Monday, November 6, 2017

171106 नेवाः समाज व मिसा स्वतन्त्रता


राजेन मानन्धर

नेवाःजुयाया झीके गर्व दु । झीगु म्हसिका झीत यः । अथे जुयाः झीगु सकतां बांलाःगु खनीगु झीगु मिखां । बांलाः धायेत सुयागुं अनुमति म्वाः, भिं धायेत सुयाकें न्यनाच्वनेम्वाः । अथे जुयाः ला झी दक्वं सकारात्मक, अले झीत नकारात्मक जुइ नं मयः, जूपिं नं मयः ।


खँ थन मिसा समानता व मिसा स्वतन्त्रताया । नेवाःतय्गु धर्म, संस्कृतिया अध्ययन अनुसन्धान याइपिं विद्वानतय्सं धाइ नेवाः समाजय् मिस्तय्गु तःधंगु स्थान दु, झीथाय् अथे मिस्त धकाः क्वत्यलेगु चलन मदु, अझ झीगु समाजय् मिस्त हे निर्णयकर्ता आदि इत्यादि । थ्व खँ गलत नं मखु । स्वयावन धाःसा झीगु समाजय् मिस्तय्त आदर यानातःगु, समानता व स्वतन्त्रता बियातःगु जक मखु निर्णय यायेगु अधिकार बियातःगु नं तःगु दसु लुइ । थुकिं झीत सकारात्मक दयेकी, थ्व बांमलाःगु खँ मखु । झीके दूगु बांलाःगु खँय् लय्तायेगु धइगु जीवनयात सकारात्मकतापाखे न्ह्याकेगु खः । तर उकियालिसें झीगु हे समाजय् मिस्तय्त न्ह्याः वयेके मबिइगु, थाहाँ वयेके मबिइगु तत्वत नं यक्व हे दु । ई पायेधुंकल, समाज हिलेधुंकल, तर थ्व छगू तत्व आः तकं गुगुं रुपय् सां सक्रिय तिनि । सक्रिय जक मखु, झीगु मिसा स्वतन्त्रतायात हे चिनातइगु खँयात तकं तर्कया बलं थ्व हे झीगु म्हसिका धकाः तकं झीत अलमलेयायेत व सक्रिय जुयाच्वंगु दु । थथे जुयाः नेवाः समाजय् मिसाया बारे सकारात्मक व नकारात्मक निगुलिं पक्षयात बःचा हाकयेक वालेगु कुतः थन यायेमाःगु दु ।
न्हापां सकारात्मक पक्षय् छकः दुवाले ।


नेवाः समाजय् वैदिक धर्म हनीपिनिगु उपस्थिति दुसां, जनजाति स्वभावया समाज खः । थथे धइगु थ्व प्रकृति पूजक, समानताया पक्षपाती अले मातृसत्ताया पक्षधर खः । अथे जूगुलिं थनया पुलांगु स्वयाः पुलांगु पहया बासस्थान, पारिवारिक संरचना, अले नेवाःतय्सं पुज्यानातःपिं द्यःत नं प्रकृति अले वयांलिपा अजिमाया रुपय् हे खः । थन लूगु दकलय् पुलांगु मूर्तित मध्ये अष्टमातृकातय्गु मूर्ति खः धाइ । झीसं ला खनाच्वना कि थनया समाजय् वैदिक प्रभाव वयेधुंकाः नं झीसं मातृकातय्त पुज्यायेगु मत्वःता । अझ थन ला नेवाःतय्गु थ्व विशेषता हे धायेमाः कि झीसं वैदिक धर्मंं मानेयाकातःपिं मिजं द्यःतय्त नं मिसाया स्वरुपय् जक पुज्याना । उपिं धइपिं मिजं द्यःया कलाःपिं मखु, मिसा स्वरुप हे खः । गथे कि झीसंं ब्रम्हा, विष्णु, महेश्वर वा इन्द्र पुज्यायेगु मखु, ब्रम्हायणी, वैष्णवी, माहेश्वरी वा रुद्रायणी व इन्द्रयायणी पुज्यायेगु खः । लिपा वैदिक संस्कारयापिनिगु बाहुल्यता दयावँसेंलि रुद्री यायेगु, स्वस्थानी धलंदनेगु, प्यम्ह नारांद्यः सिइकः वनेगु इत्यादि खँ दुहाँवल ।
उकिसं छम्ह मिसामचायात कुमारी द्यः धकाः पुज्यायेगु, मिसाम्ह द्यवं नेपालयात हे रक्षा यानातःगु धकाः विश्वास यायेगु अले थः स्वयाः च्वय्या थाय् तयाः मिसा जूगु हे कारणं जक सुयातं भागियायेगु हिम्मत, उदारता व दर्शन नेवाःतय्के जक दु ।


झीसं खनाच्वना, समाजय् मिस्त हे निर्णायक जुयाच्वनी, इहिपा, संस्कार, भ्वय् न्यायेकेगु, छेँ दनेगु इत्यादि छेँय् सगोल च्वनाः यायेमाःगु निर्णय यायेगु ज्या अकसर मिस्तय्गुपाखें हे जुइ । झीसं खंसां मखंसां थ्व झीगु म्वायेगु पहया द्योतक खः ।


संस्कारया खँय् झीगु स्वभावं हे मिस्तय्त प्राथमिकता बियातःगु खनेदु । उमिगु शारीरिक विकास वा मनोवैज्ञानिक विकासयात ध्यानय् तयाः हे म्हाय्मचाया मचाजंको न्हापां यायेगु, इहि, बाराय् तयेगु इत्यादि संस्कारया व्यवस्था यानातःगु खः । थुकिया धार्मिक व साँस्कृतिक महत्व दु । थज्याःगु संस्कारं मिसा मस्तय्त थः विधुवा जुइमखु, थःगु स्वतन्त्र अस्तित्व दुु धइगु खँय् मानसिक रुपं तयार याइ ।


इहिपाया खँय् नं नेवाः समाजय् मिसामचाया सहमति मदयेक मांअबुं यसें इहिपा यानाबिइगु सम्भावना दइमखु । लाखा हयेगु, अनं छ्वयाहःगु सिन्हः तिइगु छगू भ्वासिपह क्यनेगु ज्या जक मखु, सहमति कायेगु छगू सालीन लँपु नं खः । स्वयम्बर, सिंच तयेगु व तुति भागियाकेगु चलन वःगु यक्व मदुनि धकाः धायेफुपिं आः नं दनि । पुलांगु व न्हूगुया दथुइ आःतक अन्तर क्यने फइतिनि ।


इहिपाः धुंकाः मिसामचायात दुचायेकगु, वंजलाः इत्यादि संस्कारं वयात न्हूगु छेँय् लसकुस याइ, न्हूगु परिवेशय् भ्यलय्पुनेत ग्वहालि याइ, वयात थः महत्वपूर्ण सदस्य जुल धइगु आभास बिइ । अथे हे दुगुलिइ दुचायेकेगु संस्कारं न वयात अनया साँस्कृतिक जीवनया छगू अंग दयेकल धइगुया छुमां बिइ ।


इहिपाः बलय् वयात बिइगु ग्वय् वया स्वाभिमानया प्रतीक खः । ग्वय् ल्हातिइ प्वःचिका छ्वयेगु दर्शनय् “पाले पुण्य मारे पाप”या निरहपन दुमथ्याः । थ्व धइगु अपमान, अन्याय सहयानाः सुं नेवाः मिसा भाःत जूम्हस्या छेँय् म्वानाच्वनेत बाध्य मदु धइगुया संकेत खः । न्यनातया जक मखु, म्हाल धायेधुंकाः मांबौया करं जक नं सुयां म्ह्याय् भाःतलिसे ह्वनेत बाध्य जुइमखु, अले ग्वय् लितबिइधुंकाः सुं नं मिजंयाके सुयातं कलाः धयाच्वनेगु हक दइमखु । उलिजक मखु, भाःत मत्यवंं मन्त धाःसा अले कलाः जूम्हस्यां थःयथे जीवन हनेगु क्वछिइफत धाःसा अन्त्येष्ठीइ तकं मच्वँसें ग्वय् तयाः लिहाँ वयेगु स्वतन्त्रता नं छम्ह मिसायात नेवाः समाजं जक बिइ ।


उलिजक मखु झीके भृकुटी, कीर्तिलक्ष्मीनिसें मंगलादेवी व सहाना प्रधान तकया इतिहास नं दु । थ्व झीत गर्व यायेत इतिहासं बियातःगु हे खः । व लिसें निम्ह प्यम्ह नेवाः मिस्त थाय् थासय् थ्यंगु दु, थ्यंगुयात थ्यंगु धाये हे माः । स्वतन्त्रता मदुगुसा उपिं थ्यनीला? धइगु स्वभाविक न्ह्यसः तयेत थाय् दयेकातःगु दु उमिसं ।



थुलि खयाः नं नेवाः समाजय् मिस्त दक्व स्वतन्त्र अले समान दु धइगु भ्रम नं तयातये मजिउ । नेवाः सभ्यता व सामाजिक संरचनागत विकासया इलय् नेवाः मिस्तय्त न्ह्यागु न्ह्याक्व अधिकार बियातःगु खःसां, समानतां जाःगु समाजया कल्पना यानातःगु खःसां थौंया परिवेशय् स्वत धाःसा नेवाः समाज नं भारतवर्षय् दूगु वैदिक समाजया हे प्रतिविम्ब कथं पितृसत्तात्मक समाजया ब्व जुयाः नेवाः समाज न्ह्यानाच्वंगु खनेदु ।
खयेत ला संसारय् न्ह्याथाय् नं मिसा अधिकारया खँ व समानताया खँ किसिया क्यनेगु व नयेगु वा थें धाइ । पिनें पिनें मिसा अधिकार दु धयेगु दर्शनं समाजयात छाय्पियातइ, मेखे दुनें दुनें मिस्तय्त न्हापा दास अले आः ब्वसाया रुपय् मिजंतय्सं छ्यलातःगु दइ । नेवाः समाज नं थ्व पाखें अलग मजू ।

आःया खँ ल्हायेगु खःसा गुगुयात झीसं झीगु समाज, धर्म, संस्कृति वा रहनसहन धयाच्वना, थ्व ख्यलय् नं मिस्तय्गु अधिकार ल्याःखायेतकं थाकु । मिस्त स्वतन्त्र, समान व अधिकार सम्पन्न दु धकाः धायेगु किसिया क्यनेगु वा थें जक जुयाच्वंगु दु नेवाः समाजय् । छखे वैदिक धर्मया पनां पनेमफयेक बाः वःगु प्रभाव, मेखे हिन्दी फिल्म व टेलिसिरियलया प्रभावं नेवाः समाज नं तापायेफयाच्वंगु मदु ।


खः, नेवाः समाजय् मिस्तय्संं छु यायेगु मिजंतय्सं छु यायेगु धकाः ज्या इनाबियातःगु दु, जिम्मेवारी फरक । स्वयेबलय् थ्व सामान्य व सकारात्मक हे खःसा थ्व जेण्डरया विभाजन मिस्त कमजोर अले उमित कमजोर यानातयेमाः धइगु सोचं घ्वानाहयातःगु यच्चुक खनेदु । आः थुकिइ गर्वयायेगु लाकि आपत्ति प्वंकेगु थःथःगु बिचाः खः ।


नेवाः समाजय् गुथिया महत्व धयाच्वनेम्वाः । अन आःया परिवर्तित अवस्थाय् नं मिस्तय्गु सदस्यता अघोषित रुपं वर्जित हे तिनि । वैदिक हिन्दु समाजय् ला जुइगु हे जुल, लिसें बौद्ध समाय् तकं मिजंतय्त दूगु सामान्य अधिकार मिस्ततय्त मदु । भिक्षु जुइगु अधिकार मिस्ततय्त जक बियातःगु मदु धाःसा वलिसें स्वानाच्वंगु पञ्चदान कायेगु अधिकार मिस्तय्त बियामतःगु खँ आः तकं विवाद । थ्व विभेदयात चिइकेगु स्वयेगु हे नं दुस्सहास तिनि । गनं वल समानता?


रजस्वला वा “थिइमजिउ जुइगु” छगू प्राकृतिक खँ खः धकाः दक्वस्यां सिउ तर थुकियात झीगु समाजं अझं स्वीकार यानातःगु मदुनि । सुदुरपश्चिमय्थें छाउपडिइ हे च्वनेम्वाःसां हरेक छेँय् हरेक पुजाय्, बइगलय् उमित पनातःगु दु । थ्व झीसं तपुनां तपुइफइगु खँ नं मखु ।


झीके ध्यबा दयाः ला, वा सुविधा झीथाय् थ्यंक वःगुलिं, नेवाः मिस्त मेमेगु जातयापिं मिस्त स्वयाः यक्व शिक्षित । तर व शिक्षा गन छ्यलाच्वंगु दु धकाः स्वःसा यक्व धयाथें आखः ब्वनातःसां मिस्त छेँज्याय् हे जक तक्यनाच्वंगु खनेदु । ब्वनाः ज्या यानाच्वंपिं मिस्त इहिपा धुंकाः ज्या त्वःताः च्वनेमाःगु अवस्था आः म्हो जक दु तर नं मन्त धकाः धुक्क च्वनेगु अवस्था मदु ।

बिइत ला झीसं थः म्ह्याय्पिन्त नं वं धाइ थ्वं धाइ धाधां नं भचा भचा स्वतन्त्रता बियाच्वना । अथेसां म्ह्याय्पिन्त याकःबाकः गनं मछ्वया, काय् न्ह्याबलें दुहाँ वःसां जिउ, म्ह्यायत ७ बजेजुलकि फोनयानाः सःता च्वना । हानं म्ह्याय्यात न्ह्याक्व ब्वंकातयासां, धाःधाःथे पुनेबियातयासां, डिस्कोय् हे वनेबियातयासां वं थम्हं मिजं ल्यइ धकाः ग्यानाच्वना । ल्य हे ल्यःसां “बरु बरमू जिउ, जातं मबिउम्हलिसे छता वनेमते” धकाः गनाच्वना ।


म्ह्याय् नं भौ जुइतिनि धकाः सिउ अले भौ नं सुयां म्ह्याय् खः धकाः नं सिउ । तर म्ह्याय्यात बियातयागु स्वतन्त्रता भौयात बिइमयःनि झी । छखे थः यःयःथे याकातयाम्ह म्ह्याय् हे नं बियाछ्वयेधुंकाः अथे यायेमते थथे यायेमते धकाः स्यनाच्वना सा मेखे भौयात जागिर नकाः नयेमखु धाइपिनिगु परिवार आः नं दनि । थ्व खक्व खँ घरगृहस्थीया हे जक खःसां थुकिया तप्यंक स्वापु मिसा अधिकार व समानतालिसे दु । थ्व हिइके मफत धाःसा मिसा अधिकारया खँ भालुयात पुराण हे जक जुयाच्वनी ।


समान शिक्षा व समान अवसर दसेंलि मिस्त नं उकथं हे नेतृत्व ख्यलय् खनेदयेमाःगु मखुला? ख ला नेतृत्व धइगु अवसर दयेवं जक कायेफइगु खँ मदु, तर नं झीथाय् मिसा नेतृत्वया खडेरी जुयाच्वगुं खँ थन नीस्वनातःगु अधिकांश भाषा, संस्कृति, जातीय व मेमेगु खलः पुचलय् मिजं नेतृत्व हे लानाच्वनीगुयात स्वयाः नं धायेफु । खुल्ला प्रतिस्पर्धाय् वनेफूगु अवस्था मवःतले छुं कथंंया आरक्षण बियाः हे सां मिस्तय्त नेतृत्वय् हयेमाल, उमिगु क्षमता, सोचाइ व प्रतिभाया लबः नेवाः समाजयात वनेमाल धइगु खँ आःतक बागडोर ज्वनातःपिं नेवाःतय्सं मचायेकूतले थनया नेतृत्वय् मिस्तय्सं समान अवसर कायेखनीगु अवस्था मदु ।

वथेंतुं छखे देय्या प्रशासन वा सरकारी जागिरय् नेवाःत हे म्हो जुयाच्वंथाय् नेवाः मिस्त झं ल्याःखायेत तकं मदु । थुकिया छगू हुनि छेँ जः पाखें हे प्रोत्साहन मदुगु नं खः ।

धर्मय् दर्शनय् न्ह्यागु न्ह्याथे जूसां म्ह्याय् बुलकि छेँजःया ख्वाः खिउँसे च्वनी, “हानं पालय् काय् बुइकि” धकाः ध्याचु नके मगाःनि । आः नं हरेक छेँय् मांबौ वा अजिबाज्यापिनि काय् वा छय्या आसा दनि । काय् बुल कि मेय्छ्यं तयाः कु छ्वयेगु चलन झीगु हे खः । थज्याःबलय् नेवाःसमाजय् मिस्तय्त द्यःदयेकाः पुज्याइ धइगु दर्शन ध्याक्वय् लाइ ।


खँ समाजशास्त्र, धर्म, दर्शन व संस्कृतियागु मखु । थ्व झी म्वानाच्वनागु पहयागु खः । समाज परिवर्तनशील, हिलांच्वनी । तर हरेक समाजय् थें झीगु समाजय् नं हिइकेमबिइपिं, निसःदँ न्ह्यः बांलाःगु खँ आः नं बांलाः हे धयाच्वनीपिं अले न्हूगु खँयात काचाक्क स्वीकार मयाइपिं परम्परावादीत दु । झीगु समाजय् नं अज्याःपिं मदयेमाःगु मदु । उपिं हिलेत ई काइ । तर व स्वयाः नं थन ला झी न्हू धयाच्वनापिं, शिक्षित व संसार खंपिं धयाच्वनापिं, अझ उकिसं विशेष यानाः मिस्त हे नं थःत हिलेत तयार मदुनिगु खँ थन सुचुकातये फइमखु । खँ मिस्तय् सत्रु मिस्त हे धाइगु पुलांगु दोष बिइगु खँपुया मखु, खँ ला आःया चकंगु समाजय् नं न्हूगु युगया द्योतक युवा मिस्त हे स्वतन्त्रता व समानता छुकियात धायेगु धइगु खँ स्पष्ट मजूनि, पंगः थनथाय् दु ।



मिसा अधिकारया खँ ल्हायेगु धइगु मिजंयात थुकलं बिइगु वा भेराभेर जुइगु वा छेँ स्यंकेगु खँ मखु, बरु सहअस्तित्वयात स्वीकार याकेगु व मिसा जुयाः सम्मानजनक जीवन हनेगु अले थःगु हरेक सरोकारया विषयय् थमं निर्णय यायेगु अधिकार खः धकाः तक दक्वस्यां थुइकाबिल धाःसा समाज हिलेत थाकु मजू । झीगु हिनुलिइ समानता दु, असमानता व शोषण ला फेसन थें म्हिगः वःगु जक खः, उकियात फातापुइकाकाये अःपु, मिस्त स्वयम् हे छपलाः जक न्ह्यचिलेमाल ।

Note : Published in Newa Misa Daboo Souvenir on 2017 11 06

Sunday, October 29, 2017

d

Friday, October 20, 2017

171020 डडेलधुराया धू



नियात्रा

राजेन मानन्धर

न्हूगु लासाय् न्ह्यः वयेके मफइम्ह जि । बांलाक्क न्ह्यः वयेके मखंगुलिं गुबलय् सुथ जुइ, चाःहिउ वने धकाः पियाच्वना । न्ह्यलं थ्यनामबिलकि मलमलया लासा नं कंझाःथें जुइगु, म्ह छम्हं च्वाच्वा सुयाच्वनीगु । नर्क धइगु थ्व हे ला थयाथें च्वं । सुथया नं जि खनाः तं वःला मसिउ, धकिं चायेकाः ख्वाः क्यं वःगु हे मखु । मंमदुसां आसेआसे यानाच्वना । ५.३० बजे ला च्वत्यंक त्वाःताः पिहाँ हे वया । 

चाःहिउ वनेबलय् जि सुथाय् ला क्वथाय् च्वने हे मफु । न्हूगु थाय् गथे न्ह्यलं चाइ, गथे यानाः दनी धकाः जक स्वये मास्ति वइगु । थ्व मास्ति वयेगु धइगु हे चाःहिलेगु खः । थज्याःबलय् जि व थाय्लिसे त्वाय्चिने । चछि ताःन्वःसां सुथय् सिचुसिचु धाः । गनंगिनं ह्याउँक निभाः खनेदुसां अझं दन्न मच्वंनि । थ्व जूनया इलय् नं ह्याउँनिभाः नायु । 

२०१५या जुन २१ । डडेलधुराया अमरगढी नगरपालिका — भिमदत्त पन्तया शालिक न्ह्यःने नेपाली कांग्रेसया ध्वाँय् । शहिद व जनता दथुइ पार्टी झ्वात्यां दनाबिलकि मनूत शहिद स्वयाः तापाइ । धाइ, वं किसानतय् निंतिं आन्दोलन याःगु हँ । तर थ्व सुदुर पश्चिमय् थौं नं किसानतय्गु सः चाय् चाय् तनाच्वनी, जमिनदारतय्गु सः जक बाली जुयाः सयावइ । शहिद छम्ह शहिद जक जुल, ह्यूपाःया ब्यांचुलि मजुल, जुइमफुत, वा जुइमगात । आः ग्वःम्ह भिमदत्ततय्सं थःगु बलिदान बिइमानि जुइ थनया किसानतय्सं चाय् तिकिनंकूगु चःतिया मू कायेत । ग्वःम्ह भिमदत्ततय्सं शेरबहादुरयात प्रधानमन्त्री दयेकेत येँय् मोतर गयेकाः छ्वयाहयेमानि जुइ, किसानतय्सं छ्यं धस्वाकाः जुइत ।

न्हापा न्हापा थ्व दक्वयात हे खलंगा धाइगु हँ । लिपा थ्व थाय् जन्हुफाः वा डडाल्नु थेंच्वंगुलिं थुकियात डडेलधुरा धाःगु हँ ।

झ्वाग्रापाग्रागु सतक नापं सिमाक्वय् छम्ह धुँया मूर्ति । उकिं हे थुकियात बाघ बजार धाःगु जुइ । छम्ह निम्ह स्कूल कलेजय् वनेत्यंपिं थें च्वं । चहलपहल ला दयेधुंकल । डडेलधुरा दनाहल । लँजुवात छम्हनिम्ह खनेदत । पसः चायेकःवःपिं लँय् धुफ्वः दंक बँ पुनाच्वन ।


थ्व थनया न्हूगु बस्ती अले न्हूगु बजार । बजार बजार हे । पसः बाहेक मेगु छुं दूगु मखु । सुथय् निसें पसः चायेकेगु सुरसार जुइधुंकल । वयागु धू वयात, वयागु धू वयात । डडेलधुराया धू ।  

उमि थः थः हालाच्वंगु न्यनेगु न्हइपुसेच्वं । उमिगु भाय् बछि हे मथू । झीसं झीगु भाय्यात खय् भासं त्यलातल धयाच्वना । उमिगु भाय् धाथेंगु खय् भाय्, उकियात नं गोरखापत्रया भासं त्यलातल तिनि । उमि नं झीलिसे खँ ल्हायेमालकि गोरखापत्रया भासं खँ ल्हायेमाः । भाय् धइगु राजनीतिया शस्त्र जुइधुन धायेवं थःगु हे समुदाय नं धाइमखु खनी । थः दकलय् शत्रु जुइ खनी । 

यक्व दत नेपाःया सुदुर पश्चिम वयेगु मतिइ तयाच्वनागु । नैनिताल वनाबलय् थनया राजमार्ग जुयाः वनागु बाहेक सुदुर पश्चिमय् वयागु दुथें मच्वं । धयातःगु न्यनाः व च्वयातःगु ब्वनाः खंकागु सुदुर पश्चिम थःगु मिखां खनाच्वना । थःगु शहरं तापाक वयेबलय् थनया प्राकृतिक सुन्दरताय् थःत तंकेथें जुइगु, तर न्छिछिया यात्रा, अले लँ दुछि भीर व वनजंगल स्वयाः त्यानुगु मिखायात मनूया हुलहुल कालांकुलुं सःलं प्याःचाः लंकेथें जुइगु । पलखया निर्जनता व नीरवताय् मिखा लय्ताःसां आखिर मनूयात मनू हे पासा, मनू हे मालाच्वनी । थन नकतिनि दनावःगु जीवनं जितः म्वाकाबिल, हानं मनू जुयाया अनुभूति छपासः जिगु नुगलय् स्वचाकाबिल ।

पसः छु पसः — व हे चाइनिस सामानया बजाः, भारतीय सामानया बजाः । वसः, लाकां, म्हिचा, भाराकुरा, बिजुलीया सामान मोबाइल । तर सफू, पत्रिका छगू हे पसः मखना । दु जुइ । थपाय्धंगु सुदुर पश्चिम अले थनया हे छगू विकास व प्रशासनया केन्द्र द्वलय्स्वलय् छगू नपरपालिका । थन ला सुदुर पश्चिमया उत्पादन दयेमाःगु मखुला ? डडेलधुराया बजारय् बजाः मलूगु सुदुर पश्चिमया उत्पादनं येँया बजाः गबलय् मालीगु जुइ, दिल्ली वा टोकियो वा पेरिसया बजारय् गबलय् थ्यनीगु जुइ । नेपालय् मिइगु दइगु हे म्हगस, न्याइपिन्सं नं म्हगस जक न्यानाच्वनी । म्हगसया व्यापारं नेपाःयात नेपाः दयेकातइ । 




क्वय् वन कि घटालबाबाया द्यइथाय् वनेगु लँ । तदुवाः गु ध्वाखा छगू जक । दुने वनेगु तबालागु लँ ग्राबेल नं मजूनि । चिचीग्वःगु गाडी ला वने हे फइथेंमच्वं । जिं न्यनातयागु मोहनी बलय् अले बैशाख २ गते अन तःधंगु मेला जुइ हँ, महाभारतया घटोत्कचया नामय् । मनूत अन वनाः बँय् च्वंगु फि फ्यइगु धाःगु न्यनातयागु । विश्वास ला खः, जि ला थःगु मत थम्हं ज्वने धाइम्ह, अय्सां मेपिनिगु विश्वासय् जिं छाय् शंका याये?

गन गन वनीगु जुइ थ्व लँ । अनया सामान शहरय् तक वयेत लाकि अनच्वंपिन्त बम्बइ (थन भारतय् वनाः ज्या याःवनेगुयात बम्बइ वनेगु धाइ) वनेगु लँ क्यनते जक । अथवा येँय् वनाः प्रधानमन्त्री वा गृहमन्त्री जुइत जक । क्वंक्वं खुसिसिथय्या तःधंगु फाँट, च्वय् तहतह पहाड । न्ह्याथाय् स्वःसां पहाड । येँय् वयागु छें वयात किक्क, वयागु छें वयात किक्क च्वनाच्वाम्हसित थ्व खुल्लागु सर्गः हे स्वर्ग थें च्वनीगु । बिचाः याये, सु जक वनीगु जुइ अन, सु जक च्वनीगु जुइ अन । छेँ छिँ नं खनेमदु । अपाय् अपाय् धंगु पहाडय् गनं खेती जूगु खनेमदु । व सुयागुं ला जुइ, छुं याये हे म्हाःगु लाकि, द्यवं झंगः ल्हात ला । खतुं झी पूर्वं वइगु मनसुन थनतक थ्यनीबलय् सुइधुंकी, उकिं थन वा वइगु भचा म्हो हे । तर नं थनया लःफसं मनूतय्गु परिश्रमयात हाथ्या जक बियाच्वनीमखु, गुगुं इलय् थन नं थःगु कथंया हे साम्राज्य न्यनावनेधुंकूगु थाय् खः थ्व । बुँज्या बमलायेकं छुं नं सभ्यता धिसिलाइमखु । मेखे, मखुसा वा हे मवःसां छुं व्यवस्था ला यायेजिउ जुइ, क्वय् हे खुसि दु । ग्व, लःत्वने प्याचाःम्हसिथाय् हे बुंगाःचा वयेमाःगु जुयावल थन आः ।

कृषियाखें तापानाः म्वायेगुयात हे विकास धकाः स्यनाबिल झी विकासविद्तय्सं । उलि उलिमछि मनूत अमेरिकाय् ब्वनावइ, जापानय् ब्वनावइ, अनं सयेकाः वःपिं नीति निर्मातात थन योजना आयोगया भत्ता नयाः सरकारी सुविधा कयाच्वनी, भासन यानाच्वनी । तर उमिगु योजना धाःसा थन निभाःथें यच्चुक खनाच्वंगु दु । सुदुरपश्चिम छाय् सुदुरपश्चिम जुल धकाः कनाच्वंगु दु । 

म्हिगः बहनी थनया पत्रकारपिन्सं थनया खँ कनाच्वंगु न्हाय्पनय् गुइँगुइँ जुयाच्वन । उमिगु ल्याखं स्वःसा उपिं हे पाय्छि, तर नं थनया विकास लुइमखानाच्वन । धायेबलय् अःपु धयाथें ला, याःगु जूसा छाय् यायेमजिइ धयाथें मनय् खँ वालाच्वन । 

सिमन्तिया स्वहाने लँ जुयाः थाहाँ वया । चाहिउहिउं बजारया हे च्वय् थ्यन । थन हानं मेगु हे पहया बस्ती, कात्तुकाःगु छेँ । थःगु हे पह दूगु । पुलांगु ल्वहँ या छखानिखा छेँत दनि । मेकथंया हे कलात्मक लुखा व झ्याः नं । ल्वहँया पौ दूगु छखानिखा छेँय् तालं ग्वयातल । मनूत च्वनेम्वाः जुइ थन नं । नेपालय् चिचीधंगु शहरया व हे समस्या । गामं चीधंगु शहयरय्, अनं तःधंगु शहरय्, तःधंगु शहरं राजधानीइ, अथवा, व हे भारतय् बहादुर जूवनेगु वा तप्यंक खाडीइ । 

च्वय् चकं, भचा सिचुसे नं च्वं । खलंगा । पुलांगु सरदरमुकाम । खलंगा धइगु नं थुखे तःथाय् दु । नालापानीया युद्ध जूगु देहरादूनय् नं खलंगा, रुकुमय्, जुम्लाय्, जाजारकोटय्, दार्चुलाय् अले सल्यानय् नं दु धाइ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय, जिल्ला प्रशासन कार्यालय इत्यादि सरकारी ज्याकूत । ततःग्वःगु गाडीत । स्वास्थ्य मन्त्री नं वयाच्वन धाःगु न्यनागु । व गन मसिउ खुल्ला दिसामुक्त गाविस घोषणाय् वनीगु हँ । 


थ्व ऐतिहासिक थासय् अमरसिंह थापां युद्ध याःगु । उकिं थुकियात अमरगढी धाइ अले थुकिया हे नामं च्वंगु थनया नगरपालिकाया नां नं । ध्यबा हिलेगु मदयाः च्या त्वनाः ध्यबा ज्वना वया । व हे त्वहलं च्या त्वनेखन । २०तका छम्हस्या । छम्ह सेनां जिमित गाइड यात । अमरसिंहया हिसिमदुगु मूर्ति झ्वान्याङ्ग दनाच्वन, कार्टुन थें च्वं । “जि धुँया मचा खः, जितः सिइम्ह नइम्ह खिचा तायेकेमते” हँ । गनया उद्धरण खः मसिउ । डोटेली सेनायात गोरखाली सेनां बुकूगु धकाः च्वयातल । गन अबलय् तक थ्व देय्या सेना नेपाली मजूनि ला, वा थ्व थाय्यात हे नेपाल मधाःनि जुइ ला ? किल्ला धासेंलि न्हापान्हापा थनया ऐतिहासिक ल्वाभःत नं ला दूगु जुइ । आः ला ब्वसाया रुपय् जक जूसां तयाबिउगुजूसा नेपाःया इतिहास ब्वनीपिन्त छुं ज्ञां दइगु खःला धकाः जक च्वना ।

छगू अद्भुतगु नेपाली युद्धकलाया आभास बिइगु चाकःलिं च्वंगु किल्ला । दुने तःधंगु खुगू फिटति ब्या दूगु पःखा । ल्वहँ व सिँयागु अंगः सुरकिं दयेकाःगु । दथुइ भचा खुल्ला थाय् दु, आः अन सैनिक तय् शारीरिक अभ्यास यायेगु थाय् जुयाच्वंगु दु । दथुइ कालिका द्यःगःगलय् थाहाँ वनेत ल्वहँया स्वहानें चाःहिउगु दु । द्यःगः सां छुं खनेमदु, ह्याउँसिन्ह चिचिपुगु त्रिसुल छानातःगु जक । देशय् धर्म निरपेक्षता वयेधुंकल तर दक्व धर्माबलम्बीतय्गु ध्यबां चलेजुइगु नेपाःया सेना न्ह्याबलें भगवती पुज्यायेगु थाय् जक तिनि । भगवती पुमज्याइपिं नेपाःया जनता हे खःसां सेना जुइफइमखुगु देय् थ्व । 


पलख च्वय् गामाय् चाःहिला । शहर धयातःगु बजारं निपलाः च्वय् वनकि दुर्गमथें च्वनीगु गां । अवसर मन्त कि शहर नं गां जुइ । यक्व चाःहिलेथें मच्वन । त्यानुल नं । जम्मा झिंनिद्वः जक ला दु जनसंख्या, व नं चाकःलिं च्वंगु प्यंगू न्यागू गाविस ल्वाकछ्यानाः जक । थन हे थथे, दुने गामय् गामय् गथे जुइ । जनयुद्ध यायेत जक जिउगु झीगु देसय् विकास यायेगु युद्ध नं ला जुइनि धकाः मन त्याका ।

थनया उग्रतारा, भागेश्वर, शिखर व छु छु धाथाय् लिपा वयाः स्वये मालीगु जुल । जिपिं थन ला चछिया जक मुसाफिर । पलख क्वथाय् वयाः नयेनी याना गाडिइ च्वनाः न्ह्याना आछाम पाखे । 

खुसिसिथं–सिथं जिमिगु यात्रा न्ह्यात । खला जिं सदरमुकाम हे जक बांलाक स्वयागु । अनया बजाः ला अथे च्वं धाःसा गां झन् गां थें हे ला जुइ नि । वाउँगु वाउँगु स्वयाः न्हयइपुसे ला च्वनाच्वन, तर नं ग्व, नेपाःया अविकसित सुदुर पश्चिम स्वयाः लय्तायेथें जुयामच्वं ।

राजनीति याइपिं व थ्व सुदुर पश्चिमया स्वापू धइगु हे चुनाव । चुनावय् वइ, हानं चुनावय् हे वइ । जनतायात बिइत छुं हे मदुपिं नेतातय् कायेत धाःसा भोट दु । लाःसा उकुन्ह संविधान सभाया खँ ल्हाः वःगु जुइ, हानं गबलय् चुनाव खः मसिउ । मेपिं त्वःते, थ्व हे जिल्लाया आसिग्रामय् शेरबहादुर देउबाया जन्म जूगु, थ्व हे जिल्लां वयात स्वकः सांसद दयेकल । आः वं थ्व जिल्लायात छु दयेकातल, थःगु मिखां खनाच्वना । धयाच्वनेम्वाः, गुम्ह मनुखं थः बूगु थाय्, जिल्लाया विकासया लँपु चायेकीमखु वं देय्या विकास याइ धकाः आशा नं कायेम्वाः । दक्व पदया निंतिं राजधानी वइपिं खः, विकास यायेत मखु । थुलि ला धायेजिइधुंकल आः ।


थनं दिपायल, साँफेबगर जुयाः मंगलसेन वनाच्वना । मंगलसेन थौं मथ्यँसे मगाःनि । थौं नं न्हिछि गाडिइ गाडिइ हे बिइगु जुइ । जँ त्वधुलीन, म्ह हे चकंकेमखंकं दिन वनीगु । पलख लँय् च्वंगु गामय् कुहाँ वयाः झासुलनेगु, हानं थःत व हे गाडिइ क्वचीनाः ब्वाकेगु । थपाय्धंगु देय्, थपाय्जि प्राकृतिक सुन्दरता । स्वःस्वःथाय् न्हूगु कथं बांलाः । स्वइगु मिखा बांलाःगु लाकि थ्व सुदुरपश्चिम हे बांलाःगु । द्यवं बिउगु ला खःनि झीत तर थ्व दक्व टुरिज्म बोर्डया पोस्टरय् तयेत अले राजधानी च्वनाः दुर्गमया दुर्गमता मियाः राजनीति यायेत जक थिक्क जुल, थुकियात रोजगारीया अवसर दयेकेमसल । अथवा धाये, थ्व हे सुदुरपश्चिमं राजधानीइ वनाः दरवार दयेफुपिं पूर्वप्रधानमन्त्री व पूर्वगृहमन्त्रीतय्सं थन धाःसां छुं दयेकेमबिल । छकःचा चाःहिउवइम्हसिया अज्याःअज्याःगु गहन बिचाः यायेमखु धाये, न्ह्यपु सुम्क च्वनीमखु । न्ह्यइपुसे च्वनाच्वंगु ला द हे दु, उकिसं नुगः वाथावथा कनाच्वन । 

जिं वसांनिसें बिचाः यानाच्वनागु । थन मनूत हे मदुथें । जनसंख्या तसकं सालु । छथी छेँ हे मदु, मेथी छेँ दुसां मनूत मदु । उकिसं ज्या यायेगु उमेरयापिं ल्याय्म्हत ला झं खने हे मदु । जिं न्यनातयागु, थन मिजंत ला च्वनी हे मखु हँ । नेपाःया सरकारं सुदुरपश्चिमयात थःगु धकाः ला धाइ, थनच्वंपिं जनतायाके कर नं काइ, तर थन गुगुं किसिमया रोजगारया व्यवस्था मदु । उकिं मनूत दछिया च्याला उत्तर भारतया थी थी थासय् ज्या यानावइ, वा पिइगु ई वल कि लिहाँ वइ, मोहनी सुन्ति ज्वःछि जक थन दइ हँ । उमिसं अथे वनेगुयात बम्बइ वनेगु धाइ । 

आः ला मसिउ, न्हापा थनया जिल्ला हे एचआइभि संक्रमित मनूतय्गु कारणं चर्चाय् वइगु । डडेलधुराय् जक प्यद्वः मनूत एचआइभि संक्रमित धकाः ब्वनागु लुमन । भारतय् ज्या याःवनीपिं मिजंतय्सं थ्व ल्वय् पुंका वइ, अले थः कलाःपिन्त कोसेली बिइथें बियाथिकी ।

झी राजधानी च्वंपिनि भारतयात ब्वहबिइदयेवं गाः । भारतया भरय् जीवन न्ह्याकेमाःपिन्त छु भारत छु नेपाः । गन ज्या दु अन थःगु देय् का उमि । अन रत्कपार्कय् देहरादुन नेपाःयागु धकाः जुलुस वनाचवन, थन डडेलधुरां नेपाः ग्व धकाः मालाच्वन । थ्व ला चुनावय् छकः भोट कुरकेगु थाय् मखुला ? थज्याःगु दुर्भाग्य झीगु । थ्व दुर्भाग्यया नां हे नेपाल । न्हू थासय् वयाया लसता ला द हे दु उकिसं थम्हं मखंगु नेपाल खन, जिगु मिखा धन्य जुल ।

171020 नियात्रा डडेलधुराया धू (JPG)




Saturday, September 30, 2017

Sunday, September 24, 2017

Monday, September 18, 2017

170919 Wonders of Nepalbhasha Sahitya Nakhaa


Razen Manandhar
It must be around two years and a half I was in Nepal (that is, Khas language) Literary Festival, and I was not only overwhelmed by the craze of the youngsters to their mother language literature but I was jealous also. I was thinking why people of my community were not interested to preserve their language and read literature in their mother language? Helpless and restless, I jotted a fantasy essay, with all satirical elements that I visited a Nepalbhasha literary festival in my dream.



Now, the news came as a pleasant surprise that Nepalbhasha Times, a daily in Nepalbhasha finally was venturing a similar event in near future. I was more than excited. I had a reason to be. I wanted to see writers, readers and other activists coming to the same pedestal, for the same reason and with the same goal - of preserving and promoting our literature.



A meeting was held, may be a month ago and I was also invited. The tentative programme was out; something would have to be changed later, still. I suggested them to make it more inclusive, with more participants from Patan and Bhaktapur. And I took some initiative to promote it, at least from Facebook, which was in my hands and I could reach thousands in seconds.



I read about that historic literary conference, organized by Chwasapasa, in around 1952 in Hanumandhoka. That was indeed grand and historic but I didn't know if that was also a festival or not. Nevertheless, this was really first festival and had to be historic too.


Gone are the days when our previous generation used to devote their whole life for their language and literature in misery, neglecting their career, future or even their children. Now, time has changed, people first give priority to career, "economic status" and socialization before thinking about things like mother language, community etc. In this connection, bringing people from all classes and generations in something prosaic like literature is not an easy task. Even children of many of highly esteemed writers of Nepalbhasha don't speak their mother language. This is bitter reality. Now, in this situation, organizing a literary festival is just little more than a fantasy, I must say. The task was to make it some showy, extravaganza, to attract younger generation with limited budget and human resources, and also to show off, may be, to the Newars who look down at our own mother language and of course, to the people from other community and the state. That was the reason, the historic royal palace of Patan, a UNESCO World Heritage Site, was chosen, though it was extremely expensive. At least that has to be done, as much as possible.

The day came. It was quite sunny and exciting. Young volunteers of Nepalbhasha Times were busy from early hours. The pedestal was set, chairs with purple covers were arranged and some half a dozen tables were arranged outside for book-stalls, and, of course, some food stalls were also made in the inner courtyard.

The usual dhimey melody echoed in the historic palace. The merry-loving Newars play their drums almost every day, this is not a new thing. But this time, the musical troupe welcomed the two writers and special guests to the courtyard of the 16th century Malla palace, which was heavily modified in the course of restoration.


The formal inauguration took place. Respected Sri Staya Mohan Joshi inaugurated the event. Two lucky books, "The Poster" by Malla K Sunder and "Basanta" by Basanta Chaudhary were released. The former was released by Sarubhakta Shrestha, the chancellor of Nepal Fine Music and Performing Arts Academy and the latter by Satya Mohan Joshi and Chitta Ranjan Nepali, the chancellor of Nepalbhasha Academy.

Malla is a known writer and critic of Nepalbhasha literature, this is his third book, probably. This time he has come up with a theme of the bitter reality of corruption that comes with so-called Nepal's democracy. On the top of it, the well-known industrialist Chaudhary made a history by writing poetry in Nepalbhasha. It was in fact his poetry translated in Nepalbhasha. It is significant that few Nepali (Khas) writers have shown interested to have their works translated in local Nepali languages. And this was his daring and appreciable step. His speech was also equally impressive.


Apart from giving his appreciation for the two books, Joshi also sought people's attention to the historic, religious and cultural significance of Krishna Mandir.


Crowd to get signature from two authors was exemplary. Half a dozen stalls for books were made, but selling of books of Nepalbhasha was as depressing as ever.  We love our language but we don't love our books, I have to say. However, Madan Krishan Shrestha took opportunity to sell his book in Khas-Nepali. And interestingly, those Newar readers, who often frown to buy Nepalbhasha books, were seen buying that Khas book (which was said to be sold at higher price than usual market price). We are all hypocrites.

Quite a long and tedious waiting in the burning sun ended with Prof. Prem Shanti Tuladhar's keynote speech on the history of Nepalbhasha literature. The programme was organized in beautiful, green and historic Bhandarkhal Garden. With shades of tall trees and flovour of Newari cuisine beside the venue, the experience of talking about literature in that atmosphere was quite a new experience for all of us.

Despite of some early criticism in social media, the keynote speech was delivered in Khas Nepali language, with a hope that non-Newars also would join to know about Nepalbhasha's linguistic heritage but, quite ironically, hardly any from out-of-the-Newar community were present in the programme.

I myself had an opportunity to be one of the panelists along with senior writers like Bhushan Prasad Shrestha, Sulochana Manandhar and Dhrubha Madhikarmi; and it was moderated by Suresh Kiran. The topic was future of Nepalbhasha literature. I was asked about new trend of posting poems directly in Facebook. It was quite encouraging that we started the tradition of panel discussion. However, as it happens most of the time in similar situations, the time was short and we had so many things to discuss on this issue. We can say, it opened a door to world of discussion.

Next session was moderated by poet Nabin Chitrakar. The participants were noted writers of Khas Nepali language who belong to Newar community. Panelists were Shreeom Shrestha Rodan, Sneh Saayami and Jaleshwari Shrestha. If I understood it properly, the session meant to ask them why Nepalbhasha literature is not getting momentum in the present day society. It should not have been a place for them to justify why they did not write in Nepalbhasha. However, it gave a platform for Nepalbhasha readers to understand the reality of the "Nepali" literary world for Newar-based writers. They shared their experience of writing in Khas Nepali language. The old question - whether to stick to mother language alone or to try in other languages for the sake of wider readership - rose again.

Then started the long-awaited session - of symposium. A total of 18 writers recited their essays and poems. Among them were Durga Lal Shrestha, Purna Baidhya, Bhushan Prasad Shrestha, Narmadeshwar Pradhan,  Pratisara Sayami, Sudhir Khwabi, Rajani Mila, Shakya Suren, Saurab Shakya, Rajbhai Jakami, Sharad Kasa, Hridaya Prasad Mishra, Kesh Ratna Shakya, Nabin Prakash Shrestha, Raj Sayami, Bharat Maharjan, Suraj Bir Bajracharya and Surendra Tuladhar. We knew it was getting dark and some writers had to go back as far as Bhaktapur. But many of the writers had gone, when it was the time to give away tokens of love to them. All are busy, even poets at symposiums. They have patience just to wait for their turn to recite and earn some customary claps. But they didn't have time to listen to others and learn, or, at least, be inspired.

I was not sure how the participants were selected. What I thought was that some of them should not have been there. And, no wonder, some emerging poets showed dissatisfaction that they were not selected in recitation programme, even those, who did not frequently participated in other symposiums,  showed interest to participate. This was a positive note from the festival.


And finally, as the fresh evening darkened, the band "Kutumba" completed their stage preparation. Unexpected mass gathered at the courtyard, from where, god knows.


Pabira Kasaa and Rita Maharjan added flavour in the crowded audience with some sizzling numbers, mainly by Durga Lal Shrestha. And, finally, the audience was rocked with the traditional drums, played differently by artists of Kutumba. Some popular folk-numbers like Rajamati turned the whole courtyard into a dance floor. Congratulations, the organizers and the participants !





Friday, September 15, 2017

170915 छाय् मजुल झीगु साहित्यया समालोचना ?



राजेन मानन्धर

छम्ह च्वमि, चाहे नकतिनि च्वःम्ह जुइबिउ चाहे प्रतिष्ठित जुइधुंकूपिं जुइबिउ, वयागु थःगु रचनायात कयाः सुं छम्ह समालोचकं समालोचना यानाबिलकि तिनि व प्रफुल्ल जुइ । झीगु साहित्य ख्यलय् थ्व अनूभूति तसकं हे म्हो च्वमिपिन्सं जक कायेखनाच्वंगु दु । आः झी दक्वस्यां धयाच्वना, नेपालभाषा साहित्य ख्यलय् समालोचना क्वातु मजुल धकाः । अझ धायेगु खःसा समालोचना हे मजू धाःसां मपाःगु अवस्था दु । सिर्जना मदुसा, समाालोचना यानाच्वनेम्वाःल, अले समालोचना मदुसा सिर्जना धिसिलाइमखु धइगु सामान्य नियमयात ध्याक्वय् तयाः झीथाय् मदु धायेम्वायेक सिर्जना ला जुयाच्वंगु दु, यक्व म्हो मेगु हे खँ जुल । तर अथेसां गुकथं साहित्य सिर्जनाय् उर्जा बिइकथं समालोचना वयेमाःगु खः, अथे वयामच्वन धइगु खँय् झी दक्व हे सहमत दु । थन नेपालभाषा ख्यलय् छाय् समालोचना जुयामच्वन धइगु खँय् चिहकलं दुवाले ।

साहित्यया अभावय् समालोचनाया विकास जुइफइमखु — संख्यात्मक विकास ला जुइगु संभावना मदयाच्वंथाय् हानं गुणात्मक विकासया खँ ल्हायेगु नं अप्रासंगिक हे जुइ । छखे साहित्य सिर्जना जुयामच्वना सा उगु हे साहित्यया नं माःकथं माक्व समालोचाना जुयाच्वंगु खंकेफयाच्वंगु मदु । 


मदु धाये धाःसा झीगु साहित्य ख्यलं झिम्ह झिंन्याम्हसित समालोचक धकाः हनातःगु दु । दु धायेधाःसा उमिसं दछिया छपु धकाः हे समालोचना धायेबहगु लेख च्वयाः पिथनाच्वंगु दइमखु ।  समालोचना धायेबहगु छिटपुट लेखयात बिचाः मयायेगु खःसा आः तक खनेदुकथं नेपालभाषा साहित्यया बारे समालोचनाया सफू झिदँया दुने खुगू पिदनी । निदँया छगू सफू पिदनाः उकिं सुयात गुकथंया मार्गनिर्देशन याइगु जुइ झी समालोचकपिन्सं । व हे नं अप्वः धयाथें न्हापा समालोचना च्वखँ च्वयातःगुया मुना जुयाच्वनी । अले व नं न्हूगु समालोचनाया सिद्धान्त बिइगु वा समस्त साहित्य ख्यःयात लँ क्यनीगु स्वयाः छगू अमुक कृति वा सफूया बारे थम्हं च्वयागु भूमिका वा प्रतिक्रिया जुयाच्वनी । झीके दूगु थुलि हे मखुला ? 

आःया अवस्थाय् सामान्यतः सामालोचनाया संख्यात्मक विकास थथे खनेदु । प्रत्येक साहित्यिक कृति पिदनीबलय् छगू कृतिया छपु समालोचना नं वयाच्वंगु मदु । छम्ह सर्जकं थःगु कृतियात वालाः छपु सुनां नं समालोचना च्वयाः पिथनाबिल धाःसा वं थःत अपवाद वा भाग्यमानी धायेमाःगु अवस्था दु । थन च्वमिं हे अनुरोध यानाः अले सिरपाःया प्रलोभन, सफूया रुपय् व प्रतिक्रिया पिदनी धकाः ग्यारेन्टी कयाः च्वकातःगु लेखयात सम्मिलित मयाना । 


च्वमिपिनिगु अनुपातय् समालोचकपिनिगु ल्याः धाःसा पुनर्जागरण कालय् नं पतिंचाय् ल्याःखायेत मगाः, आः नं उलि हे जक । झीत गाःसां उपिं हे समालोचक, मगाःसां उपिं हे समालोचक । समालोचनाया ज्या याकेमाल धाःसा लुमंकेत झीथाय् उलि हे जक दु । छम्ह सबल व निर्भिक समालोचकया मिखाय् जब तक व कृति लाइमखु, उकिया मू सामान्य ब्वँमिं सिइमखु । छगू कृतिया मू ब्वमिया न्ह्यपुइतक थ्यंकाबिइगु ज्या हे समालोचकं याइ । तर झीथाय् गन मालेगु अज्याःम्ह समालोचक आः ?

न्हापा सामालोचक धकाः नां कायेकाच्वंपिं आः गुलिं भौतिक रुपं हे तापाना छ्वत, गुलिं भौगोलिक रुपं तापाक्क च्वंवनेमाःगु वाध्यताया कारणं झी लिसे दयाः नं झी लिसे मदु, अले गुलिस्यां समालोचनाया ख्यलय् थःत स्थापित यायेधुकाः नं आः सहित्यपाखें तापानावंगु अथवा समालोचनाय् च्वसा दिकाबिइधुकूगुलिं च्वमिपिं द्यापं च्वनाच्वनेमाःगु अवस्था दु । नापलाके मफइपिन्त बाहेक भौगोलिक रुपं जक तापानाच्वंपिन्त यदि उसाँय् बल्लाःसा व नुगलय् मस्याकेगु छुं यायेफुसा वय्कःपिन्त थौं झीगु साहित्य ख्यलय् वय्कःपिनिगु अभावया महसुस याकेफत धाःसा झीसं लिगना हयेमफयेमाःगु मदु । थ्व अत्याधुनिक संचारया इलय् छपाः सफूया इलेक्ट्रोनिक कपि वय्कःपिन्थाय् मिनटभरय् हे थ्यनी । थःगु जीवन नेपालभाषा साहित्यया ख्यलय् पायेधुंकूपिन्सं झीत उलि ला तिरस्कार यायेफइमखु । अनंलिपा आः समालोचना ख्यलंं तापानावंपिन्त ला झन् हे सःते अपुइ । बस, झी ब्वमिपिन्संं मनंतुने जक माःगु दु । 


मेखे च्वयेगु सैद्धान्तिक अध्ययन, प्राविधिक ज्ञान व साहित्यिक हैसियत दुसां अले इलं लानाः नं न्हापा बांलाक हे समालोचना यानाच्वंपिं तकं आः निष्कृय जुयाः च्वनाबिउगु नं खनेदु । उकिया नं निगू प्यंगू कारण दयेफु । न्हापां, वय्कःपिन्सं नेपालभाषाया छुं भविष्य मखन जुइ । च्वः नं मदु ब्वं नं मदुगु भासय् न्ह्यपु नायेकेगु पलेसा खय् वा अंग्रेजी भासय् ज्या याःसा ध्यबा नं दइगु अले कदर नं दइगु धइगु मनसायं नेपालभाषाया साहित्यय् समालोचना मयासे मेगु भाय्या कृतिइ अध्ययन याःवनेगुपाखे ध्यय्चूगु जुइफु । च्वमिपिं गुम्हं प्रतिस्पर्धा खनाः ग्याःपिं जुयाच्वनी, गुम्हं प्रतिस्पर्धा मदुथाय् रोमञ्च मखनीपिं जुयाच्वनी । गुलिं नेपालभाषाय् यक्व प्रतिस्पर्धा मदयाः थन अःपुक्क सम्मान कायेदइ धकाः मेथाय् मवँसे च्वनाच्वनीपिं दयेफुसा हानं नेपालभाषा ख्यलय् न्ह्यागु च्वःसां प्रतिस्पर्धा मदइगु जुयाः मेगु तब्यागु ख्यलय् प्रतिस्पर्धाया रोमाञ्च अनुभव यायेत वंगु नं जुइफु । 

गुम्हं न्हापा तसकं अध्ययन यानाः समालोचनाया ख्यलय् धिसिलाःगु थां जुयाः नं आः समयसापेक्ष अध्ययन यायेमफयाः न्हून्हूगु साहित्यिक धार व साहित्यिक सिद्धान्तलिसे परिचित जुइमफयाः आः थः अपडेट मजू धइगु खनेदइ धइगु ग्याःचिकुं च्वयेगु त्वःतूपिं नं जुइफु । 

साहित्यया विकासक्रमय् आरोह अवरोह वइगु स्वभाविक खः । अले साहित्यय् न्हूगु खँ मखनेवं न्हापा प्रशंसा यानावयाच्वंगु विधाया विकासयात कयाः न्हापा थम्हं यानातःगु अध्ययनयात हे फातापुइकीगु अवस्था खनेदयेवं आः व विषयय् न्हूगुकथंया वा समयसापेक्ष नकारात्मक खँ ल्हायेगु उचित जुइमखु भाःपा समालोचना ख्यःपाखें तापानावंगु नं जुइफु । 

मेगु समालोचना धइगु ख्यः हे जस स्वयाः अपजस फयेमालीगु जूगुलिं सुनां नं छुं च्वःबलय् विशेष यानाः समालोचना फयेमफुम्ह च्वमिं बिउगु आघात सहयाये मफयाः थ्व ख्यलय् लिफःतुलाः मस्वःगु नं जुइफु । थ्व दक्व सम्भावनाया खँ जक जुल, सुं समालोचकं थथे जुयाः समालोचना यायेगु त्वःता धकाः घोषणा याःगु खने मदु, सुनां नं थः नुगलय् स्याःगु खँ गनं नवाःगु लिपिवद्ध जूगु अपवाद बाहेक ।

व स्वयाः दुखद व भयावह अवस्था ला थन दु कि न्हापा निर्भिक जुयाः च्वइपिं समालोचकपिं हे आः सत्य च्वल कि सर्जक तंचाइ, इवि तइ वा व्यक्तिगत सम्बन्ध स्यनी धकाः ग्यानाः यःसां मयःसां तारिफ यानाः च्वयाः सरल जीवन हनेगु याःगु तकं खनेदयाच्वंगु दु । भाषा साहित्यया बारे दुग्यंक अध्ययन नं यानातःगु दयाच्वनी, समालोचना यायेत माःगु सैद्धान्तिक ज्ञान नं दयाच्वनी, न्हियान्हिथं पिदनाच्वंगु सफू व मेमेगु प्रकाशित सामाग्री नं स्वयाच्वनी, साहित्यीक मुनाय् थ्यनाच्वनी, दक्वलिसे खँ नं ब्याकाच्वनी । तर सुनां छु स्तरीय च्वयाच्वन, सुयापाखें मखुगु ज्या जुयाच्वन धइगु दक्व सिउसां अज्याःगु खँ सुयातं मकँसे नुगलय् दुने तालं ग्वयातइ । 



आः थुलि जुइधुंकाः नं झी साहित्यकारतय्सं नेपालभाषा ख्यलय् समालोचना विधाया विकास सुनां याइ, गथेयानाः जुइ धकाः तक नं बिचाः याःगु खनेमदुनि । मेमेगु विधाय् जूसा गोष्ठी, सेमिनार छकः निकः सां जू , तर समालोचना गथे जुइमाल धकाः गोष्ठी जूगु न्यने मखंनि । सुं च्वमिपिन्सं नं सुयागु समालोचना स्तरीय जू अले सुयागु मजू धकाः सहलह याःगु अले समालोचनया प्रत्यालोचना याःगु धइगु आः न्यनेतकं मदयेधुंकल । अले समालोचना क्वातु मजुइकं सिर्जनाया विकास जुइमखुगु खँ झी दक्वस्यां सिउगु हे जुल । थज्याःगु अवस्थाय् झी दक्व साहितयय् मतिनायाइपिं छवाः जुयाः साहित्य दुग्यनेत सामालोचना माः धइगु वाः चायेका थुकिया विकास यायेत क्वातुकगु पलाः मछित धाःसा थ्व ख्यः ह्वयावइगु खनेमदु , थ्व ख्यः दन्न मच्वनेगु धइगु साहित्य सिर्जनाया ख्यः हे खिउँइगु खः ।
Published in Nepalbhasha Times on 2017 09 15



Thursday, September 14, 2017

पुरातात्त्विक अवशेषलाई फोहोर सरह नफालियोस्


भूकम्पबाट भत्किएका काठमाडौंका पुरातात्विक महत्त्वका सम्पदाका अधिकांश भग्नावशेष काठमाडौँको टुँडिखेलमा लगेर थुपारिएकोमा ती पुरातात्त्विक महत्वका अवशेषलाई फोहोर फाले जसरी बिनारेखदेख मिल्काउन लागिएको भन्ने थाहा पाएपछि हामीले काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणका लागि अभियानका तर्फबाट हिजो मिति २०७४/०५/२८ को दिन टुँडिखेलमा हाल रहेका पुरातात्त्विक अवशेषको व्यवस्थापन कार्यको अवलोकन गरेका थियौँ | उक्त स्थानमा रहेका अमूल्य तथा महत्त्वपूर्ण पुरातात्विक वस्तुहरु नष्ट हुने गरी हेलचेक्य्राइँपूर्ण र अनुत्तरदायी कार्य भइराखेको देख्दा हामी सम्पदा प्रेमी मर्माहित र स्तब्ध भएका छौं | यहाँ थुपारिएका वस्तुमा काठमाडौँ सहरका महत्त्वपूर्ण पुरातात्विक सम्पदाका अवशेषमध्ये अधिकांश सामग्री पुननिर्माणका क्रममा पुनः प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने हाम्रो ठम्याइ छ | अगिल्लो दिन हामीले देखेको ढुंगाको ‘ई लोहँ’ (saddle stone) भोलिपल्ट नदेखिएको हुँदा अरु महत्त्वपूर्ण वस्तुहरू पनि हराउने वा नास हुने शंकाले हामीलाई चिन्तित बनाएको छ |

स्थलगत भ्रमणबाट प्राप्त जानकारीअनुसार नेपाल सेनाका जवानहरुले डोजर र ठूला ट्रकको प्रयोग तथा प्रशिक्षणका लागि पुरातात्विक अवशेषहरूको प्रयोग गरेको पाएका छौं भने अर्को जानकारीअनुसार काठमाडौँ महानगरपालिकाको अनुरोधमा नेपाल सेनाले पुरातात्विक अवशेषलाई फोहर बनाई अन्य ठाउँमा फाल्न लागेको पायौँ | पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने पुरातात्त्विक अवशेषलाई छानेर अलग राखी बाँकी सामग्रीमात्र अन्य ठाउँमा फाल्न लग्न अनुरोध गर्दा नेपाल सेना र पुरातत्व विभाग दुवैले मानव संसाधनको कमी भएकोले कार्यव्यवस्थापन गर्न नसकेको भन्ने ठाडो जवाफ दिए | मानव संसाधनको कमी भएको हो भने हामी सहयोग गर्न तयार र तत्पर छौं भनी अवगत गराउँदा कुनै किसिमको सकारात्मक जवाफ पाएनौ |

भूकम्पको बेला सहयोग गरी ख्याति कमाएको नेपाल सेनाले समेत पुरातात्त्विक अवशेषलाई प्रशिक्षणको सामान अथवा फोहोर ठानेको देख्दा चिन्तित भएका छौँ | यस्तो सोचबाट नेपाली सेनाले देशका तमाम धरोहरको सुरक्षा गर्न भन्ने जनविश्वासमा धक्का लाग्छ | यस्तो कार्य हुँदासमेत धेरै पटकको आग्रह पछि एक जना कर्मचारीमात्र खटाएर पुरातत्व विभागले पुरातात्त्विक अवशेषको संरक्षण कायलाई उपेक्षा गरेको ठानेका छौं | पुरातात्त्विक वस्तु तथा अवशेषको संरक्षण गर्नुपर्ने काठमाडौँ महानगरपालिका पनि आफ्नो कर्तव्यप्रति सजग भएको देखिएन ।

टुँडिखेलमा थुपारिएका पुरातात्त्विक अवशेषको उचित व्यवस्थापन गर्न सम्बन्धित सम्पूर्ण सरकारी तथा अन्य निकायहरूको पुनः ध्यानाकर्षण गर्दछौं | साथै टुँडिखेलमा अवस्थित पुरातात्त्विक अवशेषको थुप्रोमा हामीले देखेका ढुंगाको ‘ई लोहँ’ (saddle stone), सिंह तथा अन्य सामग्रीको हालको अवस्था र राखिएको स्थानको जानकारी सार्वजनिक गर्न सम्बन्धित निकायसँग माग गर्छौँ | पुरातात्त्विक अवशेषको उचित व्यवस्थापन गर्न कुनै किसिमको सहयोग चाहिएमा यस अभियान सहकार्य गर्न सदैव तयार र तत्पर छ |

हामी सहकार्यको पुनः आह्वान गर्दै सरोकारवाला सबैलाई भन्न चाहन्छौँ - पुरातात्त्विक वस्तु तथा अवशेषको रेखदेखमा सम्बन्धित निकायले हेलचेक्र्याइँ गरेमा पुरातत्वप्रेमी काठमाडौँवासी प्रतिवाद गर्न बाध्य हुनेछौँ |

पुरातात्त्विक अवशेषलाई फोहोर सरह नफालियोस् | धन्यवाद |
वीरेन्द्रभक्त श्रेष्ठ
अध्यक्ष
काष्ठमण्डप पुननिर्माणका लागि अभियान

Tuesday, September 12, 2017

170912 प्रेममोहन सिरपाः “युवराज कुणाल” नाटकया निंतिं


थुगुसीया प्रेममोहन सिरपाः “युवराज कुणाल” नाटकया निंतिं नाटककार परमानन्द बज्राचार्यया जहान कृष्णदेवी वज्राचार्ययात लाःगु दु । थौं छगू ज्याझ्वलय् मूपाहाँ जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठं उगु सिरपाः न्यय्द्वःतका दांलिसें लःल्हानादिल । सिरपाः वय्कःया काय् पवित्र बज्राचार्यं लःल्हाना कयादिल ।

उगुज्याझ्वलय् मदुम्ह मोहनकृष्ण डंगोलं च्वयादीगु उपन्यास नाटक “विकल्प” व वय्कःयानाटक “भृकुटी”या खसभासय् अनुवादया उलेज्या नं जुल । अनुवाद शशीकला मानन्धरं यानादीगु खः । सकलसित भिंतुना ।

Thursday, September 7, 2017

Book by Bhawani Tuladhar released


Kathmandu, September 7.

Senior poet Narayani Devi Shrestha today released story book "Hyupaa" by Bhawani Tuladhar amid a function.

Talking about the book, Prof Prem Shanti Tuladhar said that the book has a beautiful portrayal of today society from different perspective and the author has tried her best to be realistic in her write ups.
Writer Bhawani Tuladhar expressed happiness to have come back with the field of literature after some gaps and said that she would keep writing up in future as well.

Poet Narayan Devi Shrestha said that it is praiseworthy that more and more women are coming up in the field of literary creation in these days and the society has also become open to gender discrimination which was rampant some half a century ago.

Former chief of Central Department of Nepalbhasha, Tulsi Lal Singh and cultural expert Chhatra Bahadur Kayastha also expressed their views on contemporary Nepalbhasha literature on the occasion.

From the chair, Subarna Shakya, the chairperson of Nepalbhasha Parishad said that the organizations would welcome more and more emerging writers to publish their books from Parishad.

The program was organized by Nepalbhasha Parishad.
.


Tuesday, September 5, 2017

A short introduction to Newa language and literature


Razen Manandhar


Newars are the indigenous people of the Kathmandu Valley of Nepal. They are hardworking, have expertise in agriculture, entrepreneurship and architecture. They have been nurturing, exploiting and decorating the valley for thousands of years. They follow four major religions - Buddhism, Hinduism, Christianity and Islam. Now, only the two former are seen in practice. They do not belong to any particular ethnic group or race. It is made of different communities who have been living here together and have developed a sense of harmony and unified history, and have made their culture, traditions, religions and myths. 

Nepal has a tremendous treasure of linguistic diversity. This country alone has 123 languages and dialects. One among them is Newa language (once officially named as Nepalbhasha, later turned out to Newa or Newar, and also often misinterpreted as Newari too), which was one of the richest in the region in terms of vocabulary and literature. It has already had large variety of written documents - from books on witchcraft to lyrical ballads around one thousand ago. 

Talking about the language, Newa is the original language of the Kathmandu Valley. It is spoken as native language by Newars of the Valley and now by all Newars, regardless of their geographic location. It belongs to Sino-Tibetan language group and is one among a few of this group, which has rich written history and tradition of writing. A book, named Narada Samhita, of 1380 AD states that this language was called "Nepalbhasha" at that time. Around 800,000 people speak it as their native language, which makes 3.19 percent of the total Nepal's population. Till 1950s it was spoken by 75 percent of the residents.

The date of beginning of writing tradition of Newa language is still uncertain. In around 200 ancient Sanskrit inscriptions, belonged to the period 464-879 AD, many non-Sanskrit words are found, which are found to be near to Newa. A palm-leaf document, found in Okubahal Monastery of Lalitpur, dated 1114 AD, has something which can be called the earliest written form of Newa. This language is seen as the common language of most of ancient palm-leaf books, stone inscriptions, metal inscriptions found in monasteries and temples of 9th to 19th century. Thus, it is an essential tool for those who want to study history of Nepal.

About books, Harmekhala (a book about mystery and witchcraft, written in 1374 AD), is said to be the earliest book found so far, written in Newa. Other examples of old books in this language are Narad Samhita (1380 AD), Amarkosh (1381 AD), Gopal Rajvamshavali (1389 AD). And later, as the time passed the Newars learned to write in creative literary genres too. Tantrakhyan (1518 AD) is said to be the first literary book in Newa. 

Development of Newa goes side by side with the political history of Nepal. Broadly, the Lichhivi dynasty ruled Nepal from 4th to 8th century. And, after going through a dark age and the Thakuri period, the Mallas emerged as the strong ruling dynasty in the 14th century. They are not Newars, as we generally call, but they have immense respect for Newa as well as art, culture and tradition of the Newars. Thus the Newa literature reached its sublime position in the Malla period that corresponds between the 14th century to 18th century. Not only the common people and the nobles, but the kings and queens themselves were involved in writing poems, songs and dramas in that period. It was indeed a matter of pride to be authors in those days in the palace.


Obviously, it was "golden age" for development of culture, art and architecture as well as literature of Nepal Mandala, that is, today's Kathmandu Valley. Thousands of poems, epics, stories, dramas as well as books on history, art, architecture, astrology, medicine and many other topics were written in those days. This is the time when Newars developed as many as 13 scripts to transfer their knowledge into words. Some of the books are still being recited as letters of religion at homes and monasteries, some are preserved in museums and archives, while many were decayed, burned, destroyed and sold to foreigners. Fortunately, many of the books of that era are now well-preserved in international libraries and lots of international scholars are now doing researches on them and revealing the unfathomable treasure of knowledge the Newars had in those days.




King Mahindra Malla (reigned 1560–1574) is regarded as the first poet of Newa literature. Siddhi Narsingh Malla (Patan, 1619-1669), Pratap Malla (Kathmandu, 1641–1674), Ranjit Malla (Bhaktapur, 1722–1769) and Jaya Prakash Malla (Kathmandu, 1746–1750) are other prominent poets from the royal family. 

Later, the tradition of writing drama developed in the palace of the Kathmandu Valley. King Siddhi Narsingh Malla was the first playwright of Newa literature. Ekadashi-brata (1633 AD) and Katti Pyakhan (1641 AD) are some of his finest creations. Parts of the latter are still performed every year in front of his royal palace. A few noblemen in those days were poets and dramatists.

Lot of things changed after the King Prithvi Narayan Shaha invaded Kathmandu Valley in 1768 AD. The cultured Malla kings either had to go in exile or were imprisoned for life. Nepal's development in art, culture, religion, festivals and urban development took an abrupt end with the new dynasty that never tried to respect the identity of the local people. Then started heinous series of conspiracies, assassinations; ambitious noblemen started making illicit relations with queens to come to the power and taking away the national coffer for their personal amusements. Still, a few poets like Sundarananda, Amritananda and Vijayananda continued writing devotional poems.

The situation of Newa and its literature worsened after a series of conspiracies and mass assassinations, in 1846, the power of the king shifted to the Ranas, who took whole of the state power as prime ministers and started raising restrictions in Newar creativity. Despite of the government's restrictions, some kept composing songs at this time too till 1906, when the government declared that any documents written in Newa would be named illegal afterwards. This is the unfortunate and "dark" age of Newa literature. 


That was the time like autocracy. Even when writing anything in Newa was a deadly crime, some writers kept showing love to their mother language anonymously. 

People were prohibited from using their mother language in business and literary creations. Still, it was also time of revival too. The more the autocratic Rana rulers tried to detach the people from their mother language, the stronger the people's love for it turned out to become. 


1909 AD is considered as the beginning of Renaissance of Newa literature. Thanks to the suppression, so to say, a new generation of poets emerged; they were not only writing in their mother language, but were also defying the autocrats. On the top if it, they were in fact laying foundation stone to development of Newa literature that has to flourish one day like this. Their efforts handed over energy to the later generation to galvanize the lost glory of the history and also to explore new genres of literature. 


It was the year 1909, when a priest of Newar Buddhistm, Nisthananda Bajracharya, translated a popular Sanskrit book on Vajrayani Buddhism Ekvimshanti Pragyaparamita into Newa, that is also by developing his own way of printing press and adopting Devanagari script, leaving traditional Nepal script aside. This is how the history was made. Siddhidas Amatya's translation of some chapters of Ramayana into Newa in 1913 was another step. As it was not possible to publish anything like magazine in Kathmandu, Dharmaditya Dharmacharya managed to publish a magazine in Newa, Buddha Dharma wa Nepalbhasa, from Kolkata, India. Jagat Sundar Malla launched a campaign to teach children in Newa in around 1925. Yogbir Singh and Shukraraj Shashtri were other prominent writers of those days.

In that critical situation Fateh Bahadur Singh dared to publish an anthology Nepali Vihar by various poets in Nepalbhahsa, from Betiya, India in 1939. No sooner he brought the copies in Kathmandu, the copies were seized and he was arrested, along with many other poets. Altogether 32 poets and writers were arrested and their property confiscated by the government. Their crime was writing in their mother language, although some were given political charges too. Yogbir Singh, Fateh Bahadur, Chittadhar Hridaya, Kedar Man Byathit, Dharma Ratna Yami, Hari Krishna Shrestha, Purna Narayan etc. were other victims of this episode. While it threw a wave of panic in the society, this very mass imprisonment developed a new energy among the inmates and they started composing poems secretly in the jail. Many of masterpieces of Newa literature were composed there. They were sentenced for life but all were freed in four years, following the changing political scenario.


Lots of things changed after the Rana rulers were ousted from Nepal's political arena in 1950. Even though the government did not announce any official liberation or official recognition of Newa, writing and publication in Newa took some speed. Publication of literary magazines started in this period, which also provided materials frequently for the readers. Publication of daily newspaper Nepal Bhasha Patrika in 1955 was indeed a adventurous step in those days. Establishment of institutions to promote Newa language and literature as well funding for prizes and awards for Newa writers were positive trends at that time.


However, in 1960, the multiparty democracy was restrained and a party-less Panchayat system was introduced by the King Mahendra. Along with many other aspects, it also made the emerging Newa literature suffer. Specially in 1965, the government channel Radio Nepal banned Newa program. The Newa writers organized weekly literary programs as a protest against the government's decision. This eventually developed a new generation of writers in Newa and directed to a new age of commotion, especially in Kathmandu, for conservation of Newa literature. At the same time, this is the period that Newa was introduced to modern literature. Many trend-setting works were written in this time, mainly on the field of modern poetry.


As a result of this, in a way, strong organizations like Nepal Bhasa Manka Khala were formed, which turned out to be literary as well as political organizations to fight against the party-less Panchayati period that raised voiced for language rights too. It was a time when even organizing rallies to celebrate New Year according to the Nepal Calendar was considered as agitation against the system.


The People's Movement reinstated multi-party democracy in 1990. It opened doors to all kinds of literary organizations and also institutions to develop Newa. Everything just boomed after 30 years of suppression of the Panchayati System. But, as the time passed, it also became visible that most of the literary organizations were in fact working as sister wings of so and so political parties. This later developed a sense of detachment among lots of activists from language movement. Later, again, they realized that political right is a must to have their language recognized by the state. May be, the liberation from suppression is to be blamed, the movement for language rights and literary works both faced slackness in energy and velocity in this period. It still does not mean that people stopped writing, publishing or reading in Newa. May be, due to changing time and introduction of TV, the age-old tradition of performing social and political dramas on raised platform in streets also slowly disappeared.

After the People's War of 1996-2006, that has taken lives of 17,000 people, and the new constitution, which has been promulgated recently, the government is seen a little positive to rights of ethnic communities. 

Along the way, no matter how difficult, inconvenient and obstructive the political, economic and social situation is there for development of the Newa, and no matter how other factors are attracting the Newars to abandon their long-earned rights and to be indulged into other like Khas-Nepali or English, the trend to learn, use and develop their mother language is there in veins and brains of the Newars, at least in the Kathmandu Valley. This is the reason that when the government has no support for the Newars, they have around 50 books on literary and other genres are published each year. In literature, books on short stories, novels, poetry, travelogues, biographies and essays are published. Apart from this, books on non-fiction category are mostly related to language, religion, culture and tradition of the Newars. Books from other languages are translated into Newa and vice-versa. Over a hundred schools have introduced Newa voluntarily. It is now studied up to Masters' Degree in the state university. A dozen or so newspapers and magazines and half a dozen news portals are functioning. Around a dozen music albums and similar number films are released every year. This all reflect the people's love and respect for their mother tongue.

And though not recently, it is now seen that Newars, living wherever in this world, are concerned about their language, art, history, religion and culture. There are Newar organizations almost in every country they are living now. Annual gatherings, celebration of festivals, cultural programs, interactions as well as language teaching programs take place frequently. Sikkim is one of the finest examples, where they have successfully got Newa recognized by the state and the bond among the Newars, of all social and economic strata is so strong.

Definitely, the efforts the Newars have so far been making, to revive, reinstate has not been too strong. While there are still elements in the federal republic government, which does not want to see Newars enjoying any of facilities with government support. In addition, in our society also can be found that type of people, who assume that doors to opportunities will be open only once you abandon your langue, culture and identity. And perhaps, this is the reason that those Newars, who live out of the valley, pay little attention to learning and using their language. 


Now, while the language has become a topic of research for national and international scholars, the number of speakers is reducing day by day. So much so, it is now considered as one of the language in-danger by international organizations. However, the situation is also not that much pathetic. May be because of this, a new movement to revitalize the Newa language is growing. Love for their language, dresses, cuisine, songs, books and festival is budding among the youths.

In this connection, after going through the vicissitudes in past millennium, the Newars now are convinced that language is their identity. They are at least convinced that despite of all the hurdles by the government and some negative attitude of the people themselves, the language is growing and there is no chance of its being dead, as some in past decade used to assume. This is the reason that they are more concerned about conservation of their language than any other ethnic community in Nepal. Yes, they are obsessed with this. 

Published in Indrajatra 2017, a Souvenir from Sikkim Newar Guthi, on 2017 09 05



Saturday, August 12, 2017

170811 खसि दयेकीपिं


सापारु ध्याचू

राजेन मानन्धर

न्ह्याबलेंथें फेसबुकय् सनाच्वनागु । तुकुतुकु तुकुतुकु । उमिसं ययेकि धालकि ययेकेमालीगु, इनाबिउ धालकि इनाबिइमालीगु । अझ न्यनाच्वनीगु, छगुं न्ह्यपुइ छु दु धकाः । छु दु धायेगु, वायाँवायाँ दायाच्वंपिं तुँचा दु धायेला, कापः न्ह्ययाः नइपिं छुँचा दु धायेला । उमिसं वा धाःथाय् जक वंसा ला गनं गन थ्यनी गनं गन थ्यनी ।
का । धाधां अथे हे जुल नि । थन क्लिक या धाल । याना । जि ला कम्प्युटरया म्हुतुइ ल्वसुइथेंका । छप्यय् यानाः नुनाबिल बाः सा । छ्या, सुर्ति सार्ति नयातःगु घचायापुसेच्वंगु म्हुतुइ । नकतिनि जक म्वःल्हुयावयाम्ह जि । व नुनं गन वयागु प्वाथय् थ्यनी धकाः जि । जितः ला छकलं मेगु हे संसारय् यंकाः बस्वानाबिलका । जनफाः हे त्वधुइक ।

धूधाः ब्वःगु, ध्याचःधिचःदंगु खनाः येँय् ला खःनि धकाः च्वनागु । तर गन खइ धकाः, छखा हे छेँ मदु । पसः नं मदु, मोटरजाम नं मदु । वंवंथाय् सुन्य । मसांथें झिझामिझां दं ।

गनं गनं छम्ह मनू खना न्है । ओहो सा । मनूयात मनू खने हे आय् बू का थन ला ।

काचाकाचां वयाथाय् न्ह्यःने वना । पाकःचा ख्वाःवः, ग्वाय् दारि च्येंच्येंच्वं । नये मखं ख्वाःवः । ज्या यानाः ज्याला कायेमखंम्ह जुइका व धयाथें जक मतिइ लूगु । व ला ब्यथां काःम्हथेंच्वं । निपा तुतिया दथुइ ल्हाः स्वचाकाः वाथावाथा कनाच्वन बाः ।

जिं न्यना, “छ सु ?”

वं धाल, “जि च्वमि । नेवाः भाय्या च्वमि ।”

“छु जुल छन्त?”

“व पापीं मुगलं छ्यानाथिकल का ।”

“गन?”

“थन ।”


जि वातां । अथे नं याये धइगु दइला का । यमाःसा । जिं मे वांन्याना । वयात वाथावाथा हे कंकाः जि न्ह्याःवना ।

ववं ववं हानं मेम्ह मनू ध्वदुत । व नं अथे हे । व नं च्वमि, वयात नं अथे यानाथिकूगु । वाथावाथा हे कनाच्वनातिनि । जिं यायेफूगु छुं हे मखु ।

हानं वना । अज्याःम्ह हे मेम्ह ध्वदुत । वयात नं अथे हे यानाथिकूगु । हानं मेम्ह ध्वदुत, वयात नं अथे हे । हानं मेम्ह ध्वदुत, वयात नं अथे हे । च्वमि धइपिं ध्वदुतकि मखुगु थासय् मुगलं छ्यानाथिकीम्ह सु जुइ व ?

बान्हि धयाथें न्यासि वनेधुन । निभाःद्यः जिगु छ्यं च्वसं । जिं छुं हे थुइके मफु, थन झीगु थःगु धकाः छुं छुं मदयेधुंकल । माइलौं माइल न्यासि वंसां न सिमा छमा खनेदु, न छेँ छखा खनेदु न फलेचा, न तुं, न हिति । बन्जर फिसः जक । अले सुं सुं लुत सा व हे छम्ह निम्ह च्वमिपिं, वनं दक्वसित अथे हे यानाःगु ।

जिगु न्ह्यपु चाःहिल । अथें ला जनसंख्या मगाःगु झीगु समाज । झी दक्वस्या परिवार नियोजन यायेमाः, उमि जक म्वाः । अथे जुयाः झी झी न्ह्याथासं अल्पमत, उमिजक बहुमत । आः उकिसं साहित्यया खँ ल्हायेगु खःसा झीगु समाजय् दनिपिं धइपिं हे च्वमिपिं जक । अले व मानव श्रृष्टिया नामय् ल्यंदनिपिं अत्यन्त लोपोन्मूखया धलखय् तयेमाःपिं निम्ह प्यम्ह च्वमिपिन्त थथे छाय् याइगु धइगु का । तं पिहाँ वइ जितः ।

मखु सु जुइ व च्वमि खनकि सहमयाइम्ह ? वयात मययेवं सुयां मयइगु ला? वं धयाः च्वमि जुयाच्वंपिं ला उपिं, वं जुइमते धायेवं मजुइत ? देसय् भासन यायेत दयेकातःगु उलिमछि म्हुकंचा एकेदमि परिषद् खलः पुचः दबू द्यःगः व छु छु धाःगुलिं गतिलाक्क ज्या यानाः झीगु भाय् थन थ्यनेधुंकूगु सकस्यां सिउ । गुलिं भाषाथुवाः पार्टी पतचिंकाः पय्नं वन, गुलिं मालिकया भासं भाषण याः वन । भाषा धाःसा थुत्ताया थुत्तातुं । अथेसां ल्यनाच्वंपिं निम्हप्यम्ह च्वमिपिन्त चिडियाखानय् तयाः संरक्षण यायेगु ला गन, अथे मुगलं दायाः खसि यानाथिकेगु धइगु नं दइला? जि जक जिउसा जिं आः थथें हे प्यम्ह ब्याहा यानाः च्याम्ह बुइकाः वयाथय् क्यनेयंके, का थिजकथिउसा धकाः । म्वाल का, थः नेतानितातय् काय् मखुगुलिं हानं महिला अधिकारवादीतय्सं मुद्दा तइ धकाः का ।

जितः च्वनाच्वनाथे मजियावल । निभाः द्यः थिउगु उथें, चःति नाः नाः वयेधुंकल । बँय् हे धच्याक्क फ्यतुना । म्हय् धूधाः थाथायाना । अले न्हकु तियाः बिचाः याना । छाय् जुइ? सु जुइ व ? तःगु बिचाः वया जितः छाःकिलं थें छाःवल ।

खइ खइ, व जन्मजात हे बाझः जइ । अथे जूपिनि मेपिन्सं मचा बुइकूगु, श्रृष्टि याःगु सह याये मफइमखु धाइ । वया नं अथे हे जुइ, मानवीय स्वभाव हे खः नि । थम्हं यायेमफुगु मेपिन्सं यातकि तं पिहाँ वइ, लपं ख्याः जुइ, तर थ्व ला अचाक्लं हे नि भाइ । छुं मजूपिनिगु तछ्यानाः खसि यायेगु धइगु नं थनया खँ ला । याकेबिइमखु जिं वयात । जिं जक ध्वदुलकि वयागु हे मुगलं वयागु मुइकेगु जुइ । क्या मुर्ख जुइ जि । वयागु अथे तछ्यायेमानिगु दनिसा वं करपिनिगु तछ्याःजुइला ? तर अथे मयाःसां वयागु व अलछिनाः मुगः ला लाकां त्वःते । आः हानं सुयातं खसि दयेके बिइमखु जिं, श्रृष्टिइ नं विरोध ला ? याकःचा वा कितिकिति न्ह्ययाच्वना ।

च्वनाच्वच्वं छम्ह तापाकं मनू छम्ह स्वायां स्वायां वःगु खनेदत । छ्यनय् सँ मदु, मिखा गाःगाः वं, न्हाय् च्याम्पतिथें, छ्यं बखुंचियाथें ल्हुकु ल्हुकु सं । थज्याःगु सुं छम्ह हे धस्वाना च्वनेमफुगु थायसय् थ्व ला सरकारी जागिरदारथें फाइँफुइँ यानाः वयाच्वना बाः सा । सु जुइ थ्व? थनया हाकिम ला? वयाके मन्यँसे किक्वः हे सनेबिइमखु धाइम्हथें च्वं । यमाःसा, जिगिु न्हकुं चःति स्वःस्वः हे वल । वयागु ल्हातिइला बडेमागु मुगः दु नि । जिं सिल, थ्व हे का थन ध्वदुक्वसित तछ्याइम्ह । जि ग्यानाः कयेकुना, ल्हातिं तपुना । अनिकालमा बिउ जोगाउनु धाःथें जुल । अथेसां थुरुथुरु खाःसां मग्याःम्हथें जिं जितः सम्हालेयाना, तप्यंक धस्वाका । अले फुथें मफुथें छाति तप्यंका — का, थ्वलिसे जिं खँ हे ल्हाये । ”

जिं सः तसः यानाः सःता, “ओइ मिस्टर, कम ह्यर ।”

“येस सर । छि सु ले सर ?”

“जि ला ? जि छम्ह टुरिस्ट ।”

“वेलकम, वेलकम । थ्व जिमिगु देय् का । खन ला ? संसारय् गनं दइमखु थज्याःगु देय् ।”

“छाय् छु दु थन? जिं ला छुं हे मखनाच्वन । व हे न्यनेत्यनागु जिं । थन छु स्वयेगु दु धकाः ।”

“हः । बस । थ्व हे का थनया विशेषता । थनया विशेषता धइगु हे छुं हे मखनेगु । छुं दयाः नं मखनेगु, अले मखंसां दयाच्वनीगु ।”

“ओफ्फो थ्व काइते भासं खँ ल्हाये मते ले भाइ । धा ले बरु थन छु स्वयेगु दु ? टुरिस्ट प्वाइँटत गन गन दु ?”

“धायेधुन नि थन मदूगु हे स्वयेगु खँ खः । न्हापा न्हापा थन त्वालय् त्वालय् च्वमित दइगु, बाहालय् बहालय् साहित्य सम्मेलन दइगु, झ्यालं झ्यालं खँ ब्याः, कःसिं कःसिं खँ साः ।”

“अले आः उपिं गन वन ले? उमिगु न्हूगु पुस्ता ला दयेमाःगु नि ।”

“न्यँले खँ । उमि अथे ह्वासा ह्वासां विकास जूबलय् क्वथाय् तयेथाय् मदयेक सफू पिदंबलय्, साहित्यया चर्चा अले सिरपाः बिउबले जिमित धाःसा मिं पूथे जुइगु । सह हे याये मफइगु ।”

“हाँइ । छाय् ले ? छिपिं धइपिं सु ?”

“जिपिं ला ? जिपिं थनया स्वघोषित भाषाविद्त का । उमिसं अथे तःगु तःगु सफूत च्वयायंकूबलय् जिमित ला भचा धकाः हे मान मन्त । अले तं पिहाँ मवइला ?”

“का । छुं हे खँ मथुल । चाउचाउ थें हे स्वः खँ नं । छिमिसं नं उमिसं थें महाकाव्य, खण्डकाव्य, बाखं, उपन्यास च्वःसा जिहे जिल नि । झं बांलाइ ।”

“हालेमते क्वात्रा । पालिंनिसें तं पिहाँवइ । अथे च्वये सःसा थ्व भाषाविद्या अभिनय यानाच्वनी ला जिमिसं । च्वये मफयाः, मसयाः ला थथे आखः ग्वः ल्याः खाखां व मजिउ थ्व मजिउ, अथे या थथे या धकाः अर्डर बियाच्वनागु नि ।”

“थ्व ला पञ्चायत कालया अन्चलाधिस थें जुल का । थम्हं छुं मयाइपिं तर थः धइथे बाहेक मेपिन्त छुं मयाकीपिं ।”

“बस । जिपिं धइपिं वहे का । थुल ला ? मेगु नं धयाच्वने मानि ला ?
“छिमिसं यायेगु चाइँ छु ले ? च्वयेगु मखु हँ, च्वकेबिइगु मखु हँ ।
“जिमि निम्ह प्यम्ह डाडदर पर्फेसरत दु, नेपालभाषाया नामय् जागिर नयाच्वनापिं । जिमि जिमि न्ह्याबलें व मार्पा पसलय् च्वनाः खँ ल्हायेगु का । स्व भाइ, झी जागिर नयाच्वनां दछिया छपु निपु हे लेख च्वयेमफु, उमि प्वाथय् ल्वहमां त्ययेकाः नं उगुं थुगुं सिर्जना यानाच्वनी, नुगः हिइल जिमिगु धकाः ।”

“अथे धयां मजिल नि । छिमिसं नं च्व ले,” जिं वयागु खँ त्वाःल्हाना ।
“छु धया ? हानं धासाः । जिमित उपिं थें च्वमिचात धकाः च्वनागु ला ? जिमिगु ला छगः छगः आखःया डलर वइ डलर । सिउ ला, जिमिसं निगू प्यंगू पेज च्वल कि अमेरिका बेलायतया डागडर पर्फेसरतय्सं तारिफ यानाहइ । महःसां यात धकाः धायेबलय् थन जिमिगु बिस्कं इज्जत च्वनी ।”

“अले थन छु यायेगु ले?”

“थन ला ? थथे हे चान्हय् न्ह्यःमवइबलय् थनया भाय्यात गथेयानाः नामेट यायेगु, च्वइपिन्त न्ह्यःने वयेमफयेकेगु धकाः बिचाः यायेगु, छख्वला स्वात्त सालेगु, अले सुनां मच्वःकथं नेवाःभाय्या हिज्जे दयेकाबिइगु, अथे धइगु दूगु स्यंकाबिइगु । गबलें लिफुति म्वाः धायेगु, गबलें भास धायेगु, गबलें य पालेमाः धायेगु अले गबलें माआखःया ए छ्लयेमा धायेगु । न्ह्याथे यानाः नं च्वयाच्वंपिन्त इतिमिति कंकेगु ला खःनि । जिमिसं थथे धालकि च्वयाच्वंपिं हिमही चाइ, मच्वःपिं ला थ्व ला थाकु खनीका धकाः च्वये हे ग्याइ । अले न्ह्याबलें जिमिगु राज का थन ।
“भाषाविद् हँ । अले हिज्जे बाहेक मेगु खँ ल्हाये मसःला ?”

“अथे धायेमतेले भाइ । जिमिगु नं ला इज्जत दुनि थन सोसाइटीइ ।”

“अले छिमिगु अज्याःगु च्वापुकाःगु हिज्जेयात च्वमिपिनिगु समाजं स्वीकार याइला ?”

“मयाः । व हे खँ ला जुल नि । डागडर पर्फेसरपिनिगु खँ न्यनेमाः धइगु हे मदु धया उमि ।”

“थ्व विषयय्यात कयाः सेमिनार, अन्तरक्रिया यायेगु ला कि ? पत्रपत्रिकाय् लेख च्वयेगु ला कि? फेसबुकय् पोस्ट यायेगु ला कि ?”
“भचा फसाद जुइका । उलिमछि मनूत वइ, अज्याःअज्याःगु खँ न्यनाहइ, जिमिसं लिसः हे बिइफइखु । ख्वाः ह्याउँके माली ।”

“अथे सा थःगु हिज्जेया बारे थःगु हे सफू च्वयेगु लाकि । व्याकरण धकाः ?”

“व्याकरण च्वये सःपिं हे मखुनि जिपिं । व हे ला गबलें संस्कृतया व्याकरण कया, गबलें इङ्लिस युनिभर्सिटी ग्रामरया कपि यानाः छकः निकः च्वया । फहे मफु । थ्व ज्या ख्यलय् मदूगु नेवाः भाय्या ब्याकरण दयेकाच्वनां नं साध्य ला । अथें रिटायर जुइन नि जिपिं, आः पेन्सन नयेगु का । आः थज्याःगु ज्या सनाच्वनां नं, मलाः भाइ । भाषा आयोगय् नं वने हे माल, भासन भिसन नं मुइकेमाल । उकिं जिमिसं यायेगु धइगु हे हिज्जे जक का । जिमिसं स्यंके सःगु धइगु हे थुलि जक ।”

“अले छिकपिनिगु खँ सुनां न्यनीले ?”

“दु नि थन छगू निगू गुथिगाथित । ममःचा छगू निगू पिलेट नकलकि वयागु व्याकरण नालाकयागु मखु धाधां जिमिगु हिज्जे कयाः सफू पिकाइपिं । पाकः ख्वालं स्वकः कउला याइपिं का । उकिं ला जिपिं मक्ख नि ।

“अथे यानाः ला मजिल नि । कि उलिमछि सहलह यानाः पिहाँ वःगु, दक्वस्यां स्वीकार यानातःगु द्वलंद्वः सफू पिथनातःगु च्वयेगु नियमयात स्वीकार यायेमाल, कि व थ्व कारणय् पाय्छि मजू, थनथाय् छिमित च्वयेत थाकुयाच्वंगु दु धकाः धायेमाल, अले उकिया विकल्प थथे थ्व आधारय् बियागु धकाः स्पष्टयायेमाल का मखुला ? थम्हं दयेकागु हिज्जेकथं छगू सफू च्वयानये भाःमखंपिन्सं थ्व ला जबरस्ति यायेथें जुलनि ।”

“हैट । छु धइगु ? सु छ ? छं ला च्वमिं थें धाल नि । छ नं च्वमि ला? वं छकलं भैलःमिखा कनाः मुगः क्यन ।

जिं मखुगु खँ पिहाँ वल तर मखु धाये मफुत । सुरुवाः हे प्याःथें च्वन । अथेसां धयाबिया, “खः, छु यायेफु छं । ”

“छन्त हे मालाच्वनागु जिं । ग्वःन्हु दयेधुंकल छम्ह हे च्वमि मलूगु । जि ला च्वमिचिमित छम्हे मदयेक सखाप यायेधुन, जिगु मिसन पुरा जुल धकाः च्वनागु । का धा । छं जिमिसं बियागु हिज्जेकथं च्वये लाकि च्वयेमखु ?"

“च्वयेमखु । आः छु यायेफु छं ?”

"थनया नियम हे थ्व । थन जिमिसं धइगु हिज्जे कथं मच्वयेगु जूसा छन्त सिर्जना यायेगु अधिकार मदु । खसि जुइत तयार जु छ ।”

वं जितः छातिइ घुस्सा नकाः थसः पायेकल । सुपाय् मदुगु यचुगु सर्गतय् इल्ल नगु खन । व गन दु धकाः स्वये मलाःनि छपा तुतिइ वं पुलिं ल्हाकल, अले मेगु तुति नं धःपाय्का कस्सिक न्हुयाबिल । जिला ख्याकं त्यःम्हथें । आसे नं धायेमफु, सने नं मफु, ल्हाः निपां ध्यनाःगुथें ।

वं यांकयाः मुगः ल्ह्वन । जिं मिखा हे फुति यायेमफु, छ्यनं मयः मयः धयाच्वना । वयागु मुगः बज्र कुहाँ वयेथें वल । अन हे लात ।

“आया आया, स्यात स्यात, मजिल, मफुत । यमां यः, गथेयाये कारे । मखुथे जुल । जि फुत, जि मन्त । जि हालाच्वना ।

व संसार त्याकाम्ह थें लय्ताः । म्हुतुइ पिहाँ वःगु लाः लन्चं हुयाः मुगः प्याखं हुइकुं हुइकुं वन । जिगु मिखा बुलुसे च्वनावल । जिं छुं मखन ।
                                           
नःलि साहित्य दबूया ग्वसालय् 2017 08 11 कुन्हु जूगु ख्यालि साहित्य मुनाय् ब्वनागु । अप्रकाशित ।