20130601 मनया मय्‌जु मनमय्‌जु

राजेन मानन्धर

नेवाःतय् नखः स्वयाः नख्त्या तःहाकः । नख्त्या मदइगु खःसा नखःतय्त नेवाः विद्वानतय्सं थथेभनं बय्बय् नं मयाइगु जुइ । पाजुन्पिथाय् पाहाँचःह्रेया न्हिपं आः नख्त्या जुयां जक मगानाः उकिइ पिकनिक नं ल्वाकज्यानाः न्यात, फुसिंख्यःया मनमय्जुइ विश्व श्रमिक दिवसकुन्हु । 

तिंख्यलय् पार्टीया कार्यकर्तातय्सं प्याचाःगु कथु चिरिचिरिबाक्क नाराजुलुस यायेसिधल । श्रमिकतय् नामय् भ्वरितग्वःपिं नेतातय्सं भाषण यायेवं लँ चाल । जिमित माइक्रोबसं दकलय् लिउनेच्वंगु थुसुथुसुं नवःसि सिटय् स्वथन । श्रमिक दिवस कुन्हु नं श्रम मयासे मगाःपिं, छुं पार्टीया नेतातय्गु किचलं गाकाच्वनेगु भाग्य मदुपिं औसत मनूत लँ चालेवं भभःन्हुयाः जुल । नकतिनि छेँ थुनाः तबाला यानाहःगु लँय् मोटर न्यासिचाचां न्ह्यात । 

मोटर विष्णुमतिया द्यःनं द्यःनं ब्वात — व हे खः विष्णुमति, नेवाःतय्गु भाग्य च्वइगु मति । दथुइ नेवाःतय्गु हाकुगु, नवःगु सभ्यता बाः वनाच्वन, जवं खवं व हे सभ्यता बाःवनेगु थाय्यात क्वत्यलाः दयेकातःगु लँय् मोटर बाः वनाच्वन । थःगु हिनुलिइ लः मदुसेंलि व हे संसारया खिच्वया बलं थःत बाः वंकाः जि नं म्वानाच्वनागु दु धकाः छुमां बिइत विष्णुमति बाध्य, झी व म्वानाच्वनागु दु धकाः धयाच्वंम्ह विष्णुमतिइ थःगु सभ्यताया ख्वाःपा स्वयाच्वना । झीगु भाय्या छगू खँत्वाःखँभाय्या पुनःनिर्माण — विष्णुमतिइ थःगु ख्वाः स्वयेदसेंलि न्हाय्कं छाय् स्वयेगु?

पाःलूगु बसस्टपय् जिमित क्वफानाथिकल । स्वन्हुतक वाःफय् जुयाः ताराक्क निभाः छानावःगु, ताःन्वः । गनं वनेगु जुइ धकाः स्वयाजुया । दक्वस्यां जिमित भ्वाँय्भ्वाँय् स्वयाच्वंगु थें च्वं, गज्याःपिं पाखेत खनी धकाः मखुला जुइ ।

“थन फुसिंख्यः, मनमय्जुया द्यइथाय् वनेगु गनं ?” नापसं तरकारी पसः तयाच्वंम्ह छम्ह मिसायात वयागु भासं न्यना । 

मखुम्हसित नवाय्लात खनी । निपाःल्हातिं पपूथें ब्वयेकाः लिसः बिल, “गुगु द्यःगः? थपाय्धंगु नेपालय् न्ह्याथाय् वंसां द्यःगः दु नि ।”

बल्ल छम्हस्यां खँ थुइकाः लिसः बिल, “थुखें हुँ । अन अजिमा माइयागु द्यःगः दु, वहे धाःगु जुइ धकाः ।”

जिगु न्ह्यपुइ गं थात । अजिमाया लिउने हानं माइ तलकि छु जुइ? अजिया मां लाकि अजि धाःम्ह मां ? उमिसं ला जिमि अजियात डिमोशन यानाः मां दयेकाःबिइ धुंकल खनी का ।

पिचुगु पिच जुयाः थाहां वना । थज्याःगु हिसि दूगु लँ पर्यटनमन्त्री जूम्ह हिसिलाया थःछेँय् वनथाय् नं मदु  । न्हू न्हूगु बस्ती, न्हून्हूगु छेँ । लँ तबाला, छेँ दयेका तःगु नं छाँट वं । स्वनिगःया इज्जत तइगु, विकासया लँय् येँ नं लिउने मलाः धइगुया चिं । तापाक्क मिखां न्ह्यायेदतले न्हून्हूगु छेँतय्गु साम्राज्य विस्तार — म्हासुगु, तुयुगु, वँचुगु, वाउँगु छेँत । उलिं मगानाः वयां लिउने नीनिगु तल्ला दूगु धाःगु त्वखाय् वनेगु लँय् च्वंगु टावरं क्वछुनाः क्वथीक स्वयाच्वन जितः । जिगु इतिहासं क्वचीकातःगु भ्वाभःगु वर्तमानयात ।

झिंन्यागू मिनेट ति वनेवं पिच फुत, लँ चिबाला ¬– खिउँसे च्वनावल, झिझांमिझां दनावल । कचिअपाया चां दनातःगु छेँत, लुखा, झ्याः चिचीपाः । पानमसला, चाउचाउ, चुरोट व कोकफ्यान्टा पिवाःच्वनाच्वंपिं पसःत । लँया निखेरं नितचा–स्वतजा जाःगु छेँ पःखाः जुयाबिउगुलिं उमि न्हापा वा, छ्व, वाउँचा पिनाः नयेगु बुँइ दनावःगु न्हून्हूगु छेँया जंगलं मिखाः झ्वाझ्वा सूमवः उमित । मिखां मखनकि गनया लोभ, छुकिया तृष्णा ?

लँय् फोहरफिहर, झ्यालय् उगुंथुगुं । न्हासय् साक्क भचा भचा बास नं वल, थ्वँ वा अय्लाःयागु । सुमसिउ धाःम्हसित छ स्वर्गय् वनेगु खः ला धाःबलय् अन फोहर नयेगु दइलाकि दइमखु धकाः न्यन हँ । जिगु मन अन थ्यनेवं मचायेक लयेताल । थःगु धइगु थःगु हे जुयाच्वनी । थःगुलिइ गर्व यायेन्ह्याःगु जिगु छाति उसिं तफा जुया वल । 

स्थानीय नेवाःत भुगुलुं लँय् सुयातं पियाच्वन, सखे स्यामुएल बेकेटया गोडोटयात पियाच्वंपिं जुइ । राम, जि गन वने — पाहाँचःह्रेया म्येया धुन वा उकुन्हु तिनि क्वचाःगु जात्राया ह्यांगओभर । तंगु छुं मालाच्वन उमिगु मिखां, थौं तक मवःम्ह सुं वइला धकाः पियाच्वन उमिगु नुगःद्यवं । लँय् छम्ह निम्ह मस्त दंगु चाइनिज न्ह्यबःसा ज्वनाः शान क्यनाच्वन । द्यःगलय् न्ह्यलंब्वानाच्वंम्ह गनेद्यः वाथाइथां दनाहल छुं याइन धकाः ला, वा छुं हल धकाः ला । जिमित खनाः हानं व हे मुद्राय् पुतुं फ्यतुत, छुं यायेफुपिं मखु थुपिं धकाः ला जुइ नि ।

छखे पुलांगु नितः जाःगु कलात्मक सतः अवशेष जुयाच्वन । मेमेगु छेँया अपा स्वयाः बांलाः, लुखा झ्या हे खने मदयेधुंकूसां हिं मदुसां हिंथल बासःथें साप बास वः । पाःताः हे थ्यंक मजूनि । आशा दनि वयात सुनांनं भ्याटिलेटरय् तयाबिइ धइगु । गुलिस्यां व सतः उलिपुलां थुलि पुलां धकाः अध्ययन अनुसन्धान नं यायेधुंकल जुइ । पुलां जुयाच्वनेगु वया कर्म, कर्मवादीतय्गु भासं धायेगु खःसा । अले बाम्ह दुनाः नं म्वानाच्वनेगु चाहिं भाग्यवादीतय्गु भासं वया न्हापाया जन्मय् यानावःगु पापया भोग ।

हानं छधाः ल्वहँ हिति । ल्वहँयागु जूगुलिं व ल्वहँ, अले हिति छाँटवंक दयेकातःगुलिं व हिति । छम्ह नेवाः, छम्ह कलापारखी, छम्ह आर्किटेक्टया लागि नेवाः स्थापत्यकलाःया बांलाःगु नमूना । तर छम्ह म्वाःम्ह मनूया निंतिं धाःसा व हिनुलिइ हि सुइधुंकूगु महासागरया मूल । लः मवः । स्वनिगःया मेमेगु हिति थें वं आर्यघाटय् थसःपानाः दक्वसियागु तारिफ न्यनाच्वंगु दु, प्राण मदयेधुंकूगु न्हाय्पनं । लः हाःनि बलय् व अनच्वंपिनिगु संस्कृतिया दुगःक्वँय् जुइ — अन ख्वाःमसिसे गुलिस्यां न्हिकं नं याइमखु जुइ , मस्तय् अह्रिंचाःसा अनया हे लखं ख्यचायेकेमाः जुइ । अनया लः म्हुतुइ मतसें गुसिस्यां प्राण त्वःतेमफयाच्वनी जुइ । आः व थःगु म्हुतुइ सुनां निफुति लःतयाबिउसा डेथ सर्टिफिकेट ज्वनाः वने धकाः पियाच्वन । 

न्हापा झिदँति न्ह्यः वयागु फुसिंख्यः व आःया फुसिंख्यलय् यक्व पानाच्वनेधुंकल । छकू निकू ल्यंदनिगु कःनि पिइगु बालिइ नं प्लटिङ जुयाच्वन । न्ह्याक्व डाइनासोर जुयाच्वने धकाः पाःफयातःपिं नं गनं गनं पानाहे वनेमालाच्वन । औसत कचिअपा व चां दनातःगु छेँया दथुइ नं छखानिखा प्यतँ न्यातँ जाःगु पिल्लर दूगु, शटर दूगु छेँत । आलिशान महल, अनया लागि । ग्वःआना, ग्वःपी बुँ तुत जुइ धकाः जिं मन्यना । जि जिगु मतापय् फुसिंख्यःया विकास वयागु मतापय् । अन नापसं च्वंपिं आँय्पा¬–पौतय्सं गुलि नुगः मुइकल जुइ, ग्वम्हस्या ब्वडप्रेशर थाहाँ वनजुइ धइगु जक जिगु चिउताः । दक्वस्या विकास छकलं जुइगु जूसा थौं श्रमिक दिवस धकाः तिंख्यः स्यंकाः दयेकातःगु शहिदमञ्चय् गय् भाषण यायेखनी ?

थ्यन । “फुसिंख्यः” ला “फुसा क्यँ” जुयाच्वन खनी । तज्याःनाः चातवानाच्वंगु शिलालेख लिक्क तापाकंनिसें खनेदयेक म्हासुगु रंग पानातःगु छतँजाःगु पीठद्यःगः — सुयातं शंका मवनेमा धकाः जुइ ततःग्वःगु आखलं च्वयातःगु — अजिमा माइ हँ व द्यःया नां ।

दुने छतँजाःगु चकंगु द्यःगः, लुँ रंग पानातःगु पौ । झ्वःलिक चिचिग्वःगु ल्वहँतय्सं द्यःया रुप कयाच्वन । म्हुतसिइ नकतिनि म्हुकातःगु हि । खाखि स्यानाः ल्हातिइ किइगु हि हुइत जुइ, अन बौद्ध झण्डा निगू नं धंका तल निखे । निगः घडी ब्वसा जुयाच्वन, निगलं मिलय् मजू — ईकथं न्ह्यायेम्वाःगु थाय् जुयाः जुइ ।

गांयात हे थःगु नां बिउम्ह मनमय्जु । झीगु संस्कृतिया प्याखनय् डबल रोल म्हिताच्वंम्ह मनया मय्जु — गबलें महालक्ष्मी, गबलें इन्द्रायणी । मनमय्जु धायेवं भुयुगु ख्वाःपाः दुम्ह, न्यासिचाः पहलं प्याखंपाः काइम्ह गथुप्याखंया मनमय्जु लुमन । थः बांमलाःसां इन्द्र भाःत दयेमा धकाः १२दँ तक तपस्या यानाः इन्द्रयात थःगु छेँय् पाहाँ यात, इन्द्र चछि रमझम यानाः नं कलाः स्वीकार मयासे याकःचा स्वर्गय् लिहाँ वन । वयागु भाग्य् थ्व झिजांमिजांगु फुसिंख्यलय् क्वारेन्टाइनय् लाःपिं दुगुचा व हँय्या हि फयाच्वनेगु जक जुल, स्वर्ग ला अप्सरापिनिगु लागि, इन्द्रया यःपिं अप्सरापिनिगु लागि । पाय्छि छम्ह नेवाः मिसाया भाग्य । वया झिंनिदँया तपस्या, इन्द्रया चछिया रमझम । नेवाःतय्सं हे च्वःगु जुइ थ्व मनमय्जुया बाखं । नेवाः मिजनं, अझ धायेगु खःसा । झीसं वयात न्याय बिइत द्यः धायेगु बाहेक मेगु छु यायेफइ ?

थ्यनेवं लसताया लकस ब्वलन, जिमित साःसाःगु नयेगु न्ह्यचाकल । ताःन्वयाः याग्याप्याग्ला वंपिं पित्याःख्वाःतयत् नयेगु सिवाय मेगु छु यइ? यक्व न्ह्यःनिसें ख्वाः मखंपिं, जिमित मतिना याइपिं जिमि पाजु खलः — दक्वसिया ख्वालय् आनन्द ह्वल, बैशाखया गुँइ तकुस्वांथें । नख्त्या व पिकनिकया समिश्रण — नयेगु चाहना, नकेगु कर्तव्यया लिसें फ्वसा वःगु न्ह्यइपु नं तनाः । 

२०१३.०५.०४

मदनमोहनया मन 20130607

राजेन मानन्धर

थौं कन्हय् न्ह्याम्हं फेसबुक, न्ह्यागुं फेसबुक । नेपालभाषाया ख्यलय् उलि यक्वस्यां म्हमसिउम्ह च्वमि प्रकाश साय्मिया फेसब् स्टाटसय् च्वमि मदनमोहन मिश्र म्हंमफुगु खँ ब्वनेखन । व सुकूचिंगु म्ह, गाःगाः वंगु न्यताः, न्ह्याबलें स्वां ह्वःगु म्हुतुसि अले पुन्हिया मिखाथें च्वंगु छज्वः मिखा – जितः न्ह्याबलें बुरां थिउसां गबलें बुरा मजुइगु व बाज्याया ख्वाःपा लुमना वल । ख्वालं ख्वालय् खँ ल्हायेमखंसां स्कूलय् बलय् हे वय्कलं च्वयादीगु गजिगुलुया म्हगसय् पशुपतिनाथ धाःगु सपूm ब्वनेलं, अथें अथें प्वाःतिउतिउँ न्हिलेलं । जि हानं छकः स्कुलय् वनाः न्हिउवने थें जुल ।

जित थ्व खँ न्यनाः नुगलय् तिक्क जक मिनाच्वंगु । शाक्यसुरेन दाइ नापलाःबलय् गथे खः धकाः न्यया । 

“खः धयां । ग्व, छु धायेगु, छु यायेगु । तकसं मछिं वय्कःया । मछिं सां मछिं धाये तकं मछिं । नापलात कि छकः निकः वा रे धाइगु त्वःतीगु मखु । मंमदु मंमदु बुरा जुल वय्कः,” लिसः बियादिल । खनं न्हापा ला छकः मनू हे जुइमखुत धकाः धायेमायेक तच्वः जुइधुंकूगु हँ । ल्हाः फइम्ह दयाः जक का ।

सुरेनदाइ व जि इलं लाकाः छकः वय्कःयात माःवना, यलया तिछुँ गल्लिइच्वंगु छेँय् । मोबाइलया जलय् तीजक थाहाँ वना, सुं ला दइनि धकाः । बालं च्वनाच्वंम्ह मैंचां वय्कःया काय् इलय् ब्वयलय् थन वइ, फोन नम्बर त्वःता हुँ, जिं फोन याके धाल । आशा वहे जक दु, गथे धाल अथे याना ।

फेसबुकय् जिं नं थःगु नुगः खँ तयाबिया मे ५ कुन्हु वय्कः मफु, ग्वहालि यायेमाल धकाः । लिसः लगभग शुन्य । कमलदाइ नं छगू खाम बियाहयादिल, मेपिन्त गनं मस्याः, गनं चामसु । बरु खाता चायेकि धकाः सल्लाह जक वल । व ला सुया गुलि नुगः झ्यातु धकाः थानास्वयेथें जक जुल ।

थ्व खँ सुरेन दाइयात कना । का, अथे च्वयाः हे ध्यबा म्हयेगु मयायेमाःगु ला, गुलिस्यां यइ, गुलिस्यां मयइ, धयादिल । जितः नं खःथें च्वन । जिगु ध्वां बुद्धि । मेखे व खाम छगू जितः झ्यातुयाच्वन । ल्वहमां त्यःथें त्यलातल जितः ।

मे ७ कुन्हु । न्ह्याबलें मलाःम्ह सुरेन दाइयात ब्वाकाहेबिया अस्पतालय् । सिउगु नं मखु ताःगु मखु, निम्ह शहरी पाखेतथें जिपिं उखें थुखें न्यनाः दुवाकोटया अस्पतालय् थ्यन ।

नकतिनि दयेकाःच्वंगु अस्पतालया चिकीचा कूगु क्वथाय् बाज्यां थःत कुनातल, अजि लिक्कसं फ्यतुनाच्वंगु । जिमित खनेवं वय्कःया ख्वालय् म्हय्खाप्याखं हुल । मिखा हे गिलिगिलि यानाः स्वयादिल – न्ह्यलय् ला ज्वलय् ला जुल हँ । ख्वालय् लसताया मनहरा हे बाः वल ।

“का का । छु जुल थ्व । खइला ? वयेमाःपिं मवः, वयेम्वाःपिं थ्यनाच्वन । जिं तकसं लय्ताल,” वय्कःया सः तसः जुल । 

पलख खँ ल्हानाः मन मच्वनजुइ, फ्यहेतुनादिल । फुंगय् लिधने म्वाः हँ । न्हिइ छम्हसित न्हिइकेगु वय्कःया सिद्धान्त हँ, आःतकं त्वःतूगु मखु । मदु मदुगु सासः नं त्याये कयाः बाखं÷कविता छपु नं न्यंकादिल खपय् भाय् पिकयाः – पालिं पालिं भउ वाल हँ । 

ख्वपया प्रत्येक त्वाःलिसे वय्कः परिचित जुयादीधुंकल, अले त्वाःया नांया महत्व नं सिउ वय्कलं । निगू स्वंगु त्वाःया बाखं तकं कनादिल । जिमि धाःसा यक्व हाले मजिउ, दम थाहाँ वइ धकाः म्हुतुप्वाः हे तिके माः । छकः खंम्ह निकः मखनीपिनिगु थ्व संसारय् ख्वपया पासापिं चाहिं निकःस्वकः नापलाना वः धकाः अनया साहित्यकारपिंप्रति कृतज्ञता प्वंकादिल । 

तसकं मफुसेंलि न्यादँ तक अष्ट्रेलियाय् च्वनाच्वंम्ह काय्यात सःतल, वल । तर व नं दिक्क चाः । मचाइगु नं गनं, छेँ छखा धकाः हे बांलाःगु दयेकातःगु मखु, मांबौपिन्सं । अथेसां छकः निकः ख्वाः क्यनावनी धकाः बौम्ह लयेताः ।

खँ ल्हाल्हां म्ह्याय्म्ह थ्यन । थन हे अस्पतालय् ज्या याइम्ह जुयाः बौम्हस्या अस्पताल सतित । उहुन्ह हःबलय् तक हे भेन्टिलेटरय् तयेमाःथें जुइधुंकूम्ह आः ला स्वये जिइधुंकल । म्ह्याय्या मतिना ।

बहनी फेसबुकय् थ्व खँ तयाबिया । जि वय्कःयात नापलायेत हस्पितलय् वना धकाः । शायद जिगु खँ न्यनाः सुं नेवाः साहित्यकारया नुगलय् धीचिंक ख्वयाच्वंगु हि भचा भचा ला सनी जुइ नि धकाः । झिम्हसित यल जिगु खँ, जि नं वने धाःपिं मलू । नाइ हे मखुगु छुं वस्तु दुसा व नुगः जुयाच्वन । 

नेवाःत अय् हँ, थय् हँ । धाःपिनि कथु मसू, च्वःपिनि मसि मपूm । झीगु साहित्य व साहित्यकारपिं ला झं गन खः गन । तर थज्याःबलय् जक सिइ दइ, झी ला साहित्यकार हे तिनि धकाः । साहित्यकारया हे जक भाग्य क्वबियाः म्वानाच्वनेमाःगु । सुं मदु वया थौं, वया छुं दुसा वया दक्व दइगु जुइ । 

छम्ह साहित्यकार परिवारया निंतिं बौ, मां वा दाजुकिजा वा तताकेहेँ जक मखु, राष्ट्रया वा समाजया हे सम्पत्ति जुयाच्वनेमाःगु खः । तर थौं नं छम्ह साहित्यकारया जीवनया थाकुगु ई समाजया चिउताःया विषय तकं जुइ फयाच्वनीमखु । उमिसं झीगु निम्ति जीवन बिइ,उमित मछिनीबलय् घौछि तकं बिइफइमखु । नेवाः झी नेवाः हे जुइ धाःगु थथे जुइगु यात हे धाइगु जुइ ।

Published in Sandhya Times on 20130607 "Heart of Madanmohan"

20130505 Letter on Madan Mohan Mishra

सम्पादकजु,

झी दक्वस्यां म्हसिउम्ह धर्म संस्कृतिया यक्व मतिना यानादीम्ह अले नेपालभाषां
झीत भाषा संस्कृतियात म्वाकातयेत न्वाना च्वनादीम्ह मदनमोहन मिश्र थौकन्हय्
म्हंमफु धाःगु फेसबुकय् प्रकाश साय्मि दाजुया स्टाटस ब्वनाः सिल । न्हापा नं
तसकं मफयेधुंकल धाःगु न्यनागु । आः नं अस्पताल यंकुगु हे लछि दइन हँ ।

झीसं धायेथाय् दतकि नेवाः संस्कृति थन थ्यं अन थ्यं धयाजुया । अले मालकि
नेपालभाषाया साहित्यकारतय्त युगया सम्बाहन धकाः नं धयाजुया । तर छम्ह
अज्याःम्ह मुर्धन्य च्वमि ल्वय्या लासाय् लां लां च्वनाच्वंगु तकं सिइके थाकुल ।
च्वमि शाक्य सुरेनजुया पाखें वय्कःया आर्थिक अवस्था बांमलाः धइगु न्यनेमाल ।

मनू जन्म जुयाः छन्हु ल्वगिजुइगु, बुराबुरि जुइगु व वनेगु हे नं प्रकृतिया
नियम खः । तर म्वातले समाजया निंतिं फक्व यानाजूपिन्सं नं जीवनया थाकुगु
इलय् थःगु निंतिं समाज दु धकाः तकं तायेकेमखनीगु धइगु झी समाजय् च्वना
धाइपिनिगु निंतिं नं म्हाइपुगु खँ खः । थज्याःगुइलय् झीसं दुथेफुथे
ग्वहालि याना बिइफुसा वय्कःया नुगलं सुवाः बिइ । झी मांभाय्या सेवा
यानाच्वना धयाजुयागुया अर्थ पिज्वइ ।

आःयात अज्याःगु छुं संगठनात्मक कुतः जूगु मदुनि थेंच्वं । झी उलिमछि
साहित्यया नामय् स्वनातयागु संघसंस्थात दु । उलिमछि भाय्या निंतिं तन, मन व
धन बिइपिं दु । थज्याःगु अवस्थाय् छिं छुं भचा आर्थिक ग्वहालि यायेगु ज्या
लिबाके मजिल ।
राजेन मानन्धर
गुसिंगाः, यल
Published in Sandhya Times on.... "letter on Madan Mohan Mishra"

20130415 झीगु भाय्या पत्रिका सुं खय् बर्मु वयाः म्वाकामबिइगु...

खँल्हाबल्हा

राजेन मानन्धर 

0 हालय् छिगु नियात्रा सफू ‘न्यामिसाया देसय्’ तसकं चर्चित जुल गज्यागु अनुभव दु ?

ज्वजलपा । यक्व सुभाय् । जिगु नियात्रा सपूm “न्यामिसाया देसय्” तसकं ला छु चर्चित हे जक जुल धकाः धाये ला मजिउनि । तर गुलिस्यां ब्वन, उमिसं ययेकादिइगु दु । जि लय्ताः, जिगु न्हापांगु नेपालभाषा सपूmयात ब्वनाबिउगुलिं ।

0 छिगु साहित्य लेखनया इतिहास गुकथं दु ?

थुकियात इतिहास हे धकाः ला मधाये, बःचाहाकःगु अनुभव दु । न्हापा नकतिनि रत्न राज्यलक्ष्मी क्याम्पसय् आइए ब्वनाबलय् सुकुन्दा दँपतिइ छपु चिबाखं बियागु, ४२ साल पाखे जुइ । थःगु नां न्ह्यथने मछालाः रा मानन्धर धकाः नां तयाः । वयां लिपा अज्याःगु क्याम्पसया थी थी दँपतिइ बाखं व ध्याचूच्वखँत च्वयाः बिया । गुगुं पिहाँ वइ, गुगुं पिहाँ वइमखु । यक्व धयाथें ला पत्रिका हे पिदनीमखु । लिपा सन्ध्या टाइम्सय्े च्वयेगु याना । न्हापा समसामयिक व्यंग्य अले लिपा यक्व विचारप्रधान लेख जक, उकियात साहित्य धायेगु लाकि मधायेगु, व ब्वमिपिनगु खँ ।

न्हापांनिसें साहित्यय् रुचि दुसां साहित्य हे धकाः ला यक्व कलम मन्ह्याका । जिं साहित्य च्वये फइमखुथें ताइगु थःत । च्व हे मच्वयागु धाःसा मखु ।

जागिरे पत्रकारितायात तिलाञ्जली बिइवं हानं थःत घुसुहँु साहित्यपाख घ्वाना । पुलांपालांगु च्वयातयागु पाण्डुलिपियात सपूmया रुप बिया । न्हापां ला सन् २००६लय् मुक्तिनाथ यात्रायात कयाः च्वयातयागु एस्पेरान्तो भाय्या नियात्रायात सपूmया रुप बिया । अनं यक्व न्ह्यः तयार यानातयागु नेपाली–एस्पेरान्तो शब्दकोश नं पिहाँ वल । २००७य् जापान वनागु नियात्रा जिमि भाषासम्पादकलिसे वैचारिक मतभिन्नता वयेवं धुलं गयाच्वन । अले बिचाः वल, नेपालभाषां हे नियात्रा छाय् मच्वये ? यक्वस्यां थ्व विधा नालाकाःगु मखनाः जि नं च्वयेला मच्वयेला जुयाच्वंगु खः । थ्व हे झ्वलय् छपु निपु तःहाकःगु नियात्रा च्वयेधुंकाः जिं सपूmया रुपय् “न्यामिसाया देसय्” पितबिइगु आँट याना । उकुन्हु तिनि जिगु नेपाःया लोकबाखंया सपूm एस्पेरान्तो भासं जापानं पिदन ।

मेगु छगू नियात्रा सपूmया पाण्डुलिपि लगभग तयार दु । प्रकाशक लुत धाःसा थुगुसिइ हानं छगू सपूm पिदनी । सफू पिकायेगु गुलि थाकु धइगु अनुभव दु । तर गुलि फइ स्वये, च्वयां च्वने — न्याइपिं मदु, ब्वनीपिं मदु, समालोचकं समालोचना यानामबिउ धकाः च्वयेगु धाःसा आः थथें दिकेमखु । सुयातं लय्तायेकेत मखु, सुं तंचायधकाः ग्यानाःमखु, थम्हं खंगु थःगु नुगःया भासं च्वयेमाः धइगु जिगु बिचाः ।

बरु ब्वने धाःसा सिक्क यः जि । नेपालभाषा, नेपाली, हिन्दी, अंग्रेजी निसं गबलें गबलें एस्पेरान्तो भाय् या साहित्य तकं लुइवं, लायेवं ब्वनेगु मत्वःता । मेपिनिगु साहित्य ब्वनेबलय् थःम्हस्यां नं बांलाक च्वयेगु उर्जा प्राप्त जुइ । उकिसं जि थौं कन्हय् बौद्ध धर्म ब्वनाच्वना ।

0 छितः गज्यागु साहित्य विधां आकर्षित याः ?

ब्वनेत ला जिं दक्व कथंया साहित्यिक विधा ब्वना । कविता, बाखं, उपन्यास, नाटक नं । उकिसं थः, थःगु विचाःलिसे पाठकयात सहभागी याके दइगु निबन्ध विधां जितः यक्व आकर्षित याः । झ्यातुगु दार्शनिक वा ज्ञान बिइगु मखु, थःगु भावलिसे ब्वमियात लाल कायेकीगु निजात्मक निबन्ध यः जितः । वयांलिपा उपन्यास जुइ ।

न्हापा स्कूलय् बलय्निसें यात्रासाहित्यपाखें जि तसकं प्रभावित । स्कूलय् छपु नियात्रा नेपालीइ ब्वनागु लुमं । अबलय् व स्वयाः यक्व यात्रासाहित्यलिसे परिचित जुइ मखन । लिपा मचायेक जि गुलिभर्स ट्राभल्सं जितः आकर्षण यानाच्वन । शायद अंग्रेजी एमए ब्वनाबलय् तिनि सिल जिं व ला प्रतीकात्मक यात्रा जक खः धकाः । थुकथं जि यात्रासाहित्य लिसे प्यपुनावन ।

लिपा नेपालीया नियात्राकार भीष्म उप्रेतीलिसे व्यक्तिगत स्वापू दयेवं थ्व विधायात दुग्यंक थुइके खन । प्रेरणाथें जुल । नेपाली नियात्रात ब्वनायंका मातूमालाः । उकिं जितः स्यना नं बिल, थःगु विषययात गथेयानाः न्ह्यब्वयेधगु धकाः । थन यात्राय् विवरणया फैलावट व भावया गहिराइया सन्तुलनपूर्ण वर्णन दइ — लेखकं जितः चाःहिइकी, मतिना यानाः थःगु नुगः खँ कनी । लेखकया भावना व थःगु भावना एकाकार जूवनी । सवाः थूलिसे जि झं झं थुकिइ दुनावन ।

0 नियात्रा लेखन नेपालभाषाय् उलि चल्तिया बिधा मखु धाइनि ?

अंग्रेजीया ला छु खँ ल्हाये, नेपाली तकं थ्व दकलय् चल्तिया विधा धायेमाः । तर झी नेपालभाषाय् धाःसा थुकिं साहित्यया विस्कं विधाया रुपय् स्थापित तकं जुइ मफुनि ।

ख्वीदँया दुने नेपालभाषाय् नियात्रा धायेल्वःगु छगू दर्जन सपूm पिमदनेगु धइगु लय्तायेछिंगु खँ मखु, झीगु साहित्य अन थ्यं थन थ्यं धकाः हालाजुइपिं झीगु निंतिं । अथेला नेपालभाषाय् गुगु विधायात चल्तिगु धायेगु धइगु मेगु न्ह्यसः झीगु न्ह्यःने दनि ।

0 छिगु नेपालभाषा साहित्यया अध्ययनपाखे गुलित रुची दु ? गुलि अध्ययन यानादियागु दु ?

स्कूलय् ऐच्छिक नेपालभाषा कयाः ब्वनाबलय्निसें नेपालभाषा साहित्यया सवाः कायेगु वातावरण तयार जुल । क्याम्पसय् अंग्रेजी कयाः ब्वनासां जि नेपालभाषा कयातःपिं पासापिंलिसे सतिइ । अन सुकुन्दा साहित्य पाःलाःया जि न्वकू जुया, छधाः प्याखं धेंधेंबल्लाःकासासाय् नं ब्वति कया । पुलांम्ह पासा सुरेश मानन्धरया संगतं बुलुहुँ नेपालभाषा साहित्य व आन्दोलनयात म्हसिका यंका ।

१९९६सालय् अंग्रेजी एमए सिधयेकाः हानं नेपालभाषाया मतिनां साल । जिं १९९७सालय् नेपालभाषाय् एमए ब्वना । न्हापा नेपालभाषा साहित्य यसें जक ब्वनेगु, अन ला उकिया विस्तृत अध्ययन हे जुल । थःत नेपालभाषा साहित्यय् ह्वब्वाकेत बुलुहुँ तयार याना ।

जितः लुमं, विधागत रुपं धायेगु खःसा जितः ईश्वरानन्दया उपन्यास यल, अले मंगलप्रसाद व पद्मरत्नया निबन्ध । कविता नं यक्व हे यःगु खः तर अबले कोर्सय् धकाः ब्वनापिं कविपिनिगु प्रभावशाली कविता ब्वनेधुंकाः उमिगु हे न्हू न्हूगु कविता ब्वनेबलय् फ्यासुसे च्वनावंगुया कारण मालाच्वनेगु । डा. कमल प्रकाश मल्ल व माणिकलालया समालोचनापाखें जि तसकं प्रभावित जुइगु । जि नं लिपा समालोचक जुइ ला धयाथें मतिइ वइगु ।

0 साहित्य लेखन स्वयां न्ह्यः छि पत्रकारिताय ख्यलय् अप्वः सक्रिय जुया दिइ, पत्रकारितापाखे छिगु गज्यागु अनूभव दु ?

पत्रकारिता जिगु पेशा खः । एमए सिधयेवं १९९६ सालय् दि काठमाण्डू पोस्टय् रिपोर्टर कथं जागिर नया । अनं २००२लय् दि हिमालयन टाइम्सय् थ्यन । यायेमाःगु ज्यायालिसें नेवाः संस्कृति व सम्पदाया खँ च्वये खनकि जि लय्ताइगु, अफिसय् जितः नेवाःतय् पत्रकार धकाः ध्याचु नकूसां । ज्याया हुलमुलय् नं नेपालभाषां च्वयेगु मत्वःता । १९९६ निसें २००८ तक पत्रकारिताया जागिरं यक्व च्वकल, साहित्यिक स्वयाः नं समसामयिक, समाचार ख्वाः वःगु । साहित्यपाखें जि तापाना हे च्वनेमाल । इलं लाकाः सन्ध्या टाइम्सय् रा मानन्धर धइगु च्वसानामं नं थःगु विचारत बिया हे च्वना ।

नेपालय् गनं सिरपाः कायेमनंसां सिंगापुरं पिदनीगु छगू पत्रिकाय् पिदंगु जिगु लेखयात जापानया एडिबिआइ नं याःगु प्रतियोगिताय् दुतिनाः छगू अन्तर्राष्ट्रिय सिरपाः धाःसा कायेखन । १२दँ तक तपाःगु दैनिक अखबारय् ज्या यायेधुंकाः बुलुहँु भचा च्वय् थ्यनेवं थ्व ततःधंगु पत्रिकाय् हाकिमया इच्छा कथं च्वच्वं थः स्वतन्त्र जुइखनीमखु धइगु चायावल । चांन्हिं करपिन्सं धाःथे करपिनिगु खँ जक च्वयाः थःत छ्यलेगु स्वयाः परिवारयात ई बियाः व थः यःगु ज्या यानाः म्वायेमास्ति वल । २००८य् दैनिक अखबारी पत्रकारिताया जागिर त्वःताबिया ।

0 नेपालभाषाया पत्रकारिता छिगु संलग्नता इलय् ब्यलय् न्यने दु तर निरन्तरता मदु ? छाय् थें ?

नेपालभाषा पत्रकारिताया ख्यलय् जिगु निरन्तरता ला छु संलग्नता हे मदु धाःसां जिउ । न्हापांनिसं लाःलाःबलय् मतिइ लूगु बिचाः सन्ध्या टाइम्सयात बियाच्वना । व हे ला पत्रकारिता मखु । जिगु बिचारं नेवाः समाजयात परिवर्तन ला यायेमफुत, वैचारिक असहमति जूगु कारणं फोनं फोनं धम्की धाःसा छकः निकः फयेमाल । थ्व हे जिगु लागि सिरपाः खः ।

बरु २०१० पाखे यलय्या पासापिंलिसे “नेवाःपौ” नामं छगू पत्रिका सम्पादन याना । थुकिं नियमित रुप काये मलायेकं हे दिनाच्वनेमाल । कारण दक्वस्यां सिउ — यानागु दु धकाः जक धायेया निंतिं यानाच्वनेगुया खास अर्थ दु मतायेका ।

बरु नेपालभाषा पत्रकारिताया बारे भचा–भचा अध्ययन दु धायेमाः । नेपालभाषा एमए ब्वनाबलय् थेसिस च्वयेकथं जिं नेपालभाषा छापा पत्रकारिताया अध्ययन यानागु । आः ला यक्वस्यां च्वयेधुंकल । अबलय् ला सपूmया रुपय् भगवती प्रसादं च्वयातःगु नेपालभाषा पत्रपत्रिकाया जातः बाहेक नेपालभाषा पत्रकारिताया म्हसीका बिइगु छुं सपूm हे मदुनि । उलि अध्ययन यायेधुंकाः नेपालभाषाय् उलिमछि पत्रपत्रिका छाय् पिदनी छाय् दिइ धइगु थुल धायेमाः ।

0 नेपालभाषाया उलिमछि पत्रिका पिदनाच्वंगु दु तर ब्वमितय् कमी दु, कारण छु जुइ ?

नेपालभाषा पत्रकारिताय् च्वइपिं मदु, ब्वनीपिं मदु, न्यानाः ब्वनीपिं ला झन् हे मदु । थ्व झी दक्वस्यां खनाच्वना । नेवाःत उलि शिक्षित, अले राजधानी थज्याःगु थासय् च्वनेखनाच्वंगु दु । अथेसां थःगु अस्तीत्व हे मेपिन्त क्यनेगु नेपालभाषां पिहाँवःगु पत्रपत्रिका ब्वनेगु बानी मदु । नेवाःतय् खय् भाय् अंग्रेजी वा हिन्दी भाय्या पत्रपत्रिका ब्वनेयः, नेवाः भाय्या पत्रपत्रिका ब्वने मयः । कारण जिं छु धाये फइ? जिं नं थ्व हे न्यनाच्वनेगु । झीके मांभाय्या मतिना मदुगु खःला, वा मतिना दु धकाः क्यनेत जक मतिनाया स्वां छफ्वः कोटय् स्वचाकेथें जक खःला, व जिं धाये मफु । मतिना दूगु खःसा झीगु भाय्या पत्रिका सुं खय्, बर्मु वयाः म्वाकाबिइगु मखसेंलि न्यानाः ब्वनेगु, तिबः बिइगु झीगु हे दायीत्व खः धकाः तक ला वाःचायेकाबिइमाःगु खः थें च्वं । हानं झी दक्व पत्रपत्रिका व्यवसायिक ढंगं स्वयाः भाषासेवा यायेथें जक पिथनेमाःगुलिं वा पिदनाच्वंगुलिं नं थुकिं स्तरीयतायात थःगु लक्ष्य दयेकेमफुगु अले थ्व हे कारणं ब्वमिपिन्त सालेमफुगु खःला धयाथें नं जितः ताः ।

0 वर्तमान नेपालभाषा साहित्यया गतिबिधिबारे गुलित सन्तुष्ट जुयादिया ?

नेपालभाषा साहित्यया गतिबिधिबारे सन्तुष्ट जुइत न्हापां ला गतिविधि जुइमाल नि । जिं ला गतिविधि हे न द्वलय् स्वयय् छकः निकः जुइगु खना । व नं न्ह्याबलें न्ह्याथासं व हे ख्वाःपाः, व हे खँ । १३ लाख नेवाःत दु धयाच्वना झीसं । तर नेपालभाषा साहित्यया गतिविधि धाःसा व हे ५०–१००म्हसियागु जक पेवा, जिम्मेवारी जुयाच्वन । न्हूपिं मनूत दुतमकयागु ला दुहाँ मवःगु ला ।

पुलांगु दक्व साहित्यिक खलःपुचःत न्ह्यलंब्वानाच्वन, साहित्यिक पत्रपत्रिकात तनावनेधुंकल । झी छखा छेँय् भ्वय् छकः न्याःसा द्वछि मनू मुनी, झीम्ह नीम्ह ज्यासना पुचः दूगु संस्थां साहित्यिक ज्याझ्वः न्ह्याकूसा सछि मनूत मुने थाकु । उकिसं यक्व धयाथें साहित्यिक खलः पुचः राजनीतिक पार्टीया कचा जुयाच्वंगु दु । अन पार्टीया भासं कविता, बाखं च्वइ, ब्वमिपिन्त कार्यकर्ताथें तायेकी ।

सपूm पिकानाया ला खँ हे मेगु दनि । छम्ह औसत नेवाः लेखकया छगू सपूm न्यासःपाः पिदंसा लितूलिनाः मिउसां सछिपाः चुइके थाकु । अज्याःगु सपूm हे नं दछिया झिगू नीगु स्वयाः यक्व पिदनाच्वंगु अवस्था मदु । हानं समालोचकपिं गन दु, उमिसं आःया साहित्यिक गतिविधियात गुकथं विश्लेषण याइ धकाः माःवने मानि । सुनां लापा थाइ, सुनां न्हाय्कं क्यनी? थुकियात नं गतिविधि धायेगु ला ? थ्व स्वयाः सन्तुष्ट जुइगु ला?

0 नेपालभाषाया साहित्य लेखनय् न्हापा गुलि स्तर दु आःया लेखन उलि स्तरीय मजू धयागु न्यनेदु, अथे खः ला ?

न्हापायागु धकाः गबलय्यात धायेगु धइगु हे न्ह्यसः खः । न्हापायागु खँ गुलि ल्हायेगु । जि समालोचक ला मखु, अथेसां १९९०या राजनीतिक परिवर्तन लिपाया खुल्ला वातावरण वसांनिसें नेपालभाषा साहित्य संख्यात्मक व गुणात्मक निकथं हे स्तरीय मजुल थें जितः ताः । न्हापायापिं बांलाःपिं च्वमिपिन्सं आः मच्वयेधुंकल, सपूm पिमथनेधुंकल । हानं उमिसं न्हूगु छुं च्व हे च्वल धाःसां उकिइ न्हापाया ति सवाः मदइबलय् नुगः क्वतुनीगु स्वभाविक खः । अज्याःपिं लेखक साहित्यकारपिन्सं थःत न्हापास्वयाः परिमार्जित यायेगु ला गन पुलांगु इमेज जक ल्यंकातयेफुसां बांलाःथें ताया ।

सकारात्मक जुइमाः धइगु ला दु तर नेपालभाषाया स्तर झीसं जक दु धयां मजिउ, झीगु भाय्या साहित्ययात मेगु भासं हिलाः उमित ब्वंकाः उमिगु प्रतिक्रिया कायेमाः थें च्वं ।

0 नेपालभाषा साहित्य विकासया निंतिं आः गुजोगु गतिबिधिया आवश्यकता तायेका दिया ?

छु यायेमाः धकाः झी दक्वस्यां सिउ । त्वाःत्वालय् साहित्यया गतिविधि, सम्मेलन, गोष्ठीत न्ह्यायेमाल, पुलांपिं न्ह्यःवयेकाच्वंपिं लेखकपिन्सं न्ह्यलं चायेकेमाल, न्हून्हूपिं लेखकपिन्सं कलम न्ह्याकेमाल । व लिसें साहित्यं राजनीतिक पार्टीया भाय् ल्हायेगु त्वःतेमाल, जनताया भासं सिर्जना जुइमाल । नेपालभाषा साहित्ययात निरन्तर मतिना याइगु सक्रिय संस्था माल । गुलिखे साहित्यकारपिनि स्वअध्ययनया अभाव खनाच्वना । थःगु भाय्या थः पासापिन्सं च्वयातःगु हे ब्वनेगु बानी यक्वसिया मदु, खय् भाय्या साहित्यया अध्ययन जक याःसां थौकन्हय् साहित्य गुखे वनाच्वन धइगु सिइदइ । अले थःथवय् नापलायेगु, साहित्ययात कयाः चर्चापरिर्चा यायेगु, वं वयात वंवयात स्यनेगु, बांलाः बांमलाः राय बिइगु यायेमाल । उकिसं झीगु साहित्यय् निरन्तर कलम न्ह्याःपिंं समालोचकतय्सं न्हूपिं व पुलांपिं च्वमिपिनिगु कृतिया समालोचना यायेगु परिपाटी हानं ब्वलन धाःसा झीगु साहित्यं न्हूगु सुथ स्वयेखनी धइगु विश्वास दु ।

Published in Naali Bymonthly in 8/6 (60), 1133 Chaula. 2013 04 15

गन बुद्ध बुल अन बुद्ध बुत (नियात्रा)

राजेन मानन्धर

थिकुथिकु पंगु जिमिगु बस रामग्रामया सिथय् दित । सुथंनिसें बसं जाकि हायेथें भछ्यां भछ्यां यानाः हायाहःगु जिमिगु याग्ला प्याग्ला वंगु म्हत छम्ह छम्ह यायां गाडीं कुहाँ वल । खिउँसे वा ख्वाउँसे ल्वाकाज्याःगु लकसय् अन धिमय् थानाः हे जिमित सुनांनं लसकुस याःसां जिमिगु मन लय्ताइगु अवस्था मदु ।

छथाय् सिद्धार्थ जन्मया छगू मुर्ति थनातल । लिक्कसं जापानी परम्पराकथंया च्वयातःगु नामुम्योहोरेन्गेक्योया सूत्रं जिमित जिपिं बौद्ध स्मारकया जःखः दूगु लुमंकाबियाच्वन । नेपालं थनातःगु साइनबोर्ड यक्वकथं अर्थपूर्ण — अंग्रेजी भासं धयातल, “विश्व शान्ति, नेपाः उन्नति” । अन बुद्ध नं मदु, बौद्ध नं मदु । जिमिगु मिखां खंगु थ्व हे खः, विश्वयात शान्ति माः, नेपाःयात उन्नति दुसा गाः (उन्नतिया नामय् मयःम्हसिया छ्यं त्वाःल्हानाबिउसां जिउ) ।  सुं थः मनू सिनाः किरिया च्वनाच्वंगु थज्याःगु लकसय् जिमिसं थःत सहजताया खतय् तयाः ल्ह्ययायंका । व निफ्वःप्यफ्वः स्वां व  गबलें गबलें भचाभचा सम्भार नं यानातःगु बगिंचाया लिउने सुलाच्वंगु चाद्वँ जिमित खनाः मछाल । उकियात संसारया दक्व बौद्धतय्सं तथागतया अस्थिधातु लिकायेमलाःगु विश्वया छगू जक स्तूप रामग्राम धकाः गर्वं छ्यं क्वछुकाः अभिवादन याइ । सम्राट अशोकं दक्वदिक्व स्तुपय् तयातःगु अस्थिधातुयात लेहेंथन, थन जक लिकाये मखन हँ, नागतय्सं रक्षा यानातःगुलिं । तर व नागतय्सं स्वयम् थ्व स्तुपया रक्षा यायेमफुगुलिं ईया ग्वफसय् लानाः चाद्वँ हे जक जुयाः थःगु अस्तित्व ल्यंकातयेमाल । यलया अशोकथूर स्वया उलि मपाःगु उगु संरचनाय् मनू सभ्यताया भ्याः तकं ल्यनाच्वंगु मदु । लिक्कसं छमा तमागु सिमां बौद्ध सभ्यता व इतिहासयात बुकागु घमण्डं छ्यं धस्वाकाच्वन ।

न्हाय्पं तपूगु तपुलि व तुयुगु गम्छां न्ययातःम्ह छम्ह स्थानीय युवकं जिमित अनया बाखं कन । उगु पवित्र स्तूपया लिउने छकू खालि जग्गा दु हँ, अन सुनां नं बुँज्या यातकि वया नाश जुइ हँ । पलख दनाः बुद्ध स्मरण व अनया ऐतिहासिकताया विवेचना यानाः जिपिं अनं लिहाँ वया । तापाक्क पश्चिमय् सुद्र्यः बुलुयावन ।

हानं विद्या तताया कविता छामछाम छुमछुम थें खिउँसे च्वंगु थासय् जिमिगु गाडी दित । चाकःलिं नयेत्वने हे मखंपिं थज्याःपिं मनूतय्सं भुंवल । खिउँगु थासय् पिलपिल मत च्याकातःगु बलेचात झ्वःझ्वः छुनाः छु छु खासखुस खँ ल्हानाच्वन । बौद्धत वल धकाः धयाच्वंगु थें च्वं — इपिं मनूत, जिपिं बौद्धत । खः, संसारयात ज्ञानया जः ह्वलाः नं थःगु जन्मभूमियात दन्न च्वंकेमसःम्ह सिद्धार्थ गौतम जन्म जूगु थ्व थाय् लुम्बिनी । जिमिगु पलाः पवित्र जुयाः नं अभागीगु व लुम्बिनीया मैलावारय् लात । लोडशेडिङया कोपभाजनयात मोबाइल व चिचिःप्वाःगु चाइनिज टर्चलाईटया बलं चिइकाः जिपिं अनसं च्वंगु छगू होटेलय् वना । अंगलय् धर्मचक्रया चिंलिसें अन “बि ह्याप्पी” धकाः च्वयातल । च्वये नं माः अन । छाय् धाःसा अल वँक्वपतिं हरेक बौद्ध तीर्थयात्रीयात लुम्बिनीया ख्वाःपाःचा खँखं ख्वखुमखु धायेकाबी । अज्याःथाय् व बि ह्याप्पीं यक्व ज्या याइ, जिमित थःत थम्हं सम्हालेयायेत । संसार हिल, बुद्धया जन्मभूमि महिउ । बुद्धं संसारयात जःबिल, थःम्हं न्हापांगु पलाःतयागु थाय्यात अझं पलाःतय्बहगु थाय् दय्के मफुनि २५५५ दँ लिपा बुद्ध नेपालय् जन्मेजूगु खः भारतय् मखु धकाः बुद्धया नामय् राजनीति याइपिनिगु थ्व देसय् ।

चिकुलाया बिदा लाकाः जिपिं लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय अन्तर्गतया थेरवाद बुद्धिस्ट एकेदमिया भन्ते–गुरुमांपिं, शिक्षकपिं व विद्यार्थीपिं नापं स्वंगू दर्जन धर्मबन्धुपिं लुम्बिनीइ वयागु, २०१२ फुइ निन्हुजक न्ह्यः । लुम्बिनी धुंकाः कपिलबस्तुया बौद्धतीर्थया भ्रमणलिपा सुर्खेतया काँक्रेबिहार स्वयेगु जिमिगु योजना ।

कांथें खिउँगु होटेलय् घौछि मैनमतया पिलिपिलिलिसे ल्वायेवं लोडसेडिङ सिधल धकाः मतमित जुरुजारुं दन, मिखा गिलिगिलि यायां । नयेत्यःगु संकेत वल । चिन्वःगु ल्वसालिसे जाप्यय् धुतकाः जिमि द्यनेगु गौतमी विहारय् वनाः थसः पाया ।

०००

सुथ जुल, अय्सां सुथ मजूनि । चिकुलाया लुम्बिनी, छगू न्हूगु अनुभव — क्वथां पिहाँ वयां नं ख्वाउँगु सिलखं भुनातल । सित वा गायाच्वन, ससिवाथें, मिखाय् थ्यंक हे वया पिइकः वयाच्वन । गुलि म्हाइपुजुइ सुथया नं, सुद्र्यःयात बाराय् तयाः थः याकःचा जक वये । ग्वंगः महायेकं जूगु सुथ थें ।

क्वाःगु च्यालिसे थःथःगु म्हयात ख्वाउँगु तराइया शितलहरलिसे ल्वायेगु शक्ति त्याय्कयाः जिपिं वना पवित्र बगिंचाय् पियाच्वनां खइमखुत धकाः । लाकांया थेकेदारयात लाकां बुझ्ेयानाः बगिंचाय् दुहाँ वना । नायुगु फय्, नायुगु घाँय्, नाइसेहे च्वंगु सुत्र वचनं थ्वयाच्वन सर्गः नं । अन उगुं थुगुं दयेकेगु ज्याः न्ह्याबले जुयाच्वनी । मचांनिसें लुम्बिनी वलकि अन छतां छतां दयेका हे च्वंगु जुयाच्वनी (सन् १९८५य् तयार जूगु केन्जो तान्गेया गुरुयोजनाया इज्जत नेपालं थुकथं तयाच्वंगु दु)। थ्व हे खः थनया विशेषता — अल्सिख्वाः ज्यामित यायेला मयायेला यानाः कुतिकुति सनाच्वन । बँ दयेकेगु ज्या ला यक्व जुइधुंकल, बस, नुगः दयेकेमानि । बुद्धनुगः दयेकेमानि अन बँ दयेकाः ध्यबा दयेकीपिनिगु नुगलय् ।

मनूत म्वः म्वः । पलख लाइन च्वनाः युनेस्कों धाःथे यानाः दयेकातःगु मायादेवी द्यःगः दुने सिद्धार्थ जन्मजूगु ईयात नुगःमिखां फयाकया । पलख सिथय् दनाः बुद्धजन्म, जन्मभूमि व उकिया ऐतिहासिक, साँस्कृतिक व धार्मिक महत्वया भचा विवेचना जुल श्रद्धेय भन्तेपिं व गुरुजनपिं पाखें । न्हाय्पनय् चिकं तयातःगु जक मखु, न्हापय्पं निपां हे चिकंया पुखुलिइ थुनातःपिं लुम्बिनी दयेकेगु जिम्मा कयाः जागिर नइपिन्सं थ्व खँ ताइला थें ।

अनं अशोक स्तम्भया न्ह्यःने बुद्धपूजायाया सूत्रपाठय् थःत तंका । बुद्ध, धर्म व संघया स्मरण जुल । नुगलय् दुनेथ्यंक शान्तिया खुसिबाः वल । चाकःलिं मिखा ब्वया । थी थी देय्यापिं बौद्धभिक्षु–भिक्षुणी अले उपासक–उपासिकापिं थम्हं फुथें–चाःथें सःथें–स्यनातःथें बुद्ध लुमंकःवयाच्वन । अझ धाये, अन बुद्ध दु धकाः झीत लुमंकाबिउवयाच्वन ।

नापसं च्वंगु बुलुगु लःदूगु पुखुली नक्कलीगु प्लास्टिकया पलेस्वानं जिमिगु श्रद्धानं प्लास्टिकयागु जक खःला धकाः शंकाया मिखां स्वयाच्वन । पुचः पुचः ल्याय्म्ह ल्यासेत घ्वातुमतुघ्वानाः वयाच्वन, मोबाइलया सिन्हफुति थेंज्याःगु लेन्सयात थः थ्व थासय् वयागुया दसु मुंकातय्त उजं बियाच्वन । थ्व दक्व स्वयाः अशोक स्तम्भ अचम्भ जुयाच्वन । छु जूगु खः ल्याः थ्व धकाः ।

डा. फुहरर, पिसि मुखर्जी, खड्ग समशेर, देवाला मित्रा, ऊ थान्त... अले सु सु । थौंतक गुलि नं लुम्बिनीया संरक्षण÷विकास जुल, व कि विदेशीया करकापं जुल, कि लुम्बिनीया विकास यातकि ध्यबा कमेयायेखनी धैगु सिद्धान्तं जुल । विश्वसम्पदाया धलखय् लाःगु लुम्बिनीया नां कायेत्यलकि पर्यटन व आर्थिक विकासया खँ ल्ह्वनेसःपिं सरकारी कर्मचारी व लुम्बिनी विकास कोषया जागिरे प्रतिनिधितय्गु तःताजि ख्वाःस्वयेधुन । लुम्बिनी न्ह्याबलें लुम्बिनीया लुम्बिनी तुं । बसय् न्यनावयागु मदनकृष्णया मे छपु न्हाय्पनय् घुन्न हाःवल “लुम्बिनी विकास यायां यक्वसिया काय्बुल, तर अय्नं ज्या मजुया बुद्धया हे आय्बुल ।”

पलख जिपिं अनया राजकीय बुद्धबिहारय् वनाः लुम्बिनीया संरक्षण यायेत योगदान बियाबिज्याःपिं भन्तेपिन्त लुमंका । अले अनं जिपिं खसुया सिलखं भुनातःपिं श्रीलङ्कन, म्यानमार, थाइ विहारया अवलोकन यायेधुंकाः ज्यःनां याःवना ।

लुम्बिनीया मू लुखा न्ह्यःने चिकुयाः स्थानीय मनूत, दुगुचात व खिचात छथाय् हे मि पनाच्वन । धाथें लुम्बिनीइ स्थानीय मनूत धकाः सुयात धायेगु? बुद्धया जन्मस्थल धकाः विश्वं धयाच्वंथाय् भ्याभचा हे बुद्धभावना मदुपिं पहाडी खय्बर्मूत, अनया मधेसीत, वा आदिवासी थारुत वा मुस्लिमत वा क्रिश्चियनत वा भुटानी शरणार्थीत स्थानीय ला ? उपिं अन च्वंवःगु ग्वःदँ दत धकाः मसिउसां सरकारं स्थानीयबासी धकाः उमिगु हे ख्वाः ब्वइ । सलंसः दँनिसें पशुपतिया सेवा यानाच्वंपिं नेवाःहिन्दूतय्त थनेगु गुरुयोजना दयेकीपिं सरकारी कर्मचारीतय्सं बुद्धया ब नं उच्चारण मयाइपिन्त छाय् स्थानीय धयाच्वन जुइ? अन च्वंपिनिगु आर्थिक विकासया नामय् दर्जनौं प्रोजेक्टत स्वस्वं रिपोर्टय् परिणत जुल, उमि वहे मुलु वहे सुका । न अनया स्थानीयबासीत बौद्ध जुइफु, न बौद्धत अन च्वंवनेफु ।

ग्वाः पसःत व नपसःत दनाः अन वःपिं हरेक तीर्थयात्रुयात आस्कुति ख्वालं स्वयाच्वन । अन निताजि मनूत दइ — ब्यापार यानाच्वंपिं दक्व नेपालीत, अन तीर्थयात्रा वइपिं मनूत दक्व बौद्ध ।

थौं ज्यःनां यायेगु लुम्बिनीया मूलुखा न्ह्यःने च्वंगु सिद्धार्थ नांगु अय्लाः पसलय् । अय्लाः पसलय् जा नं नयेगु दु । मथू जिं, छाय् मनूत अय्लाः त्वनेत नं बुद्धया जन्मभूमिइ थ्यंक वयेमाः धकाः । न्हिनय्निसें ह्वासाह्वासां नवयाच्वन, अय्लाःयालिसें अय्लाः नवःगु खँ नं थ्वयाच्वन । बुद्धया जन्मभूमिइ बुद्धया वातावरण मालेत झी नेपालय् मखु विदेशय् वनेमाली ।

नयेधुंकाः जिमिगु बसं थःगु लँ माल । निभाः त्वये थाकुयाः ब्यथा जुयाच्वन । वँचुगु सर्गःयात खसुं मत्वःतूनि । हः हायावनाः कचाया कचा जक जुयाच्वंगु सिमात, नकतिनि वा लयातःगु बुँ, तुयुपिं सात, हाकुपिं मेय्त, जःवयाच्वंपिं बुरात । तराइलय् थ्व हे छगू जक ऋतु दइगु ला?

लुम्बिनीस्वयाः २७ किमि पश्चिमय् लाःगु कुदान वा निग्रोधाराम धैगु थासय् जिपिं बसं कुहाँ वया । अपाय्जिगु ऐतिहासिक महत्व दूगु — सुद्धोदन महाराजं बुद्धयात वसपोलया नीद्वः भिक्षुगणपिन्त लसकुस यायेत दयेकातःगु धयातःगु थ्व थाय् । प्रजापतिं थन हे बुद्धयात काषाय वस्त्र दानयात, राहुल थन हे भिक्षु जुल । गुम्हस्यां ला थ्व थाय्यात क्रकुच्छन्द बुद्धयागु थाय् धकाः नं धाल । न्ह्याम्हस्यां न्ह्यागु धाःसां जिगु मिखाया न्ह्यःनं संरक्षणया अभावय् व खण्डहर कन्नाचायापुक्क दनाच्वन ।

वनेवं खवय् छगः शिवमन्दिर दु ।  मू विहारया खण्डहरया दथुइ शिवलिङ्गथेंज्याःगु छगू आकृति धस्वानाच्वन । इतिहास इतिहास खः — बुद्धविहारया इतिहास नं इतिहास, उकिइ हिन्दूतय्सं आक्रमण यानाः शैव संरचाना द्यतनाथिकूगु नं इतिहास अले हानं मुश्लिमतय्सं हिन्दूतय्त ख्यानछ्वःगु नं इतिहास । गुगु कायेगु गुगु मकायेगु । त्याःपिन्सं इतिहास च्वइ, बूपिं पुरातत्वया चाद्वँ तःलय् सुलाच्वनी । धर्मया नामय् जुयावंगु व जुयाच्वंगु इतिहासपाखें तापाक्क च्वनाच्वने धाइपिं बौद्धत न्ह्याबलें छगू धर्म जक धर्म धकाः धाइपिं जुजुपिन्सं यानावंगु निसःत्यादँ पुलांगु शासन व द्वलंद्वःदँ निसेंया पुलांगु रुढया लिधंसाय् शासन यायेगु झीगु परम्पराया न्ह्यने नाय्या न्ह्यःने मेय् ख्वयेथें जक ।

अनं जिपिं तिलौराकोट वा कपिलबस्तुया राजधानी, सुद्धोधन महाराजया राजदरवारय् थ्यन । अन साइनबोर्ड ला दु तर दरवारया नामय् पश्चिमद्वार धयातःगु जमिन स्वयाः निगू स्वंगू फिटति तजाःगु पःखाःया संरचनात ल्यनाच्वंगु बाहेक छुं मदु । दु सा व हे न्ह्याःन्ह्याथे सयाच्वंगु सिमा, व कंझाः जक । अन लूगु धाःगु आठौं व सातौं शताब्दी इशापूर्वया पुरातात्विक बस्तुत कि गाइडबुकय् दइ कि म्यूजियमय् ।

बरु लिक्कसं थःगु भाकल पुवंका बिइम्ह बनदेवीया सतःथज्याःगु द्यःगलय् धाःसा मनूत वयेवने जुयाच्वन । मनूतय्त थःगु नाथ थःहे जुइगु शिक्षा बिउम्ह बुद्ध बुनाच्वन, भाकल पुवंकाबिइम्ह धकाः झीसं धयातयातःम्ह चा, ल्वहँया नाथ गुलजार जुयाच्वन । मिसा छम्ह नगडा थानाच्वन, तुकुतुकु यानाः । थःगु इच्छा पुवंगुलिंजुइ, अन झ्वःझ्वःलाक्क सिमन्टीया किसिया कलाबिहिन मूर्तित थनातल, वख्वाःथ्वख्वाः मवःपिं ।

अनं सिद्धार्थं महाभिनिष्क्रमण यानावंगु ध्वाखा स्वयेवं जिमिगु निष्क्रमण जुल पःखाः थुनाः दयेकातःगु ह्वतं खुँतथें पुलिंचुयाः, घ्वंस्यानाः । मनू मजुइगु निर्जन थज्याःगु गामय् नं येँयागु स्वयाः बांलाःगु पिच लँ । पलख न्यासिवनेवं निगः स्तूपथेंज्याःगु स्मारकत ध्वदुत । उकियात सुद्धोधन व मायादेवीया अन्तिम संस्कार याःगु थाय् धकाः नं धायेगु चलन दु, झी इतिहासकारतय् — आखः सिइमदयेधुंकूगु पुलांगु छगू साइनबार्डं अथे धकाः धयाच्वन ।

सोमबार जूगुलिं अनया संग्रहालय स्वये मखनीगु जुसेंलि जिमिगु गाडी नेपाल भारतया सिमापाखे वन । गाडी नेपालसिमाय् दिकाः जिपिं उत्सुक जुयाः सिमापारी वना, अनया कपिलवस्तु स्वयेत । झिंन्यागू मिनेट न्यासिवनेवं जवय् तःधंगु लुखां जिमित लसकुस यात । उकुन्हु २९ दिसेम्बर कुन्हु तिनि उमिसं अन कपिलवस्तु महोत्सव याःगु जुयाच्वन । बिइत्यंगु ह्याउँगु निभालय् यचुपिचु, वाउँक सितु घाँय् लानातःगु थाय्या दथुइ निगू प्यंगू भग्नावशेष दनाः जिमित स्वयाच्वन, लिक्कसं छगू मनोहर पुखुलिइ पलेस्वां ह्वयाच्वन । जिमि पुचःया पासापिं पूर्वाग्रहरहित जुइमफुत । छम्हनिम्हस्यां धात, “थ्व ला नक्कली भग्नावशेषथें च्वं, थ्व ला नेपालं खुयाहःगु पुरातात्विक अपाया द्वँ जक खः ला?”

नेपालय् लुम्बिनी दूगुलिइ गर्वं छाति चकंकाः भाषण याइपिन्सं थःगु स्मारक बांलाक संरक्षण यायेम्हासेंलि वा यायेमफुसेंलि भारतीय सरकारं उमिथाय् नक्कली कपिलबस्तु दयेकल धकाः इलय् ब्वयलय् भाषण यानाः थःगु राष्ट्रियताया प्रदर्शन याइपिं नेपाली नेतातय्सं सहमयाःगु उगु स्मारकय् जिगु तटस्थ मिखां उलि बांमलाःगु, तय्मजिउगु छुँ मखन । अज्याःगु थासय् उलि व्यवस्थित सुन्दर संरचना अले यचुपिचु नं उतिकं । पलख फ्यतुनाः बुद्ध लुमंकेखनकि नेपाल व भारतया सिमा अन गौण जुइ । जापान व कोरियाया ततःधंगु बौद्ध द्यःगः व बगिंचा स्वयावयागु दु — अन बुद्धया जन्म जूगु मखुसां फसय् बुद्ध दु , झीत जक छाय् बुद्धया जन्मभूमि नेपालय् हे माःगु? नेपाली जुइ अःपु, बौद्ध जुइथाकु ।

लँय् दथुइ सुरेनदाइलिसे उकुन्हुनिसें या च्या त्वनेगु प्याःचाःलंकाः जिपिं हानं बसय् च्वना ।

०००

हानं सुथया खसु । ताबाय्त तक लः क्वाकेत च्याकातःगु मिं जिमित प्यपुंक चिनातल । न्हूदँ २०१३या न्हूगु सुथ — भिन्तुनाया कालबिल जुल । खसुं तेलकासा म्हिताहे च्वनतिनि । त्यःसां मत्यःसां वल धकाः जिपिं तप्यंक वनाछ्वया विश्वशान्ति स्तूपय् । अपाय्धंगु स्तुपयात नं माखां खाचा त्वपुइथें त्वपुनाहे तल तिनि । खसु भचा सालुलकि स्तुपं जिमित तय्जु याइ, अले हान खनेमदुमदु । जिगु मिखाया न्ह्यःने जापानी भन्ते युताका नावातामेया हि बाःवःगु मदिउनि । गुलि थाकु शान्तिया सः न्यनेमयःपिन्थाय् शान्ति स्तूप दयेके । स्तूपया उपस्थिति हे नं शान्तिया विजय खः ।

चीनियाँ, कोरियाली, जर्मन व यूएस धाःगु मेमेगु धाःगु विहारत लिसें नेपाली बज्रयानकथं परम्परागत विहार दयेके धकाः धलान यानातःगु संरचना स्वयाः दुपिन्सं फुपिन्सं याइनि लुम्बिनीया विकास धयाथें मन तया । अनया अधिकांश विहार विदेशी ध्यबां । नेपालीत ला अन लुखाय् च्वनाः चाइनिज व इण्डियन लुमन्तिया चिं मियाच्वंपिं जक । अझ अजू चायापु, अन लुम्बिनी क्षेत्रय् बनेजूगु कलाकौशलया चिं छुं न्यायेगु मदु, लुम्बिनी लुमंककाबिइत उमिके झीत बिइगु छुं मदु । जिमिसं लुम्बिनीयाके बिदा कया ।

सुर्खेतया काँक्रेबिहारपाखे जिमिगु लँ तप्यन । अनया स्थानीयबासीलिसे अन्तरवार्ता कायेगु सुरेनदाइया योजना सफल जुइमखँसेंलि १२.३० बज गोरुसिङ्गे धाःथाय् ज्यःनां यानाः जिपिं सुर्खेत वनाछ्वया ।

ताल्लां चुइँचुइँ पुइगु तराइया लँ थौं सिउसिउ हालाच्वन । बबइ खुसिया ख्वाउँगु किनारय् च्या त्वना । न्याया सवाः वयाच्वन । राज्यया मूमू थासय् थः मनू थ्यंकूगु थ्व मध्यपश्चिमं थः जनतायात माःगु आधारभूत सुविधा बिइमफुनि । तःधंम्ह जुलकि थाकुराःथें राजधानीइ प्यपुनीगुलिं थनया जनता न्ह्याबले झंगःलाः, द्यांलाः । उकिं लखनउया आलमनगर हस्पिटया छगू विज्ञापनबोर्डं जिपिं दु, धन्दा कायेम्वाः धकाः धयाच्वन ।

बहनी ८ बजे सुर्खेत थ्यन । अनया छगू आधुनिक होटल मानसरोबर होटल । जिमिगु क्वथा ला झन् आधुनिक — क्वथा व प्यपुंगु चःबिया दथुइ झ्याःदु, दुने स्वलकि छ्यातां दक्वदिक्व खनेदइगु । डेनमार्कया बेल्लासेन्टरया क्वथाय् नं खालं जक बँसि खुयातःगु खः तर थनथें छ्यातां खनेमदु । थ्व ला व स्वयाः नं आधुनिक जुल का ।

०००

सुथय् पलख चाःहिउ वना । जुम्ला वनेगु राजमार्ग — लँ तब्या । राजमार्गया जःखः जक शहरी विकास जुइगु रोग थन नं । लँया निखेरं धुफ्वःदंगु खाली थाय् । जस्तापातां पौचिनाः द्यःने टायर मुंकातःगु, फोहर द्वँ, फा, खिचा, खाया साम्राज्य । लँय् क्यारेम म्हिताच्वंपिं ल्याय्म्हत । पंचायतकालय् हे जुजु वीरेन्द्रया मिखा वनाः व्यवस्थित शहर दयेकूगु थ्व क्षेत्रीय सदरमुकामं देय्या विकेन्द्रीकरण नीतियात सराः बियाच्वन ।

सुथय् बौद्ध धर्म तथा काँक्रेबिहारया विषयय् अन्तरक्रिया जुल । अनया मगरत व जिपिं न्हापं यानाः न्यय्म्हति सहभागि । प्रशासन बुद्धधर्मप्रति पूर्वाग्रही जुल धैगु आरोप अले जनगणनाय् बौद्धतय्गु ल्याः नियोजित कथं म्हो वयेकलधैगु गुनासो — न्यनीपिं सम्बन्धित अधिकारीत सुं मदु । झूलया पिने पत्ति हालेथें ।

ज्यःनां धुनेवं अनया समाजसेवी जीवनकुमार शाक्यजुया गाइडय् काँक्रेविहार वना । लाटीकोइली गाविसया गुजुमुज्ज थासय् १७५ हेक्टर क्षेत्रफल दूगु भचाः तःजाःगु थुम्को । ल्वहँया बांलाःगु स्वहाने । लँय् सिथय् पुलांगु आकृति दूगु ल्वहँत । सँय् ध्वाँय्तय्सं फसय् फरफर यानाः जिमित लसकुस यानाच्वन ।

न्हापांनिसें वाय्त्यःफाय्त्यः जुयाच्वंगु थ्व विहारय् २०२९ सालय् अबलय्या जुजु सबारी जुइवं अनया कर्मचारीतय्त छुं मयासे मगात । २०६० सालय् पुरातत्व विभागं स्थानीय मनूतय्गु रहोवर तकं मकासे उत्खनन् यायेवं झन् शंका अवस्थाय् लात (उकिया प्रतिवेदन अझं विभागं पित मबिउनि) । देसय् सलंसः बौद्ध स्मारकत थथे लावारिस यानाःगु दु, थ्व छुं न्हूगु खँ मखु, तर थन ला थुकियात हिन्दू धकाः प्रमाणित यायेमफुसेंलि थ्व स्मारक बौद्ध खः धकाः क्यनीगु दसिप्रमाण दक्वं सुचुकेगु, नष्ट यायेगु वा गलत ब्याख्या यायेगु ज्या तकं जुल । थपाय्मछि धंगु द्यःगःया मुख्य द्यः पक्कानं निम्ह प्यम्हस्यां ल्ह्वनायंके फइगु कथंया खइमखु, अले थपाय्जि द्यःगः दयेकाः थःगु किर्ति तःम्ह जुजु वा महाजनं थःगु वा द्यःगःया परिचय वइकथं छुं अभिलेख तयामथिकेगु नं संयोग जक जुइफइमखु । चौधौं शताब्दीया खस जुजु अशोक चल्लं दयेकेबिउगु धयातःगु उगु शिखर शैलीया ल्वहँ द्यःगः संभवतः यलया कृष्ण मन्दिर स्वयाः भब्य जुइफु, नेपाःया हे दकलय् पुलांगु बौद्ध द्यःगः जुइफु । तर धार्मिक पूर्वाग्रहया कारण थौं देय्या गौरव न्ह्यसकाय् जुयाच्वनेमाल ।

जिपिं विवश । म्हुतु पकुपकुचिंकाः लिहाँ वयेगु बाहेक जिमिसं व भताभुंग जुयाच्वंगु देशया गौरवयात म्वाकेत छुं यायेमफुत । ततःग्वःगु ल्वहँया कलात्मक कुचाकुचां जिमित थःगु निमार्णय् अबलय्या हस्ती कलाकारतय्गु हिचःतिया बाखँ कन, प्रत्येक कतांया घाः व मुगःया छ्यानाय् बुद्ध, धर्म व संघ प्रतिया आस्था दु । तर अन संरक्षणया नामय् ल्ह्वनायंके मफइगु ततःग्वःगु ल्वहँया अवशेष टहराय् विश्राम यायेखनाच्वंगु दु, मेगु सलंसः बहुमूल्य रत्नत द्यःगःया चाकःलिं इसःथिसः जुयाच्वंगु दु, युद्धभूमिइ बूपिं योद्धातय्गु लासतथें । उमिगु भूल थ्व हे जक कि उपिं देय्या राज्य व्यवस्थां नालाकयातःगुु धर्म दुने दुमथ्याः । लुम्बिनी ला बुद्ध भुगुलुं जक, थन ला कुचाकुचा हे — धाथें बुद्ध बुगु देसय् बुद्ध बुनाच्वंगु दु ।

अनं लिपा जिमिगु बस क्षेत्रीय संग्रहालय सुर्खेतय् दित । संग्रहालय मसां थें सुनसान । निगू दर्जन काँक्रेबिहारं ल्ह्वनाहःगु ल्वहँत, निगू दर्जन ति फोटो व चेपाङ मगरतय्गु जनजीवनया कतांमरि बाहेक अन मेगु छुंदुसा सुं फ्यतुनामच्वंगु कार्यालय प्रमुखया कोठा जक दु ।

अनं उदारणयोग्य सुर्खेत विपश्यना केन्द्रया अवलोकन याना । लिपा बुलबुले ताल धःगु पुखुलिइ वनाः जिपिं पलख झासुलना, अले होटलय् लिहाँ वया ।

०००

सुथन्हापां लिहाँ वनेगु तयारी जुल । जिपिं थौं बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जय् किसि गयाः बहनी कोहलपुरय् बासं च्वनाः कन्हय् लिहाँ वनेगु योजना जुल ।

छिन्चु धैगु थासय् क्वाःक्वाः पुरी नयाः जिपिं न्ह्याना । चिसापानीइ च्वंगु कर्णालीपुल पारी वनाः सुदूरपश्चिमया जा सवाः कया । स्थानीय इन्द्रबहादुर थापा मगरजुया गाइडय् जिपिं ३ बजे निकुञ्जय् थ्यन । किसि गयावःपिन्त २००तका च्वयातःगुया द्यःने ५००तका धकाः रबरस्टाम्प तयातःगु टिकट ज्वंकल । कोहलपुर थ्यंबलय् बहनी जुल । द्यनेगु बाहेक मेगु ज्या मन्त ।

०००

थौं ला येँ लिहाँ वनेमाल — मन हथाय् चायाच्वंगु दु । खुन्हुया जिमिगु यात्रां थौं पँय्ताः पुइ । सुथय् खिउँलं पिहाँ वयाः नवलपरासीया चन्द्रौटालिक्क शिवपुर धैथाय् जिमिगु बस दित । माओवादीया किरण वैद्य पक्षया छम्ह थुनुवा हिरासतय् सिइवं उकिया विरोधय् चक्काजाम हँ । आः १३,०००म्ह मनूत स्यानाः वःगु पार्टीयात नं थःगु हे लाहिया पार्टीं सरकार चलेयानाच्वंगु ज्याय् विश्वास मन्त, अनुसन्धान याकेत सलंसः बसयात लँय् चातवाकाः वार्ता यायेमाल धकाः जिमित पिइकातल ।

लँ छकलं बन्दमय जुल । नयेमखनीगु धन्दा । छगू किलोमिटर तापाःगु छगू पलसय् निघौं पियाः तिनि जा नयेखन । छु सवाः वः धाःसा बन्द सवाः । तर थ्व हे ईया सदुपयोग यायेथें अन भन्तेपिं व विद्यार्थीपिनि दथुइ नेपाःया थेरवादं गज्याःगु संघर्ष यानाः थौंया अवस्थाय् थ्यन अले आः थुकिं गज्याःगु चुनौतित फयेमालाच्वन धैगु छगू गहन व हाकाहाकी वहस जुल । न्यान्हुतक न्ह्यइपुक्क चाःहिलाः नं थ्व वहस छगू त्वःफिके मजिउगु फ्वसा ज्वनाः जिपिं लिहाँ वया, लुमुसेच्वंगु येँय् सुद्ध चान्हय्तकं घिरिघिरि बसय् ।

Published in Naali by-monthly in 20130201 "Buddha was defeated there where the Buddha was born"

2012 10 26 फ्रान्सया ग्रेजिल्योंया महलय् एस्पेरान्तो कक्षा

फ्रान्सया ग्रेजिल्योंया महलय् एस्पेरान्तो कक्षा

राजेन मानन्धर

नकतिनि एस्पेरान्तो भाय् सयेकाबलय् हे जिं फ्रान्सया ग्रेजिल्यों महलया बारे न्यनागु, ब्वनागु । ध्यबापुले म्वायेक म्हगसय् ला छु खनी छुखनी, तर धाथें जिं व थासय् पलाः हे तये खनी धकाः ला ग्व, गबलें बिचाः तकं मयानाथें च्वं । तर अकस्मात सन् २०१२या निंतिं जितः थनया छगू छगू हप्ताया निगू एस्पेरान्तो भाषा कक्षाया नितिं (अले ल्पूएजेकय् नं) पाहाँ शिक्षक कथं सःतीगु जुल धायेवं छझाः ला न्ह्यलय् ला ज्वलय् ला जुल । थुकथं जुल जिगु जीवनया न्हापांगु फ्रान्स लिसेया साक्षात्कार सम्भव जुल ।

फ्रान्स धालकि जिगु ह्वांगु चाःगु मिखां म्हगसय् खनी — व आइफल टावर, व विजय ध्वाखा, व फेसन व इतिहासया लँ साँजेलिजे, व लुभ्रया म्यूजियम, मोनलिसाया किपा, जुजुया छ्यं तकं चदंक पालाः जनताया शासन स्थापना यायेफुपिं वीर जनता । पिउपिउं जिगु म्हगस पुवनीगु दिं नं वल ।

अगस्ट ३ कुन्हु पेरिसया एअरपोर्टय् जितः कायेत झाल मय्जु एलिजाबेथ लाम्बेर्ट । वय्कलं जितः अनया शटल ट्रेनं पेरिस एअरपोर्टया स्टेशन जुकाः जि थ्यंकेमाःगु मोंपार्नासे स्ेटेशनय् तक यंकादिल । वं घारांघुरुं, ध्वातुमतु, कारांकुरुंयात छखेचीकाः जिमिसं जिगु लगेजया निगः ततःग्वःगु सुटकेस लुतुलुयाः नं ट्रेन लुइकां त्वतल, न्ह्याये १५ मिनेट ति जक न्ह्यः । हवाइजहाजथें सुल्ल वनीगु दु्रत गतिया टिजिभि ट्रेनया फस्टक्लासय् च्वने दसेंलि छु माल?

निघौ लिपा जि लमांया स्टेशनय् थ्यन । जितः कायेत भाजु लुइ ज्यूलां वयाच्वन, एस्पेरान्तोया चिकिचाधंगु ध्वाँय् संकाः । वयाःगु कारय् च्वना वना झ्यालं खनेदक्व शहरया दर्शन यायां । थन स्वनिगलय् अन हे गाडी, अन हे लँजुवा अले अन हे बँपसःतयाः थःथःगु अधिकार ब्यकुंच्यानाच्वंपि मनूत क्वातिथें घारांधघुरुं स्वयाच्वनागु, थन लँया लँ जक, लँय् मनूत नं मदुला धैथें च्वंबलय् जितः ला छझाः थन नं बन्द वा कफ्र्यु जकं तयातल ला धकाः ग्यासे वःगु । पेरिस स्वयाः १९० किमी दक्षिण पूर्वय् लाःगु थ्व शहर क्रिष्ट जन्मेजुइ स्वयाः ४७दँ न्ह्यः रोमन सम्राटपिं वया शासन याःगु थाय् जुयाच्वन ।

चछि वयाथाय् बाय् च्वनेधुंकाः जि अगष्ट ४या सुथय् कौला यायेधुंकाः छझाः अनया जःखः चाःहिला वया गाडी च्वनाः । अनं गाडीइ थःगु सुटकेशत स्वथनाः जिपिं ग्रेजिल्योनय् वनाछ्वया ।

करीब ६० किमि तापाःगु थ्व थाय् व घौछिया दुने १२ बजे ती थ्यन । थ्यनेव जितः अनया पदाधिकारीतय्सं लसकुस यात । व ऐतिहासिक महलय् पलाःतयेगु सौभाग्य दुम्ह दकलय् न्हापांम्ह नेपाःमि जि ।

पेरिस स्वयाः २५० किमि तापाःगु शान्त सुन्दर व विशाल थासय् ग्रेजिल्योंया महल लाः, अंजे, लमां व टूर शहरया दथुइ पश्चिम फ्रान्सय् । प्यतजाःगु व ल्वहँतं दयेकातःगु साघ्यः रंगया महल १८० हेक्टर दूगु जंगल दुने काचाक्क गनं मिखा मवनीथाय् अवस्थित दु । सन् १५८५इ दयेकूगु थ्व महल गगुं इलय् छगू सम्भ्रान्त भारदारया सम्पत्ति खः । तःकः पुनःनिर्माण व विस्तार यायेधुंकाः थ्व थौंया अवस्थाय् थ्यन । तःम्ह परिवारया ल्हातिइ वनेधुंकाः भाजु हेनरी मिकार्डया कुतलं सन् १९५१य् एस्पेरान्तो भाय् ल्हाइपिनिगु मंकाः सहकारी दयेकाः थ्व एतिहसिक महल न्यानाकाल । थुकथं वंगु ६२ दँ निसें एस्पेरान्तिस्तोतय्गु मकां सम्पत्ति जूवःगु दु । दँय् दसं जुयाच्वनीगु दर्जनौं ज्याझ्वलय् ब्वति कायेत लगभग १५०म्ह मनूत अन थ्यनाच्वनी । सयेकी सयेकी अले नापनापं न्ह्यइपुकी । छगू कथं थ्व एस्पेरान्तो भाय् ल्हाइपिनिगु निंतिं तीर्थस्थल हे खः धाःसां जिउ ।

थ्यनेवं जिगु छाति तफ्फा जुल । मानौं थ्व महलया मालिक जि हे । थ्व महल थनतक थ्यनेत दक्वस्यां याःगु मिहेनत जिगु हे । अनया कलात्मक लुखा, झ्याः, तःपाःगु न्हाय्कं दूगु आलिशान बैठक, सपूmधुकू, नयेगु कोठा, स्वाहाने, तलय् च्वंगु द्यनेगु कोठात छगू छगू स्वःवना, चिवा कायेथें ।

अनया ज्याझ्वः धैगु क्याम्पिङ वा वर्कशप थें खः । थन मनूत नां दर्ता यानाः, दां पुलाः, थने हे नयेगु,  च्वनेगु अले सयेकेगु यानाः वइ । जि थन निगू ज्याझ्वःया निंतिं वयागु — अगष्ट ४निसें ११तक पर्यकीय भेला, अले अगष्ट ११ निसें २० तक कतांमरि प्याखंया भेला ।

भचालनेवं ज्यःनांया ईत्यल । साक्क नया । सोह्रौं शताब्दीया कलात्मक मिच्याकेगु थाय् दूगु फ्रान्सया शाही महलय् नवाबी ज्यःनां । फ्रेन्चतय्त नयेगु सुनां स्यनी ? नयेगु नं लय्तायेगु जुइगु छगू बहाना खः उमि । वाइन धैगु इमि लः त्वनेथें हे त्वनेमाः । उकिसं गुलिसितं ह्यांगुु माः, गुलिसितं गुलाबी रंगयागु अले गुलिसितं तुयुगु । गुलिसितं चाकुगु माःसा गुलिसितं पांैगु । छिमिसं नयेगुली यक्व शौख यानाच्वन धालकि उमिसं थः नयेगुलिइ थुलि खुशी जुइत यक्व संघर्ष यायेमाल, सामन्ततय्सं थःगु अनाज ल्ह्यया यंकूगु, सैनिकतय्सं लुटेयाःगु, क्रान्ति जुयाः बुँज्या याइपिं मदूगु व युद्धकालय् बम वर्षा जुयाः यक्व यक्व खेतीयोग्य जमिन बरबाद जूगु मर्मस्पर्शी खँ कनी । खतुं नयेगु भाग्य दुपिनि जक दइ अले बुद्धि दुपिन्सं उकियात लसताया बहाना दयेकी हँ । अथे जुयाः ला उमि फ्रेन्चतय् थःगु नयेगु वां थःगु चिहान गाः खनी धकाः थःत थम्हं गिजेयायेगु चलन नं दु । यक्व नयेमजिउ, दाः दूगु नयेमजिउ, चि तयाः नयेमजिउ, उगुं थुगुं धाधां नयांच्वनी, न्हिलांच्वनी, म्वानांच्वनी फ्रान्स ।

नये सिधल । जितः चिकिचाकू जुयाः नं हिसिचा दूगु कोठा बिल । नं १३ । जिं न्यनातयागु, यूरोपय् यक्व देसय् १३ ल्याःयात अशुभ धकाः धाइ अले थ्व ल्याःया कोठा हे दइमखु, यक्व थासय् । जितः छु, थ्व ला जिगु संस्कृति मखु, वःसा छु वइ? ख्याः वइला? मग्याः । मनमनं खँ ल्हाल्हां ग्वतुलाबिया ।

बहनी सहभागिपिंलिसेया म्हसिका कालबिल जुल । न्हापांगु ज्याझ्वलय् मुकं सहगागित २९म्ह दु — दकलय् अप्वः ला फ्रान्सयापिं हे खना, वयां लिपा बेल्जियम, इटली, जर्मनया नं दु । जिं थःत अन वःपिं बाज्यः वनेधुंकपिं सहभागिपिन्त एस्पेरान्तो स्यनेत नेपालं वयाम्ह धकाः परिचय बिइदुबलय् जितः गर्व ताल । थन स्वंगू कथंया कक्षा संचालन जुइ — विदेशीतय्त फ्रेन्च भाय्या कक्षा, मसःनिपिन्त एस्पेरान्तो भाय्या कक्षा व सयेधुंकूपिन्त एस्पेरान्तो भाय्या खँल्हाबल्हा कक्षा । स्वंगूगु, अथे धैगु बांलाक भाय् ल्हाये सःपिन्त अभ्यास याकेगु कक्षा संचालनया जिम्मा जितः वल ।

सुथय् ८ बजेनिसें ९ बजेतक सुथसिया कौला जुइ अले ९ बजेनिसें १२ बजेतक एस्पेरान्तो कक्षा जुइ । वयां लिपा ज्यःनां धुंकाः उगु क्षेत्रया प्राचीन ऐतिहासिक स्मारकत स्वःवनेगु ज्याजुइ । बहनी हानं मेगु ज्याझ्वः जुइ, थी थी न्ह्यइपुकेगु ।

छगू हप्तातक जिगु कक्षाय् जिं हरेक दिं नेपालया छगू पक्षया बारे सामान्य परिचय बिया — भूगोल, इतिहास, राजनीति, भाय्, जातीय विविधता, धर्म, व अन्तय् नेपालय् एस्पेरान्तो भाय्या प्रचलनया खँ । नेपाःया नां तकं मन्यंपिं मनूतय्गु निंतिं झीगु दिनचर्याया खँ ला दन्त्यकथाया छगू अंश थें जुयाच्वनीगु । छगू कथं जि व अवधितकया निंतिं नेपाः व यूरोपया नितंतिं ताँपु जुयाबिया ।

ज्यःनां धुंकाः जिपिं न्हिंन्हिं अन व्यवस्था यानातःगु गाडीइ च्वनाः पर्यटक जुयाः चाःहिउ वना । विशेष यानाः जिपिं अन बुजेया महल, अन्झूया क्रस, प्लेसिबुरेया महल, अँझेया महल व अनया एसिहासिक गलैंचा, पुलांगु अस्पतालयात दयेकातःगु संग्रहालय, मोंसोरेया महल, ल्वा खुसिइ डुंगाया शयर अले लमांया एतिहासिक क्याथड्रल स्वयाः हप्तादिन बिका । झिंन्यासः द्वःछि दँ पुलांगु अज्याःगु स्मारकत ला फ्रान्स जायेक हे दुगु जुयाच्वन ।

बहनीया ज्याझ्वः मध्ये अगष्ट ६कुन्हु नेपाःया बारे प्रस्तुति यायेगु दिं लात । नेपाःया बाबांलाःगु किपात न्ह्यब्वयाः जिं उमित नेपाः धैगु शुन्दर शान्त व विशाल धकाः कना । तर नेपाल धैगु मसिउ पिन्सं ला मसिउ, सिउपिन्सं ला थनया राजनीतिक उथलपुथल, अव्यवस्था, भ्रष्टाचार, संविधान दयेकेमफुगु, जुजुवादीतय्गु आन्दोलन, जातभात, थी त्यःमत्यः आदिया न्ह्यसःया वर्षा हे यात । थौंकन्हय् नेपाःया छुं नं खँ सिइकेगु भचा जक इच्छा यातकि इन्टरनेटं दक्व खँ कनाबिइ, सुचुकेगु, झंगःलायेगु कुतः मयाःसा हे बांलाइ ।

अगष्ट ११ निसें २० तक कतांमरि प्याखंया भेला धकाः हानं मेपिं मनूत थ्यंक वल, पुलांपिं चाकुगु माकुगु अनुभव ज्वनाः लिहाँ वन ।  थ्व पालय् सहभागि ल्याः ४२ खात, वःपिं मनूत व हे फ्रान्सं, जर्मनीं, बेल्जियमं, स्पेनं, ब्राजिलं वःपिं । ज्याःझ्व न्हापाथें खः तर बहनी न्हियान्हिथं जिगु अल प्रस्तुति दइगुलिं सुथय्या कक्षाय् जिं प्रशिक्षर्थीतय्त निघौत्यातक नेपाःया लोकबाखँ न्यंकाः उकिया आधारय् नेपाःया सामाजिक व साँस्कृतिक परिवेशयात कयाः छलफल याका । बहनी न्हियान्हिथं निघौतक नेपाःया थीथी विषययात कयाः अलग अलग प्रस्तुति याना ।

ग्राजिल्योंया थ्व हप्ताया कार्यक्रमया नां हे कतांमरि प्याखं हुइकेगु । अथे जुसेंलि थन वयेन्ह्यः जिपिं नं कलाः संस्कृतिया ख्यलय् धनीपिं खः धकाः ब्वनातयगु लुमनाः न्हाय्तपु जुल । धर्म संस्कृतिया खँ ल्हायेदतकि स्वगयर्् च्वनाति ग्यनीपिं सःसिउपिं निम्हस्वम्हसित नेवाःतय्गु कतांमरि प्याखं हुइकेगु परम्पराया बारे न्यना । सुनां नं ध्वाथुइक कनामबिउ । अले बसन्तपुलिइ मियातइपिं सुकाय् चिनातःपिं कतांमरि निम्ह न्यानायंका फ्रान्सय् ।

ग्राजिलियों वयागुया छगू लोभ थन जिं थ्व कतांमरि कलाया कखग सयेके खनी अले जिं स्वनिगलय् कतांमरि प्याखं धकाः नं खः ।  तर कतांमरि दयेकेगु कक्षा व जिगु एस्पेरान्तो कक्षा व हे इलय् लाःगुलिं न्हियान्हिथं जुइगु व सेसनय् जि च्वने मखन । नुगः नं स्यात, तं नं वल ।

तर छकः व्यवसायिक रुपं कतांमरि प्याखं हुइकीम्ह अले थन थ्व स्यनेत जर्मनी निसें वःम्ह क्रिष्टोफ फ्रान्कलिसे धाःसा छझाः गंभीर खँल्हाबल्हा जुल । वं नेपाःया कताःमरि स्वयेगु इच्छा क्यन । जिं नेपालं हयापिं कतांमरि छज्वः वया ल्हातिइ तयाबिया । उखें थुखें चाःहिकाः स्वल । वयात उलि चित्त बुझेमजुल । थुलि जक खः ला? थ्व ला धाथें प्याखं हुइकेगु कताःमरि मखु धाल । तर नं वं थ्व कतांमरियात हे थुकथं परिमार्जन याःसा थुकी जीवन हये जिइ धकाः सल्लाह बिल ।

वयात संसारय् थी थी थासय् कतांमरि प्याखं हुइकेगु परम्परा बुलुहुँ बुलुहुँ तनावनाच्वंगु खायुगु सत्यं इकुसेच्वंका बिउगु दु । टेलिभिजन, भिडिओ गेम, कम्प्युटर व इन्टरनेटं मस्तय्त न्हियान्हिथं नुनायंकाच्वंगु दु धैगु खँय् वनं सचेत, जिनं सचेत । निम्ह प्यम्ह मनूत सचेत जुयां छु हे जुइ जब संसारया दक्व उद्योगपति व ब्यापारीत मस्तय्त क्यनाः क्यनाः थःगु व्यापारयात प्रवद्र्धन यायेगु ज्याय् ब्वाँय् जुयाच्वंगु दुसा । अथेसां फ्रान्सय् कतांमरि प्याखं क्यनेगु लहर आःतक नं न्ह्यानाच्वंगु दनि । ल्याें धैगु शहरया हे परिचया जुयाच्वंगु गुन्योंया कतांमरिप्याखं स्वयेत १०.८० यूरो (१२०० तका ) पुलेमागु खँ नं थन प्रासंगिक जुइ, अझ अन ला विश्वया प्याखं हुइकेगु कतांमरिया संग्रहालय हे दु ।

व बाहेक अन झँपियरं संगीत स्यनाच्वन, झँलूकं प्याखंहुलेगु स्यनाच्वन । बेल्जियमं वःम्ह निक्की यान्सेनं मस्तय्त बाखँ जक कनाच्वन । बाखं खनेगु नं छगू ब्यावसायिक कला जुयाच्वन उमिथाय् । बेर्टं अन वयाच्वंपि मस्त व नच्चापिं ल्याय्म्ह ल्यासेतय्त यःयःगु म्हितेगु, न्ह्यइपुकेगु ज्याझ्वःन्ह्याकाच्वन ।

यायां निवाः फूगु चाहे मचाः । अगष्ट १८ कुन्हु जितः ग्राजिल्योनं फ्रान्सया उत्तर पश्चिम कुंचाय् लाःगु समुद्रतटय् च्वंगु बःचाधंगु शहर प्लूएजेकय् जूइगु मेगु ज्याझ्वलय् यंकेत मय्जु डानीयल फोन्टेन व मोनिक गेर्बे वयाः काःवल । जिगु व शानदार महल ग्रेजिल्योंलिसेया सहवास थनतक हे जुल ।

अनंलिपा प्लूएजेकय् छवाः च्वनाः एस्पेरान्तो स्यना । व धुंकाः लिरे, नान्त, ल्यों व पेरिसय् गुन्हु बिकाः जिुगु लछिया फ्रान्सयात्रा क्वचायेकाः नेपाः लिहाँ वया ।

 Published in Sandhya Times on 2012 10 26 (1132 Yonlaga 12) Esperanto Class in Gresilliion Caste of France"

Siddhidas Amatya: a short life history

Razen M

Poverty makes poerty. This line of goes truly with legendary poet of Nepalbhsaha, Siddhidas Mahaju, one of the pioneers of the Renaissance of Nepalbhasha literature.

He was born in 1867 (NS 978 Yanlaga) Keltole, near Indrachok, Kathmandu. His great grandfather was from Sukuldhoka, Bhaktapur but his grandfather moved to Kathmandu do to businees. His father’s name is Laxmi Narayan Amatya and mother was Shri Harsha Laxmi.

As it took place with every boy in those days, he went through the traditional way of schooling – learning Chanakyaneeti, mulitiplication tables, Muhurtachintamani and so on. It continued till he was 16 years old. His marriage also took place quite early. Then he was sent to Thapathali (the present Nepal Rasthra Bank) to learn government accounting system. And thus started his professional life.

Travelling to Hindu pilgrimage sites, Kashi and Jagannath, in around 1883 provided him an opportunity to b roadhen his horizon of learning. Having accqainted with many scholars there, his rough paper, composing verse and prose in Nepalbhasha. A significant outcome of this period is his “Siddhi Byakaran”. His dedication for literature of his mother language impressed students of those times – Thakurlal Manandhar, PB Manav and Siddhicharan. They became humble disciples of the poet Shiddicharan.

He was at the age of 62. He still had to work, to solve hand-to-mouth problem of his family, which never could give him peace of mind. One day, he decided to live at the home of his sister Lilabati. It was a strange request in Newar culture, but she accepted because she was aware of the condition of his family. After several days, his health worsened and he finally took last breath at Pashupati Ghat in 1929 (NS 1050 Kachhala ga 13).

We have lots of things to glorify his life as a Mahakavi. But only a few books have been published out of 44 books. Whereabouts of many of his manuscripts also is not known. He published only one book in his life time in past one century, merely 14 books are published.

quest for knowledge even deepened. He determined to continue study and bought several books there. Then he moved to Calcutta and make relation with other scholars. He even learned book-binding at that time.

Coming back to Kathmandu, he joined the government office. But soon after that, in 1885, the prime minister Ranoddip Singh was assassinated and succeeded his brother Bir Sumsher. most of the hop-level officers of the former prime minister were expelled and he lost his job in this political change. It was like liberty from the bondage for him.

A friend of him Motilal, a draper at Janabahal, who owned a classic Hindi book “Prem Sagar”. It attracted him very much and his social responsibility to his community urged him to translate it into Nepalbhasha, his mother language.

Siddhidas’ father opened a drapery hofr him. It was a time when the Prime Minister Bir Shamsher was influenced by the cotton revolution and was promoting use of cotton for the people. The demand of cotton clothes was high. And he, taking the opportunity, designed his kind of manual spinning mill. And he made several other experiments too, to increase productivity and to make use of his creativity. He was a born writer; he could not devote himself to commerce and naturally, could not make sufficient profit though it was the time of cotton marketing. Instead he used to go to Calcutta to order thing for his shop. Even this was his pretext to go there and buy some useful books.

In 1905, he was attracted by Arya Samaji movement. But he was not included in the list of the “rebels” like Yogbir Singh, because he was not that active in the movement.

In 1906, he fell ill for six months and discontiued his affiliation with the Calcuttan scholars. Instead he spent more time in his shop. He started composing couplets and Pandit Chakrapani Chalise suggested him to try composing in Barnik style of verse. One fine morning, he started composing verse out of a scene he saw in his dream. And thus his journey to poetry started. He started translating Ramayan into Nepalbhasha and he gave it his name “Siddhi Ramayan”.

He had married Shri Ganga Devi when he wasquite young. But passed away leaving a daughter Sumeru Laxmi behind her. And he married another woman but he was miles away from happiness. Similarly, his father also had married twice after demise of his mother and the family was quite big. As it had to be, the death of his father in 1911 left alone to carry the burden of his big family, including his step brothers. The worldly needs and his quest for sublime Nepalbhasha literature only deteriorated his health day by day.

Frustrated, he left for Birgunj and started small business there. He lived there for around six or seven years – around from 1919 to 1923. It is not quite sure if he made prosperous business there but he came back with genuine Nepalbhasha creations – “Sakata Maa”, “Sajjan Hridayabharan” and “Shuk Rambha Sambad”.

By the year 1926, he was back to Kathmandu and started working in the traditional medicine shop of Bhudharananda Baidhya as an assistant. This shows that his financial conditions have changed a lot but he could not change himself. Even in that shop, he kept himself busy with tiny pencil and

Published in Newarland 2011 12 01