Monday, September 18, 2017

170919 Wonders of Nepalbhasha Sahitya Nakhaa


Razen Manandhar
It must be around two years and a half I was in Nepal (that is, Khas language) Literary Festival, and I was not only overwhelmed by the craze of the youngsters to their mother language literature but I was jealous also. I was thinking why people of my community were not interested to preserve their language and read literature in their mother language? Helpless and restless, I jotted a fantasy essay, with all satirical elements that I visited a Nepalbhasha literary festival in my dream.



Now, the news came as a pleasant surprise that Nepalbhasha Times, a daily in Nepalbhasha finally was venturing a similar event in near future. I was more than excited. I had a reason to be. I wanted to see writers, readers and other activists coming to the same pedestal, for the same reason and with the same goal - of preserving and promoting our literature.



A meeting was held, may be a month ago and I was also invited. The tentative programme was out; something would have to be changed later, still. I suggested them to make it more inclusive, with more participants from Patan and Bhaktapur. And I took some initiative to promote it, at least from Facebook, which was in my hands and I could reach thousands in seconds.



I read about that historic literary conference, organized by Chwasapasa, in around 1952 in Hanumandhoka. That was indeed grand and historic but I didn't know if that was also a festival or not. Nevertheless, this was really first festival and had to be historic too.


Gone are the days when our previous generation used to devote their whole life for their language and literature in misery, neglecting their career, future or even their children. Now, time has changed, people first give priority to career, "economic status" and socialization before thinking about things like mother language, community etc. In this connection, bringing people from all classes and generations in something prosaic like literature is not an easy task. Even children of many of highly esteemed writers of Nepalbhasha don't speak their mother language. This is bitter reality. Now, in this situation, organizing a literary festival is just little more than a fantasy, I must say. The task was to make it some showy, extravaganza, to attract younger generation with limited budget and human resources, and also to show off, may be, to the Newars who look down at our own mother language and of course, to the people from other community and the state. That was the reason, the historic royal palace of Patan, a UNESCO World Heritage Site, was chosen, though it was extremely expensive. At least that has to be done, as much as possible.

The day came. It was quite sunny and exciting. Young volunteers of Nepalbhasha Times were busy from early hours. The pedestal was set, chairs with purple covers were arranged and some half a dozen tables were arranged outside for book-stalls, and, of course, some food stalls were also made in the inner courtyard.

The usual dhimey melody echoed in the historic palace. The merry-loving Newars play their drums almost every day, this is not a new thing. But this time, the musical troupe welcomed the two writers and special guests to the courtyard of the 16th century Malla palace, which was heavily modified in the course of restoration.


The formal inauguration took place. Respected Sri Staya Mohan Joshi inaugurated the event. Two lucky books, "The Poster" by Malla K Sunder and "Basanta" by Basanta Chaudhary were released. The former was released by Sarubhakta Shrestha, the chancellor of Nepal Fine Music and Performing Arts Academy and the latter by Satya Mohan Joshi and Chitta Ranjan Nepali, the chancellor of Nepalbhasha Academy.

Malla is a known writer and critic of Nepalbhasha literature, this is his third book, probably. This time he has come up with a theme of the bitter reality of corruption that comes with so-called Nepal's democracy. On the top of it, the well-known industrialist Chaudhary made a history by writing poetry in Nepalbhasha. It was in fact his poetry translated in Nepalbhasha. It is significant that few Nepali (Khas) writers have shown interested to have their works translated in local Nepali languages. And this was his daring and appreciable step. His speech was also equally impressive.


Apart from giving his appreciation for the two books, Joshi also sought people's attention to the historic, religious and cultural significance of Krishna Mandir.


Crowd to get signature from two authors was exemplary. Half a dozen stalls for books were made, but selling of books of Nepalbhasha was as depressing as ever.  We love our language but we don't love our books, I have to say. However, Madan Krishan Shrestha took opportunity to sell his book in Khas-Nepali. And interestingly, those Newar readers, who often frown to buy Nepalbhasha books, were seen buying that Khas book (which was said to be sold at higher price than usual market price). We are all hypocrites.

Quite a long and tedious waiting in the burning sun ended with Prof. Prem Shanti Tuladhar's keynote speech on the history of Nepalbhasha literature. The programme was organized in beautiful, green and historic Bhandarkhal Garden. With shades of tall trees and flovour of Newari cuisine beside the venue, the experience of talking about literature in that atmosphere was quite a new experience for all of us.

Despite of some early criticism in social media, the keynote speech was delivered in Khas Nepali language, with a hope that non-Newars also would join to know about Nepalbhasha's linguistic heritage but, quite ironically, hardly any from out-of-the-Newar community were present in the programme.

I myself had an opportunity to be one of the panelists along with senior writers like Bhushan Prasad Shrestha, Sulochana Manandhar and Dhrubha Madhikarmi; and it was moderated by Suresh Kiran. The topic was future of Nepalbhasha literature. I was asked about new trend of posting poems directly in Facebook. It was quite encouraging that we started the tradition of panel discussion. However, as it happens most of the time in similar situations, the time was short and we had so many things to discuss on this issue. We can say, it opened a door to world of discussion.

Next session was moderated by poet Nabin Chitrakar. The participants were noted writers of Khas Nepali language who belong to Newar community. Panelists were Shreeom Shrestha Rodan, Sneh Saayami and Jaleshwari Shrestha. If I understood it properly, the session meant to ask them why Nepalbhasha literature is not getting momentum in the present day society. It should not have been a place for them to justify why they did not write in Nepalbhasha. However, it gave a platform for Nepalbhasha readers to understand the reality of the "Nepali" literary world for Newar-based writers. They shared their experience of writing in Khas Nepali language. The old question - whether to stick to mother language alone or to try in other languages for the sake of wider readership - rose again.

Then started the long-awaited session - of symposium. A total of 18 writers recited their essays and poems. Among them were Durga Lal Shrestha, Purna Baidhya, Bhushan Prasad Shrestha, Narmadeshwar Pradhan,  Pratisara Sayami, Sudhir Khwabi, Rajani Mila, Shakya Suren, Saurab Shakya, Rajbhai Jakami, Sharad Kasa, Hridaya Prasad Mishra, Kesh Ratna Shakya, Nabin Prakash Shrestha, Raj Sayami, Bharat Maharjan, Suraj Bir Bajracharya and Surendra Tuladhar. We knew it was getting dark and some writers had to go back as far as Bhaktapur. But many of the writers had gone, when it was the time to give away tokens of love to them. All are busy, even poets at symposiums. They have patience just to wait for their turn to recite and earn some customary claps. But they didn't have time to listen to others and learn, or, at least, be inspired.

I was not sure how the participants were selected. What I thought was that some of them should not have been there. And, no wonder, some emerging poets showed dissatisfaction that they were not selected in recitation programme, even those, who did not frequently participated in other symposiums,  showed interest to participate. This was a positive note from the festival.


And finally, as the fresh evening darkened, the band "Kutumba" completed their stage preparation. Unexpected mass gathered at the courtyard, from where, god knows.


Pabira Kasaa and Rita Maharjan added flavour in the crowded audience with some sizzling numbers, mainly by Durga Lal Shrestha. And, finally, the audience was rocked with the traditional drums, played differently by artists of Kutumba. Some popular folk-numbers like Rajamati turned the whole courtyard into a dance floor. Congratulations, the organizers and the participants !





Thursday, September 14, 2017

पुरातात्त्विक अवशेषलाई फोहोर सरह नफालियोस्


भूकम्पबाट भत्किएका काठमाडौंका पुरातात्विक महत्त्वका सम्पदाका अधिकांश भग्नावशेष काठमाडौँको टुँडिखेलमा लगेर थुपारिएकोमा ती पुरातात्त्विक महत्वका अवशेषलाई फोहोर फाले जसरी बिनारेखदेख मिल्काउन लागिएको भन्ने थाहा पाएपछि हामीले काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणका लागि अभियानका तर्फबाट हिजो मिति २०७४/०५/२८ को दिन टुँडिखेलमा हाल रहेका पुरातात्त्विक अवशेषको व्यवस्थापन कार्यको अवलोकन गरेका थियौँ | उक्त स्थानमा रहेका अमूल्य तथा महत्त्वपूर्ण पुरातात्विक वस्तुहरु नष्ट हुने गरी हेलचेक्य्राइँपूर्ण र अनुत्तरदायी कार्य भइराखेको देख्दा हामी सम्पदा प्रेमी मर्माहित र स्तब्ध भएका छौं | यहाँ थुपारिएका वस्तुमा काठमाडौँ सहरका महत्त्वपूर्ण पुरातात्विक सम्पदाका अवशेषमध्ये अधिकांश सामग्री पुननिर्माणका क्रममा पुनः प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने हाम्रो ठम्याइ छ | अगिल्लो दिन हामीले देखेको ढुंगाको ‘ई लोहँ’ (saddle stone) भोलिपल्ट नदेखिएको हुँदा अरु महत्त्वपूर्ण वस्तुहरू पनि हराउने वा नास हुने शंकाले हामीलाई चिन्तित बनाएको छ |

स्थलगत भ्रमणबाट प्राप्त जानकारीअनुसार नेपाल सेनाका जवानहरुले डोजर र ठूला ट्रकको प्रयोग तथा प्रशिक्षणका लागि पुरातात्विक अवशेषहरूको प्रयोग गरेको पाएका छौं भने अर्को जानकारीअनुसार काठमाडौँ महानगरपालिकाको अनुरोधमा नेपाल सेनाले पुरातात्विक अवशेषलाई फोहर बनाई अन्य ठाउँमा फाल्न लागेको पायौँ | पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने पुरातात्त्विक अवशेषलाई छानेर अलग राखी बाँकी सामग्रीमात्र अन्य ठाउँमा फाल्न लग्न अनुरोध गर्दा नेपाल सेना र पुरातत्व विभाग दुवैले मानव संसाधनको कमी भएकोले कार्यव्यवस्थापन गर्न नसकेको भन्ने ठाडो जवाफ दिए | मानव संसाधनको कमी भएको हो भने हामी सहयोग गर्न तयार र तत्पर छौं भनी अवगत गराउँदा कुनै किसिमको सकारात्मक जवाफ पाएनौ |

भूकम्पको बेला सहयोग गरी ख्याति कमाएको नेपाल सेनाले समेत पुरातात्त्विक अवशेषलाई प्रशिक्षणको सामान अथवा फोहोर ठानेको देख्दा चिन्तित भएका छौँ | यस्तो सोचबाट नेपाली सेनाले देशका तमाम धरोहरको सुरक्षा गर्न भन्ने जनविश्वासमा धक्का लाग्छ | यस्तो कार्य हुँदासमेत धेरै पटकको आग्रह पछि एक जना कर्मचारीमात्र खटाएर पुरातत्व विभागले पुरातात्त्विक अवशेषको संरक्षण कायलाई उपेक्षा गरेको ठानेका छौं | पुरातात्त्विक वस्तु तथा अवशेषको संरक्षण गर्नुपर्ने काठमाडौँ महानगरपालिका पनि आफ्नो कर्तव्यप्रति सजग भएको देखिएन ।

टुँडिखेलमा थुपारिएका पुरातात्त्विक अवशेषको उचित व्यवस्थापन गर्न सम्बन्धित सम्पूर्ण सरकारी तथा अन्य निकायहरूको पुनः ध्यानाकर्षण गर्दछौं | साथै टुँडिखेलमा अवस्थित पुरातात्त्विक अवशेषको थुप्रोमा हामीले देखेका ढुंगाको ‘ई लोहँ’ (saddle stone), सिंह तथा अन्य सामग्रीको हालको अवस्था र राखिएको स्थानको जानकारी सार्वजनिक गर्न सम्बन्धित निकायसँग माग गर्छौँ | पुरातात्त्विक अवशेषको उचित व्यवस्थापन गर्न कुनै किसिमको सहयोग चाहिएमा यस अभियान सहकार्य गर्न सदैव तयार र तत्पर छ |

हामी सहकार्यको पुनः आह्वान गर्दै सरोकारवाला सबैलाई भन्न चाहन्छौँ - पुरातात्त्विक वस्तु तथा अवशेषको रेखदेखमा सम्बन्धित निकायले हेलचेक्र्याइँ गरेमा पुरातत्वप्रेमी काठमाडौँवासी प्रतिवाद गर्न बाध्य हुनेछौँ |

पुरातात्त्विक अवशेषलाई फोहोर सरह नफालियोस् | धन्यवाद |
वीरेन्द्रभक्त श्रेष्ठ
अध्यक्ष
काष्ठमण्डप पुननिर्माणका लागि अभियान

Tuesday, September 12, 2017

170912 प्रेममोहन सिरपाः “युवराज कुणाल” नाटकया निंतिं


थुगुसीया प्रेममोहन सिरपाः “युवराज कुणाल” नाटकया निंतिं नाटककार परमानन्द बज्राचार्यया जहान कृष्णदेवी वज्राचार्ययात लाःगु दु । थौं छगू ज्याझ्वलय् मूपाहाँ जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठं उगु सिरपाः न्यय्द्वःतका दांलिसें लःल्हानादिल । सिरपाः वय्कःया काय् पवित्र बज्राचार्यं लःल्हाना कयादिल ।

उगुज्याझ्वलय् मदुम्ह मोहनकृष्ण डंगोलं च्वयादीगु उपन्यास नाटक “विकल्प” व वय्कःयानाटक “भृकुटी”या खसभासय् अनुवादया उलेज्या नं जुल । अनुवाद शशीकला मानन्धरं यानादीगु खः । सकलसित भिंतुना ।

Thursday, September 7, 2017

Book by Bhawani Tuladhar released


Kathmandu, September 7.

Senior poet Narayani Devi Shrestha today released story book "Hyupaa" by Bhawani Tuladhar amid a function.

Talking about the book, Prof Prem Shanti Tuladhar said that the book has a beautiful portrayal of today society from different perspective and the author has tried her best to be realistic in her write ups.
Writer Bhawani Tuladhar expressed happiness to have come back with the field of literature after some gaps and said that she would keep writing up in future as well.

Poet Narayan Devi Shrestha said that it is praiseworthy that more and more women are coming up in the field of literary creation in these days and the society has also become open to gender discrimination which was rampant some half a century ago.

Former chief of Central Department of Nepalbhasha, Tulsi Lal Singh and cultural expert Chhatra Bahadur Kayastha also expressed their views on contemporary Nepalbhasha literature on the occasion.

From the chair, Subarna Shakya, the chairperson of Nepalbhasha Parishad said that the organizations would welcome more and more emerging writers to publish their books from Parishad.

The program was organized by Nepalbhasha Parishad.
.


Tuesday, September 5, 2017

A short introduction to Newa language and literature


Razen Manandhar


Newars are the indigenous people of the Kathmandu Valley of Nepal. They are hardworking, have expertise in agriculture, entrepreneurship and architecture. They have been nurturing, exploiting and decorating the valley for thousands of years. They follow four major religions - Buddhism, Hinduism, Christianity and Islam. Now, only the two former are seen in practice. They do not belong to any particular ethnic group or race. It is made of different communities who have been living here together and have developed a sense of harmony and unified history, and have made their culture, traditions, religions and myths. 

Nepal has a tremendous treasure of linguistic diversity. This country alone has 123 languages and dialects. One among them is Newa language (once officially named as Nepalbhasha, later turned out to Newa or Newar, and also often misinterpreted as Newari too), which was one of the richest in the region in terms of vocabulary and literature. It has already had large variety of written documents - from books on witchcraft to lyrical ballads around one thousand ago. 

Talking about the language, Newa is the original language of the Kathmandu Valley. It is spoken as native language by Newars of the Valley and now by all Newars, regardless of their geographic location. It belongs to Sino-Tibetan language group and is one among a few of this group, which has rich written history and tradition of writing. A book, named Narada Samhita, of 1380 AD states that this language was called "Nepalbhasha" at that time. Around 800,000 people speak it as their native language, which makes 3.19 percent of the total Nepal's population. Till 1950s it was spoken by 75 percent of the residents.

The date of beginning of writing tradition of Newa language is still uncertain. In around 200 ancient Sanskrit inscriptions, belonged to the period 464-879 AD, many non-Sanskrit words are found, which are found to be near to Newa. A palm-leaf document, found in Okubahal Monastery of Lalitpur, dated 1114 AD, has something which can be called the earliest written form of Newa. This language is seen as the common language of most of ancient palm-leaf books, stone inscriptions, metal inscriptions found in monasteries and temples of 9th to 19th century. Thus, it is an essential tool for those who want to study history of Nepal.

About books, Harmekhala (a book about mystery and witchcraft, written in 1374 AD), is said to be the earliest book found so far, written in Newa. Other examples of old books in this language are Narad Samhita (1380 AD), Amarkosh (1381 AD), Gopal Rajvamshavali (1389 AD). And later, as the time passed the Newars learned to write in creative literary genres too. Tantrakhyan (1518 AD) is said to be the first literary book in Newa. 

Development of Newa goes side by side with the political history of Nepal. Broadly, the Lichhivi dynasty ruled Nepal from 4th to 8th century. And, after going through a dark age and the Thakuri period, the Mallas emerged as the strong ruling dynasty in the 14th century. They are not Newars, as we generally call, but they have immense respect for Newa as well as art, culture and tradition of the Newars. Thus the Newa literature reached its sublime position in the Malla period that corresponds between the 14th century to 18th century. Not only the common people and the nobles, but the kings and queens themselves were involved in writing poems, songs and dramas in that period. It was indeed a matter of pride to be authors in those days in the palace.


Obviously, it was "golden age" for development of culture, art and architecture as well as literature of Nepal Mandala, that is, today's Kathmandu Valley. Thousands of poems, epics, stories, dramas as well as books on history, art, architecture, astrology, medicine and many other topics were written in those days. This is the time when Newars developed as many as 13 scripts to transfer their knowledge into words. Some of the books are still being recited as letters of religion at homes and monasteries, some are preserved in museums and archives, while many were decayed, burned, destroyed and sold to foreigners. Fortunately, many of the books of that era are now well-preserved in international libraries and lots of international scholars are now doing researches on them and revealing the unfathomable treasure of knowledge the Newars had in those days.




King Mahindra Malla (reigned 1560–1574) is regarded as the first poet of Newa literature. Siddhi Narsingh Malla (Patan, 1619-1669), Pratap Malla (Kathmandu, 1641–1674), Ranjit Malla (Bhaktapur, 1722–1769) and Jaya Prakash Malla (Kathmandu, 1746–1750) are other prominent poets from the royal family. 

Later, the tradition of writing drama developed in the palace of the Kathmandu Valley. King Siddhi Narsingh Malla was the first playwright of Newa literature. Ekadashi-brata (1633 AD) and Katti Pyakhan (1641 AD) are some of his finest creations. Parts of the latter are still performed every year in front of his royal palace. A few noblemen in those days were poets and dramatists.

Lot of things changed after the King Prithvi Narayan Shaha invaded Kathmandu Valley in 1768 AD. The cultured Malla kings either had to go in exile or were imprisoned for life. Nepal's development in art, culture, religion, festivals and urban development took an abrupt end with the new dynasty that never tried to respect the identity of the local people. Then started heinous series of conspiracies, assassinations; ambitious noblemen started making illicit relations with queens to come to the power and taking away the national coffer for their personal amusements. Still, a few poets like Sundarananda, Amritananda and Vijayananda continued writing devotional poems.

The situation of Newa and its literature worsened after a series of conspiracies and mass assassinations, in 1846, the power of the king shifted to the Ranas, who took whole of the state power as prime ministers and started raising restrictions in Newar creativity. Despite of the government's restrictions, some kept composing songs at this time too till 1906, when the government declared that any documents written in Newa would be named illegal afterwards. This is the unfortunate and "dark" age of Newa literature. 


That was the time like autocracy. Even when writing anything in Newa was a deadly crime, some writers kept showing love to their mother language anonymously. 

People were prohibited from using their mother language in business and literary creations. Still, it was also time of revival too. The more the autocratic Rana rulers tried to detach the people from their mother language, the stronger the people's love for it turned out to become. 


1909 AD is considered as the beginning of Renaissance of Newa literature. Thanks to the suppression, so to say, a new generation of poets emerged; they were not only writing in their mother language, but were also defying the autocrats. On the top if it, they were in fact laying foundation stone to development of Newa literature that has to flourish one day like this. Their efforts handed over energy to the later generation to galvanize the lost glory of the history and also to explore new genres of literature. 


It was the year 1909, when a priest of Newar Buddhistm, Nisthananda Bajracharya, translated a popular Sanskrit book on Vajrayani Buddhism Ekvimshanti Pragyaparamita into Newa, that is also by developing his own way of printing press and adopting Devanagari script, leaving traditional Nepal script aside. This is how the history was made. Siddhidas Amatya's translation of some chapters of Ramayana into Newa in 1913 was another step. As it was not possible to publish anything like magazine in Kathmandu, Dharmaditya Dharmacharya managed to publish a magazine in Newa, Buddha Dharma wa Nepalbhasa, from Kolkata, India. Jagat Sundar Malla launched a campaign to teach children in Newa in around 1925. Yogbir Singh and Shukraraj Shashtri were other prominent writers of those days.

In that critical situation Fateh Bahadur Singh dared to publish an anthology Nepali Vihar by various poets in Nepalbhahsa, from Betiya, India in 1939. No sooner he brought the copies in Kathmandu, the copies were seized and he was arrested, along with many other poets. Altogether 32 poets and writers were arrested and their property confiscated by the government. Their crime was writing in their mother language, although some were given political charges too. Yogbir Singh, Fateh Bahadur, Chittadhar Hridaya, Kedar Man Byathit, Dharma Ratna Yami, Hari Krishna Shrestha, Purna Narayan etc. were other victims of this episode. While it threw a wave of panic in the society, this very mass imprisonment developed a new energy among the inmates and they started composing poems secretly in the jail. Many of masterpieces of Newa literature were composed there. They were sentenced for life but all were freed in four years, following the changing political scenario.


Lots of things changed after the Rana rulers were ousted from Nepal's political arena in 1950. Even though the government did not announce any official liberation or official recognition of Newa, writing and publication in Newa took some speed. Publication of literary magazines started in this period, which also provided materials frequently for the readers. Publication of daily newspaper Nepal Bhasha Patrika in 1955 was indeed a adventurous step in those days. Establishment of institutions to promote Newa language and literature as well funding for prizes and awards for Newa writers were positive trends at that time.


However, in 1960, the multiparty democracy was restrained and a party-less Panchayat system was introduced by the King Mahendra. Along with many other aspects, it also made the emerging Newa literature suffer. Specially in 1965, the government channel Radio Nepal banned Newa program. The Newa writers organized weekly literary programs as a protest against the government's decision. This eventually developed a new generation of writers in Newa and directed to a new age of commotion, especially in Kathmandu, for conservation of Newa literature. At the same time, this is the period that Newa was introduced to modern literature. Many trend-setting works were written in this time, mainly on the field of modern poetry.


As a result of this, in a way, strong organizations like Nepal Bhasa Manka Khala were formed, which turned out to be literary as well as political organizations to fight against the party-less Panchayati period that raised voiced for language rights too. It was a time when even organizing rallies to celebrate New Year according to the Nepal Calendar was considered as agitation against the system.


The People's Movement reinstated multi-party democracy in 1990. It opened doors to all kinds of literary organizations and also institutions to develop Newa. Everything just boomed after 30 years of suppression of the Panchayati System. But, as the time passed, it also became visible that most of the literary organizations were in fact working as sister wings of so and so political parties. This later developed a sense of detachment among lots of activists from language movement. Later, again, they realized that political right is a must to have their language recognized by the state. May be, the liberation from suppression is to be blamed, the movement for language rights and literary works both faced slackness in energy and velocity in this period. It still does not mean that people stopped writing, publishing or reading in Newa. May be, due to changing time and introduction of TV, the age-old tradition of performing social and political dramas on raised platform in streets also slowly disappeared.

After the People's War of 1996-2006, that has taken lives of 17,000 people, and the new constitution, which has been promulgated recently, the government is seen a little positive to rights of ethnic communities. 

Along the way, no matter how difficult, inconvenient and obstructive the political, economic and social situation is there for development of the Newa, and no matter how other factors are attracting the Newars to abandon their long-earned rights and to be indulged into other like Khas-Nepali or English, the trend to learn, use and develop their mother language is there in veins and brains of the Newars, at least in the Kathmandu Valley. This is the reason that when the government has no support for the Newars, they have around 50 books on literary and other genres are published each year. In literature, books on short stories, novels, poetry, travelogues, biographies and essays are published. Apart from this, books on non-fiction category are mostly related to language, religion, culture and tradition of the Newars. Books from other languages are translated into Newa and vice-versa. Over a hundred schools have introduced Newa voluntarily. It is now studied up to Masters' Degree in the state university. A dozen or so newspapers and magazines and half a dozen news portals are functioning. Around a dozen music albums and similar number films are released every year. This all reflect the people's love and respect for their mother tongue.

And though not recently, it is now seen that Newars, living wherever in this world, are concerned about their language, art, history, religion and culture. There are Newar organizations almost in every country they are living now. Annual gatherings, celebration of festivals, cultural programs, interactions as well as language teaching programs take place frequently. Sikkim is one of the finest examples, where they have successfully got Newa recognized by the state and the bond among the Newars, of all social and economic strata is so strong.

Definitely, the efforts the Newars have so far been making, to revive, reinstate has not been too strong. While there are still elements in the federal republic government, which does not want to see Newars enjoying any of facilities with government support. In addition, in our society also can be found that type of people, who assume that doors to opportunities will be open only once you abandon your langue, culture and identity. And perhaps, this is the reason that those Newars, who live out of the valley, pay little attention to learning and using their language. 


Now, while the language has become a topic of research for national and international scholars, the number of speakers is reducing day by day. So much so, it is now considered as one of the language in-danger by international organizations. However, the situation is also not that much pathetic. May be because of this, a new movement to revitalize the Newa language is growing. Love for their language, dresses, cuisine, songs, books and festival is budding among the youths.

In this connection, after going through the vicissitudes in past millennium, the Newars now are convinced that language is their identity. They are at least convinced that despite of all the hurdles by the government and some negative attitude of the people themselves, the language is growing and there is no chance of its being dead, as some in past decade used to assume. This is the reason that they are more concerned about conservation of their language than any other ethnic community in Nepal. Yes, they are obsessed with this. 

Published in Indrajatra 2017, a Souvenir from Sikkim Newar Guthi, on 2017 09 05



Saturday, August 12, 2017

170811 खसि दयेकीपिं


सापारु ध्याचू

राजेन मानन्धर

न्ह्याबलेंथें फेसबुकय् सनाच्वनागु । तुकुतुकु तुकुतुकु । उमिसं ययेकि धालकि ययेकेमालीगु, इनाबिउ धालकि इनाबिइमालीगु । अझ न्यनाच्वनीगु, छगुं न्ह्यपुइ छु दु धकाः । छु दु धायेगु, वायाँवायाँ दायाच्वंपिं तुँचा दु धायेला, कापः न्ह्ययाः नइपिं छुँचा दु धायेला । उमिसं वा धाःथाय् जक वंसा ला गनं गन थ्यनी गनं गन थ्यनी ।
का । धाधां अथे हे जुल नि । थन क्लिक या धाल । याना । जि ला कम्प्युटरया म्हुतुइ ल्वसुइथेंका । छप्यय् यानाः नुनाबिल बाः सा । छ्या, सुर्ति सार्ति नयातःगु घचायापुसेच्वंगु म्हुतुइ । नकतिनि जक म्वःल्हुयावयाम्ह जि । व नुनं गन वयागु प्वाथय् थ्यनी धकाः जि । जितः ला छकलं मेगु हे संसारय् यंकाः बस्वानाबिलका । जनफाः हे त्वधुइक ।

धूधाः ब्वःगु, ध्याचःधिचःदंगु खनाः येँय् ला खःनि धकाः च्वनागु । तर गन खइ धकाः, छखा हे छेँ मदु । पसः नं मदु, मोटरजाम नं मदु । वंवंथाय् सुन्य । मसांथें झिझामिझां दं ।

गनं गनं छम्ह मनू खना न्है । ओहो सा । मनूयात मनू खने हे आय् बू का थन ला ।

काचाकाचां वयाथाय् न्ह्यःने वना । पाकःचा ख्वाःवः, ग्वाय् दारि च्येंच्येंच्वं । नये मखं ख्वाःवः । ज्या यानाः ज्याला कायेमखंम्ह जुइका व धयाथें जक मतिइ लूगु । व ला ब्यथां काःम्हथेंच्वं । निपा तुतिया दथुइ ल्हाः स्वचाकाः वाथावाथा कनाच्वन बाः ।

जिं न्यना, “छ सु ?”

वं धाल, “जि च्वमि । नेवाः भाय्या च्वमि ।”

“छु जुल छन्त?”

“व पापीं मुगलं छ्यानाथिकल का ।”

“गन?”

“थन ।”


जि वातां । अथे नं याये धइगु दइला का । यमाःसा । जिं मे वांन्याना । वयात वाथावाथा हे कंकाः जि न्ह्याःवना ।

ववं ववं हानं मेम्ह मनू ध्वदुत । व नं अथे हे । व नं च्वमि, वयात नं अथे यानाथिकूगु । वाथावाथा हे कनाच्वनातिनि । जिं यायेफूगु छुं हे मखु ।

हानं वना । अज्याःम्ह हे मेम्ह ध्वदुत । वयात नं अथे हे यानाथिकूगु । हानं मेम्ह ध्वदुत, वयात नं अथे हे । हानं मेम्ह ध्वदुत, वयात नं अथे हे । च्वमि धइपिं ध्वदुतकि मखुगु थासय् मुगलं छ्यानाथिकीम्ह सु जुइ व ?

बान्हि धयाथें न्यासि वनेधुन । निभाःद्यः जिगु छ्यं च्वसं । जिं छुं हे थुइके मफु, थन झीगु थःगु धकाः छुं छुं मदयेधुंकल । माइलौं माइल न्यासि वंसां न सिमा छमा खनेदु, न छेँ छखा खनेदु न फलेचा, न तुं, न हिति । बन्जर फिसः जक । अले सुं सुं लुत सा व हे छम्ह निम्ह च्वमिपिं, वनं दक्वसित अथे हे यानाःगु ।

जिगु न्ह्यपु चाःहिल । अथें ला जनसंख्या मगाःगु झीगु समाज । झी दक्वस्या परिवार नियोजन यायेमाः, उमि जक म्वाः । अथे जुयाः झी झी न्ह्याथासं अल्पमत, उमिजक बहुमत । आः उकिसं साहित्यया खँ ल्हायेगु खःसा झीगु समाजय् दनिपिं धइपिं हे च्वमिपिं जक । अले व मानव श्रृष्टिया नामय् ल्यंदनिपिं अत्यन्त लोपोन्मूखया धलखय् तयेमाःपिं निम्ह प्यम्ह च्वमिपिन्त थथे छाय् याइगु धइगु का । तं पिहाँ वइ जितः ।

मखु सु जुइ व च्वमि खनकि सहमयाइम्ह ? वयात मययेवं सुयां मयइगु ला? वं धयाः च्वमि जुयाच्वंपिं ला उपिं, वं जुइमते धायेवं मजुइत ? देसय् भासन यायेत दयेकातःगु उलिमछि म्हुकंचा एकेदमि परिषद् खलः पुचः दबू द्यःगः व छु छु धाःगुलिं गतिलाक्क ज्या यानाः झीगु भाय् थन थ्यनेधुंकूगु सकस्यां सिउ । गुलिं भाषाथुवाः पार्टी पतचिंकाः पय्नं वन, गुलिं मालिकया भासं भाषण याः वन । भाषा धाःसा थुत्ताया थुत्तातुं । अथेसां ल्यनाच्वंपिं निम्हप्यम्ह च्वमिपिन्त चिडियाखानय् तयाः संरक्षण यायेगु ला गन, अथे मुगलं दायाः खसि यानाथिकेगु धइगु नं दइला? जि जक जिउसा जिं आः थथें हे प्यम्ह ब्याहा यानाः च्याम्ह बुइकाः वयाथय् क्यनेयंके, का थिजकथिउसा धकाः । म्वाल का, थः नेतानितातय् काय् मखुगुलिं हानं महिला अधिकारवादीतय्सं मुद्दा तइ धकाः का ।

जितः च्वनाच्वनाथे मजियावल । निभाः द्यः थिउगु उथें, चःति नाः नाः वयेधुंकल । बँय् हे धच्याक्क फ्यतुना । म्हय् धूधाः थाथायाना । अले न्हकु तियाः बिचाः याना । छाय् जुइ? सु जुइ व ? तःगु बिचाः वया जितः छाःकिलं थें छाःवल ।

खइ खइ, व जन्मजात हे बाझः जइ । अथे जूपिनि मेपिन्सं मचा बुइकूगु, श्रृष्टि याःगु सह याये मफइमखु धाइ । वया नं अथे हे जुइ, मानवीय स्वभाव हे खः नि । थम्हं यायेमफुगु मेपिन्सं यातकि तं पिहाँ वइ, लपं ख्याः जुइ, तर थ्व ला अचाक्लं हे नि भाइ । छुं मजूपिनिगु तछ्यानाः खसि यायेगु धइगु नं थनया खँ ला । याकेबिइमखु जिं वयात । जिं जक ध्वदुलकि वयागु हे मुगलं वयागु मुइकेगु जुइ । क्या मुर्ख जुइ जि । वयागु अथे तछ्यायेमानिगु दनिसा वं करपिनिगु तछ्याःजुइला ? तर अथे मयाःसां वयागु व अलछिनाः मुगः ला लाकां त्वःते । आः हानं सुयातं खसि दयेके बिइमखु जिं, श्रृष्टिइ नं विरोध ला ? याकःचा वा कितिकिति न्ह्ययाच्वना ।

च्वनाच्वच्वं छम्ह तापाकं मनू छम्ह स्वायां स्वायां वःगु खनेदत । छ्यनय् सँ मदु, मिखा गाःगाः वं, न्हाय् च्याम्पतिथें, छ्यं बखुंचियाथें ल्हुकु ल्हुकु सं । थज्याःगु सुं छम्ह हे धस्वाना च्वनेमफुगु थायसय् थ्व ला सरकारी जागिरदारथें फाइँफुइँ यानाः वयाच्वना बाः सा । सु जुइ थ्व? थनया हाकिम ला? वयाके मन्यँसे किक्वः हे सनेबिइमखु धाइम्हथें च्वं । यमाःसा, जिगिु न्हकुं चःति स्वःस्वः हे वल । वयागु ल्हातिइला बडेमागु मुगः दु नि । जिं सिल, थ्व हे का थन ध्वदुक्वसित तछ्याइम्ह । जि ग्यानाः कयेकुना, ल्हातिं तपुना । अनिकालमा बिउ जोगाउनु धाःथें जुल । अथेसां थुरुथुरु खाःसां मग्याःम्हथें जिं जितः सम्हालेयाना, तप्यंक धस्वाका । अले फुथें मफुथें छाति तप्यंका — का, थ्वलिसे जिं खँ हे ल्हाये । ”

जिं सः तसः यानाः सःता, “ओइ मिस्टर, कम ह्यर ।”

“येस सर । छि सु ले सर ?”

“जि ला ? जि छम्ह टुरिस्ट ।”

“वेलकम, वेलकम । थ्व जिमिगु देय् का । खन ला ? संसारय् गनं दइमखु थज्याःगु देय् ।”

“छाय् छु दु थन? जिं ला छुं हे मखनाच्वन । व हे न्यनेत्यनागु जिं । थन छु स्वयेगु दु धकाः ।”

“हः । बस । थ्व हे का थनया विशेषता । थनया विशेषता धइगु हे छुं हे मखनेगु । छुं दयाः नं मखनेगु, अले मखंसां दयाच्वनीगु ।”

“ओफ्फो थ्व काइते भासं खँ ल्हाये मते ले भाइ । धा ले बरु थन छु स्वयेगु दु ? टुरिस्ट प्वाइँटत गन गन दु ?”

“धायेधुन नि थन मदूगु हे स्वयेगु खँ खः । न्हापा न्हापा थन त्वालय् त्वालय् च्वमित दइगु, बाहालय् बहालय् साहित्य सम्मेलन दइगु, झ्यालं झ्यालं खँ ब्याः, कःसिं कःसिं खँ साः ।”

“अले आः उपिं गन वन ले? उमिगु न्हूगु पुस्ता ला दयेमाःगु नि ।”

“न्यँले खँ । उमि अथे ह्वासा ह्वासां विकास जूबलय् क्वथाय् तयेथाय् मदयेक सफू पिदंबलय्, साहित्यया चर्चा अले सिरपाः बिउबले जिमित धाःसा मिं पूथे जुइगु । सह हे याये मफइगु ।”

“हाँइ । छाय् ले ? छिपिं धइपिं सु ?”

“जिपिं ला ? जिपिं थनया स्वघोषित भाषाविद्त का । उमिसं अथे तःगु तःगु सफूत च्वयायंकूबलय् जिमित ला भचा धकाः हे मान मन्त । अले तं पिहाँ मवइला ?”

“का । छुं हे खँ मथुल । चाउचाउ थें हे स्वः खँ नं । छिमिसं नं उमिसं थें महाकाव्य, खण्डकाव्य, बाखं, उपन्यास च्वःसा जिहे जिल नि । झं बांलाइ ।”

“हालेमते क्वात्रा । पालिंनिसें तं पिहाँवइ । अथे च्वये सःसा थ्व भाषाविद्या अभिनय यानाच्वनी ला जिमिसं । च्वये मफयाः, मसयाः ला थथे आखः ग्वः ल्याः खाखां व मजिउ थ्व मजिउ, अथे या थथे या धकाः अर्डर बियाच्वनागु नि ।”

“थ्व ला पञ्चायत कालया अन्चलाधिस थें जुल का । थम्हं छुं मयाइपिं तर थः धइथे बाहेक मेपिन्त छुं मयाकीपिं ।”

“बस । जिपिं धइपिं वहे का । थुल ला ? मेगु नं धयाच्वने मानि ला ?
“छिमिसं यायेगु चाइँ छु ले ? च्वयेगु मखु हँ, च्वकेबिइगु मखु हँ ।
“जिमि निम्ह प्यम्ह डाडदर पर्फेसरत दु, नेपालभाषाया नामय् जागिर नयाच्वनापिं । जिमि जिमि न्ह्याबलें व मार्पा पसलय् च्वनाः खँ ल्हायेगु का । स्व भाइ, झी जागिर नयाच्वनां दछिया छपु निपु हे लेख च्वयेमफु, उमि प्वाथय् ल्वहमां त्ययेकाः नं उगुं थुगुं सिर्जना यानाच्वनी, नुगः हिइल जिमिगु धकाः ।”

“अथे धयां मजिल नि । छिमिसं नं च्व ले,” जिं वयागु खँ त्वाःल्हाना ।
“छु धया ? हानं धासाः । जिमित उपिं थें च्वमिचात धकाः च्वनागु ला ? जिमिगु ला छगः छगः आखःया डलर वइ डलर । सिउ ला, जिमिसं निगू प्यंगू पेज च्वल कि अमेरिका बेलायतया डागडर पर्फेसरतय्सं तारिफ यानाहइ । महःसां यात धकाः धायेबलय् थन जिमिगु बिस्कं इज्जत च्वनी ।”

“अले थन छु यायेगु ले?”

“थन ला ? थथे हे चान्हय् न्ह्यःमवइबलय् थनया भाय्यात गथेयानाः नामेट यायेगु, च्वइपिन्त न्ह्यःने वयेमफयेकेगु धकाः बिचाः यायेगु, छख्वला स्वात्त सालेगु, अले सुनां मच्वःकथं नेवाःभाय्या हिज्जे दयेकाबिइगु, अथे धइगु दूगु स्यंकाबिइगु । गबलें लिफुति म्वाः धायेगु, गबलें भास धायेगु, गबलें य पालेमाः धायेगु अले गबलें माआखःया ए छ्लयेमा धायेगु । न्ह्याथे यानाः नं च्वयाच्वंपिन्त इतिमिति कंकेगु ला खःनि । जिमिसं थथे धालकि च्वयाच्वंपिं हिमही चाइ, मच्वःपिं ला थ्व ला थाकु खनीका धकाः च्वये हे ग्याइ । अले न्ह्याबलें जिमिगु राज का थन ।
“भाषाविद् हँ । अले हिज्जे बाहेक मेगु खँ ल्हाये मसःला ?”

“अथे धायेमतेले भाइ । जिमिगु नं ला इज्जत दुनि थन सोसाइटीइ ।”

“अले छिमिगु अज्याःगु च्वापुकाःगु हिज्जेयात च्वमिपिनिगु समाजं स्वीकार याइला ?”

“मयाः । व हे खँ ला जुल नि । डागडर पर्फेसरपिनिगु खँ न्यनेमाः धइगु हे मदु धया उमि ।”

“थ्व विषयय्यात कयाः सेमिनार, अन्तरक्रिया यायेगु ला कि ? पत्रपत्रिकाय् लेख च्वयेगु ला कि? फेसबुकय् पोस्ट यायेगु ला कि ?”
“भचा फसाद जुइका । उलिमछि मनूत वइ, अज्याःअज्याःगु खँ न्यनाहइ, जिमिसं लिसः हे बिइफइखु । ख्वाः ह्याउँके माली ।”

“अथे सा थःगु हिज्जेया बारे थःगु हे सफू च्वयेगु लाकि । व्याकरण धकाः ?”

“व्याकरण च्वये सःपिं हे मखुनि जिपिं । व हे ला गबलें संस्कृतया व्याकरण कया, गबलें इङ्लिस युनिभर्सिटी ग्रामरया कपि यानाः छकः निकः च्वया । फहे मफु । थ्व ज्या ख्यलय् मदूगु नेवाः भाय्या ब्याकरण दयेकाच्वनां नं साध्य ला । अथें रिटायर जुइन नि जिपिं, आः पेन्सन नयेगु का । आः थज्याःगु ज्या सनाच्वनां नं, मलाः भाइ । भाषा आयोगय् नं वने हे माल, भासन भिसन नं मुइकेमाल । उकिं जिमिसं यायेगु धइगु हे हिज्जे जक का । जिमिसं स्यंके सःगु धइगु हे थुलि जक ।”

“अले छिकपिनिगु खँ सुनां न्यनीले ?”

“दु नि थन छगू निगू गुथिगाथित । ममःचा छगू निगू पिलेट नकलकि वयागु व्याकरण नालाकयागु मखु धाधां जिमिगु हिज्जे कयाः सफू पिकाइपिं । पाकः ख्वालं स्वकः कउला याइपिं का । उकिं ला जिपिं मक्ख नि ।

“अथे यानाः ला मजिल नि । कि उलिमछि सहलह यानाः पिहाँ वःगु, दक्वस्यां स्वीकार यानातःगु द्वलंद्वः सफू पिथनातःगु च्वयेगु नियमयात स्वीकार यायेमाल, कि व थ्व कारणय् पाय्छि मजू, थनथाय् छिमित च्वयेत थाकुयाच्वंगु दु धकाः धायेमाल, अले उकिया विकल्प थथे थ्व आधारय् बियागु धकाः स्पष्टयायेमाल का मखुला ? थम्हं दयेकागु हिज्जेकथं छगू सफू च्वयानये भाःमखंपिन्सं थ्व ला जबरस्ति यायेथें जुलनि ।”

“हैट । छु धइगु ? सु छ ? छं ला च्वमिं थें धाल नि । छ नं च्वमि ला? वं छकलं भैलःमिखा कनाः मुगः क्यन ।

जिं मखुगु खँ पिहाँ वल तर मखु धाये मफुत । सुरुवाः हे प्याःथें च्वन । अथेसां धयाबिया, “खः, छु यायेफु छं । ”

“छन्त हे मालाच्वनागु जिं । ग्वःन्हु दयेधुंकल छम्ह हे च्वमि मलूगु । जि ला च्वमिचिमित छम्हे मदयेक सखाप यायेधुन, जिगु मिसन पुरा जुल धकाः च्वनागु । का धा । छं जिमिसं बियागु हिज्जेकथं च्वये लाकि च्वयेमखु ?"

“च्वयेमखु । आः छु यायेफु छं ?”

"थनया नियम हे थ्व । थन जिमिसं धइगु हिज्जे कथं मच्वयेगु जूसा छन्त सिर्जना यायेगु अधिकार मदु । खसि जुइत तयार जु छ ।”

वं जितः छातिइ घुस्सा नकाः थसः पायेकल । सुपाय् मदुगु यचुगु सर्गतय् इल्ल नगु खन । व गन दु धकाः स्वये मलाःनि छपा तुतिइ वं पुलिं ल्हाकल, अले मेगु तुति नं धःपाय्का कस्सिक न्हुयाबिल । जिला ख्याकं त्यःम्हथें । आसे नं धायेमफु, सने नं मफु, ल्हाः निपां ध्यनाःगुथें ।

वं यांकयाः मुगः ल्ह्वन । जिं मिखा हे फुति यायेमफु, छ्यनं मयः मयः धयाच्वना । वयागु मुगः बज्र कुहाँ वयेथें वल । अन हे लात ।

“आया आया, स्यात स्यात, मजिल, मफुत । यमां यः, गथेयाये कारे । मखुथे जुल । जि फुत, जि मन्त । जि हालाच्वना ।

व संसार त्याकाम्ह थें लय्ताः । म्हुतुइ पिहाँ वःगु लाः लन्चं हुयाः मुगः प्याखं हुइकुं हुइकुं वन । जिगु मिखा बुलुसे च्वनावल । जिं छुं मखन ।
                                           
नःलि साहित्य दबूया ग्वसालय् 2017 08 11 कुन्हु जूगु ख्यालि साहित्य मुनाय् ब्वनागु । अप्रकाशित ।

Tuesday, August 8, 2017

170808 इन्टरनेट हडतालं न्ह्यब्वःगु नेवाः युवा नेतृत्व


राजेन मानन्धर
दुर्गालाल श्रेष्ठया म्ये — घाः जुयाः जक ख्वइगु खः जि । तर नेवाःत थौं घाः जुयाः नं ख्वये मसयाच्वन । स्याःगु नं स्याःगु थें मच्वना च्वन । पचासौं हजार नेवाःतय्त प्रत्यक्ष प्रभाव लाइकथं, वनं थःगु पुख्र्यौली धायेगु व हे छेँ तकं सतक विस्तारया नामय् धमाधाम थुनेगु यानाच्वनं नेवाःत थः हे दनाः राज्यया विरुद्ध आन्दोन मयासेंलि आः ला मजिल धकाः थनया छपुचः ल्यायेम्हत दनावःगु खनेदत ।


उमिसं मेगु छुं हे मयाः । थःगु ल्हातिइ दूगु कम्म्युटर वा मोबाइलय् अले उकिइ न्हिछिं चछिं सनाच्वनेगु खँलाबला यानाच्वनेगु सामाजिक संजालय् इन्टरनेट हडताल यायेगु क्वःछित । अगस्ट १, २०१७ कुन्हु दक्वस्यां थःगु वालय् मेगु छुं पोस्ट मयायेगु, हयासट्याग सेभनेपाभ्याली (३क्बखभल्भ्उबख्बििभथ) जक तयेगु धइगु सुचं अनं हे वल । यूट्युबय् नं क्यनाहल । गुलिस्यां थू धाल, गुलिस्यां मथू धाल । प्रचार यानाजूपिन्सं हे बांलाका मथू । गथे सः अथे धयाजुल ।


मनूत जगाजग तान्वयेक निभायलय् दँवलं, भासन व नाराबाजी यातं ला छुं मजू, आः व ल्याय्म्ह ल्यासेतय्सं मोबाइलय् कुतिकुति सनेवं छुं जुइला धइगु मतिइ यक्वस्या वंगु खः । स्वभाविक खः थ्व भर्चुअल हडतालं सरकारया छाःगु छ्यंगुलिइ कुतिं न्यायेगु धइगु उलि अःपूगु खँ मखु ।
धाधां निम्ह प्यम्ह – रुकसाना कपाली व सुमन महर्जन व उमि पासापिनिगु जक कुतलं धायेमाल – छकलं हे फेसबुक व ट्वीटर चलेयायीपनिगु ल्हातिइ ल्हातिइ थ्व जानकारी उघरिमय् हे न्यन । यायेमाः धाइपिं, यानाच्वये धाइपिं अले यानां छु जुइ धाइपिनिगु दथुइ नं छगू न्हूगु प्रयोग कथं थ्व ज्या नं न्ह्यात ।


न्ह्यात जक छु, ब्वाँय् हे वन । छकलं फेसबुकय् थःगु प्रोफाइलय् हाकुगु खबरदार च्वयातगु किपा तःपिं अले वालय् नं ह्यासट्याग तःपिं अले व हे झ्वलय् सतक अतिक्रमणया पोस्टय् मातुमालाः हे ह्यासट्याग तःपिं म्वःम्वः हे लुत । न्ह्याथे यानाः जूसां सुयातं हानी मयासे थःगु समस्या जनताया दथुइ तयेगु अले सः तसः यानाः प्रशासन वा राज्य वा सम्बन्धित निकायया मिखाय् तक थ्यनेगु थ्व उपाय प्रभावकारी दु धइगु नं थनं खनेदत ।


गनं गनं जनजातित व खय् बुमूतय् दथुइ थ्व खँ जुल । छाय् यानागु धकाः न्यनाहल, धायेफुपिन्सं उमित उमिसं थुइगु भासं लिसः नं बिल । उमिसं नं गनं गनं थःगु किपा हे हिउपिं, वालय् ह्यासट्याग याःपिं खन । अले सतक विस्तारया आगं थूपिं अले पीडिततय्त ग्वहालि हे यानाच्वंपिं गैरनेवाःतय्सं ला थ्व ज्याय् ऐक्यवद्धता क्यनीगु जुहे जुल । स्वनिगः, नेपाः जक धइगु हे मन्त देसय् विदेसय् च्वंपिं नेवाःतय्सं नं थुकियात सकारात्मक कथं काःगु खनेदत, उमिगु सहभागिता नं ला च्वछायेबहजू । छन्हुया दुने हे उल्लेख्य उपलब्धि खनेदत । मेगु छन्हु नं तनेग खँ जुल । उकुन्हु नं अज्याःगु हे प्रतिक्रिया वल । सफल जूगु तायेकल, यद्यपि गुलि ह्यासट्याग जुल, गज्याःगु लिच्वः लात धइगु तथ्यांक सार्वजनिक जूगु खनेमदुनि ।


गन गज्याःगु आन्दोलन यातकि उकिया छु प्रभाव जुइ धइगु गनं हे भौतिकशास्त्रया सिद्धान्तथें न्ह्याथासं व हे लिसः वइगु सिद्धान्त मदु । नेकपा माओवादी जनयुद्धया नामय् जूगु १७द्वः मनूतय्गु हत्याया कारण जुल, मनूत न्हापांगु संविधान सभां संविधान च्वयाच्वंबलय् आदिवासी जनजातितय्सं थी थी जिल्लाय् व स्वनिगः केन्द्रित जुयाः नं आन्दोलन याःगु हे खः, थारुतय्सं थःगु भूमिया माग याःगु नं छगू सशक्त विद्रोहया चिं हे खः, मधेस आन्दोलनं उलिछि जनधनया क्षति यात, संविधान पित बिउबलय् नं ला बासःमनूतय्गु लास लय् छ्यालब्याल जूगु खः । छु झीत माःगु सकतां दत ला ? थ्य न्ह्यसः झीगु न्ह्यापुइ न्ह्याबलें प्यपुनाच्वनी । आन्दोलनया झ्वलय् थ्व इन्टरनेट हडताल नं छगू आन्दोलन हे खः, आन्दोलन हे जक खः ।


चालिसौं वर्षनिसें लँ तब्या यायेगुया नामय् सरकारं नेवाःतय्गु छेँ थुनाच्वन । थ्व दुने व्यवस्था परिवर्तन जुल, जुजुहे गद्दी त्वःता वन । दर्जनौं मन्त्री वल । उकिइ दुने नं हरेक मन्त्री परिषदय् पजनीइ लाकाः नेवाः त छम्ह निम्हसां मन्त्री दयेकेगु गबलेंमत्वःतू । नेवाःतय्गु समस्या नेवाःतय्सं जक ज्यंकीगु धइगु नं मखुगु खँ जुल । सरकारय् वनेखनकि झीगु समस्या सफाचट जुइक हलजुइ धइगु नं गलत साबित जुल । नेवाः मन्त्रीत गथे वन अथे हे लिहाँ वल, नेवाःतय्गु छेँय् डोजर वइगु समस्या गथे खः अथे हे जुयाच्वन । च्याला गुला तक मन्त्री जूम्ह नेवाः नं नं जिं थ्व कारण समस्या ज्यंके मफुत धकाः धाः मवः, पुलिं चूमवः । झीसं आः नं नेवाःतय्गु थ्व समस्या ज्यंके मफइपिं मन्त्रीतय्त थःगु नांया लिउने नेवाःपह दूगु थर दूगुया कारण हे जक ख्यें सगं बिइगु अले फेसबुकय् भिंतुना बिइगु मत्वःतानि । उपिं मन्त्री जुयावनेखनीगु अले झी नेवाः हे जक जुयाच्वनेमालीगु अवस्थाया अन्त जुइगु गनं नं लक्षण खनेमदुनि । अले अथे जुसेंलि मन्त्री वा राज्यं वा सरकारं नेवाःतय्गु सम्पत्तिया हक, आदिवासी जनजातिया जमिनय् दयेमाःगु हक सुनां हयाबिइ धइगुया लिसः सुनां नं बिइगु खँ हे मजुल ।


नेवाः नेतृत्वया खँ ल्हानाच्वनेगु हे नं बेकार जुइधुंकल । आः ला निभाःथें छर्लङ्गु जूगु दु कि झीसं सुयात झी नेता, मसिहा धयाच्वना, उपिं हे खः झीत मुलय् तयाः गःकिइपिं धकाः । भषिक अधिकारया खँ, नेवाः राज्यया म्हगस अथवा आः नेवाःवयाः सतक विस्तारय् नेवाःत विस्थापित जूपिं जुइमा — नेवाःतय्त माःथाय् नेवाः नेतात दइमखु, बरु इमि मनू मुंकाः भासन यायेमास्ति वलकि झी लापा थायेत वनीपिं दास जक जुयाच्वना । जनताया मनय् गुगु स्याः दु, आन्दोलन यायेगु दासि दु, उकियात थःगु नेतृत्वयय् वनेगु स्वार्थया निंतिं हे जक नं क्यास यायेगु हुति मदु उमिके । धयाच्वन ेम्वाःल आः, कि थीथी नेवाः भाषा, जाति, धर्म, संस्कृति व पहिचान धकाः संस्था चायेकाः घ्वातुघ्वानाः नायः जुइपिं व धितुधिनाः केन्द्रिय सदस्य जुयाजुइपिं दक्व जनताया नामय् छुं यानाक्यने मफुपिं नामर्दत जक खः धकाः । मखुसा थःगु नुगलय् क्वाःगु हि छफुति जक दूगु खःसा उमिसं कि छुं याये धकाः ख्वःवइगु जुइ, कि सलिंचाय् लः तयाः सिइगु जुइ । नेवाःतय्गु अस्तित्व हे न्हनाच्वंगु खनाः नं झ्यालय् च्वनाः स्व जक स्वयाच्वनीपिन्त अले भाइकाजी तिरारीयात ताइम ताइमय् खबर थ्यंकाच्वनीपिन्त हे झीनं नेवाः नेता धायेमालाच्वंगु दुखद अवस्था दु । नेवाःतय्त चाकु सवाः फय्येकाः छगू छगू सस्ंस्था घय्पुनाच्वनेगु अले नेवाः विराधी ज्या याइथाय् सुम्क जक च्वनाः कमिसन नयेगु हे उमिगु पेशा खः धकाः जनतां थुइधुंकल । कन्हय् नेवाःतय्गु छेँया द्यःने अलकत्रा लायातःगु तबालागु लँ जुइबलय् थ्व लँ तबाला यायेगुलिइ जिगु नं भूमिका दु धकाः धायेमफेमा धकाः सुवाः बिइगु बाहेक आः उमित मेगु धायेगु छुँ ल्यं मदयेधुंकल, झी आपां कयेकेगु वा हाखः इकेगु तक नं ह्याउ मदुपिं पीडिततय्के । सडकविस्तार पीडित संघर्ष समितिं याःगु स्वनिगः बन्द, वयां लिपा कथित मंकाः संघर्ष समितिया एकता दिवसया नाटक अले थ्व इन्टरनेट हडतालय् जाबो थःगु वालय् ह्यासट्याग तकं तयेभाःमखंपिं नेवाः नेतातय्गु सक्कली ख्वाःपाः आः हानं यच्चुक खनेदूगु दु । थ्व मेगु ऐतिहासिक सफलता जुल इन्टरनेट हडतालया ।


न्ह्यागु जूसां थ्व हडतालं न्हूगु जागरुक, शिक्षित व सबल युवा पिँढीयात नेतृत्वय् वनेगु लुखा चायेकाबिउगु दु । थ्व हे बहानाय् उपिं संगठित जूगु दु । आन्दोलनय् दक्वस्या जोश उलि हे मदयेफु, व हे कारण भचा भचा असमझदारी नं ब्वलनेफु । अथेसां आः राज्यया अतिक्रमणपाखें पीडित जनतां सुयागु भर कायेगु धकाः मालास्वःबलय् सुं लूगु दु । उमिसं आः थःगु चाकःयात इन्टरनेटय् जक सीमित मयासे सतकय् वयेगु, हयेगु वा यंकेगु पाखे हे पलाः न्ह्याकल धाःसा सम्पूर्ण नेवाःत उमिलिसे धइगु खँय् सुनां नं शंका यायेम्वाः । ग्वंगः महायेकं नं सुथ जुइत्यंगु दु । न्हूगु पिँढीया ग्वंगः माखातय्त सलाम ।





Published on Lahana Weekly and www.lahananews.com on 2017 08 08
http://www.lahananews.com/%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%9F-%E0%A4%B9%E0%A4%A1%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%83%E0%A4%97%E0%A5%81-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%83-%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5

Monday, August 7, 2017

170807 खोकनाको बाख्री डुबाउने जात्रा र नेवार संस्कृति


राजेन मानन्धर
हरेक वर्ष सापारु (गाईजात्रा) आउँछ । धर्ममा संस्कृतिको सरोकार राख्नेहरु अनि नेवारहरुको संस्कृतिमा खिसिट्युरी गर्नेहरुको ध्यान खोकनामा जान्छ । जहाँ बौद्ध  नेवारहरु महिनाभरि स्वयम्भु वा अन्य धार्मिक स्थल गएर संसारका सबै प्राणीहरुको कल्याणको कामना गर्छन् भने खोकनाका एक हुल युवा आफ्ना दाँत तिखार्दै बस्छन् एक निरीह बाख्रीकोे गर्धनमा गाड्न । बाहिरका मानिसहरु आपसमा कानेखुसी गर्छन् : यो वर्ष पनि बाख्री पानीमा डुबाउने नै भयो र ?
गाईजात्राको भोलिपल्ट काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिणमा परेको एउटा चिटिक्क परेको खोकना भन्ने गाउँ छ जुन कुनै बेला तोरीको तेलको लागि प्रसिद्ध थियो । हो, त्यही खोकनामा एउटा कल्पना पनि गर्न कठिन एक तथाकथित ‘जात्रा’ हुन्छ । त्यस दिन त्यहाँको एक फोहोर ‘देय् पुखू’ भनिने पोखरीमा त्यहाँको वडा कार्यालयले एउटा जिउँदो बाख्री फालिदिन्छ र दश बाह्रजना युवा पानीमा पौडी खेल्दै त्यस निरीह बाख्रीमाथि आक्रमण गर्न जान्छन् । कोही तान्ने, कोही लुछ्ने र कोही टोक्ने गर्दा पेटभरिको सास निकाली एकछिन कराएपछि त्यसको प्राण जान्छ । मरेको बाख्रीको लासमा उनीहरुको बर्बर मनोरञ्जन हुन्छ— एकछिन तानातान हुन्छ, जात्रेहरु एक एक जना गरेर त्यहाँबाट बिलाउँछन् । झ्यालबाट हेरिरहेका, हेर्न आएका छिमेकी खोकनाबासी र अन्य ठाउँबाट आएका रमितेहरु पनि दानवीय सन्तुष्टिको आनन्द लिएर त्यहाँबाट आआफ्नो घर जान्छन् । जात्रा सकिन्छ, कोही कोही यो हाम्रो संस्कृति हो भनेर सञ्चार माध्यममा अनुहार देखाएर गर्वका साथ घोषणा गर्छन् । उनीहरु यस्तो गरेपछि के हुन्छ भन्न जान्दैनन्, यस्तो गर्नुहुन्छ कि हुँदैन भन्नेबारे स्पष्ट धारणा समेत राख्न सक्दैनन् । अझ पोखरीको छेवैमा बौद्ध झण्डा तेर्स्याउनेले पनि यस्तो गर्नु उचित होइन भन्दैन, मूक दर्शक भएर जात्राको ‘आनन्द’ लिएर बस्छन् । यही हो नेवार संस्कृति र नेवार दर्शन ?
अन्य हरेक जात्रा पर्व, धर्म संस्कृतिका विषयमा एकढिक्का भएर आफ्नो वर्णन गर्ने खोकनाबासीहरु यस जात्राबारे भने विभाजित छन् । करिब १५ वर्ष पहिले कान्तिपुर दैनिकमा यसको वीभत्स फोटोसहित समाचार प्रकाशित भएपछि यसले देशभरि चर्चा पायो ।
काठमाडौं उपत्यकामा हरेक वर्ष सयौं जात्रा मनाइन्छन् तर यसले जस्तो अरु जात्राले ध्यानाकर्षण गर्न सकेको देखिँदैन, संचार माध्यममा स्थान पाउन पनि सकेको छैन । यो भने विभिन्न किसिमले बौद्धिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र अन्य क्षेत्रमा चर्चा, टीकाटिप्पणी र आलोचनाको विषय हुनजान्छ । विशेष गरी जनावरहरुको हित व अधिकारको मुद्दा उठाउने संघसंस्था र अहिंसावादी धार्मिक संघसंस्थाहरुले यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नै प्रचार प्रसार गरे ।
नहोस् पनि कसरी ? यो जात्रा नै त्यस्तो । त्यसैले खोकनाकै एक वर्गले यसको विरोध गर्न थाल्यो– यो कार्य रोक्नु पर्‍यो भनेर आफूले सक्दो कोसिस गरिरह्यो तर हिंस्रक, अमानवीय र अन्धविश्वासी समूहमा भने यो आग्रह पाच्य भएन, विरोधको पनि विरोध भयो ।
काठमाडौं उपत्यकामा विभिन्न जात्रा पर्व भएको हामीलाई थाहै छ । यस्तो परम्परा हाम्रो जीवनको एक अभिन्न अंग हो, हाम्रा पुर्खाले भविष्यका सन्ततिका लागि छोडेर गएको सम्पदा हो । यस्तो सम्पदाले हामीलाई गर्व गराउँछ, किनभने यस्तो परम्परा भनेको हजारौं वर्ष पुरानो काठमाडौं उपत्यकाको सभ्यताको प्रमाण हो भने जसले चलाएको भए पनि त्यसको शुरुवातको कुनै कारण नभई कसैको रहर बहरमा मात्र चलेका हुँदैनन् । यही कारणले मानिसहरुलाई आजसम्म त्यसमा सहभागी हुने प्रेरणा मिल्छ र त्यहाँ पुगेपछि आफ्नो पुर्खाले शुरु गरेको सत्कार्यप्रति हामीले गर्व गर्न पाउँछ । तर खोकनाको यस जात्रामा भने यस्तो अनुभव गराउँदैन । एक सामान्य साक्षरसम्म युवा वा बालबालिकालाई पनि यो उचित लाग्दैन । जिज्ञासा हुन्छ : किन यस्तो जात्रा चलाइएको होला भनेर । ऊ सोध्न थाल्छ तर चित्त बुझ्दो जवाफ पाउँदैन ।
गएको २००३ सेप्टेम्बर महिनामा सांस्कृतिक सम्पदा नेपाल नामक एक संस्थाको आयोजनामा खोकनाकै सामुदायिक भवनमा यस जात्राको विषयमा एउटा अन्तर्क्रिया भएको थियो । यसका बारेमा प्रो–पब्लिकजस्तो संस्थाले त विरोधै गर्‍यो ।
स्वदेशी र विदेशी लेखकहरुद्वारा लिखित इतिहास, धर्म, संस्कृतिका पुस्तकमा यस जात्राको चर्चा छैन भने पनि हुन्छ । कतैकतै प्रसंगवश उल्लेख भएको मात्र बाहेक । त्यस्तै हचुवाका भरमा कुरा गर्दै विद्वान बन्न खोज्ने नेवार विशेषज्ञहरुले पनि यस जात्राबारे स्पष्ट धारणा दिन सक्दैनन् । अनि खोकनाकै वृद्धवृद्धाहरुसँग यो जात्रा कसरी किन शुरु गरे कहिलेदेखि चल्दै आएको छ भनेर सोध्दा कुनै ठोस जानकारी दिँदैनन् । सत्य र इतिहासको आड नपाएपछि व्यक्तिपिच्छे फरक कथा हाल्न त सकिन्छ । खालि राक्षसलाई खुशी पार्ने कुरा गरिन्छ , कुनै लोक किंवदन्ती भन्न मिल्ने प्रसंग समेत पाइँदैन ।
यो जात्रा चलाउनु पर्छ भन्नेहरुसँग पनि यसका ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्वबारे तर्क छैन । उनीहरुले दिएको जानकारीअनुसार यो ‘जात्रा’ राणाकालमा मात्र शुरु भएको देखिन्छ । त्यसबेलाका त्यहाँका स्थानीय प्रशासक द्वारेले कुनै खुशियालीमा एउटा बाख्री पोखरीमा फालिदिएपछि तिनै द्वारेलाई खुशी पार्न पोखरीमा गएर बाख्री लुटेर ल्याउने खेल शुरु भयो, कालान्तरमा यसले जात्राको नाम पायो । यतिकै भरमा यस्तो विवाद जन्माउने यस प्रचलनलाई ‘जात्रा’को नाम दिनु उचित होला ?
उनीहरुलाई त्यो बाख्री कुन देउता वा राक्षस वा भूतका नाममा डुबाउने र लुछ्ने भन्ने प्रश्नको जवाफ छैन । यो जात्रामा कुन कुन थरका नेवारहरु संलग्न हुने, कुनै पूजा विशेष गर्नुपर्ने वा यसको संरक्षणको लागि कुनै गुठी भएको इत्यादि कुनै आधार छैन । यो जात्राको तयारी कसरी हुन्छ, यस दिन टोलमा जात्राको तयारी कसरी गरिन्छ ? अन्य जात्राको दिनजस्तो त्यस जात्राका दिनमा कुनै ‘नखत्या’ बोलाइन्छ ? अनि कसरी यो हाम्रो संस्कृति भयो ? यस जात्राबारे कतै कुनै लिखत भएको कसैलाई थाहा छैन, कतै अभिलेख लेखिएको छैन ।
त्यस्तै खोकनाबासीहरुको हरेक चाडपर्व र जन्मदेखि मृत्युसम्मको संस्कारसँग सम्बन्धित सिकालि अजिमा वा रुद्रायणीसँग पनि यसको कुनै सम्बन्ध देखिँदैन । त्यहाँका पुजारीले यस पोखरीमा फलफूल फाल्ने र जिउँदो बाख्री फाल्नेसँग कुनै सम्बन्ध देखिँदैन । अनि यो कसरी हाम्रो संस्कृति हुन्छ ? नेवारहरु यति हचुवा, गैरजिम्मेवार र लहरबाजीमा कुनै जात्रा शुरु गर्दैनन् । शुरु भएको छ भने त्यो कि नेवारहरुको होइन कि त्यसमा नेवारहरुलाई लज्जित बनाउन कसैले उल्काइदिएको मात्र हो कि भनेर शंका गर्नु पर्ने हुन्छ ।
देय पुखूको बाख्री लुछ्ने दृष्य सकिएपछि त्यहाँ अर्को दृष्य शुरु हुनुपर्ने हो । त्यहाँका बुढापाकाको भनाइअनुसार जसले वा जुन टोलका युवाहरुले बाख्री लुछेर मार्छ, त्यो उसको वा उनीहरुको हुन्छ र त्यस समूहले टोलमा भोजको आयोजना गर्नुपर्छ अनि फेरि दशैंको बेलामा नाटक बनाएर प्रदर्शन पनि गर्नुपर्छ । तर स्थानीय मानिसहरुले यस जात्राको यो पक्ष भनेको धेरै वर्ष अगाडि नै रोकिसकेको स्वीकार गरे । स्थानीयहरुले सुनाएअनुसार लुछालुछ गरेर बाख्री जित्न रमाइलो हुन्छ तर भोज गर्ने बेलामा तिनीहरुकै बीच झगडा हुन्छ अनि साँझसम्म त्यो बाख्रीलाई त्यहीँ पोखरीको डिलमा फाल्न ल्याइन्छ ।
बाख्री टोक्ने संस्कृति हो भने भोजको आयोजना गर्ने र नाटक प्रदर्शन गर्ने संस्कृति होइन ? भोज र नाटक छाड्न सकिन्छ भने बाख्री टोक्न छाड्न सकिन्न ? यसैले देखाउँछ : बाख्री यहाँको संस्कृति होइन त्यहाँका बासिन्दाहरुको हिंस्रक र अमानवीय स्वभाव वा मनोविज्ञानको प्रतिविम्ब मात्र हो ।
संस्कृतिकै कुरा गर्ने हो भने सबैलाई थाहा छ, खोकनाको संस्कृति, सम्पदा, गौरव र पहिचान भनेको त्यहाँको तोरीको तेल हो । देशभरि प्रख्यात त्यस खोकनाको तेल आज उखानमा मात्र सीमित भइरहेको छ, यस हजारौं वर्ष पुरानो परम्परा मासिनु हुँदैन भनेर युनेस्कोले समेत तेल पेल्ने साल संरक्षणमा सघायो तर तेल निकाल्ने कामलाई निरन्तरता दिन सकिएन । अब खोकनाको संस्कृतिको चिन्ता गर्नेले बाख्री मात्र टोक्ने कि तेल पनि पेल्ने ? खोकनाबासी नेवारहरुलाई तेल उत्पादक कहलाउन मन छ कि बाख्री टोक्ने ?
यस ‘जात्रा’को ऐतिहासिक प्रमाण वा दस्तावेज प्रस्तुत गर्न नसकेसम्म एक औसत नागरिकको निष्कर्ष यही हुन्छ : यो खोकनाको मौलिक र सांस्कृतिक जात्रा होइन । बरु यो त्यसबेलाका त्यहाँका ठालु प्रशासकहरुले त्यहाँ बस्ने सोझा नेवारहरुलाई आफू आफूमा झगडा गराउन र त्यसमा मनोरञ्जन लिन थालेकाे यो एउटा तरिका हुन सक्छ । यसप्रकार ठूलाठालुहरुले मारेर खान नमिल्ने (नेवार संस्कृतिअनुसार पोथी पशु वा पन्छीलाई मारेर खाइँदैन, देउताकहाँ बलि पनि दिइन्न), फाल्न पनि नहुने एउटा रोगी बाख्रीलाई माध्यम बनाएर गाउँलेहरुलाई लडाएर मनोरञ्जन लिने, राजनीति गर्ने, आफ्नो आधिपत्य कायम राख्ने र त्यहाँका अनपढ गाउँलेमाथि हैकम चलाउने सामन्ती प्रवृतिभन्दा बढी केही देखिँदैन ।
शायद यति पढिसकेपछि खोकनाबासीहरुलाई रिस उठ्दो होला । उनीहरुले भन्लान्, यो खोकनाको आन्तरिक मामिला हो बाहिरियाहरुले चासो लिनु पर्दैन । तर जब बाख्रीको सवालमा गैरनेवार समुदायले यसको नालीबेली खोज्छ, उनीहरुको असंख्य संस्कृति र सम्पदामा हिलो छ्याप्छ अनि यसको पुरातात्विक र सांस्कृतिक महत्वबारे थाहा पाउन हरेक नेवार बाध्य हुन्छ ।
आज कुमारी जात्रादेखि रातो मछिन्द्रनाथको जात्रामाथि असहिष्णु हुनेहरुको हातमा राज्यसत्ता छ, उनीहरुले भोलि बाख्री लुछ्नेहरुलाई जेलमा नहाल्लान् भन्न सकिन्न । त्यसैले कि त खोकनाबासीहरुले वा अन्य कोही शिक्षित बौद्धिक व्यक्तिले यस ‘जात्रा’को ऐतिहासिकता र औचित्य प्रस्ट पार्नुपर्‍यो । अथवा ऐतिहासिकता नै भेट्टाए पनि यो वर्तमान परिवेशमा यस्तो अमानवीय कार्यलाई तर्कसंगत ढंगले यसको बचाउ गर्नुपर्‍यो । यसको बचाउ खोकनाका शिक्षित र लब्धप्रतिष्ठित व्यक्तिहरुले देशको कानुन व अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई समेटेर वक्तव्य प्रकाशित गरी यति राम्रो महत्वपूर्ण र अर्थपूर्ण जात्रा मनाइरहेका छौं भनेर सबैलाई हेर्न आमन्त्रण गर्नुपर्‍यो । यति गर्न सकिन्न भने कि चाँडै आइन्दा खोकनामा जिउँदो बाख्रीलाई पानीमा डुबाएर लुछ्ने कार्य गर्दैनौं भनेर सगौरव घोषणा गर्नुपर्‍यो । यति गरेपछि मात्र खोकनाका शिक्षित युवाहरु र समस्त नेवारहरुको इज्जत जोगिन्छ ।
Published on www.esamata.com on 2017 08 07.

Wednesday, July 26, 2017

170726 समानताको भाषा एस्पेरान्तो


राजेन मानन्धर
संसारमा कति भाषा होलान् ? हाम्रो जस्तो सानो देश नेपालमा नै सयभन्दा बढी भाषा छ भने यत्रो संसारको सात अरब वासिन्दाले बोल्ने भाषाहरू यति नै छन् भनेर गन्नु असम्भव नै नभए पनि त्यत्ति सामान्य कुरा पनि होइन ।

अब एकातिर संसारका सबै मानिस एक हुन्– को गोरा को काला, को धनी को गरीब, को सभ्य को असभ्य, सबै मानिस भाइभाइ भएर बाँच्नु पर्दछ भनेर विश्व भातृत्ववादको नारा घन्काइन्छ, बसुधैव कुटुम्बकम् जपिन्छ भने अर्कोतिर यो अंग्रेजी बोल्ने, यो जापानी बोल्ने, यो नेपाली बोल्ने भनेर मानिस मानिसको वर्गीकरण गर्ने मात्र हैन, बोलिने भाषाको आधारमा जातीय दुश्मनी र ऐतिहासिक शत्रुतालाई बीचमा पर्खाल बनाएर बैमनुश्यताको भावना समेत श्रृजना गर्ने हाम्रो परिपाटी रहिआएको छ । यस्तो वातावरणमा हामी यो कल्पना मात्र गर्न सक्छौँ कि संसारको अर्को कुनामा जाँदा भाषिक समस्या आइनपरोस् अनि आफ्नो घरका सदस्यसँग झैँ कुराकानी गर्न सकियोस् तर यथार्थमा यो सम्भव देखिँदैन किनभने एउटै भाषामा पनि भौगोलिक र अन्य कारणहरूले गर्दा साधारण असमानता आएर विभिन्न भाषिकाहरूको निर्माण हुन जान्छ भने यत्रो ठूलो संसारमा सबैको मुखमा एउटै मात्र बोली हुनसक्ला भन्ने कुरा कल्पना पनि गर्न सकिँदैन ।

आजको युगमा मानिसहरूको विभिन्न देशहरूसँग विभिन्न सम्बन्ध रहिरहन्छ, संसारभरका देशहरूमा जानु भनेको टोल छिमेकीको घर जानु जत्तिकै भइरहन्छ । यस्तो अवस्थामा सबै देशको सबै भाषा सिकिराख्ने कुरा पनि आएन । त्यसैले आज भोलि यस्तो एउटा भाषा, जसले दुई विभिन्न भाषभाषी देश बीच विचारको आदानप्रदान गराउँछ, त्यसको आवश्यकता महसुस गरिनु स्वभाविक हो ।

यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारको निमित्त एउटा देशको भाषा विश्वका अन्य देशवासीहरूले सिकेर आफ्नो देश बाहिर उक्त भाषाको माध्यमबाट सञ्चार गर्न सक्दछ । यहाँ कुन चाहीँ भाषालाई यस्तो अन्तर्राष्ट्रिय भाषाा बनाउने भन्ने प्रश्न हाम्रो सामू आउँछ र कुनै एक सम्पन्न देशको भाषा नै विश्व प्रयोजनको लागि उपयुक्त वा स्तरीय मानिन्छ । यो उपाय पनि राम्रै हो तर यो त्यसबेला मात्र मान्य हुनेछ, जुनबेला संसारका सबै मानिसले त्यस देशप्रति समर्पणको भावना राख्न मञ्जुर गर्दछ । अन्यथा कुनै पनि स्वाभिमान व्यक्ति अन्तर्राष्ट्रिय प्रयोगको लागि भनेर कुनै देश विशेषको भाषा सिक्न मन पराउँदैन । उसले आफ्नो मातृभाषाको पनि उत्तिकै अस्तित्व देख्छ, जत्ति विदेशी भाषाको हुन्छ । अर्को, यस्तो विदेशी भाषा सिकेर बोलेमा उसले कहिल्यै पनि त्यत्ति राम्रो र स्पष्ट बोल्न सक्दैन , जत्ति त्यो देशको एक अनपढ व्यक्तिले बोल्न सक्छ अनि त्यस्तो परिस्थितिमा असमानताको वातावरण श्रृजना हुनु स्वभाविक पनि हो ।

यस बाहेक यस किसिमको प्रक्रियाले गर्दा विश्व समक्ष उक्त भाषाका धनी देशको प्रतिष्ठा स्वतः बढ्छ र अप्रत्यक्ष रूपमा उपनिवेशले झैँ अरु देशले त्यो देशलाई सम्मानको दृष्टिले हेर्नुपर्ने हुन्छ र त्यहाँको संस्कृति र रहनसहरन अँगाल्नु पर्ने हुन्छ ।

यस प्रकारको विश्वभाषाको कुरा गर्दा हामी नेपालीहरू साधारणतया अंग्रेजीलाई अगाडि राख्छौँ । बाह्र वर्ष स्कुल क्याम्पसमा पढेर पनि जाँचमा पास हुन धौधौ पार्ने यो भाषा के विश्वभाषा बन्न सक्ला ? प्रश्न हाम्रै लागि पनि सोचनीय छ । त्यसमाथि पनि संसारको जुनसुकै कुनामा पनि अंग्रेजी बोलिन्छ भन्ने धारणा राख्नु गलत हुनेछ । युरोपकै कुरा गर्ने हो भने पनि ब्रिटिश द्वीपहरू बाहेक अन्य देशहरूमा विरलै मात्र अंग्रेजी बोलिन्छ ।

कुनै एक भाषाका प्रभुत्वबाट बच्न एउटा तटस्थ, सजिलो, चाँडै सिकिने र कुनै देशको राजनीति एवम् संस्कृतिमा आँच नआउने भाषाको “निर्माण” गर्ने विचार मानिसहरूले धेरै पहिलेदेखि गरिआएका थिए । विश्वको पहिलो कृत्रिम अन्तर्राष्ट्रिय भाषाको रूपमा भोलापुक (Volapuk) लाई लिन सकिन्छ । मार्टिन स्लेयरले ई. १८८० सम्ममा बनाइसकेको यो भाषा एकताका सफल नै भयो तर पछि केही वर्षमै सिक्न गाह्रो, नमिल्ने गरी बनाइएका शब्द इत्यादि कारणले लोप हुन गयो ।

ई. १८८७ को जुलाई २६ तारिखका दिन यस्तै अर्को भाषा एस्पेरान्तो (Esperanto) को जन्म भयो । यस दिन डा. एस्पेरान्तो (आशावादी) भन्ने उपनामले रुसी भाषाबाट पहिलो पुस्तक नामक एउटा सानो पुस्तक प्रकाशित भएको थियो । जसमा सिक्न अत्यन्तै सजिलो एउटा भाषा सम्बन्धी साधारण जानकारी दिइएको थियो । यसका लेखक डा. लाजारो लुदोभिक जामेनहोफ थिए । जसको जन्म ई. १८५९ को डिसेम्बर १५ का दिन तत्कालीन रुसी प्रान्त व्यालिस्तोक (हाल पोल्याण्ड) मा भएको थियो । त्यो प्रान्तमा राजनैतिक अस्थिरताको कारणले गर्दा विभिन्न देशका वासिन्दाहरू आएर बसेका थिए । तिनीहरूमा भाषिक असमानता रहेकोले एक आपसमा शत्रुता रहिरहन्न्थ्यो । यो परिस्थितिले बालक जामेनहोफलाई निकै प्रभावित गर्यो । यसैको फलस्वरुप उनले अन्तर्राष्ट्रिय भाषाको प्रारुप ई. १८७८ भित्र तयार पारे तर ऊ विदेशमा पढ्न जाँदा उनका बुबाले यसलाई वाहियात भनेर जलाइदिए । जामेनहोफ मस्को र वार्सामा चिकित्साशास्त्र अध्ययन गर्न गए र ई. १८७९ देखि १८८५ भित्र डाक्टरको उपाधि हासिल गरे । आँखाको चिकित्सक भएपछि आफ्नो लक्ष्यमा उसले पुनः कलम बढाए र ६ वर्षको अविरल खोज कार्य र अथक परिश्रमको फलस्वरुप उसले कल्पना गरेजस्तो अन्तर्राष्ट्रिय भाषाको पूर्ण रुप तयार भयो । उनले आफ्नो पुस्तक छपाउनका लागि कैयन ठाउँमा प्रयास गरे तर कसैले छापिदिन मानेन । यसैताका उनले क्लारा जिल्वेर्निकसँग विवाह गरे । तिनैका बुबाको आर्थिक सहयोग पाएर उनी पहिलो पुस्तक प्रकाशित गर्न सफल भए । दोश्रो पुस्तक १८८७ ई. मा निस्कियो जुन एस्पेरान्तो भाषाबाटै लेखिएको थियो । त्यसपछि विभिन्न देशबाट निस्किने गरेका एस्पेरान्तो पत्रिकाहरूले यस भाषालाई सुदृढ पार्नमा मद्दत पु¥यायो । यहाँ उनले आफ्ना हितैसी एन्थोनी ग्रोबोस्कीका सल्लाह र नर्वेका जोन्सनको चिन्हको पनि प्रयोग गरेका थिए । पाँचकुने हरियो तारालाई यस भाषाको प्रतीक चिन्हको रूपमा लिइन्छ । यसको हरियो रङ्ग आशाको प्रतीक हो र ताराको पाँचकुनाले पाँच महाद्वीपको प्रतिनिधित्व गर्दछ र यो आशा लिइन्छ कि यस नयाँ भाषाले सबैलाई एकीकरण गर्नेछ ।
जामेनहोफले पत्राचारको माध्यमबाट संसारको कुनाकुनामा यस भाषाको प्रचार गर्दै गए र यस आदर्शलाई अनुशरण गरेर थुप्रै देशका मानिसहरूले यस भाषा सिक्न र सिकाउनमा अभिरुचि देखाए । यसैको परिणाम स्वरुप आफ्नो ठूलो परिवार र कमजोर आर्थिक अवस्थाका बावजुृद पनि यिनी ई. १९०५ मा पहिलो एस्पेरान्तो महाधिवेशन (कंग्रेस) फ्रान्सको बुल्योन–सुर्–मेर शहरमा गराउन सफल भए । यसमा ३३ देशका करीब ७०० एस्पेरान्तोविद्हरू भाग लिन आएका थिए र तिनीहरूले भाषिक समस्याविना यसै भाषाको भरमा महाधिवेशन सञ्चालन गरे । यसपछि ई. १९०८ मा विश्व एस्पेरान्तो संघको स्थापना भएपछि यसको प्रचार विश्वव्यापी रूपमा नै भयो । उता आफ्नो सानो डाक्टरी पेशाले परिवारलाई आर्थिक सन्तुष्टि दिन भने जामेनहोफ सकेनन् र थुप्रै उतारचढावहरू पार गर्दै अन्ठाउन्न वर्षको उमेर (ई. १९०७) मा यिनले जीवन त्यागे ।

आजभोलि यस भाषालाई सं.रा. संघ तथा युनेस्कोले स्थान दिएको छ । त्यस्तै विश्वका सयभन्दा बढी देशमा यस भाषा बोल्नेहरू छन् र तिनीहरू आ–आफ्नो देशको एस्पेरान्तो संघ मार्फत विश्व एस्पेरान्तो संघसँग सम्बद्ध छन् । यो भाषा पर्यटनको क्षेत्रमा बढी प्रयोग भएको पाइन्छ । आफ्नो देश विश्व सामू चिनाउन यस भाषाको प्रयोग गर्न मन पराउँछन् । विभिन्न देशबाट एस्पेरान्तो सम्बन्धी हुलाक टिकट र खाम प्रकाशनमा ल्याइन्छ । विश्वका एक सय पच्चिसभन्दा बढी विश्वविद्यालयहरूमा यस भाषाबाट अध्ययन गर्ने सुविधा छ । यस भाषाको साहित्यिक भण्डार पनि ठूलो छ – यसै भाषामा लेखिएका हजारौं पुस्तकहरुका साथै सबै देशहरुले आफ्ना देशमा साहित्य यस भाषामा अनुवाद गरेर प्रकाशन गरेका छन् । यस भाषाको साहित्य बाहेक दुई सयभन्दा बढी पत्रपत्रिका विभिन्न देशबाट निस्कन्छन् रेडियो र टिभी कार्यक्रमहरु छन्, अहिले युट्युब च्यानलहरु बनेका छन् । यस भाषामा सयौं वेभसाइट र ब्लगहरु खोलिएका छन्, फेसबुकमा ग्रुप र पेजहरु बनेका छन् । हाल आएर मोबाइलमा पनि थुपैं यस भाषा सिक्ने एप्सहरु बनेका छन् । यसरी इन्टरनेटको माध्यमबाट सित्तै यो भाषा सिक्न सकिने अवस्था छ ।

यस बाहेक आज यो विश्वको सामू विभिन्न देशबासीहरू बीच व्यक्तिगत सम्पर्क कायम गर्ने अद्वितीय माध्यम भएको छ । विभिन्न देशमा पत्रमित्रता गर्ने सजिलो माध्यम हुनुका साथै कुनै पनि देशमा बस्ने किन नहोस्, एक एस्पेरान्तोविद् अर्कोसँग भेट्नासाथ राजनैतिक सीमाना नाघी आत्मीय मित्र बन्दछन् । अझ युरोपेलीहरू त आफ्ना पत्रमित्रहरूलाई खाने बस्ने व्यवस्था गरिदिएर बोलाउँछन् । फेसबुककाे प्रचलन अाएपछि यस्ताे सम्बन्ध झन् ब्यापक हुन थालेकाे छ ।

विश्वयुद्धका केही वर्ष विराएर वर्षेनी यसका वार्षिक महाधिवेशनहरू भइरहेका छन् । जस्तै दशौँ महाधिवेशन ई. १९१५ मा पेरिसमा भएको थियो । त्यस्तै ब्रिटेन, जर्मनी, पोल्याण्ड, जापान, सं.रा. अमेरिका, चीन इत्यादि देशमा हुँदै अहिले १०२औं एस्पेरान्तो महाधिवेशन दक्षिण कोरियाको सोलमा भइरहेको छ ।

सन् १९९६मा युनेस्कोका अधिकारीहरुले प्रागमा भएको एस्पेरान्तो महाधिवेशनमा प्राग घोषणा पत्र जारी गरे, जसले एस्पेरान्तोका आधारभूत उद्देश्यहरु झल्काउँछ । यसअनुसार एस्पेरान्तोका मार्गनिर्देशक सिद्धान्तहरु यी हुन् १. लोकतन्त्र २. अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा ३. शिक्षणशास्त्रकोे प्रभाविकारिता ४. बहुभाषिकता ५. भाषिक अधिकार ६. भाषिक विविधता र ७. मानव मुक्ति ।

नेपालमा एस्पेरान्तो भाषाको प्रचलन ई. १९५६ मा श्री टिबोर सिकेलले गरेका थिए र यसैताका काठमाण्डौ एस्पेरान्तो समाजको गठन भयो । त्यसपछि श्री सिमो मिलोयेभिच आएर ई. १९६९ सम्म यो भाषा सिकाएर गए । त्यसबेला सिकेका करीब ३०० जना विद्यार्थीमध्ये महाकवि देवकोटा र समको पनि नाम आउँछ । त्यसबेला श्रीप्रसाद श्रेष्ठ, बैकुण्ठ मान मास्के, तीर्थराज वन्त र पं केशवराम जोशी तथा गंभीरमान श्रेष्ठ अादि सक्रिय थिए । पछि यो विभिन्न कारणले यो अभियान सिथिल हुनगयो ।

फेरि ई. १९९० मा पोल्याण्डका योआकिम वेर्डिन आएर करीब ६० जनालाई सिकाए यसैबेला नेपाल एस्पेरान्तो संघको गठन भयो । त्यसपछि बेलाबेलामा एस्पेरान्तो सिकाउने काम लगायत अन्य गतिविधि पनि सो संघले गरिरहेको छ । नेपाली—एस्पेरान्तो शव्दशकोष लगायतका केही पुस्तक र पत्रपत्रिकाहरु प्रकाशन भएका छन् । बेलाबेलामा एस्पेरान्तोका कक्षाहरु पनि सञ्चालन हुन्छन् । हरेक वर्ष जस्तै नेपाल एस्पेरान्तो संघका प्रतिनिधिहरु विभिन्न देशमा एस्पेरान्तो महाधिवेशनमा भागलिन जान्छन् । विदेशीहरु नेपालमा आउने र नेपालीहरु विदेशमा जाने क्रम चलिरहेको छ । यसरी हेर्दा नेपालमा एस्पेरान्तो भाषाको विकास भइरहेको देखिन्छ ।

जहाँ जहाँ भाषिक साम्राज्यवादहरूको बोलाबाला हुन्छ त्यहाँ त्यहाँ सिक्न सजिलो, बहुभाषावाद, भाषिक अधिकार र भाषिक विविधतामा विश्वास गर्नेहरूको भाषाः एस्पेरान्तो एक तटस्थ उपचार भएर उभिन्छ । त्यसमा पनि यसले अहिले भाषिक न्यायलाई आफ्नो नारा बनाएको छ । यस भाषालाई विभिन्न देशमा विभिन्न परिवेशमा विभिन्न प्रकारका मानिसले आफ्नो आफ्नो रुचि र उद्देश्यअनुसार प्रयोग गर्छन् । यहाँ कसैले कुनै भाषा प्रयोग र संरक्षण गर्नलाई कसैले दिएको हकको आवश्यकता पर्दैन । यही भएर जुलाई २६ (एस्पेरान्तो भाषाको पहिलो पुस्तक निस्केको दिन)लाई संसारभरका एस्पेरान्तोभाषीहरूले आफ्नो दिवसको रुपमा मान्छन् र “भाषिक न्याय”लाई आफ्नो उद्देश्यको रुपमा संसारभरिका एकभाषा नीति लगाएर आफ्नो भाषा लाद्न खोज्नेहरूका अगाडि तिखो जवाफ भएर तेर्सिन्छन् ।
Published on www.esamata.com on 2017 07 26
http://esamata.com/news/170726esperanto/