई नै अध्यक्ष बनाइने भन्ने सहमति गरिएपछि मात्र यो वर्ष अधिवेशनको सम्भावनाको ढोको खुलेको थियो ।
राष्ट्रिय संस्था भनिसकेपछि त्यसको राष्ट्रिय अध्यक्ष चुन्ने काम काठमाडौंको एक कोठामा गरिएको भनिएको सहमतिलाई उपत्यका बाहिरका ६० जिल्लाका प्रतिनिधिहरुले आँखा चिम्लेर स्वीकार गर्नु आवश्यक थिएन । अझ अध्यक्ष मात्र होइन अब वरिष्ठ उपाध्यक्षको पद सिर्जना गरेर उसलाई स्वतः अध्यक्षमा पदोन्नति गर्ने व्यवस्था रातारात हुने हो भने अन्य जिल्ला र प्रदेशका प्रतिनिधिहरुले पनि त्यो कसैका निम्ति बनाइएको पदमा लडेर जित्न पाउनुपर्छ भन्ने माग आउनु स्वभाविक थियो । यसैलाई काठमाडौंमा सहमति तोडिएको भनेर हल्ला फिजाइयो ।
सहभागिता
नेवाःदेय् दबू स्थापना गरेकाहरु, भाषा जातीय अधिकारका लागि लडेकाहरु अनि काठमाडौं उपत्यकाका नेवारहरुकै उपस्थिति नगण्य थियो । तर पनि यहाँ यो बेलामो दाङय् नेवारहरु भेला भएकै थिए । अधिवेशनमा भाग लिन भनेरै ६४ जिल्लाकां ४५० जना भन्दा बढी दाङ्गसम्म पुग्नु भनेको चानचुने कुरा होइन । ती मध्ये एउटा जिल्लाका प्रतिनिधिहरु आएनन् र एउटा जिल्लाका प्रतिनिधिहरु आएर पनि मतदान नगरी गए भन्ने सुन्नमा आए । जे होस्, काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुर जस्तो लाखौं नेवारहरु भएको ठाउँबाट निकै थेरै प्रतिनिधि आएपनि तनहुँबाट मात्रै ४०जना प्रतिनिधि पुग्नु र क्षेत्र नं १ बाट मात्र १००जना प्रतिनिधि पुग्नु सामन्य होइन । अधिवेशनको यही ठुलो उपलब्धि भयो ।
र्यालि नै नेवारहरुको आकर्षण
अधिकार लिने ठाउँमा पछि परेपनि आफ्नो प्रदर्शन गर्न भने नेवारहरुले जानेका छन् । बिहानै शुरु गर्दा हुने रयाली कसलाई के गर्न हो दिउँसो १२ बजेको टन्टलापुर घाममा निकालियो । लगभग पाँचसय नेवाहरु, तीमध्य कति त परम्परागत पहिरनमा धिमे र बाँसुरीको तालमा नाच्दै आएका पनि थिए कति । यति धेरै नेवारहरुले घोराही नगरपालिकाको नयाँ र पुरानो बस्तीमा गरेको यो परिक्रमा एक किसिमले ऐतिहासिक नै भयो ।
उपत्यका बाहिरका नेवारहरु
यही मौकामा विभिन्न जिल्लाबाट आएका केही प्रतिनिधिहरुसँग अनौपचारिक कुरा गर्दा उपत्यका बाहिरका नेवारहरुको भावना केही हदसम्म अनुभूति गर्न पाइयो ।

स्थानीयता, राजनीति र आफ्नो जीजिविषाको कारणले होला त्यहाँका नेवारहरुमा आफु किन नेवार हुँ भन्ने चेतना निकै कम पाइयो । उनीहरुलाई मातृभाषाको प्रेमले छुन सकेको देखिँदैन । कोही कोही अपवाद बाहेक त्यहाँ बाहिरी नेवारहरुले नेवाः भाय् बोलिरहेका थिएनन् । राष्ट्रिय अधिवेशनमा समेत भाषा बोल्न नसक्नेहरु जिल्ला प्रतिनिधि भएर आएको देखेपछि ती जिल्लामा सामान्य नेवारहरुमा भाषा सिक्नुपर्छ बोल्नुपर्छ भन्ने चेतना नपुगेको स्पष्ट हुन्छ । अर्को, देशभरिका आदिवासी जनजातिहरु पहिचान सहितको राज्यका लागि आन्दोलित भइरहँदा उपत्यका बाहिरका नेवारहरु भने यस आन्दोलनप्रति उदासीन भएको मात्र होइन घुमाउरो पाराले यसको विरोध गर्न चाहिरहेको बुझिन्छ । जसरी काठमाडौं उपत्यका नेवाः राज्यको रुपमा स्थापित भएपछि यहाँ बस्ने सबै गैरनेवारहरु सुरक्षित हुन्छन् त्यसरी नै उनीहरुको जिल्लमा सो सरहको राज्य स्थापना भएमा त्यहाँका नेवारहरु सुरक्षित हुन्छन् भन्ने विश्वास बन्न नसकेको देखिन्छ । जब दबूका जिल्ला शाखाहरु नै पहिचानको पक्षमा देखिँदैन भने यो आन्दोलनले काठमाडौं उपत्यकामा कसरी गति लिन्छ ?

उद्घाटन, संरक्षकको उद्घोष र अध्यक्षको स्वीकारोक्ति
थाकेका र्यालि सहभागीहरुलाई सिधै उद्घाटन सत्रमा बसाए । दई घण्टाभन्दा लामो भाषण भयो, नाचगान भए, सबैलाई रमाइलो भयो । तर त्यहाँ ६४ जिल्लाका प्रतिनिधिहरु उपस्थित भएको मौकामा नेवारहरुको गौरवमय विगत, वर्तमान अवस्था, उनीहरुको पहिचानको मुद्दा, अबको गन्तव्य, त्यसकोलागि अपनाउनुपर्ने रणनीति अनि प्राप्त गर्नुपर्ने लक्ष्यका बारे केही कुरा भएन । त्यति धेरै पैसा खर्च गरेर, १८घण्टा, २४घण्टा बसमा यात्रा गरेर आएकाहरुलाई दिन दबूको नेतृत्वसँग केही रहेन छ ।

उद्घाटन सत्रमा दबूका संरक्षक मल्ल के सुन्दरको उद्घोष अनि अध्यक्षको स्वीकारोक्ति उल्लेखनीय भयो । मल्लले त्यति लामो भाषणमा दबूको अधिवेशन भनेकै काठमाडौंको भद्रसहमति अनुसार आठ वर्षसम्म अध्यक्षको पदमा आसिन नरेश ताम्राकारलाई नै अध्यक्ष बनाइनुपर्ने भन्ने एकसूत्रीय माग राखे । त्यतिमात्र होइन, उनले त्यो माग स्वीकार गर्न नचाहनेहरुलाई नेवार–नेवारको बिचमा फुट ल्याउने विखण्डनकारी हुन् भन्ने समेत सार्वजनिक रुपमा घोषणा गरे ।
त्यसपछि आठ वर्ष अगाडि सर्वसम्मतिबाटै अध्यक्ष पदमा बसेर विभिन्न बहाना बनाई अधिवेशनसमेत नगरी बसेका अध्यक्ष नरेश ताम्राकारले उहाँ मल्लदाइ नै आजसम्म नेवाः देय् दबूका ड्राइभर रहेको र आफुले एकजना खलासीको भूमिका मात्र निभाएको भन्ने स्वीकारोक्ति अभिव्यक्ति दिनेबित्तिकै त्यहाँ एउटा सन्नाटाको वातावरण सिर्जना भयो । दबूको दुइदशक लामो आन्तरिक खिचातानी बुझेकाहरुले जिस्किएरै उहाँ संरक्षक मल्ललाई किंग–मेकर भनेर कटाक्ष गर्नेहरुलाई उहाँले उक्त आधिकारिकता दिनुभयो । आफु अध्यक्ष भएर पनि अध्यक्ष होइन भनेर दबू भन्ने संस्था रिमोट कन्ट्रोलबाट सञ्चालित भइरहेको हो भन्ने अहिले आएर रहस्योद्घाटन भयो । शायद दाङ्गसम्म गएर अधिवेशन गर्नजानुको सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि यति नै होला ।
दिनभरी भोकै रयालीमा घुमेर आएका सयौं प्रतिनिधिहरुलाई पानीको समेत व्यवस्था नगरिदिएर अँध्यारो पर्दै गर्दा बन्द सत्रको आयोजना भयो लामखुट्टेले टोक्ने अँध्यारो खुल्ला चौरमा । संगठनात्मक प्रतिवेदनलाई एकजना जिल्ला प्रतिनिधिले यसमा आधारभूत कुरा पनि छैन भनेर दुत्कारे । साबिक समयभन्दा छ वर्ष पछि आयोजना भएको अधिवेशनले पनि आफ्नो सामान्य औचित्य प्रमाणित गर्न सकेन — प्रतिनिधिहरुमा छलफलमा भाग लिने उत्साह रहेन, बिस्तारै खाना खाने ठाउँमा भिड बढ्न थाल्यो । आर्थिक प्रतिवेदनमा सबै कुरा आयो पैसाको कुरा खुलस्त आएन । अनियमितता बुझेका काठमाडौंका प्रतिनिधि आउन पाएनन्, नबुझेका मोफसलका प्रतिनिधिहरुमा पनि आफ्नो पेटमा मुसा दौडिरहँदा त्यो प्रतिवेदनमा लेखिएको कुरा मोबाइलमा टर्च बालेर पढिरहने धैर्य रहेन । यस्तै बेला उता खाना खाने बेला भएको सूचना आइदिँदा प्रतिवेदन पास गर्ने हल शुन्य जस्तै भयो । यसलाई आयोजकको सफलता भनौं या असफलता, प्रतिवेदन पास भएको घोषणा गरियो । अझ आयोजकको त्यो खुल्ला चौरमा दश पन्ध्र जना बसेर फेरि विधान संशोधन जस्तो महत्वपूर्ण काम गर्ने कोशिस त्यहाँ बाँकी केही प्रतिनिधिहरुको विरोधको कारण सफल हुन सकेन ।
राती त्यहाँ सुनियो, विधान संशोधन भनेर जुन बुँदा राखेर भद्र सहमति भनी काठमाडौंमा संशोधनको प्रस्तावको ड्राफ्ट बनाइएको थियो त्यसमा त्यही मुख्य बुँदा नै थिएन, अर्थात् दाङ्ग पुगुन्जेल वरिष्ठ उपाध्यक्षलाई स्वतः अध्यक्ष बनाइने भन्ने प्रावधान हटाइयो । जुन गर्छु भनेर सहमति गरिएको थियो त्यहीे प्रावधान हटायो भने सहमति भंग हुने कि प्रावधान हटेपछि प्रत्याशीले उम्मेदवारी दिएपछि सहमति तोडिन्छ भन्ने अन्योलका बिच पवित्र वज्राचार्यले आधारातमा फेसबुकमार्फत उम्मेदवारी दिने घोषणा गरे । त्यसपछि दाङ्गका केही होटल र रिसोर्टहरुमा बिहान तीन बजेसम्म हलचल भइरह्यो ।
चुनाव चुनाव
चुनाव भयो— शायद देय् दबूको यति लामो कलह, असमझदारी र जालझेलको इतिहासमा यो नै सबैभन्दा सुखद र स्वर्णिम क्षण हुनुपर्छ ।
छ बजे हुने भनेको चुनाव आठ बजे शुरु भएपनि, मतपत्रमा सही गर्ने व्यक्तिको अभाव भएपनि, मतदाताहरु दुईघण्टासम्म लाइनमा उभिनुपरेपनि, पालो आउँदा पनि मतपत्र नआइपुगेर भोट हाल्न नपाएपनि, मतपत्रमा कसरी चिनो राख्ने भनेर सिकाउने नभएपनि, एउटा प्रदेशका मतदाताको नाम अर्को प्रदेशबाट निस्किएपनि, संस्थाको छाप र फोटो नभएको प्रतिनिधिपत्रको मात्र आधारमा भोट हाल्न पाइएपनि, मतदान केन्द्र जस्तो संवेदनशील ठाउँमा पनि बत्ती नभएर छामछुम गर्दै मोबाइलको टर्चका भरमा भोट राख्नुपरेपनि, अनि आमन्त्रित कलाकारहरुलाई पनि भोट खसाल्ने व्यवस्था गरिदिएपनि आखिरमा चुनाव भइछोड्यो ।
नेवारहरुकै साझा संस्थाको अधिवेशनमा राजनीति पार्टीहरुले रुची देखाएन । यो अधिवेशनमा पार्टीले पठाएका उम्मेदवारहरु देखिएनन् । पहिचानवादी भनिएको संघीय समाजवादी फोरमले आफ्नो कार्यकर्तालाई यसमा सम्मिलित गराउने कोशिस नगरेको मात्र होइन आफ्नै दुई कार्यकर्ता प्रतिस्पर्धामा आउँदा पनि कुनै सहमति गराउन सकेन । उता पहिचान विरोधी भनिएको एमाले समर्थितहरुले संघीय समाजवादीपार्टीया नरेश ताम्राकार सहितको प्यानल पर्चा वितरण गरेको र यसबाट २७जना मध्ये २५जना एमाले समर्थकहरु नै जितेबाट नेवारहरु पार्टीमा राजनीति गर्न जान्दैन भन्ने फेरि प्रमाणित भएको छ ।

चुनाव भनेको जित्नलाई हो । आठ वर्षदेखि अध्यक्ष बनिरहेका ताम्राकारलाई १९३ मत व एक दिन अगाडि मात्र उम्मेदवारी दिएका बज्राचार्यलाई १५० मत आयो — जित्ने सबैलाई शुभकामना । सबैले चुनावको आशातित र अप्रत्याशित परिणामलाई स्वीकार गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
यति भनिसकेपछि पनि यहाँ उल्लेख गर्नुपर्ने कुरा के छ भने गएको दुई दशकमा सबैको भनिएको दबूले कहिल्यै आत्मलोचना गरेन, सिंहावलोकन गरेन, समीक्षा गरेन । दुईचार जना दबूलाई आफ्नो काखमा मात्र राखेर यसको विकास पनि हुन नदिनेहरुले आफुले भनेको मान्नेलाई लाभको पद दिने र गलतलाई गलत भन्नेहरुलाई शत्रुसमान व्यवहार गर्ने बाहेकको काम भएको देखिएन । अब यो दबू कसरी सबैको हुन्छ भनेर सबै पर्खिबसेको छ ।

हामी सबैले देखेकै हो । देशका सबै आदिवासी जनजातिहरु पहिचानको आन्दोलनमा होमिँदा दबूको उपस्थिति सँधै झीनो हुन्थ्यो । अन्य नेवार सँघसंस्था जुरमुराउँदा दबूको भने आफ्नै सबै पदाधिकारीहरुसमेत आन्दोलनमा उपस्थित भइदिँदैनथ्यो । देशमा पहिचानको आन्दोलन हुँदा, आफ्नै आदिभूमिमा स्वबासीलाई सडकविस्तारका नाममा भूमिहिन बनाउँदा पनि दबूले आफ्नो अस्तीत्व देखाउन नसकेको नजीर छ । अब यही नेतृत्वको नयाँ कार्यसमितिले कुनै नाटकीय परिवर्तन लिएर नेवारहरुको आवाजमा आवाज उठाएर सबै नेवारहरुलाई नेतृत्व दिन्छ होला भन्ने आशा गर्ने ठाउँ धेरै छैन । परिवर्तनको साँचो ढोका थुनेर बस्नेहरुकै हातमा छ । तैपनि दबूले अहिलेको राजनीतिक अवस्थाको सही आंकलन गरेर आफ्नो पाइलालाई सही मार्गतर्फ डोर्याई यसलाई साँचो अर्थमा नेवारहरुको राष्ट्रिय संगठन बनाओस् भन्ने शुभकामना ।
Published in www.esamata.com on 2017 05 21

Wednesday, May 17, 2017

suchana

Tuesday, May 16, 2017

Wednesday, May 10, 2017

Tuesday, May 9, 2017

Friday, May 5, 2017

170502 नेवाः देय् दबू दाङ तःमुँज्याया सन्देश



राजेन मानन्धर




तःमुँज्या जुइ–मजुइ, चुनाव यायेगु–मयायेगु थज्याःगु शंका–उपशंका व सहमति–असहमतिया दुने अन्ततः नेवाःत दक्वसिया मंकाः दबू धयातःगु नेवाः देय् दबूया खुँदतक दिकातःगु खुक्वःगु तःमुँज्या दाङया घोराहीइ क्वचाःगु दु । आः कमसेकम नेवाः देय् दबूयात न्वायेम्वाःल, ध्याचु नकेम्वाःल, छु दइगु व छु मदइगुया आशाय् तक्यनाच्वनेम्वाःल ।



सहमतिया असहमति

चुनाव यानाः योग्यम्ह व यक्वस्यां यःम्ह मनूयात नायः पदय् थ्यंकेगु सामान्य प्रक्रियायात पनेत सत्यमोहन जोशी, दुर्गालाल श्रेष्ठ थज्याःपिं सर्वमान्यतय्त तकं साक्षी तयाः कथित भद्र सहमति धकाः पुलांम्ह नायः नरेश ताम्राकारयात हे नायः जुइके बिइगु बाचा यायेवं तिनि तःमुँज्यां मूर्त रुप कायेखन ।




राष्ट्रिय दबू धासेंलि उकिया राष्ट्रिय अध्यक्ष ल्ययेगु ज्या येँया छकू क्वथाय् यानावःगु सहमतियात स्वनिगःपिनेया ६०गु जिल्लाया प्रतिनिधिपिन्सं जिमिसं मानेयायेफइमखु धाइगु स्वभाविक खः । अध्यक्ष जक मखु, आः वरिष्ठ उपाध्यक्षया पद सिर्जना यानाः वयात अटोमेटिक रुपं अध्यक्षय् पदोन्नति यायेगु व्यवस्था रातारात जुइगु खःसा मेमेगु जिल्ला व प्रदेशया प्रतिनिधिपिन्सं नं थः व सुयातं लालिपप बिइत दयेकूगु पदय् ल्वानाः वनेदयेमाः धइगु माग वल । थुकियात येँय् सहमति त्वाःदूगु धकाः बय्बय् यात ।


सहभागिता

नेवाःदेय् दबू नीस्वंपिं, भाषा जातिया निंतिं ल्वानाच्वपिं स्वनिगःया नेवाःतय्गु उपस्थिति मदुसां भाषिक अधिकार, नेवाः पहिचानव आदिवासी जनजातिया अधिकारया आन्दोलनय् ऐक्यवद्धता क्यनेत प्यम्ह मनू ममुनीगु देय् दबुलिइ थन दाङय् धाःसा मुंगु हे खत । नेवाः देय् दबूया तःमुँज्याय् ब्वति कायेत धकाः जक ६४गू जिल्लायापिं ४५० स्वयाः मल्याक्क मनूत दाङतक वनेगु धइगु चाःचू खँ मदु । छगू जिल्लायापिं मवः, अले मेगु जिल्लायापिं भोट मकुतकुुसें लिहाँ वन धाःगु न्यना । न्ह्यागुसां गन येँ–यल–ख्वप थज्याःगु लाखौं नेवाःत दुथाय् प्यम्ह–न्याम्ह जक प्रतिनिधित वइगु खःसा तनहुँनं जक हे ४०म्ह प्रतिनिधि थ्यनीगु, क्षेत्र नं १ यापिं हे जक १००म्ह थ्यनीगु खँयात चाःचू तायेके मजिउ । तःमुँज्याया तःधंगु उपलब्धि थ्व हे जुल ।



र्यालि हे नेवाःतय्गु आकर्षण

कायेथाय् कायेमसःसां नेवाःत थःत ब्वये धाःसा सः । सुथ न्हापां चाःहिले दुसा जिउ धइगु सामान्य खँ जुयाच्वंगु खःसां सुयात छु यायेमालाः मसिउ र्यालि झिंनिताः ईया क्वय्कीगु निभाःया क्वय् जक जुल । थ्यं मथ्यं न्यासः नेवाःत, उकिसं गुलि ला नेवाः वसः पुंकाः हयातःपिं प्याखं हुलीपिं कलाकारत हे प्याखं हुला, धिमय् थाना, बाँसुरी पुयाः घोराही नगरपालिकाया न्हूगु व पुलांगु शहरया परिक्रमा छगू कथं ऐतिहासिक हे जुल । दाङयापिन्सं खन नेवाःतय्गु तजिलजिया छगू झाँकि थ्व हे मौकाय् ।


उद्घाटन, संरक्षकया उद्घोष व अध्यक्षया स्वीकारोक्ति

त्यानुक र्यालि चाःहिलावःपिन्त तप्यंक उद्घाटन सत्रय् फ्यतुकल । निघौस्वयाः मल्याक्क भाषण जुल, प्याखं क्यन । तर अन ६४ जिल्लाया प्रतिनिधि वयाच्वंबलय् नेवाःतय्गु गौरवमय विगत, वर्तमान अवस्था, उमिगु मुद्दा, आः वनेमाःगु लँ, उकिया रणनीति अले प्राप्त यायेमाःगु लक्ष्यया बारे धाःसा खँ मजू । उलिमछि ध्यबा फुकाः, १८घौ, २४घौ बसया यात्रा यानावःपिन्त देय् दबूया नेतृत्वयाके बिइगु छुं हे मदयेधुंकल ।




मेगु स्वयाः नं अन संरक्षक मल्ल के सुन्दरयागु उद्घोष अले अध्यक्षया स्वीकारोक्ति उल्लेखनीय जुल । मल्लजुं अपाय्मछि हाकःगु भाषणय् नेवाः देय् दबूया अधिवेशन धइगु हे स्वनिगःया भद्रसहमति कथं गुँदतक अध्यक्षया पदय् च्वनाच्वनादीम्ह नरेश ताम्राकारयात अध्यक्ष हे दयेकातयेमाः धयगु एकसूत्रीय माग न्ह्यब्वयादिल । उलिजक मखु, वय्कःया व माग स्वीकार मयाइपिन्त नेवाःनेवाःया दथुइ विभाजन हइपिं व विखण्डनकारी धइगु आरोप नं सार्वजनिक कथं हे बियादिल ।




व धुंकाः लिपा च्यादँ न्ह्यः सर्वसम्मतिं हे अध्यक्ष पदय् च्वनाः विभिन्न बहाना तयाः अधिवेशन तकं मयासे च्वनाच्वंम्ह अध्यक्ष नरेश ताम्राकारं वय्कः मल्लदाइ हे आः तक नेवाः देय् दबूया ड्राइभर अले थः छम्ह खलासी छक खः धकाः स्वीकारोक्ति अभिव्यक्ति बिइवं अन छगू सन्नाटाया वातावरण ब्वलन । ख्याःथें नीथें उम्ह संरक्षकयात नागःतुगःयाइपिन्त वय्कलं आधिकारिकता बियादिल, थः नायःजुयाः नं नायः मखु धकाः, नेवाः देय् दबू धइगु रिमोट कन्ट्रोलं सञ्चालित जुयाच्वंगु संस्था जक खः धकाः अपाय्जि सभाय् आः वयाः रहस्योद्घाटन यानादिल । शायद दाङतक वनाः अधिवेशन याःवनागुया दकलय् तःधंगु उपलब्धि थुलि हे जुइ ।

न्हिछि नयेपित्याक चाःहिला वःपिन्त च्या, खाजा ला छु लःतकं त्वनेगु व्यवस्था मयासे खिउँखिउँ धायेधुंकाः बन्द सत्रया आयोजना जुल । मत हे मदुगु व नं पत्तिं न्याइगु खुल्ला चौरय् । संगठनात्मक प्रतिवेदनय्यात छम्ह जिल्लाया प्रतिनिधिं थ्व स्वयाः बांलाःगु प्रतिवेदन ला जिमि जिल्लाया चिकिचाधंगु संस्थां दयेकी धकाः लाय्बुल । जुइमाःगु ई स्वयाः खुदँ लिपा जूगु तःमुँज्यां नं थःगु सामान्य औचित्य प्रमाणित यायेमफुत — छलफलय् ब्वतिकायेगु उत्साह खनेमन्त, बुलुहुँ जा नयेथाय् पिउवन । आर्थिक प्रतिवेदनय् दक्वं खँ वल, ध्यबाया खँ मवः । थूपिं प्रतिनिधि वये हे मखन, मथूपिं प्रतिनिधिपिनि नं प्वाथय् छुँ ब्वाँय् वनाच्वंगु इलय् व प्रतिवेदनय् च्वयातःगु आखः मोबाइलया टर्च च्याकाः ब्वनाच्वनेगु धैर्य दइमखुत । उबलय् हे उखे जा नयेगु ई जुल धकाः धायेवं नःवनीपं ग्वाः ग्वाः खदेदत थुखे प्रतिवेदन पास यायेग हल शुन्य थें जुयावन । थुकियात आयोजकया सफलता धयादिसँ वा असफलता धयादिसँ, प्रतिवेदन पास जुल धइगु घोषणा जुल । 


आयोजकया खुल्ला थासय् झिम्ह झिंन्याम्ह च्वनाः हानं विधान संशोधन थज्याःगु महत्वपूर्णगु ज्या यायेगु कुतः प्रतिनिधितय्गु विरोधया कारण सफल जुइमफुत । 


बहनी न्यनेदत, गुुगु बुँदा तयाः भद्र सहमति धकाः येँनं हःगु विधान संशोधनया प्रस्ताव खः उकिइ मुख्य बुँदा हे मदु, अथे धइगु अन थ्यंबलय् वरिष्ठ उपाध्यक्षयात स्वतः अध्यक्ष दयेकीगु प्रावधान दुथ्याका मतः । गुगु सहमति जुल उगु हे प्रावधान मतलकि सहमति त्वाःदइगु लाकि अध्यक्ष पदय् चुनावय् ल्वायेमखु धकाः वचन बिउम्हस्यां आः जि नं चुनाव मल्वासे मजिल धकाः घोषणा यात कि त्वाःदइ धइगु अन्योलया दथुइ पवित्र वज्राचार्यं बाचाइलय् फेसबुकय् उम्मेदवारी बिइगु घोषणा यायेवं दाङया थ्रिस्टार होटलय् व भिंगरेली रिसोर्टय् सुथसिया स्वताः ईतक नं हलचल जुयाच्वन ।


चुनाव चुनाव

चुनाव जुल— शायद देय् दबूया अपाय्मछि हाकःगु वाच्यावाच्या द्वाच्याद्वाच्या च्वंगु इतिहासय् दकलय् सुखद व स्वर्णिम क्षण थ्व हे जुइ ।




खुताइलय् याये धाःगु चुनाव च्याताइलय् जुइगु, मतपत्रय् इलय् ल्हाःचिं तयेमखनीगु, निघौतक झ्वलय् दनाच्वनेमालीगु, पाः वयेकाः नं मत कुतकेमखनीगु, मतपत्रय् गुकथं चिं तयेगु धकाः स्यनीपिं मदइगु, छगू प्रदेशया मतदाताया नां मेगु प्रदेशय् लाकातःगु, संस्थाया छाप व प्रतिनिधिया फोटो मदूगु प्रतिनिधिपत्रया भरय् मत कुतकेदइगु, मतदान केन्द्र थज्याःथाय् तकं मत मदया पचिपचि यानाः व मोबाइलया टर्चया भरय् भोट कुतकेमालीगु, अले कलाकारतय्सं नं भोट कुतके दइगु व्यवस्थाया दथुइ चुनाव जुल । न्ह्याथे जूसां परिवर्तन पियाच्वंपिन्त आशा यायेगु लुखा चाल ।

उलि जक मखु, न्ह्यागु संघसंस्थाय् थःगु राजनीतिक प्रतिनिधित्व मालीगु मेमेगु पार्टीतय्सं नेवाःदेय् दबुलिइ थः मनू छ्वयेगुया औचित्य मखंगु, पहिचान विरोधी धकाः धयातःगु एमालें संघीय समाजवादीपार्टीया नरेश ताम्राकार सहितगु प्यानल पर्चा वितरण याःगु अले २७म्ह मध्ये २५म्ह एमाले समर्थकत वल धइगु नेवाःत पार्टीइ राजनीति यायेमसः धइगुया दसु खः ।



न्ह्याथेसां चुनाव धइगु त्याकेत खः । ताम्राकारयात १९३ मत व बज्राचार्ययात १५० मत वल — त्याःपिं दक्वसित भिंतुना । दक्वस्यां चुनावया आशातित व अप्रत्याशित लिच्वःयात स्वीकार यायेमाःगु खनेदु ।

उलि धायेधुंकाः नं थन ल्वःममनीगु खँ छता छु धाःसा वंगु निगू दशक दुने सकसिगु धयातःगु देय् दबूलिं गबलें आत्मलोचना मयाः, सिंहावलोकन मयाः, समीक्षा मयाः । निम्ह प्यम्ह देय् दबूयात मुलय् जक तयाः विकास जुइकेमबिइपिन्सं थः धइथे दुपिन्त लाभया पद बिइगु व गलतयात गलत धइपिन्त शत्रुसमान व्यवहार यायेगु बाहेक मेगु याःगु खनेमदु । देसय् पहिचानया आन्दोलन जुइबलय्, नेवाःतय्गु छेँ ल्यतुल्ययाः थुनीबलय् झिम्ह मनू पिहाँ मवइगु देय् दबुलिं आः गनं नं छुं कथंया नीतिगत हिउपाः ज्वनाः नेवाः पहिचानया लागि ल्वाःवइगु आशा यायेथाय् मदु । ताःचा परिवर्तनया लुखा तिनातइपिन्के हे तिनि । अथेसां व हे देय् दबुलिं आःया राजनीतिक अवस्थाया सही आंकलन यानाः थःगु पलाःयात खःगु लँपुइ लाकाः नेवाःतय्गु संस्था जुयावइधकाः मनंतुना ।

Sunday, April 9, 2017

170409 नेवारभित्रका दलितहरु


राजेन मानन्धर
कति राम्रो सुनिन्छ जब नेवार संस्कृतिविद्हरु अनि साहित्यकारहरु समेत अविरल भनिरहन्छ — नेवार भनेको यस्तो जाति हो जसमा वर्णभेद छैन, ठुलो सानोको सवाल छैन, सबैको आआफ्नो पेशा छ अनि त्यही पेशा अनुसार उनीहरुको वर्गीकरण मात्र गरिएको छ भनेर भन्दा । यो त बुद्धले भनेको जस्तो समाज भयो, माक्र्सले बताएको जस्तो राज्य भयो ।
तर यथार्थको आँखाबाट हेर्यो भने देखिन्छ संसारको कुनै पनि देश, राज्य वा गाउँ समेत पनि ठुलो सानोको विभेदबाट मुक्त छैन । सर टमस मुरको युटोपिया साँच्चै हुने भए त्यहाँ कस्तो हुन्थ्यो थाहा छैन तर आज साम्यवादी भनेर भन्ने देशमा पनि यो भेद व्याप्त छ भन्ने सुनिन्छ । यो वर्ण, जातको जंजाल विभिन्न रुपमा विभिन्न भेषमा जहाँतहीँ छ, हुन्छ नै । यसमा पनि हामीले नेवारहरुको समाजमा यो वर्णभेद अनि अछुत भनिनेहरु छैन भनेर भन्दै आइरहेका छौं — यो नेवारहरुलाई जनजाति मान्ने मौलिक र सैद्धान्तिक रुपबाट हेर्दा गलतसम्म होइन । तर मानवीय स्वभाव हो, जान्नेहरुले र भएकाहरुले आफुलाई ठुलो भनेर नभएकाहरु र नजानेकाहरुलाई सानो भन्ने रहर बोकेका हुन्छन् । शायद त्यसैले नै होला १४औं शताब्दीका राजा जयस्थिति मल्लले पनि भारतीय वर्णभेदी विद्वानहरु ल्याएरै यहाँ वर्णभेदको बीजारोपण गरे । अनि यो व्यवस्था राम्रो लागेरै त होला यहाँका सम्भ्रान्तहरुले यसको अन्त्य कहिल्यै चाहेन, मलजल नै दिइरहे — छ सय वर्ष पुरानो ऐतिहासिक दस्तावेजको आधारमा हामीले आज सामाजिक शासन गर्दै आइरहेका छौं — यस कुराको दोष आज हाम्रो टाउकोमा छ ।

बिरालोले फोहर लुकाएजस्तै हामीले यो कुरा जति लुकाएपनि यो लज्जास्पद सत्य विभिन्न विद्वानहरुले पत्ता लगाएकै छन् । विभिन्न विदेशी विद्वानहरुले हाम्रो व्यवहारमा छुत अछुतको भेद देखेका छन् । अझ उनीहरु नेवारभित्रको सानातिना विभेदलाई पनि ठुलो बनाए देखाइदिन मरिहत्ते गर्छन् । हुन पनि हो — आज पनि नेवारभित्र इनार छुन नदिने, घरभित्र छिर्न नदिने, छुन नहुने, भात खाइदिन नहुने, भोजमा सँगै राखेर खुवाउनु नहुने, भोजमा अलग्गै बोलाउनु पर्ने, बिहाबारी नचल्ने आदि विभिन्न किसिमका विभेदहरु देखिने नदेखिने गरी यथावत नै छ । हाम्रो ज्ञान र विद्वताले हामीलाई जति नै सभ्य बनाएतापनि आज पनि हाम्रो वरिपरी यसको घरको भात खाँदा घ्यु वा बेसार हालेको मात्र खानुहुन्छ, यसलाई घरभित्र हुल्न दिनुहुँदैन अनि यसलाई चिया ख्वाउँदा उसले आफ्नो जुठो आफै मस्काउनुपर्छ भन्ने मानसिकता अझै बाँकी छ । नेवारभित्र पनि हिन्दु त हिन्दु नै भए, बौद्ध नेवारहरु पनि छुवाछुतको व्यवहार गर्छन् भन्दा बौद्ध धर्मामलम्बीहरुलाई पत्याउन गाह्रो होला । त्यसैले नेवारहरुमा पनि दलित होलान् र ? भनेर प्रश्न गर्नु पनि बुद्धिमानी नहोला ।

आजको यो परिस्थिति र सामाजिक बनोटलाई हेरेर भन्न सकिन्छ वर्णभेद नभएको नेवार समाजमा तल्लोजात भनेर भनाइनुपर्नेहरुले आज भन्दा एकदुईसय वर्ष पहिले कति सामाजिक उत्पीडन भोग्नुपरेको थियो होला भनेर ।
आफ्नो आफ्नो पृथक पृथक धर्म संस्कृति भएर पनि एक ढिक्का भएर बसिरहेका नेवारहरुलाई यहाँका शासकहरुले विभाजित गरेर, लडाएर शासन गर्ने कोशिस आज मात्र होइन सयौं वर्षदेखि भइआएको हो । नेवारभित्रका उपाध्यायहरु र वज्राचार्यहरुलाई फुटाएको अनि वज्राचार्य र तुलाधरहरुलाई फुटाएको इत्यादि घटनाको संस्मरण यहाँ अझै बाँकी छ । आफुलाई माथिल्लो भनेर देखाउनुपर्नेहरुले नेवारहरुलाई फुटाउन सजिलो छ भन्ने बुझेकाले नै यस्तो घटना घटिरहेको छ भन्ने बोध गरे मात्र पनि यस्तो इतिहास फर्केर आउने सम्भावना कम रहन्छ ।

यसै सन्दर्भमा नेवार जाति र संस्कृतिका अभिन्न अङ्ग भएका च्यामे, पोडे, कुश्ले र खड्गी  (त्यसबेला गल्तीबश कसाई भनिएकाे)लाई कुनैबेला सरकारले बनेको दलित उत्थान विधेयकमा नाम राखेपछि यहाँ एक किसिमको खैलाबैला भएको थियो । नेवार नेतृत्व र संघसंस्थासँग छलफल नगरी बाहुन क्षेत्री प्रशासक र केही दलितहरुले नै आफ्नो स्वार्थका लागि नेवारहरुलाई दलितभित्र राखे भन्ने कुरा यहाँ चलेको थियो ।

त्यसपछि केही ढिलो भएपनि नेवारहरु दलित हुनसक्छ कि सक्दैन भन्ने चर्चा परिचर्चा हुनथाल्यो । आफ्नो परिचय खोज्न इतिहास र वर्तमानमा अध्ययन अनुसन्धान गरेर सत्य तथ्य अगाडि राख्ने काम सँधै सराहनीय हुन्छ । तर यहाँ आश्चर्यजनक कुरा के हुन्छ भने आफ्नै थरको परिचय खोज्न आफ्नो अस्तित्वको सही परिभाषा दिने मामलामा नेवार विद्वानहरु र नेवार नेताहरु कन्जुस भइरहको पाइन्छ । यसबाटै स्पष्ट हुन्छ नेवारहरुलाई सही र असल मार्गमा लानुपर्ने नेतृत्वको मनमै पाप छ ।

यसको कारण घामजसतै छर्लङ्ग छ । हामीले नेता मानेर आएका जति पनि छन् ती सबैजसो त्यही वर्गका छन् जुन वर्ग आफुलाई आधा इन्च माथि छ भने र प्रमाणित गर्न अरुलाई दश फिट तल खसालिरहन्छन् । उनीहरुमा आफुहरु माथिल्लो जातको भन्ने दम्भ छ । अनि नेवार समाजको आदर्श नमूना भएर देखाउनुपर्ने विद्वानहरुभित्र पनि यस्तो एउटा तत्व लुकेर रहेको हुन्छ जसले उनीहरुलाई आजका मितिमा पनि ती च्यामे, पोडे, कुश्ले र कसाइका साथमा बसेर भात खाने आँट गर्दैनन् । नेवारभित्र वर्गमात्र होइन वर्ण वा जातीय छुवाछुत पनि छ भन्ने राष्ट्रिय स्तरबाट प्रमाणित भइरहँदा पनि नेवार एकताको जपना गरेर बस्नेहरुले यो कटुयथार्थलाई चिर्ने खासै प्रयास गरेको पाइँदैन ।

सुनचाँदीकै वर्षा गरेर मठमन्दिर, बनाउन सक्ने नेवारहरुभित्र आज पनि दिनभरी काम गरेर पनि दुईछाक खान नसक्नेहरु छन्, कथित जातीय पेशा संकटमा पर्दा पनि आफ्नो पेशा गरेर खाने वातावरण छैन, उनीहरु शिक्षा, स्वास्थ्य र व्यवसायको क्षेत्रमा पछाडिको पछाडि नै परिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा आफ्नै समाजबाट तिरष्कृत र दलित भएर बस्नुपर्नेहरुले आफ्नो सामाजिक प्रतिष्ठा फिर्ता लिनकै लागि दलित आयोगको शरण गए त उनीहरुको के दोष ? अझ पनि नेवारहरुमा दुइचारवटा थरहरु त्यतिकै अपहेलित र तिरष्कृत छन् । यो कुरा सबैलाई थाहा छ ।

यो खुशीको कुरा हो कि यस्तो विभेद सहेर पनि ती च्यामे, पोडे, कुश्ले र कसाइहरुले आफुलाई नेवार नै भनेर स्वीकार गरिरहेका छन्, आफु नेवार भएर नेवार धर्म संस्कृतिमा आफ्नो योगदान सम्झेर नै आवाज राखिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा नेवार समुदाय, नेवारभित्रको नागरिक समाज, संघसंस्थाहरुका अगाडि पहिले कहिल्यै नआएको एक चुनौति खडा भएको छ । शुतुरमुर्गले बालुवाभित्र टाउको लुकाउँदैमा तुफान नआउने होइन, दुइचारजनाले नेवारमा दलित छैन भन्दैमा हाम्रो सोचाइर व्यवहारमा परिवर्तन आउने होइन । अहिले हामीले छातीमा हात राखेर शुद्ध मनले भन्नुपरेको छ — हामीलाई साँच्चै आफ्नो थोत्रो अभिमान, जातको आडम्बर प्यारो छ कि सम्पूर्ण नेवारहरुको समष्टीगत विभेदरहित परिचय प्यारो छ ।
एक्काइसौं शताब्दीमा पनि हामी प्रतिस्पर्धात्मक जीवन र सामुदायिक विकासभन्दा पनि को दलित र को दलित होइन भनेर भनिरहेका छौं । गुभाजु बर्मुको अगाडि स्यस्यः दलित, स्यस्यःका अगाडि ज्यापु दलित, ज्यापुका अगाडि साय्मि दलित, साय्मिका अगाडि प्वः दलित । आखिरमा हामी सबै दलित नै हौं, सत्ता हसुर्न पाएका गैरनेवार समुदायका अगाडि । सबैको एकै समस्या, सबैले मिलेर समाधान गरेमा हीत सम्पूर्ण जातिकै हुने हो ।

अब अर्को कुरा । कसैले चाहेर पनि नचाहेर पनि स्थानीय चुनावको कुरा आइरहेछ । स्थानीय जनप्रतिनिधिहरुमा दलितको उपस्थिति अनिवार्य बनाइएको छ, जुन अत्यन्त सराहनीय छ । अहिले पनि काठमाडौं उपत्यकाका महानगरपालिका, नगरपालिका र गाउँपालिकाहरुमा पनि स्थानीय व्यत्तिका साथै दलित उम्मेदवार देखिनुपर्नेहुन्छ चुनिनुपर्ने हुन्छ । अब कसरी सम्भ्रान्त नेवार नेताहरुले चुनाव लड्नका लागि अब उनै नेवार दलितहरुलाई उभ्याउँछ होला भन्ने धेरैलाई लागिरहेको अवस्था छ । स्थानीय चुनावमा स्थानीय व्यक्तिलाई नै उम्मेदवार बनाउनपर्ने वातावरण छ, अहिल्यै स्थानीय चुनावमा बाहिरियालाई नस्वीकार्ने खालका अभिव्यक्तिहरु सामाजिक सञ्जालहरुमा आइसकेको अवस्थामा पार्टीहरुले अब उपत्यकाका महानगरपालिकाहरुमा कमसेकम धार्मिक साँस्कृतिक र जातीय रुपमा उपेक्षित बनाइएका ती च्यामे, पोडे कुश्ले र  खड्गीहरुलाई उम्मेदवार बनाइनुको विकल्प देखिँदैन । अब उनीहरु शानका साथ उम्मेदवारका रुपमा नमस्ते गर्दै हाम्रा घर दैलोमा आउनेछन्, चुनाव जितेर आएपछि हामी नमस्ते गर्दै उनीहरुका घर घरमा धाउनुपर्नेछ । यो चुनावले अलिकति भएपनि यस आफैले सिर्जेको उँचनिचको खाडल कम पार्ने संकेत पाएको छु । यस्तो हो भने यस्तो चुनाव सँधै सँधै आओस् ।
Published on www.esamata.com on 2017 04 09 

Wednesday, March 22, 2017

Stimulating Sikkim (Part 4)


Razen Manandhar

November 20, Wednesday. Despite of my fatigue, I could not remain in the room. News of election was like piercing in my ears. I jumped out of my bed and suddenly went out of the room and strolled along the streets. It was quiet but untidy. Why one city is clean and other is so dirty? The same Nepali-origin people in Gangtok are tidy and here why is this Darjeeling is left so filthy by the same community people? I climbed down the hill up to the bus station. Stood by the roadside and bought a cup of tea. Mud, dirt and shops along the open drain - I found myself amid these things when I tried to climb up. Management come along development and mismanagement also follow. Darjeeling is now at this stage.

Some posters of freedom are stuck on the wall. This place has may fortunes and destinations - some want independent Gorkhaland, some want to be annexed to Sikkim. But those Nepalis-speakers in West Bengal have not been able to call themselves independent. And who knows, who is how much free in India.

We returned through Sonada - vehicles squeezed in crowd, people with Nepali faces scattered in the warm sun. And many more were those who looked like Bengalis. Roads are all same - full of bumps and pools.

Watched much-talked Keorsang through the vehicle window. I was too tired to get up and to take some pictures. Then we left for a land of green carpets - a beautiful piece of heaven. Coming down to serpentine road - Rohani Marg - is it taken there as an example of commitment to development in the most harsh topography.

The more we were done, the more hot we felt around us. The air became hot and also irritatingly unwelcome. I don't know when I fell asleep in the vehicle. We were at Ranigunj, all plains, the customs office at the Nepal-India border. Leaving India was not that difficult for foreign friends. We all entered Nepal. A sigh of relief for us, even though, at least this time, I did not have to face any problem.

Without delaying we grabbed one micro-bus. Dealt price and hired it till Chitwan. It was like galloping horse. We had most of our luggage on the roof, still we were sandwiched with our uneasy luggage. We were just like helpless chicks trapped under a basket.

Nepal's roads. The same old with series of potholes, chopped. Those who have taken to the destination of Constituent Assembly by showing similarly chopped road - who would they take care of our roads? Nepal's road and road to Constituent Assembly are similar. Our vehicle was heading toward the Constituent Assembly. 

It was midnight when we finally reached Sauraha of Chitwan, all were so tired that we could not even stand properly. God knows what w ate and if we really slept.

Translated by the author from the original travelogue in Nepalbhasha, Published in Naali bi-monthly in 1134 Thinla 9/2 (68) "Refreshing Sikkim" in 20140114

Monday, February 13, 2017

Wednesday, January 18, 2017

Stimulating Sikkim (part 3)


November 19, Tuesady. I actually have not arrived here, and the time has come to depart. I can't say whether I've stayed here or not. And god knows when I will be here again. I just want to hug her tightly. I have a dream of staying here long and write some concrete about local Newar society. I don't know when it will end in dream. I feel shy even to bid farewell, she will say - don't go, stay here for some more days. Or, will she bind me with her chain of love?



In the early morning, I went to return the Sim card. It is certain, I am going to checkout the room of Dela Mare. What the hotel, I'm saying good bye to Sikkim itself. I wish I could take a handful of this cleanliness, good-governance and peace to our Nepal. I grasped a handful of air, I will spread this love in Kathmandu.



On the way back in vehicle, my mind wandered. Some people are afraid that we are introducing "ethnic" provinces in Nepal. What is this? This is a state of India, where even Indians from other states cannot easily enter. So, they don't have people who litter, spread merchandise in the street and do politics of disintegration and integrity. Their population in the whole state is around 6 lac and 10 thousands, as many as one of the constituencies of Kathmandu. That means, they enjoy all the resources, opportunities and they obviously enjoy peace, governance and development.


In Kathmandu Politicians often talk about "Sikkimization" as an example of colonization. But people here don't know what is Sikkimization; if they know it, they know it means development, employment, esability and peace. I don't know if it is what was seen by Marco Pallis or BS Dass, or seen by me. God knows, what people should be. On the other hand, how many people say that the state belongs to them? 80 percent of them are people from Nepal. We are there raging war for power, they are here in power for development. History remains, time passes; as our vehicle is passing.


At noon, we are in a new world. We felt something tasty is coming in our nostrils. Tea farms are dancing around and welcoming us with wide smiles. It was the snacks-time of Nepali-speaking tea pickers there. They were gossiping, laughing and eating by the roadside. They are taking rest and also reenergizing themselves.


Kanchenjunga came closer to us. It was 3 pm when we finally reached Batase Loop. We just came out and Chhukchhuke train of Darjeeling passed away, galloping. The Martyrs' Memorial at Hillcourt - the monument to remember brave Gurkha soldiers who sacrificed themselves for India's freedom. It is the place for Nepalis to remind that we are Nepalis and that there is wound in every war.


The wind was blowing strong. Still, the monument was standing erect. The mourning solider did not feel cold. And the three-coloured Indian flag was standing gracefully. Two and a half dozen names of Gurkha solders were sunbathing on green grass. Our brave solders, can't fight for their countries, but here, they are brave enough for others' liberation. Used and thrown, Gurkha solders. In one sense, it is rational - they fought for their country. The difference my eyes could not catch is that their country was not my country. Who where lives turns out to be his or her country. That much of loyalty they do carry.


Narrow gullies, line of vehicle and besides, raw of parked vehicles by the roadside - all these show that we were no more in Gangtok. What a change - that is where administration matters. We finally arrived at our Seven Seventeen Hotel at 4.30 pm. It is small but beautifully decorated, a small piece of Tibet, indeed. Directly I plunged into the bed and took a short nap, I was so tired with all day traveling.


The TV mounted on the wall had a Nepali channel and was giving us updates about the election of the Constituent Assembly. I could not escape. It said the election was held and people's participation was encouraging. The threats of CPN-Baidhya turned out to be meaningless. I don't know, I only feel that this election is not going to be prosperous. Then somebody might ask, what till the date has been prosperous here. The same thing will be done by all. Just a couple of day ago, I was reading "Sikkim Gatha" by BS Dass, I am afraid of elections.


Half an hour later, all said they want to go outside for strolling. After lying on the bed, I did not have mood to get up, but I dragged myself out. Chilly breeze was tickling. There was a Shakya Jewelers' opposite of our hotel. Just like lanes of Kathmandu -- it was like a dumping site. Some cables handing across the streets, narrow lanes, tall buildings. On the streets too, the passers by look quite bizarre.



We arrived at Chaurasta, the famous open square of Darjeeling. We are happy to see statue of Bhanubhakta. His still standing, just like I saw him many years ago. We entered tea-shop named Golden Tips. The have a system of giving us tea of different tastes in tiny cups. All free of cost but we are expected to buy tea later. We could buy tea of our choice. But it was damn expensive. Tea is expensive thing.



We walked along the series of shops. Some of the commodities are from Nepal and China; most were Indian. If one can buy everything here, nobody would like to travel in India or China. The market was not really good, but I had to busy some gifts for my family. They reminded me of my home and family. I suddenly reached my home. I am in my home again.


[to be continued]

Tuesday, January 17, 2017

170117आदिवासी जनजाति र मधेसी महिलाहरुको सहकार्यले नयाँ आन्दोलन जन्माउँछ : सुशिला श्रेष्ठ


नेपालको महिला अधिकार आन्दोलन, त्यसमा जनजाति महिलाका मुद्दा र जनजाति महिलाहरुको नेतृत्वको विषयमा केन्द्रित भई संघीय समाजवादी महिला फोरमकी इन्चार्ज सुशिला श्रेष्ठसँग इसमता डटकमका राजेन मानन्धरले लिएको अन्तरवार्ताको केही अंश :
० संघीय समाजवादी फोरम नेपालभित्र महिलाहरुको अवस्था कस्तो छ ?
हाम्रो पार्टीको महिलाहरुको अवस्था कमजोर छ । पार्टीमा लाग्ने भनेको राजनीति गर्ने, राजनीति गर्ने भनेको दुख पाउने, अभाव हुने अनि घर व्यवहार हेर्न नभ्याउने आदि थुप्रै कारणहरु छन् । पहिलो त हामी कहाँ महिलाहरुले राजनीति गर्नुुहुँदैन भन्ने भयो । त्यसमा पनि अलि बाहिर हिँड्ने भएपछि चारित्रिक लान्छना लाग्ने भयो । फेरि राजनीति गर्दा सबैलाई मिलाएर लैजानको लागि शीप चाहियो, विधि र धैर्य चाहियो । त्यसो भएकोले हामीकहाँ राजनीतिमा लाग्ने महिलाहरु कम छन् ।
त्यसबाहेक नेपालको महिला अधिकार आन्दोलनले जनजाति महिलाहरुको समस्या पनि चिन्न सकेन जस्तो लाग्छ । आफ्नो मुद्दा बोक्यो भने पो जाने । आफ्नै मुद्दा बोकेन भने त्यसको पछि किन लाग्ने, त्यहाँ गएपछि के पाइन्छ भन्ने प्रश्न आउनु स्वभाविक हो । त्यसकारण यहाँ जनजातमहिलाहरुको आर्षण अलि कम भएको पाइन्छ ।
० नेपालको महिला आन्दोलनलाई कसरी हेर्नुभएको छ ?
केही केही महिलाहरुले महिला मुद्दा उठाए । जस्तो बालविवाह, बहुविवाह आदि । पछि साहाना प्रधानको समयदेखि महिलाहरुलो शिक्षामा पाउनुपर्छ भन्ने मुद्दा उठ्यो । त्यसकारण भन्नु पर्छ कि अहिले महिला आन्दोलन महिलाहरुकै समस्यालाई केन्द्रित गरेर आन्दोलन भएको छैन ।
एक त महिलाहरु संगठित छैनन् । किन संगठित छैनन् भन्दा महिलाहरु जहिले पनि पुरुषहरुको लागि मात्र काम गर्नेहरु भए । त्यसो भएको कारणले महिलाको मुद्दै अगाडि नआउने अनि आएपनि पुरुष साथीहरुले कता लाग भन्ने हो त्यता लाग्ने अवस्था छ अहिले । उनीहरुको जहिले पनि सहयोगीको भूमिका मात्र भएको पाइन्छ । त्यसबिचमा पुरुषहरुले जुन महिलाहरु त्यस्तो सहयोगी भूमिका खेल्दैन तिनीहरुलाई कसरी पन्छाउने भन्ने समेत खेल खेलिरहेका हुन्छन् । राजनीतिमा यस्तो खेलिन्छ । भन्नाले उनीहरु महिलाहरु सहयोगी मात्र भइरहोस् अगाडि नआओस् भन्ने चाहन्छन् ।
० राजनीतिमा लाग्ने महिलाहरुलाई हिंसाको खतरा बढी छ भनिन्छ । तपाइँको विचारमा कस्तो अवस्था छ अहिले?
राजनीतिमा लाग्ने मात्र होइन, जो घरबाट बाहिर निस्कन्छ, सबै हिंसाको खतरामा छन् । राजनीति क्षेत्रमा पनि यो छ । महिलाहरु कहीँ पनि सुरक्षित छैनन् ।
० जनजातिमा महिलाहरुको अवस्था कस्तो छ? उनीहरु घर, परिवार र समाजमा कति स्वतन्त्र छन्?
बाहुन क्षेत्री समुदायका भन्दा आदिवासी जनजाति महिलाहरु अलि बढी स्वतन्त्र र निर्णय गर्न सक्ने अवस्थामा छन् । घरपरिवारमा उनीहरुको सुनुवाइ हुन्छ । म नेवारकी छोरी, राई परिवारमा बिहे गरेर आएँ । घरको केही निर्णय गर्नुपर्यो भने मेरा आमाजुहरु मलाई सोध्नुहुन्छ । त्यस्तै गरेर म पनि सोध्छु । त्यो चलन त बाहुन वा हिन्दु धर्मावलम्बीहरुमा पाइँदैन । यसको अर्थ जनजातिहरुका मातृप्रधान समाजको स्वरुप छ ।
तर यो स्वभाव, गुण वा विशेषता राजनीति र समाज निर्माणको क्षेत्रमा भने छैन । घरपरिवारको निर्णय गर्नसक्ने आदिवासी जनजाति महिला राजनीतिमा भने आउन सकिरहेको अवस्था छैन । म के पाउँछु भने यसका लागि महिलाहरु राजनीतिमा जाने इच्छा व्यक्त गरिरहेका छैनन् । तर पठाउँदा गर्न चाहीँ सक्छन् । भनेपछि नदिएको पनि हो जान नचाहेको पनि हो भन्न सकिन्छ ।
अलिकति पढेका जनजाति महिला विदेश जान खोज्छन् । अनि महिलालाई किन पढाउने भन्दा लाहुरेसँग बिहे गराउन भन्ने समेत सुनिन्छ । पढेर पनि महिलाहरुमा आफ्नो खुट्टामा आफै उभिउँ भन्ने चेतना राम्रोसँग जागिसकेको छैन सबैतिर । उनीहरुले सिकेको पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकले पनि त्यो कुरा दिएन । पढेर मात्रै पनि के गर्ने । हामीले पढ्ने भनेको आखिरमा त्यही हिन्दु धर्म र हिन्दु संस्कार मात्र त हो । अझ भन्नु पर्दा पढेलेखेपछि आफ्नो जातीयता र परम्पराले दिएको अधिकार पनि छोडिदिने संभावना छ । आफै खुम्चिरहेको छ । जस्तै, पहिले हामीले बिहे गर्दा कहिले पनि छोरीको खुट्टा धुने चलन थिएन, अब शुरु भयो ।
हिजो हामीसँग भएको राम्रो संस्कार पनि राम्रो हो भन्ने ठाउँ पाइएन । हाम्रो चेनताको स्तर कमजोर भएकोले आफुले गरेको राम्रो कामलाई पनि राम्रो भन्न सकिरहेका छैनौं । राज्यले जे दिएको छ त्यसैलाई हो भनेर जानुपरेको कारणले पनि यस्तो भइरहको हो ।
० महिला आन्दोलनमा जनजाति महिलाहरुको ठाउँ कहाँ छ जस्तो लाग्छ?
पहिला एमालेमा बस्दा लामो समय महिला संघमै काम गरें, त्यहाँको विधान हेरें । त्यहाँ जुन विभेद भनेर भनिएको हो, त्यस्तो कुनै पनि समस्या हाम्रो आदिवासी महिलाहरुमा छैन ।
अहिले जनजाति महिलाहरुका लागि भनेर विधान बनाउँदैछु र सोच्दै छु के के विषयलाई ल्याउनु पर्ला भनेर । के कुरा ल्याउँदा जनजाति महिलाहरुको मन छुन्छ भन्ने चुरो भेट्टाउन अझ नसकेको हो कि जस्तो भइरहेको छ ।
त्यहाँ जनजातिका महिलाहरुको समस्या उठाइँदैन । त्यहाँ उठाएका समस्याहरु जनजाति महिलाहरुका समस्या हुँदैनन् । त्यहाँ महिलाहरुको समस्या भनेको जुठो खानुपर्छ, खुट्टाको पानी खानुपर्छ, खुट्टा ढोग्नु पर्छ भनेर भनिन्छ । यस्तो समस्यालाई महिलाहरुको राष्ट्रव्यापी समस्याको रुपमा प्रस्तुत गरिदियो, जुन जनजातिहरुकोमा छँदैछैन । त्यसकारण राष्ट्रिय महिला आन्दोलनले जनजाति महिलाहरुको समस्या पहिचान पनि गरेको छैन । स्वभाविक हो, जहाँ आफ्नो समस्याको संवोधन गरिन्छ त्यहाँ पो मान्छे लाग्छ नि ।
त्यसकारण जनजाति महिलालाई राजनीतिमा ल्याउन नसक्नुको कारण उनीहरको समस्याको पहिचान नै गर्न नसकेकोले हो कि जस्तो पनि लागिरहेको छ ।
पार्टीले आमाको पहिचान र आफ्नो समाज आफैले निमार्ण गर्ने सवाललाई लिएर जाँदा अलिकति महिलाहरु आकर्षित भएर आफ्नो लागि लड्न सिक्छन् कि भन्ने आशा छ । उनीहरुको अगाडि नबढ्ने बानी बढी भएकोले कसरी अगाडि ल्याउने भन्ने कुरा सोच्नु पर्छ भन्ने छलफल भइरहेको छ ।
० मुलधारको महिला आन्दोलनले जनजाति महिलाहरुको मुद्दालाई सम्बोधन नगरेपछि जनजाति महिलाहरुको पनि अलग्गै महिला आन्दोलन हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ?
अहिले नेपालको महिला आन्दोलन एउटै नश्लका महिलाहरुले मात्र हाँकिरहेको अवस्था छ । हुन त पुरुषहरुमा पनि यस्तै छ । उनीहरुले महिला आन्दोलनका नाममा आफुले भनेको कुरामा हो भन्नेहरुलाई नै अगाडि ल्याइरहेको अवस्था छ । हुन त जनजाति महिलाहरु त्यहाँ पनि त छन् तर आफ्नो खालको मुद्दा नै त्यहाँ स्थापित गराउन सकिरहेको छैन ।
त्यसैले छुट्टै जनजाति महिलाहरको आन्दोलन पनि चलाउनु परेको छ । त्यसपछि मुलधार भनिएको महिला आन्दोलनभित्र पनि जनजाति महिलाहरु छिरेर त्यहाँ आफ्ना मुद्दालाई उठान गराउनका लागि लड्नुपरेको छ ।
हामी आदिवासी महिलाहरुमा संगठनै बनाएर पनि नेतृत्वको अभाव छ । जिम्मा लिएर काम फत्ते गर्ने मानिसको अभाव छ । राजनीतिले यो सब गर्न सिकाउँछ तर यहाँसम्म पुग्नलाई जनजाति महिलाहरुमा अझ इच्छाशक्तिको अभाव देखिरहेको छु । अब भने सबै जनजाति महिलाहरु आफ्नो हकको लागि बढ्नुपर्ने अवस्था छ ।
० जनजाति महिलाहरुलाई संगठित गर्नमा के कठिनाइहरु छन्?
अहिलेको अवस्थामा उनीहरुलाई जनजाति पुरुषहरुले नै उत्प्रेरित गर्नुपर्दछ । घरमा जस्तो भएपनि संगठनका काममा अहिले पनि पुरुषहरु नै अगाडि छन्, उनीहरुको सहयोगको आवश्यकता छ । उनीहरुलाई प्रोत्सहन पनि दिनुपर्यो, अनि सिकाउनु पनि पर्यो । जनजाति महिलाहरुलाई कुरा बुझाइदियो भने काम गर्न सक्छन् ।
० यसमा जनजातिहरुकै कुनै स्वभावगत समस्या पनि छ्न कि? किन अगाडि आउन चाहँदैनन्?
महिलाहरु दुबै प्रकारका भेटिन्छन् । एकातिर कोही आफु अगाडि जाने होइन, अरुले निर्णय गरिहाल्छन् आफु पछि लाग्ने हो भन्ने सजिलो मानसिकता पाइन्छ भने फेरि सबै मिलेर समुहगत कार्यमा सहभागिता देखाउन नसक्ने खालका पछि छन् । उनीहरुमा सहकार्यको कमी पाइन्छ ।
० राष्ट्रिय मुद्दामा अगाडि बढ्ने कम भएपनि आफ्नो पहिचानको लागि जनजातिहरु आदिवासीहरु अहिले खुलेर अगाडि आइरहेको देखिन्छ । यस पहिचानको आन्दोलनमा जनजाति महिलाहरु कति सक्रिय भएर अगाडि आइरहेको पाउनुहुन्छ ?
जनजाति महिलामा चेनता आएको नआएको भन्दा पनि अहिलेको जनजाति आन्दोलनले वा पुरुषहरुले महिलाहरुलाई भेषभूषामा आउनमात्र लगाइराखेको जस्तो देख्दैछु । यति गरेपछि पहिचान सुरक्षित हुन्छ भन्ने सिकाइएको छ । उनीहरु त्यसैमा दङ्ग छ अनि पुरुष साथीहरु पनि दङ्ग हुने भयो — तैं दङ्ग, मै दङ्ग, हामी सबै दङ्ग भनेजस्तै छ अहिले ।
कमसेकम म गुरुङ हुँ, म तामाङ हुँ, म नेवार हँु भन्ने भावना पनि पुरुषहरुले महिलाहरुमा जगाइदिन नसकेको अवस्था हो । नभए जनजाति आन्दोलनमा लागेको जनजाति संघले आफ्ना कमिटीहरुमा ५०, ५० प्रतिशत महिला राखेर नेतृत्व गर्ने अवसर दिनुपर्ने थियो । उनीहरुलाई पनि सिकाउँदा के हुन्थ्यो त?
हरेक जातीय संगठनका महिला संगठनहरु सक्रिय नै छन् । तर त्यो सक्रिय भनेको दुइतीनटा कुरामा सक्रिय भइरहेको देखिन्छ — एउटा खादा ओढाउनेमा र माला लगाइदिनेमा, अर्को खानपिन गराउनेमा अनि अर्को भेषभुष लगाएर जुलुसमा हिँडिदिनेमा ।
० भनेपछि नेतृत्वमा जनजाति महिलाहरु आएका छैनन् ?
मलाई त त्यस्तो लाग्दैन । कोही छ भने भन्नुस् । तामाङ, मगर, शेर्पा वा नेवार महिलाहरुको कार्यक्रममा महिलाहरु त्यति धेरै निस्कन्छन् । अझ गैर जनजाति धार्मिक कार्यक्रमहरु, जस्तो कलश बोक्नेमा, तीज मनाउने पनि जनजाति महिलाहरुको सहभागिता देखिन्छ । त्यस्तो कार्यमा हाम्रो शक्ति खर्च भइरहेको छ । यसमा चाहीँ चिन्ता लागिरहेको छ ।
० धर्म संस्कृतिको कुरा आयो । अहिले जनजाति महिलाहरु आफ्नो संस्कृति र परम्पराभन्दा पर हिन्दु संस्कृतिका चाडपर्वमा भाग लिन थालेको देखिन्छ । किन यस्तो हुन थालेको होला?
यसमा राज्यको भूमिका छ । जस्तो राज्यले तीजको लागि भनेर एक दिन छुट्टी दियो, अरु जातीहरुमा त्यस्तो बिदा दिइँदैन । राज्यले जुन कुरालाई महत्व दिइन्छ त्यसमा जनता स्वभाविक रुपले आकर्षित हुन्छ । यो हामीले रोक्न नसकेकै हो । हामीले अहिलेसम्म आफ्ना जनजाति महिलाहरुलाई यो हाम्रो पहिचान होइन, भनेर भन्न पनि सकिरहेको छैन ।
० यस्तो अवस्थामा जनजाति महिलाहरुलाई पहिचानका क्षेत्रमा अगाडि ल्याउन के गर्नु पर्छ?
उनीहरुलाई पहिला पहिचान भनेको के हो र किन यसको बारेमा सचेत हुन जरुरी छ र यसमा लाग्दा हामीले के पाउँछौं भनेर बुझाउनु पर्छ । हामी हिंसा रहित र सम्मानित रुपमा अगाडि बढ्न यो पहिचानको मुद्दामा अगाडि बढ्नु पर्छ ।
० संघीय समाजवादी फोरम नेपालमा महिलाहरुको अवस्था कस्तो छ?
अब पार्टी नै भरखर निर्माण भएको अवस्था छ । सबै ठाउँमा सबै तहका कमिटीहरु बनिसकेको छैन । र बनेका ती कमिटीहरुमा महिलाको सहभागिता अत्यन्त न्युन छ । सबै जिल्लामा महिलाहरुको कमिटी बनिसकेको छैन । प्रदेश स्तरीय कमिटी र जिल्ला स्तरीय कमिटीहरु बनाउने पर्ने छ । तर त्यो बनाउनको लागि पनि पुरुषहरुको सहयोग बेगर सकिँदैन । यसका लागि अभियानको रुपमा जाऔं भनेको छु ।
पार्टीको संरचनामा त महिलालाई स्थान दिइएको छ नै । तर पनि हाम्रो प्रतिशत पुग्दैन । कार्यसमितिमै पनि राख्नुपर्छ भन्छौं, ल्याउनुस् न, भन्नुहुन्छ । तर को महिला राख्ने भन्ने नै अहिलेको सवाल हो । त्यति पनि ल्याउन सक्ने अवस्था बनिसकेको छैन । अहिलेको कुरा गर्दा हामीमा राजनीतिक संस्कृति बसेकै छैन ।
अहिले रुख रोपौं, मलजल गरौं, भोलि फल लाग्ला, त्यसमा मैले खान नपाएपनि भोलि मेरा सन्तानले खान पाओस् भन्ने सोचाइले राजनीति गर्नुपर्यो ।
कमसेकम यो पार्टीमा बस्दा मलाई महिला भएको कारणले र महिला नेतृत्वको लागि पार्टीले गर्न दिएन भन्ने आभास हुन दिएको छैन । म त भन्छु यहाँ आउन चाहने, गर्न चाहने महिलाहरुका लागि प्रशस्त ठाउँ छ ।
० अहिले संघीय समाजवादी फोरममा तपाइँ जनजाति महिला र मधेसी महिलाहरु दुबै पक्षलाई समान रुपमा नेतृत्व दिँदै हुनुहुन्छ । अहिलेसम्मको तपाइँको बुझाइमा नेतृत्वमा आउन चाहने जनजाति महिलाहरुको र मेधसी महिलाहरुको स्वाभावमा कस्तो समानता वा भिन्नता पाउनुभएको छ?
एकताको हिसाबले कार्यक्रमहरुमा सहभागिता बढाउने काममा मधेसी महिलाहरु अगाडि छन् । मधेस आन्दोलनबाट उहाँहरुमा जुन किसिमको एकता बनेको छ, त्यो सम्मान गर्न लायकको छ । तर बुझाइ कमजोर भएका धेरै छन् । अर्कोतिर हेर्दा पहाडमा वा जनजातिहरुमा त्यो पनि जागरुकता त्यति छैन ।
जनजाति महिला र मधेसी महिलाहरुलाई एकै ठाउँमा राख्दा, सहकार्यको भावना विकास गर्दा दुबै पक्ष लाभान्वित हुने अवस्था छ । तर हाललाई त्यो तहसम्म समन्वय गर्न सकिरहेको छैन । मेरो विचारमा यो सहकार्य नै हाम्रो बल हो । आदिवासी जनजाति र मधेसी महिलाहरुको सहकार्यले नयाँ आन्दोलन जन्माउँछ ।
Published on www.esamata.com on 2017 01 17