सिंह मदूगु सिंगापुरया म्हगस

राजेन मानन्धर
छगू म्हगस हे जक उलि लुमुसेच्वनी, थथे ताल जितः जब जिं सिल कि सिंगापुरय् जुइगुत्यंगु छगू लः सम्बन्धी कन्फरेन्सय् जि नं वनी खनीगु जुल । वनेगु प्रस्ताव तःम्ह पासा प्रकाश अमात्य, अले जिपिंलिसे वनीम्ह काठमाण्डू पोस्टया विकास संग्रौला नं दइगु ।


जिं धया, म्हाः, जि वनेमखुत । वँय् चाःगु मखु जिं, तर जितः थथे हे धायेमाल । अफिसया न्हूम्ह हाकिम, अन न्हूगु गुटबन्दीया दुने जिं जितः न्ह्यंकेमफुगु जिं चाः । अले जिगु छेँया अवस्थां नं आः म्हालंक द्यः यायेमाःगु अवस्था वयाच्वंगु धकाः नं जिं मचायेकागु मखु । उखे लत्या लिपा लछिया बिदा कयाः जापान वनेगु मिलेयानातये नं धुन । तर लिपा थःत चिनातयेमफुत । वने हे क्वःछिना । जूजूगु जुइका ।
०००
सिंगापुरय् थ्यंबलय् बाचा हे जुल । संसारय् अज्याःगु छगू निगू जक देश थ्व, गन नेपाःमियात भिसा मकासेवःसां अनअराइभल भिसा बियाः लसकुस याइ । सिंगापुरं जिमित लसकुस यात । मनय् गज्याःगज्याःगु खँ वयाच्वन । न्यनाजक तयागु, अन बँय् भ्वं छकूचा तकं वांछ्वयातइमखु अले चुइँगम जक नःपिन्त हे गुलि गुलि बं पुइकीगु हँ । ब्वनाजक च्वनां हे म्हय् कुचुकुचु मिनीगु ।
प्रकाशया किजाया ग्वहालिं छगू चिकीचा धंगु होटलय् थाय् दइगु जुल । चा बिके खनीगु जुल धकाः मन धुक्क जुल । ट्याक्सिइ च्वनाः वना छ्वया । चान्हय् नं दन्न च्वं । मनूत ला मखु, मोटरत धाःसा जुयांच्वन । गबलें मद्यनीगु देय् जुइ थ्व । जितः ट्याक्सिं कुहाँ वनाः न्यासि हे वनेथें जुल । जिगु मिखाय् जिगु येँया झ्वाग्रापाग्रागु लँ चाःहिउवल । ववं जि थसः पात जिगु राजधानीइ, जि धाःसा ट्याक्सिइ हे ।

०००
जुलाइ १२या सुथय् २ बजे जुल खइ, जिपिं जिमिगु बःचाधंगु होटल दि हाइभय् थ्यंबलय् । छेँचा जक थेंच्वं — नां थें हाप्वःचा जक । तर यचुसे पिचुसे । खँ ल्हाइगु नं नाइसे च्वं । दक्व अंग्रेजी भाय् सःपिं जूबलय् जिमित भाय्या समस्या मजुल । थःगु हे छेँया क्वथा थज्याःगु । न्ह्यइपुसे नं च्वनाच्वन । जिगु खुँमिखां अन दुहाँ वसांनिसें अन ब्वयातःगु अजू चायापूगु कलाकृतित खुयाः खुयाः स्वयाच्वंगु । अदभूतगु कला संग्रहालयथें च्वन जितः थ्व । कलाकार वा कलापारखीया छेँ जुइ थ्व होटलथुवाः ।
क्वथाय् लासाय् छकः थसःपाया । सिचुक म्वःल्हुया । अले हानं जिमित व हे यइपुगु थाय् नं हसंमसं धाल । नकतिनि सिंगापुर थ्यंगुया लसता धायेला । म्ह न्यलेधुंकूगु खःसां जिपिं हानं वसः हिलाः पिहाँ वना । चछि हे लुखा चायाच्वनीगु होटल जुयाः जिल ।
प्याखं हुलाच्वंगु तुतियात थातय् ततं जिपिं भचा उखे वना । लँय् मनूत जू दु आःया इलय् नं । लिक्कसं २४घौ हे चालाच्वनीगु मुस्तफा सेन्टर धाःगु डिपार्टमेन्टल स्टोर दूगु जुयाच्वन । मनूत आःया इलय् नं द्वँ द्वँ सामान न्यनायंकाच्वन ।
०००
सुथय् तिनि द्यनागुलिं दनागु नं लिबाक्क हे जुल । जिमिगु सिंगापुरया सुद्र्यः स्वयागु न्हापांगु दिं । मिखा चिमचिम यायां पिहाँ वया । बिचाः याये, झीगु देय् छाय् सिंगापुर मजुल ? न्हापा ४७सालपाखे चुनावया इलय् लखं सतक सिलाबिइ, येँयात सिंगापुर दयेकाबिइ धकाः भोट काःपिन्सं थःगु ला सिंगापुरयागु थज्याःगु ततःखागु महल दयेकल, तर येँया सतकया गति व हे तिनि । न उमि भचा लज्या जुल, न झीसं उमित कक्कु ज्वने खन । म्वँद्वँ मखंपिन्त छकलं जाकिद्वँ क्यनेथें जुल, ४६साललिपा गामं गामं खुसिबाः वःथें वःपिं मनूत अले उमिसं ज्वनावःगु अव्यवस्था । थनया सतक, छेँ, मनूत स्वयेबलय् गुलि न्हयइपुसे च्वनी, व स्वयाः थःगु येँ देय् लुमनकि नुगः हिइसे च्वनी ।
चाहिउहिउं जिपिं अनया दकलय् तःधंगु इलेक्ट्रोनिक सामानया बजार दूगु शिमलिम स्क्वायरय् थ्यन । ततःबालागु लँ, लँय् वाउँगु गार्डन । लँसिथय् दनाच्वंगु छखा तखागु खाःया खालं भुनातःगु छखा विशाल बिल्डिङ । सिंगापुरया दकलय् तःधंगु इलेक्ट्रोनिक सामानया बजार । झीगु विशाल बजार थज्याःगु न्यागू झिगू हे दइ जुइ थन । ग्वःतँ ग्वःतँ जाः ।
दुने पसःया पसः जक । दक्व दक्व हे विद्युतीय सामानया जक बजार । टिभी, मोबाइल, कम्प्यूटर, ल्यापटप, क्यामरा, घडी, वसःहिइगु मिसिननिसें कयाः भुतूयात माःगु दक्व सामान । हरेकस्या थःथःगु मिइगु पहः । गुलिस्यां छ्यापं, गुलिस्या छु छु फ्वसा । न्हूगु स्वयाः न्हूगु सामान फालाफाल । स्वस्वं हे इकुसे च्वनावः ।
छपु बाखं जक । झिंस्वंगूगु शताब्दीइ सुमात्राया पालेम्बांग द्वीपया राजकुमार चाःहिउवंबलय् वयागु जहाज तज्यानाः व छगू जंगलय् लात हँ । अन जंगलय् "सिंह" खनाः उकिया नां हे सिंहपुर तयाबिल हँ । बाखं ला खः, थ्व द्विपय् सिंह दइगु सम्भावना हे मदु । अजूचायापुगु खँ मखुला, कि गन सिंह धइगु हे दइमखु, अन सिंहया आकर्षण थपाय्जि ।

सिंहया मोहं नेवाःतय्त नं म्हो भुनातःगु मदु । सिंह मदूगु द्यःगः, बहाबहि सतः, छुं छुं दइमखु । झी पुर्खा कलाकारपिन्सं सिंह गन खन जुइ, सुनां उकिया चित्र वा मूर्ति दकलय्न्हापां स्वनिगलय् ज्वनावल जुइ । थुकिया हिसाब किताब सुनां मालीगु ? न्ह्यागुसां सिंगापुरं सिंहया नां च्याकाबिल संसारय् । लिपा मनूतय्सं सिंगापुर सियाच्वनी, सिंह मसियावनी ।

०००
जिमित सःता तःकथं जिपिं न्हिनय् तिनि कन्फरेन्सयाःथाय् थ्यन । वाउँगु क्यबय् ज्यःनां जिमित पियाच्वन, अले थी थी देय्यापिं विशेष यानाः लःया ख्यलय् ज्या याइपिं विकासकर्मीत व पत्रकारत थ्यना च्वन । दक्व जिमित पियाच्वंगु ला नेपालयात, जिमित नेपाः धकाः म्हसिइकाबिइवं दक्वं लय्ताल ।
लिपा जिमित सिंगापुरय् लः गथेयानाः सफा याइथाय् यंकल । उमि ला चःबिं पिहाँ वःगु फोहरगु ताकुगु हाकुगु लः तक हे त्वने जिउगु दयेकी खनी । अथे धलं वःगु लःयात प्रशोधन यानागु धकाः जिमित छगू छगू गिलास लः त्वंकल, अले छगू हिसिचा दूगु लः शिशि नं बिल । मेपिंसा थिइ घचाइ, तर जिमित अथे छुं मजू, लः हिरा थें यचुसे च्वं ।
छता खँय् स्वनिगः व सिंगापुर ज्वःलाः । व प्यखेरं लखं चाःहिइकातःसां लः मेगु देसं आयात यानाः त्वनेमाः, झी झीगु दथुं बागमति विष्णुमति बाः वनाच्वंसां ट्यांकरं लः न्यनाः त्वनेमाः । थ्व ला अवस्थाया खँ जुल । तर उमित धाःसा द्यवं हे त्वनेगु लः यक्व मबिउगु, झीत धाःसा द्यवं न्ह्याक्व यक्व त्वनेगु लः बिउसां नकतिनि थन वःपिन्सं थनया प्राकृतिक लःया मुहान अले चांन्हिं हायाच्वंगु ल्वहंहिति स्यंकाः मेलम्चिया बाखं मियाच्वंगु । फरक थुलि हे ।
झीथाय् नं सःसिउपिं ला मदुगु मखु नि । अमेरिकाय् जापानय् ब्वनावःपिं हे सरकारया मन्त्रालयया सचिव उपसचिव जुइ । अझ सरकारं थः कर्मचारीतय्त तबलया तलब, ब्वनाया अलग ध्यबा पुलाः गन गन छात्रवृति बियाः ब्वंकेछ्वइ, अले उपिं हे लिहाँ वयाः खुसिइ धः ल्वाकछ्यानाया तलब नइ । गन सुनां स्यंकल धकाः हे धाये मसयावइ जि । सिंगापुरया व जनता व उमिगु मिहेनतयात ज्वजपला यानाः पिहाँ वया ।

०००
जुलाइ १३ थौं । चान्हय् चान्हय् चाःहिलेगु बांलाःगु बानी मखु । सुथय् न्हापां कन्फरेन्सय् वनेमाःपिन्त ला थ्व झन् हे मजिउ । लिबाक्क द्यना, लिबाक्क हे दना । अले धाधां हे थौं जिपिं लिबाक्क तिनि थ्यन ज्याझ्वलय् ।
हानं थ्यन जिपिं शिमलिम बजारय् बहनी । बहनी जूसां पसः तिइ धइगु धन्दा कायेम्वाःगु थाय् व । न्यायेमाःगु छगः ल्यापटप, अन दु द्वलंद्वः । जिं न्हापा येँय् थथे ब्वयाः मनुखं थियाः, चलेयानाः स्वयेजिइक ल्यापटप मियातःगु मखनानि । ध्यबां भाय् मल्हाःसां कया हे छ्वया म्याकबुक । छकः यलकि व हे माःम्ह जि ।
सिचुगु व शान्तगु ततःबालागु लँ सिथय् जि व प्रकाश खँ ल्हाल्हां वयाच्वना । जिमिगु मिखाय् सिंगापुर अले नुगलय् नेपाः । खँ ल्हायेगु मेगु विषय छु जुइफइ? जिमिसं बिचाः ततं वयाच्वना — धाथें नेपाः छाय् विकास मजूगु ? छता हे जक लिसः दु, झी नेतातय् खँ जक ल्हायेगु ज्या मयायेगु बानी दु, व हे कारणं खः । अथेसा नेपाल असफल जूगुया सु जवाफदेही ले ?
०००
न्ह्यागुसां कन्फरेन्सया नियम कथं अथे याये थथे याये धयावया । अले अन ब्वतिकयागुया दसिपौ ज्वनाः होटलय् लिहाँ वया । पलखं प्रकाशलिसे व गनं मदूगु समुद्री सिंह अथवा मरलायनया लिक्क च्वनाः पलख न्ह्यपुका अले व थःगु लँ लिनाः वन ।
जि व मरलायन पलख खँ ब्याका । मिखां मिखां जक हे सां । मरलायन — नामं हे धाः समुद्री सिंह, अथे धइगु म्ह न्यायागु, छ्यं धाःसा सिंहयागु । स्वःसा छुं हे मखुथेंच्वं । नाकं तःधंगु नं मखु । सन् १९७२य् न्हापां थ्व दयेकूगु, ८.६मिटर जक तजाः । डेनमार्कया मरमेड व ब्रुसेल्सया मानिकेन पिस थें हे नाकं बांलाःगु मखसें नं व शहरया हे आकर्षण जुइत ताःलाःगु मूर्ति थ्व । सन् २००२लय् आःया मरलायन पार्कय् तये हःगु हँ । वयागु म्हुतुं हायाच्वंगु लखं नं मनूतय्त लःया महत्वया खँ कनाच्वन । लः मदुसा न मरलायन दइ, न वयागु म्हुतुं लः हाःगु स्वयेदइ । शायद मरलायन मदुसा सिंगापुर हे दइमखु ला, हला?
अन हे समुद्र, अन हे अनन्त आकास, अन हे वाउँगु पार्क, अन हे अत्याधुनिक विल्डिङ । दयेकेत हे खःसा उलि तकूगु थाय् म्वाः खनी । हरेक चिजय् सुन्दरता दइ, यदि मन प्रफुल्लित जुल धाःसा । खन कि स्यंकेत हे स्वइपिं झी नेपालीत थज्याःपिन्त जूसा धाःसा मिखाय् हे स्यंकेगुया स्यंकेगु जक खनाच्वनी जुइ ।
मनूत म्वः म्वः वयाच्वन । गुलिं ज्वलिं ज्वः, गुलिं परिवारलिसे । कतांमरितय्गु पसःथें च्वं । बांलाःगु हे खःला, दुपिं जुयाः स्वयेजिइक पुनेसःगु ला । न यौवनया बां हे बांलायेगु ला । स्वस्वं ज्यः जुयाच्वन जिगु मिखा । मेपिन्सं खंसा गुलि नयेथें स्वयाच्वंगु धाइ जुइ जितः । तर मिखाया स्वयाः हे जक लुधनेगु मतिइ ।
ह्याउँगु निभाः खिउँखिउँ धयाहल । मनूत दक्व दक्व हे ह्याउँसे । मतिनाया रंग नं ह्याउँसे च्वनी जुइ । खिउँलकि मनूत मतिना ब्वयेमालावइ । बांमलाःगु अथे छुं मखु, तर अनया ज्वलिं ज्वः ल्हाःज्वनाः वयाच्वंपिं मतिनाया झंगःतय्सं जितः सालाच्वन, ब्वयेकाच्वन । जि धाःसा याकःचा । न्ह्याबलें थें याकःचा । खिउँसे च्वनावःलिसे अनं थनं मदयेक मतया जः ह्वलातल । ह्याउँसे, वाउँसे, म्हासुसे, वँचुसे । लः जक बांलाः धयां लखय् मतया जलं खलकि झन् बांलाइगु जुयाच्वन ।
मनूत स्वीदँ पीदँ न्ह्यः अस्तित्वय् मदूगु छगू सिमन्तिया मूर्तिइ थःगु देय्यात हे विश्वय् म्हसिकाबिइगु राजदूतया प्रतिबिम्ब खनाच्वन । झीथाय् झिंन्यासःदँ पुलांगु मूर्ति व मेमेगु पुरातात्विक वस्तु नालाकाः तकं मदयाः, द्यःगः सिथय्, लँ सिथय्, दुबातय् इसःथिसः जुयाच्वन । न झी इतिहासय् म्वायेमाःपिं जुयाःला, जितः ऐतिहासिक बस्तुत खनकि गर्व जुइगु । खनं अज्याःगु पुलांगु इतिहास थौं दयेकेधयां दयेके जिइला?
अले जि थ्यन अनया प्रख्यात बुगिस जक्सनय् अले बुगिस स्ट्रीटय् । अपाय्चा कूगु धयातःगु सिंगापुरय् सारा युरोप हे कःघानातःगुथें । यचुगु पिचुगु उलि हे, मनुत सभ्य उलि हे । उलि हे लँ तब्या, ट्राफिक लाइटं ज्या यानाच्वन, छम्ह धकाः ट्राफिक पुलिस दनामच्वं ।
धाधां जितः लिबाइथें च्वनावल — थौं एस्पेरान्तो भाय् ल्हाइपिं पासापिं नापलायेमानि । अन लँय् वनाच्वंम्ह मय्जु छम्हसित जि वनेमाःगु थाय्या बारे न्यना । वं ला जि ट्रेनय् वंसा जक थ्यनी धाल । जिं जिगु कपाः ज्वना, जिं व थाय् उलि तापाः धकाः बिचाः हे मयानागु । जिं ला सिंगापुर छगुलिं जिगु खल्तिइ न्ह्यं धकाः च्वनागु । इलं मलायेधुंकल, लिबाक्क थ्यनकि जितः धाइ, नेपाःयात हे धाइ । घडी स्वस्वं जि ट्रेन स्टेशनय् ब्वाँय् ब्वाँय् वना ।
उखें थुखें लँया नां स्वस्वं वनां पलखं हे स्टेशनय् थ्यन । सासः थाहाँ वल । व हे ला जुयाच्वन बुगिस स्टेशन । क्या फसाद । जि थ्यने माःगु हे व हे स्टेशन । जिं न्यनागु मिलेमजूगु ला, वं कंगु मिलेमजूगु ला । दक्व पासापिं नापलात ।
नयेथाय् थ्यन । थन ला गजबगु तरिका खनी — अन बछि जक बुक्क मनातःगु ब्वयातःगु न्हय्ताजि वाउँचा वा लाया परिकार ल्ययाः छगः थलय् तयाबिइगु । अन हे भुतू थज्याःगु थासय् च्वनाच्वंम्हस्यां व कयाः ग्वाराग्वारादाःगु चिकनय् व थुनाः पुकाबिइ अले साःगु क्वाःगु ब्यले तयार जुइ । जिं मिखा तिसिनाः ल्ययाःगु नसा ज्वलं मसाः ला मजू खनी । छु नं मसिउ, छुकियागु नं मसिउ । कथु हे हिइक पालु, तर साः, तसकं हे साः । ननं छझाः न्ह्इपुक खँ जुल ।
नयेगु व खँ ल्हायेगु सिधयेकाः जिपिं पिहाँ वया । दुने सिच्चुक च्वनाच्वनागु, पिने हप्प क्वागु फसं भुंवल । अथेसां जेन्दं जितः मरिना बेतक तःवल । समुद्र व विलासी शहरी जीवनया संगम । म्हगसय् खनेथें दक्व दक्व जिगु मिखा न्ह्यःने वयाच्वन । जिं बिचाः यानाच्वना, सिंगापुरय् बांमलाःगु धइगु छु दु जुइ, गन दु जुइ । थन हे आः याकनं एशिया हे तजाःगु होटल दयेकाच्वंगु धाःगु न्यना । सैन्य प्रदर्शन यायेगु थाय् नं थ्व हे, आतिशबाजीया मज्जा कायेगु थाय् नं थ्व हे ।
अनं जिपिं वना एस्प्लान्दे — समद्र व सिंगापुरया खुसि नापलाइथाय् । थन छगू पार्क दु एस्प्लान्दे धाःगु, अले आः अन हे १६००म्ह मनूत न्ह्यंगु कन्सर्ट हल अले २००० म्ह मनूत न्ह्यंगु थियटर दयेकातःगु दु । गनं धू छफुति मदु, लः छफुति वानाच्वंगु दु, भ्वंकुचा छकू धकाः गनं कुतुं वनाच्वंगु मदु । पलाः हे तयेमात्रं जिगु लाकां या धू जक बँय् किइला धकाः ग्यायेमाः । जि अन छम्ह मेगु हे ग्रहं वःम्ह मनूथें ।
जिगु मनय् खँ वयाच्वन । नकतिनि नकतिनि प्रजातन्त्र वःबलय् छकलं दक्व दक्व हे विकासया खँ ल्हाइपिं जुल । न्हापा पंचायती नेतातय्सं एशियाली मापदण्ड व आधारभूत आवश्यकताया खँ यक्व न्यंकल, अब अगाडि बढ्नु छ धकाः टिभी विज्ञापन नं यक्व हे क्यन । तर विकास छुकियात धाइ धकाः मक्यं । सिंगापुरयात धाइगु जुयाच्वन का विकास ला ।
जेन्दं जितः सिंगापुर गथे जुयाः सिंगापुर जुल धकाः कनाच्वन, जिगु न्ह्यपुं जितः स्वनिगः गथे जुयाः स्वनिगः जुल धकाः धयाच्वन । न्यासःदँ न्हयः झी लुँगजू दूगु द्यःगः दयेकेसःपिं, सँझ्याः, दूगु छेँ दनेसःपिं चछिं न्हिछ्रिं लः हाइगु ल्वहँ हिति दयेकेसःपिं थौं लुँहितिया लिउने शपिङ मल दयेकाः लःया मुहानय् लाकमं प्यंकीपिं जुइधुन । झीसं न्यातपोल द्यःगः दयेकूबलय् थन सिंगापुरय् च्वंपिं जा नयाः न्व हे सिले सःला मसःला । थौं थनया बँय् जिगु किचःया धू लाइला धकाः जि लिलिचिलाच्वना ।
चपलचा लाकां, बागःपाइन्ट, नकतिनि न्यानागु ल्यापटप ब्याग, चःतिं तिसिइजिइथें प्याःगु टिशर्ट अले जि । जिया जि जक । तबालागु लँया सिथं सिथं न्यासि वना । न्हापा वनेधुनागु दक्व हे लँ धयाथें जिं जिं जितः क्यक्यं यंका । मनय् खँ वालाच्वन । थः, थःगु देय्, थःगु स्वनिगः, अनया प्राचीन सम्पदा, न्हून्हूगु नकतिनि दनाहःगु ततःजाःगु छेँ । खुसिबाः वःथें देय्या ७५गू जिल्लां वःपिं मनूतय्गु बगाल । थःगु जिल्लाया विकास याये अल्छि जुयाः स्वनिगलय् वःपिन्सं थन छु भिंकी जुइ । अले बुलुहुँ बुलुहुँ जिगु व हाःनाः मदुगु, शहरी विकासया नामय् कलंक जुयाच्वंगु शहर मिखाय् लुत । संसारय् दकलय् तःहाकःगु हिमाली श्रृंखला हिमालयया मुलय् लाःगु जिगु देय् दछियंक च्वापु नायाः बाःवयाच्वनेगु यचुगु लःया खुसि दूगु जिगु देय् अले थ्व लः तक हे विदेशं हयाः त्वनेमाःगु सिंगापुर । हरेक विकास धइगु अवसर धाइ, अवसर दयेवं नं देय् हे किलं नयेथें नयाच्वंपिं नेतातय्गु ल्हातिइ लातकि भगवानं हे ल्हाः जायेक अवसर बिउसां छुं जुइमखु खनी । न्ह्याक्व नेपाःया बिचाः यायेमखु धाःसां नेपालं जितः भ्वाः भ्वाः प्यंकः वयाच्वन, लपु ज्वनाः इसःथिसः यानाच्वना । जिं सहजक यानाच्वना, लिसः मबिया ।
जि वनाच्वना । सिंगापुर मद्यंनि । लँय् ल्हाः ल्हाः ज्वनाः चाःहिलाच्वंपिं ज्वलिंज्वःत मद्यंनि । पसःपिसः नं मद्यंनि । पसलय् पसलय् च्याकातःगु झिलिभिलि मत नं मद्यंनि । याकःचा जि सर्गतय् स्वयाः यःयःगु म्ये हालाः न्यासिवनाच्वना, नापं ल्हाः ज्वनाः वनेत मदुम्ह मतिना लुमंकाः । सुनां नं जिं हाःगु म्ये मताः । जिगु म्येय् सः कम, अले मतिना यक्व दु, व उमिस खनीमखु । गबलें गबलें सुयातं चायेक मचायेक यानागु मतिनाया म्ये ।
बाचाः सिंगापुर हे चाःहिल लाकि छु जिं, जिगु होटलय् थ्यंबलय् १२ बजे जुइधुंकल । जितः गुलि त्यानु धइगु जिं हे मचाः, माया नं मवं जितः जि त्यानुका वःगु खनाः ।
थःगु क्वथाय् वनां निम्हं फुंफुं सः वयेक द्यनाच्वनेधुंकल । मिखा जिगु चाःलाकि मचाः हे जिं मसिउ । जिं उलि हे जक सिउ कि कन्हय् सुथय् ६ बजे ला चाङगि एअरपोर्टय् थ्यनेमानि । तिनागु मिखा धाथें तिसिनाछ्वया । थुकिइ हे लय्ताः कि जिं वने न्ह्यः छकः सिंगापुरयात कस्सिक मतिना यायेखन ।
नेपालभाषा टाइम्सय् पिदंगु 

https://jheegu.com/191220a/

#razenmanandhar

मंगलसेन दरवारया क्वय् युद्धया घाःखू

नियात्रा

राजेन मानन्धर
मंगलसेन थ्यंबलय् खुता ई हे जुइन । न्हाचः लँ स्यं धकाः धयाच्वनागु । थन जिल्ला सदरमुकामय् थ्यंबलय् तिनि खन लँया बिजोग । पुलांगु लँ, पिच, ग्राभेलया नामनिशान नं मदु । थ्व ला तप्यंक पहाडय् थाहाँ वनेगु थें च्वं । झीगु नेपालया छगू जिल्लाया दकलय् सुविधासम्पन्न धाइगु सदरमुकाम ।
लँय् ध्याचः नं, फिगः नं । अज्याःगु फोरह्वील धाःगु गाडी तकं थाहाँ वने थाकुयाः घुइँघुइँ यानाच्वनेमाःगु आछाम जिल्लाया सदरमुकाम थ्व । मोटरया झ्यालं झ्यालं धाथेंगु मंगलसेनया दर्शन जुल । छेँ अज्याःगु हे । पुलांगु ल्वहँयागु छेँय् दुने स्वहाने हे तयेम्वाः, पिनें सिँपूया स्वहानेथें छगू धस्वाकाः तलय् वनेदुसा गाः । अःपुगु चिकिचाखागु छेँयात आः अनया आधुनिकरणं हाथ्या क्यंवयाच्वन । उकिं ला हानं अन हे न्हूगु धाःसा थपाय्खागु पिल्लरवाला छेँ धस्वानाच्वन । ततःपाःगु फ्लेक्स बोर्डतय्गु ब्वज्या ।

अन हे लँय् इरुथिरु मनूत । थाहाँ ववं बस्तीया अन्तय् तिनि जिपिं च्वनेगु होटल खनेदत । सनसाइन प्लाजा हँ । भचा खुल्लागु थासय् लाःगुलिं जिपिं ला लय्ताः । बजार धायेबहगु व पुलांगु बस्ति स्वयाः च्वय् सुनसानगु थासय् छगू कथं भव्य हे धायेमाः थ्व छेँयात । सिचुगु फसं जिमित लसकुस यात । होटल थुवाःया ख्वालं धाःसा व लसकुसया भाव पिज्वय् थाकुचाल । च्या छगू नं त्वंकेला मत्वंकेला यानाच्वन । प्लास्टिकया मेच सालाः जिपिं फ्यतुना । रामदासं मोतर पिने सिथय् पार्कयात । 

सन् २०१५या जुन २१ थौं । सुदुरपश्चिमय् महिला हिंसाया अवस्था अध्ययन याःवयापिं जिपिं डडेलधुसां थन वयागु न्हिछि हे बित । जिपिं वयेवं थन आछामया पत्रकार लोकसरी व उन्नति थ्यन । उमिसं न्ह्यइपुगु वातावरण ज्वना वल । थनया अवस्था, राजनति अले सुदुरपश्चिमया विकासया खँ जुल । जिपिं पलख चाःहिलेत कुहाँ वया ।
थन थ्यनेवं नकतिनि धाथेंगु सुदुरपश्चिम खंगु थें जुल । डडेलधुराया अनुभव ला दक्व समय् जक । थ्व ला धाथें हे दुर्गमय् थ्यंगु अनुभव जुल । थज्याःगु ला सदरमुकाम । थज्याःथासय् जिल्ला दक्वया आशा प्यपुनाचवंगु दु, भरोसा यगानाच्वंगु दु ।

 
लँय् जःखः पसाः । न्याःवः मदु । छम्ह निम्ह मनूत लँय् झ्वात्यां दनाच्वन । बजारय् जुसेंलि मनूत ला म्वः म्वः जुइगु स्वभाविक खः । तर ग्व, जीवन खनेमदु, विकास खनेमदुगु शहरया ख्वालय् जबरजस्ती नगरपालिकाया साइनबोर्ड खानाबिउगु दु । थनया दतंफतं गुद्वः मनूत नगरबासी जुइदयाः लय्ताल लाकि विकासया नामय् फुस्कुलुगु बरां प्वलाः प्वलाः जीवन फुइगु जुल धकाः झसुकाः तयाच्वन ला ।

मनूतय्गु छु खँ । येँ, यल व ख्वप स्वंगू स्वयाः नं तःधंगु थ्व जिल्लाया जनसंख्या हे २ लाख ५७ हजार जक । थ्व शहरय् वा सदरमुकामय् जुयाः भचा छ्यंग्वः यक्व खनेदूगु जुइ । जिमिसं स्वया हे वया, पुरा पुरा डाँडाय् छखा धकाः छेँ खनेदइमखु । थज्याःगु नं जिल्ला नेपाःयागु ।

 
गनं न्हूगु थासय् थ्यन कि अनया ऐतिहासिक सम्पदाया छुं किचः दुला धकाः मालेगु बानी दु जिगु मिखाया । धायेत ला धाइ थनया इतिहास नं स्वनिगःया स्वयाः म्हो मजू धकाः । तर अज्याःगु इतिहास सफू सफुतिइ जक किनाच्वन । अज्याःगु पुलांगु ऐतिहासिक धकाः छुं हे स्वयेगु दु मधाः । न्हापायागु खँ मदूगु धइगु छखें शुन्य थें जुइगु, मनूया सभ्यताया चिं मदूगु धइगु असभ्य हे तिनि धाःगु खइला?

थुकियात नेपाःया शाह जजुपिन्सं त्याकाकाये न्ह्यः थ्व अछाम धइगु हे बाइसे राज्य दुने लाकातःगु जुयाच्वन । न्हापान्हापा थुकियात नौखुवा धइगु हँ, अले थ्व छगू बिस्कं राज्य जुयाच्वंबलय् थुकियात गुकू जिल्लाय् खुनाः प्रशासन चलेयाइगु हँ । थन कर्णालीया नागराज वंशयापिं मल्लतय्सं शासन यायेन्ह्यः पालतय्सं नं शासन यात । मध्यकालय् छकः थुकियात हे खस सभ्यताया उद्मग स्थल धकाः नं म्हसीकेगु कुतः जुल । अपाय्जि सभ्यताया केन्द्रविन्दु आः जुलं नाश जूगु थाय् थें, जुलं बूगु थाय् थें । न्हापा थ्व जिल्ला हे देउडा प्याखं हुलेगु थाय् धाइ, आः थ्व देउडा नं इतिहास जुयामवनी धकाः धायेमफु । देउडा दक्व येँय् वयाच्वन जुइ लाःसा ।

 
पलख ई दयेवं जिपिं हानं बजाःपाखे कुहाँ वया, व हे पाःलूगु लँ, चुलुयाः ध्यच्याक्क फ्यतुइगु भय दु । लँसिथय् दीपशिखा अंग्रेजी बोर्डिङ स्कुलय् पिने मस्त म्हिताच्वन । आछाम बहुमुखी क्याम्पस नं अनसं दु ।
थनया पुलांगु छेँ दनेगु तरिका न्हयइपुसे च्वं । नितजाः जुइ, च्वय्या तलाय् बार्दलि पिकयातःइ, अले अन तक वनेत गुलिस्यां ल्वहँयागु हे तस्वाःगु तगिं अथवा सिँया बालायात स्वहाने दयेका वने जक छिंका तइ । तर अनसं हे ततः जाःगु पिल्लरवाला छेँ दं वयेधुंकूबलय् अज्याःगु चिचिखागु छेँयात हाथ्या जुयाच्वन ।

 
लँया जःखः छेँ दये हे माः, अन सटर पिकानाः पसः चायेकाच्वने हे माः । छगू हे पसलय् सर्बजात तयेमाः, घडि, मोबाइलनिसें चप्पल तकं । कोक फ्यान्टा मदूगु पसः दइमखु थें च्वं ।

 
क्याम्पसया क्वं कुहाँ वनेवं चकंगु तिंख्यः थज्याःथाय् पुलांगु बाम्ह च्यानाच्वंगु मंगलसेन दरवारं झसुकाः तयाच्वन । उकिया भग्नावशेष जिमित खनेवं जिपिं हे मछाल । स्वनिगःया थें तसकं पुलांगु ला मखु, अय्नं थनया न्हाय् हे धायेमाः थ्व राणाकालीन भव्य दरवार । तर इतिहासयात नं परिवर्तन माः । परिवर्तन थ्व अर्थय् दुसा जिउ कि पुलांगुया जगय् न्हूगु दनावःगु स्वयेदयेमाल । थनया परिवर्तन अथे जुइमखन ।

 
थ्व दरवार नं जुयाबिइमाल माओवादीया जनयुद्धया शिकार । छगू इलय् आछामया थ्व सदरमुकाम माओवादीया शक्ति प्रदर्शन यायेगु हे थाय् जूगु खः । थन ५८ सालय् माओवादीतय्सं आक्रमण यानाः मंगलसेनया दरवार च्याकाबिइवं अले च्वय् सेनाया ब्यारेकय् आक्रमण यायेवं थुकिं माओवादीतय्त छगू आधार दयेकाबिल क्रान्ति सफल जुइ धकाः क्यनेत ।

 
व इलय् नेपालय् धाथेंगु परिवर्तन वयेत युद्ध माः धकाः जिं जितः विश्वस्त यायेधुनागु अबलय्तक । तर अय्सां जिं अबलय् युद्धया नामय् मंगलसेन थज्याःगु ऐतिहासिक सम्पदायात निशाना दयेकेमजिउगु खँ च्वयागु खः । जिं दि काठमाडौं पोस्टय् पत्रकारिता शुरु यानागु व नेपालय् जनयुद्ध शुरु जूगु अबलय् अबलय् । अबलय्या जोशं धाःगु, नेपालय् परिवर्तन हयेत व्यवस्था जक हिलां मगाः, हां निसें लिइमाः, थुकिया लागि धइगु युद्ध हे खः, जनतायात थाहाँ वयेमबिइपिं सामन्त व अत्याचारीतय्गु गःपः मध्यँसें गरीब व सर्वहारातय्गु जय जुइमखु धइगु बिचाः जिकय् नं वःगु छझाः । तर जनयुद्ध दथुइ दथुइ थ्यंबलय् दुनेया खँ यक्व सियावल, थुपिं ला सामन्ततय्गु सँ छपु हे संकेमफुपिं बरु शत्रुया नामय् आदिवासी जनजाति व दलिततय्गु लासया द्यःने भ्वय् न्यायेकीपिं धकाः खनेदयावल । मंगलसेन उमिगु शत्रु लाकि अनया नोकारशाहीतन्त्र, उमिसं धायेमफुत, बिचरा जा नयेमखंपिन्सं हे जनसेनाया गोली नयेमाल ।

 
झिंन्यादँ स्वयाः यक्व दत थ्व दरवार ध्वस्त याःगु । दरवारय् मि तःपिं सरकारय् वन नं थ्व मखन उमिसं । थथे सत्ताया मिखां मखनेगु थाय्यात हे सुदुरपश्चिम धाइ । आः अज्याःगु मंगलसेन आक्रमण यायेगु युद्ध फगत छगू १६बुँदे सम्झौताय् धच्याक्क फ्यतुइपिं जुल । जातीय पहिचान मात्र युद्ध कालय् उत्पिडित व उपेक्षित जनजाति व दलिततय्त युद्धय् क्वफायेगु छगु हथकण्डा जक जुल । मखुसा थःत छेत्री बरमू हे धाःसां थनयापिं जनता न्ह्यागु खँय् नं उत्पीडित खः, सीमान्तकृत खः, द्यापं च्वनेमाःपिं खः । वःगु वःगु मछि सरकार हिल, जनयुद्धं विस्तृत शान्ति सम्झौताया रुप कायेधुंकाः नं, तर गबलें नं थनयापिं आदिवासी खसतय्सं राज्यया सुख अले जनतायात बिइगु नेतृत्वय् ल्हाः तये मखं । व राजनीतिइ युद्ध व युद्धय् खरानी जूपिनिगु भावनाया कदर जूगु जूसा आः मनुत युद्धया ग्लेमरप्रति थुलिमछि वितृष्णाया खँ न्यनेम्वाःलीगु जुइ ।

 
युद्धय् ध्वस्त जूगु मंगलसेन दरवारय दयेकीगु जुल धकाः ला न्यनागु खः । तर अन आः अज्याःगु ऐतिहासिक दरवारया पुनर्निमाण तकं छुकिं खः मसिउ पनातल । न्हापाया छुं छुं हे ल्यं मदयेधुंकल । आः अन अंगः दन, झ्याःझी नं छुत । तर आः वयाः सिँ मदु धइगु त्वह तयाः उलिमछि झ्याः, लुखा व चौकोसत दक्व वां दायेक पँ चिनातल । मातनय् धंकातःगु झ्याःतय्त तकं अंगःया साथ मलुयाच्वन । इतिहास स्यंके गुलि अःपु, दयेके उलि अःपु मजू ।

लोकसरीं कन — आः माओवादी ठेकेदारतय्त बिउसा जक बनेजुइ थ्व दरवार । थज्याःगु थासय् नं सिँ मदु धइगु त्वह तयाः निर्माण ज्या दिकातयेगु ला ? खः थें च्वन जितः थ्व खँ । मातंया तलाय् चौकोस जक चिनातःगु दु, अंग दने हे मलानाच्वन । क्वय् अंगलय् संघीय गणतान्त्रिक संविधान दयेकेनु धइगु नारा च्वयातल । दयेकीपिं जक मलुयाच्वन, दइगु गथेयानाः ?

 
अनया दयेकेगु जिम्मा कयाच्वंम्ह मनूलिसे.पलख खँ ल्हाना । व मनुखं ल्हाः पुइकल – थन ततःग्वःगु धलिंसिँ मदयाः दरवार दयेकेगु ज्या दिनाच्वन । ओहो, थ्व गज्याःगु हरियो वन नेपालको धन, माःथाय् ज्या मवइगु । उकुन्हु दीपक बोहरा वन मन्त्री जूबलय् नं सिँया व्यवस्था यानाबिइ मफुत जुइ । विचरा मंगलसेन ।

 
दुनें पिनें छकः निरिक्षण यानाः पिहाँ हे वया । अन पिनेया वातावरण नं न्ह्यइपुसेच्वं । गुलिं ज्वः ज्वः, गुलिं परिवारलिसे अले गुलिं पासापुचः अन वयाः खँ मुइकःवयाच्वन । शितल वातावरणय् अन छगू न्ह्यइपुगु आवेग दु । स्वयाजक च्वच्वं न्हिबिउगु हे चाइमखु ।

 
पिनेसं छगः बिजुलीया थां म्हछम्हं गोलीया घाः खू ज्वनाः दनाच्वन । छखें स्वह्वः, मेखे प्यह्वः सतिक्क हे । गनं गनं वल जुइ व बन्दुकधारी माओवादीया सिपाइँत, छगः थामय् वःप्वाः वप्वाः मछि प्वाः दु, मेथय् गन गन लात जुइ, ग्वःगः ग्वलि मनूतय्गु छातिइ दुसुनावन जुइ । त्याम्हेसित ला सत्ता दत, बूम्हसित छु दत ?

 
व युद्धं जनतायात उमित माःगु परिवर्तन बिउगु जूसा, घाः जूम्हस्या नं स्याःगु लनीगु जुइ, तर उलिमछि ज्यानया बलिदान सुयातं सत्ताय् थ्यंकाबिइगु स्वहाने जक जुल । व हे सत्ता, व हे सत्ताय् च्वनीपिं, अले व हे सत्ताया नामय् थःगु इमान, जमान अले राजनीतिक सिद्धान्तया गपः तिइपिं मनूतय्गु ल्हातिइ हे सत्ता तयाबिइगु खःसा युद्ध छु यायेत?


यःसिं केन्द्रीय मानन्धर संघया स्मारिका ११३९ चिल्लागा तृतियाय् पिदंगु
https://jheegu.com/191126a/
#razenmanandhar

190727 किन तोडिन्छन् बुद्धमूर्तिहरु बुद्ध जन्मेको देशमा?

राजेन मानन्धर
संसारको जुनसुकै कुना जाओस्, नेपालमा जन्मेका प्रत्येक नागरिकले कसैले नजानेको जस्तो गरेर उफार्ने एउटा सत्य, एउटा तथ्य हो — बुद्ध नेपालमा जन्मेका थिए । यति भन्न पाएपछि खाएको पचेको जस्तो वा भारतीय साम्राज्यवादसँग टक्कर लिएको जस्तो गरी छाती फुलाउँदै हिड्छन् एक जमात नेपालीहरु । यो विश्वले नै प्रमाणित गरेको तथ्य भएकोले यसमा कुनै शंका रहेन, अनि यसो भन्न पाइँदैन त भन्नै मिल्दैन । तर त्यसरी उफ्रिने जमातका अधिकांश मानिसलाई बुद्धधर्मको बारेमा दुइ शब्द बोल्न भनेर भन्यो कि बोली लरबराउँछ, उसले जानेकै यति हो कि अमुक नामधारी व्यक्ति जन्मेको ठाउँ हाल नेपालमा पर्छ । उसलाई ती बुद्ध भनेको के हो र नेपालमा उनी जन्मेकै कारणले हामीले गर्व किन गर्नुपर्छ भन्ने शायदै मात्र थाहा हुन्छ ?

त्यसैले त नेपालमा बौद्धहरुको जनसंख्या ७ प्रतिशत मात्र भनेर नेपाल सरकार फलाक्छ । त्यसो भएपछि बाँकी ९३ प्रतिशतले किन बुद्धको बारेमा चासो लिन्छ त भन्ने कौतुहलत कसैले प्रस्तुत गर्यो भने त्यही एक धर्मलाई सबैको छाता भन्नु पर्छ भन्नेहरु उम्लिन्छन् । त्यसैले बुद्धको अपमान गर्ने र बौद्धहरुलाई आफूहरु असुरक्षित छौं अस्तो अनुभूति गराउने घटना बेला बेलामा भइ नै रहन्छ नेपालमा ।

प्रसंग बुद्धजन्मभूमि लुम्बिनी भन्दा करिब३२किलोमिटर मात्र टाढा, हालै तीव्र गतिमा विकासित हुँदैगइरहेको तिलोत्तमा नगरपालिकाको हो । बुद्ध जन्मभूमि लुम्बिनीको प्रवेशमार्गको रुपमा चिनिने यस नगरपालिकामा स्थित बुटवल–बेलहिया सडक खण्डको बीचमा डिभाइडरको रुपमा भागमा राखिएका पाँच वटा बुद्धमूर्तिहरुलाई गएको साउनको १ गते राती परिचित व्यक्तिहरुले तोडफोड गरेर गरएका छन् । ६ लेन सडकअन्तर्गत शंकरनगर चोक र नयाँमिल खण्डमा राखिएका बुद्धमूर्तिहरुलाई टुक्रा टुक्रा पारेर कामै नसडकमै मिल्काएर गएको भोलिपल्ट बिहिबार बिहान स्थानीयबासीहरुले देखर प्रहरीलाई खबर गरेको भनेर संचारमाध्यमहरुले जनाएको छ । उक्त मूर्तिहरु प्रदेश ५ सरकारका उद्योग, पर्यटन वन तथा वातावरण मन्त्री लिला गिरीले लुम्बिनी भ्रमण वर्षको अवसर पारेर गत वैशाख १ गते अनावरण गरेका थिए ।

हालसम्म प्रहरीले त्यति ठुलो राजमार्गको बिचमा राखिएका ती मूर्तिहरु कसले र किन फुटायो भन्ने अहिलेसम्म पत्ता लगाएकौ छैन । उता सञ्चार मन्त्री एवं सरकारका प्रवक्ता गोकुल बासकोटाले यस घटनाबारे बोल्दा यसले कुनै फरक नपर्ने आशयको अभिव्यक्ति दिँदा बौद्ध समुदाय झन् अवाक् र क्षुब्ध भएका छन् । बुद्धकै नाममा नेपालमा पर्यटनको विकास गर्ने भन्ने सरकारबाट यस्तो प्रतिक्रियाको आशा जनताले गरेका हुँदैन ।

हामी सबैलाई थाहा छ — बुद्ध वाज बर्न इन नेपाल। यो नारा धेरै फस्टाएको छ नेपालमा । बुद्ध शिक्षाको नामै लिन नचाहनेको मुख मुखमा समेत बसेको यो नारा फगत नारा मात्र हो र जनतालाई झुक्याउने एउटा खेल मात्र हो र बुद्धको उपस्थिति अथवा उनको यहाँ जन्मनुले नेपालीहरुमो मन मष्तिष्कमा कुनै फरक पारेको छैन भन्ने यस्ता बेलाबखतमा घट्ने घटनाले उदांगो पार्दछ ।

नेपालीहरु राष्ट्रवादी हुन चाहन्छन्, केबल नारा घोकेरै मात्र भएपनि । त्यस्ता मानिसकहरु सँधै नयाँ नयाँ नाराहरु खोजिरहन्छन् आफुलाई समाजमा र समाचारमा आकर्षणको केन्द्र बनाइराख्न । उनीहरु बुद्ध भनेको ज्ञान हो, ज्ञान भनेको जीवन शैली हो अनि त्यसैले मानिसलाई अन्य मानिसबाट अलग्ग देखाउँछ भन्ने जान्दैनन् । उनीहरुले बुद्ध सिकाए, बुद्ध धर्म सिकाएनन् ।

बुद्ध मूर्ति के हो?
कोही कोही उपबुज्रकहरु बुद्धले मूर्ति पुजा नगर भनेका थिए भनेर उफ्रन्छन् । कहाँबाट सुनेको भन्दा थाहा छैन । बास्तवमा बुद्धको मूर्ति बुद्धको जीवन कालमै बनिसकेको थियो । बुद्धले एकठाउँमा उनले आफ्ना भिक्षुहरुलाई प्रतिमूर्तिमा आसक्त हुनुभन्दा शिक्षामा ध्यान देउ भनेर भन्नुभएको थियो, यसबाहेक अरुलाई बुद्धको मूर्ति पूजा नगर नै भनेको देखिँदैन । बुद्धधर्म भनेको मूर्ति पूजा गरेर चमत्कार होला भनेर पर्खेर बस्ने धर्म त होइन, तर आफ्नो मार्गदर्शकको प्रतिमा बनाएर उसलाई सम्झनु गलत त कसैले भन्दैन । हो, बरु बुद्धको महापरिनिर्वाण पछि बुद्धको मूर्ति बनाउने कि नबनाउने बौद्धहरु भनेर लामोसमय दुबिधामा बसे । प्राचीन बौद्धस्मारकहरुमा पनि बुद्धका मूर्तिको सट्टा प्रतीक मात्र राखिन्थ्यो । त्यही मात्र राखेरै बुद्धको उपासना गरिन्थ्यो । ग्रीकहरुले नै सबैभन्दा पहिले बुद्धलाई मानवाकृति सहित उतारे । कसैलाई मन परेपनि मन नपरेपनि वर्तमान समयमा सबै बौद्धहरु बुद्धलाई त्यसै कल्पना गरिएको मानवकृतिको मार्फत नै चिन्दछन्, उसैलाई उपासना गरेर ती सबै अतुलनीय ज्ञानहरु दिनुभएकोमा कृतज्ञता ज्ञापन गर्दछन् । बुद्ध दर्शन स्तुत्य भएकोलै नै विश्वभरी बुद्धमूर्तिको माग वा त्यसप्रति सम्मान बढी भएको होला । अनि अर्कोतिर हाल अबौद्धहरु फेसनका रुपमा वा अरुलाई आफु ज्ञानी छु भनेर देखाउनलाई नै भएपनि बुद्धको मूर्ति वा चित्र आफ्ना घर, बगैंचा, लुगा र शरीरमै समेत सजाउन लागेका छन् ।

अब लुम्बिनी र बुद्ध मूर्तिको कुरा । यहाँ यो कुरा दोहर्याइरहनु नपर्ला कि आफुलाई लुम्बिनी क्षेत्रको आदिबासी भन्नेहरु कहिल्यै बौद्ध भएनन् । ती आदिबासी समुदाय त बौद्ध भएनन् भने त्यसक्षेत्रको व्यापारिक महत्व बढ्न थालेदेखि र राजमार्गको छेउमा भएकोले र भारतसँगको सीमा नजिक भएकोले पनि बुटवल र भैरहवा नयाँ ठुला शहरहरु बने, तिलोत्तमा ती मध्ये एक हो ।

ती शहरहरुमा हालै बस्न आएकाहरु शायदै मात्र बौद्ध हुन् । उनीहरु बुद्ध देखाउन चाहन्छन् तर बौद्ध बन्न चाहन्नन् । प्रधानमन्त्री जस्ता विशिष्ट व्यक्तिहरुको सहभागिता हुने बौद्ध समारोहमा बाहेक उनीहरुको उपस्थिति अनि अन्य दिनहरुमा बौद्ध मन्दिर, विहारमा देखिँदैन । पूजा उपासना गर्ने तथा घरमा बुद्धको प्रतिमा राखेर पूजा गर्ने बौद्धहरु पनि त्यहाँ पाइँदैन ।

यस्तोमा बुटबल र भैरहवा लगायत लुम्बिनीकै छेउछाउमा राजधानीबासी अथवा हिमाली समुदायको प्रयासमा कतै कतै बुद्धको मूर्ति त देखिन्छन् तर त्यहा न कसैले घुँडा टेकेर प्रार्थना गरिरहेको देखिन्छ न कतै फूल माला नै चढाएर बुद्धपूजा गरिरहेको देखिन्छ । त्यस सम्पूर्ण क्षेत्रको लागि बुद्धको प्रतिमा सजावटका सामान र तीर्थयात्रुहरुलाई लोभ्याउने बस्तु बाहेक केही बन्न सकेको जस्तो भान त्यहाँ पुग्दा कसैलाई पनि हुँदैन । यो यथार्थ हो ।

तिलोत्तमाको बुद्धमूर्ति
अब तिलोत्तमाको बुद्धमूर्तिको कुरा । बुद्धको मूर्ति सजावटको सामान नबनाइयोस् भन्ने माग थाइल्याण्ड जस्तो बौद्ध देशमा मात्र होइन भरखर भरखर बुद्ध चिन्न थालेको संयुक्त राज्य अमेरिकामा समेत उठ्न थालेको छ । यसो भन्दै गर्दा तिलोत्तमामा मान्छे नै हिँड्न नमिल्ने ६ लेनको राजमार्गको बिचमा लहरै गाडीको धुँवा खुवाउनकै लागि मात्रै बुद्धको प्रतिमा जस्तै देखिने ती सिमन्टीका बस्तु राखेर कसले किन पुण्य कमाउने भए भन्ने सबै बौद्ध तीर्थयात्रुहरुलाई लाग्ने अवस्था थियो । बौद्धहरु र बुद्धधर्मको अध्ययन गरेकाहरुले त्यहाँ त्यसप्रकारको सजावटकोे औचित्य के रह्यो र भन्ने गुनासो मिसिएका छलफलहरु बौद्ध समुदायका बिचमा चलिरहँदा अकस्मात अप्रत्याशित रुपमा यो घटना घटेको छ ।

जे भए पनि मूर्तिहरु तोडिएका छन् । त्यो ढुंगा वा सिमन्टीका टुक्राहरु मात्र थिएनन्, ती त नेपालमा भएका सम्पूर्ण बौद्धहरु, अझ विश्वकै बौद्धहरुको धार्मिक आस्थामा प्रहार थियो । यो कुरा विश्वभरका बौद्धहरुमाझ पुगिसकेको छ । कोही बिस्मात्मा छन्, कोहीले दुःख व्यक्त गरे, कोही त भत्र्सना पनि गर्न लागे, जुन स्वभाविक प्रतिक्रिया थियो ।

त्यहाँ ती मूर्तिहरु नराखेको भए किन राखिएनन् भनेर कोही बौद्धहरु सोध्न जानेवाला थिएनन् । कसैले आन्दोलन गरेर यो राख्न लगाएको पनि थिएन । स्थानीय नगरपालिकाले बीसौं लाखको बजेट निकासा गरेर राखिएका थिए । यसो गर्दा यहाँका मानिसहरु बौद्ध जस्ता देखिन्छन् र हालै शुरु भएको भिजिट लुम्बिनी इयरलाई सफल बनाउन काम लाग्छ भनेर नगरपालिकाले सोचेको थियो होला, तर यस लापरवाहीले वा लुकेर बसेको अतिबादीहरुको सुनियोजित आक्रमणले चोट बौद्धहरुमा पुगेको छ । तीतो बोलेरै चर्चामा आउने संचार मन्त्रीलाई त त्यो खासै फरक पर्ने घटना थिएन, तर कुनै बौद्ध देशमा यस्तो भएको भए आगो बल्न सक्थ्यो । यसरी नेपालमै पनि यदि त्यस्तो घटना कुनै हिन्दू प्रतिमामा वा मुस्लिमहको प्रार्थनागारमा भएको भए उहाँले यसो भन्ने समय पनि पाउनु हुने थिएन, आँखैले देख्नुहुन्थ्यो । राज्यको र राज्यमा रजाइँ गर्ने समुदायको यो अतिवादी सोचको एउटा नमूना पनि भइदियो । यसले नेपालमा बुद्ध मात्रै जन्मे बौद्धहरु जन्मेन भन्ने पनि देखाइदियो ।

बुद्ध जन्मेको नेपालमा बुद्ध प्रतिमाहरुले र यसको प्रतिध्वनि स्वरुप यहाँका हजारौं वर्षदेखि बुद्धधर्म बोकेर बसेकाहरुले पीडा सहनुपरेको यो पहिलो पटक होइन । शंकराचार्यका कथाहरु बेबुनियाद होइनन् होला, मल्लकालमा बौद्धहरुलाई हिन्दु वर्णाश्रममा खाँदेको लिखतहरु छन्, सयौं बौद्ध धर्मग्रन्थहरु जलाइएको किंबदन्तीहरु छन्, सयौं बौद्धग्रन्थहरु बेलायत त्यसै लगिएका होइनन् । बौद्धहरुलाई अपराधीहरुलाई जस्तै लहरै राखेर देशनिकाला गरिए । अस्ति भखरै त पोखराका अन्तु डाँडामा शान्ति स्तुप बनाएको कसैलाई मन परेन, सैनिक पठाएर भत्काउन लगाए । लुम्बिनीमा शान्ति स्तुप बनाउन बसेका जापानी बौद्ध भिक्षु मारिए यहाँ । सुर्खेतमा बुद्धको प्रतिमा स्थापना गर्न लाग्दा पुलिसहरुल त्यसमूर्तिलाई चोरलाई जस्तो डोरीले बाँधेर मुखमा पट्टी लगाएर ट्रकमा हालेरे लगेको पनि धेरै वर्ष भएको छैन ।

सबै जनता समान हुन् भनेर संविधान लेख्नेहरु सबै धर्महरु समान छन् भनेर लेख्न हिच्किचाउँछन्, हजारौं बौद्धहरु सडकमा उत्रेर आफ्नो देशमा धर्म निरपेक्षता होस् भनेर नारा लगाउनु परिरहेकोछ, तर पनि समान भएको अनुभव गर्न पाउँदैनन् । बुद्ध नेपालमा जन्मेको भनेर विेदेशीको पैसा वा राज्यकै ढुकुटी खर्च गरेर विदेशमा सभा सेमिनारमा भाग लिन जाने अनि विश्वविद्यालयबाट प्रमाणपत्र लिने बौद्ध विद्वानहरुलाई पनि बुद्धको देशमा हिन्दु अतिवादीहरुबाट यहाँका बौद्धहरु कति आतंकित, आक्रमित र विभेदित छन् भनेर सोच्ने फुर्सद छैन । कतै बुद्धधर्म भनेको हिन्दुधर्मकै अंश हो भन्छन् अनि फेरि हिन्दूधर्म नै नेपालको धर्म भन्छन् । बुद्ध धर्म भनेको विदेशी पर्यटकलाई बेच्न मिल्ने क्युरियोको माल बाहेक केही नसोच्नेहरुको चलाएको देशमा अरु होइन बौद्धहरु पीडित छन् । कसले बुझ्ने?

बुद्धमूर्ति तोडफोड
तोडफोड भयो त भयो । त्यो कुनै दुर्घटना दिएन, एक्लो दुक्लोको लहडले पनि गर्न सक्ने काम थिएन त्यो । चौबिसै घण्टा गाडी गुडिरहने राजमार्गको बिचमा राखिएका पाँच पाँचटा सात आठ फिट अग्लो टाढैबाट देखिने बस्तुमा पटक पटक प्रहार गरेर टुक्रा टुक्रा पारेर सडकमा मिल्काउँदा पनि कसैले नदेख्ने अवस्था नेपालकै एक प्रमुख विकास हुँदै गरेको शहरको बिचबाट गएको राजमार्गमा हुन्छ । कम्ति मिहेनत लागेन त्यो तोड्न फोड्न पनि, हेरेरै थाहा हुन्छ । हातले वा हतौडाले मात्र तोडिएका होइनन् ती बौद्धहरुको आस्था । ठुलै क्रेन जस्तै मेसिनले उठाएर, हिर्काएर तोडेर सडकमा मिल्काएको वा ढुंगा फुटाल्ने औचार वा ढलान काट्ने मेसिनले काटेको जस्तै देखिन्छ । त्यस्तो मेसिन बिजुली, डिजेल अथवा पेट्रोल बाट नै चल्दछ होला । यस्तो मेशिन चलाउँदा यो चलाउँदा ठुलो आवाज ननिस्कने कुरै छैन, तर त्यसै राजमार्ग छेउमा बस्ने कसैको निद्र्रा बिग्र्रेन र झ्याल उघारेर पनि हेरेन । यस्तो घटना हुँदा सुरक्षा निकाय अथवा स्थानीय जनताले सुइँको पाएन भन्ने कुरा पत्याउन सकिँदैन । यतिसम्म भैसक्दा पनि कुनै स्वघोषित क्रान्तिकारी वा धार्मिक समुदायले यो हामीले गरेको पुरुषार्थ हो भनेर जिम्मा पनि लिएको देखिँदैन । लुकेर प्रहार गर्ने बुजदिलहरु झन् डरलाग्दा हुन्छन् ।

एक हप्ता बितिसक्यो । अन्तर्राष्ट्रि बौद्ध संगठनहरुले विश्लेषण गर्न थालिसके, यसले लुम्बिनी आउने तीर्थालुहरुको संख्यामा कमी त ल्याउँछ नै । तर नेपालमा यसको प्रभाव कति पर्यो भनेर देखिने अवस्था छैन । चार पाँच बौद्ध संस्थाहरुले एकपन्ने प्रेस विज्ञप्ति निकालेर बसे । एउटा त शान्तिपूर्ण रयाली भयो रुपन्देहीमा । यस बाहेक अरु कसैलाई दुखेको जस्तो पनि लागेन ।

कहाँ गए बुद्ध वाज बर्न इन नेपाल भनेर टेलिभिजनमा कार्यक्रम चलाउनेहरु अनि फिलिम बनाउने हरु? अनि कहाँ छन् त टुँडिखेलमा जम्मा भएर वल्र्ड रिकार्ड बनाउनेहरु? लुम्बिनीमा करोडौं रुपैँया खर्च गराएर सम्मेलन गराउनेहरु र बौद्ध विद्वान भन्दै विदेशमा सभा समारोहमा जानेहरु पनि भेटिएनन् । सबैका लागि तमाशा, कफिगफ र फेसबुका पोस्टने खुराक मात्र भएको छ, नेपालकै धार्मिक इतिहासको यो कालो दिन । किन कोही बोल्न पनि चाहँदैन ?

सबैलाई थाहा छ, नेपाल बौद्धहरुको देश होइन, यहाँ बौद्धहरुलाई सम्मान छैन भनेर । तर यस्तो घटना घट्दा कमसेकम औपचारिकताकै लागि अथवा विदेशीहरुको आँखामा छारो हाल्नकै लागि भएपनि केही गरेर देखाउनुपर्ने थियो सरकारले ।

Photo : Onlinekhabar . com

अहिले पुनः प्रमाणि भएको छ, नेपाल बौद्धहरुको देश होइन रहेछ । सरकार सरोकार पनि देखाउँदैनन् । बौद्धहरुको नाममा खोलिएका संस्थाहरु अर्धनिद्रामै छन् । हामी त लाचार भयौं, हाम्र्रा भविष्यका सन्ततिले पनि कसरी माफ गर्छ होला हामीलाई, हामीले न्याय पनि माग्न सकेनौं भनेर । अनि विश्वले के भन्छ होला नेपालको बौद्ध समुदायलाई देखेर । नेपालबाट बुद्ध धर्म हराए कहाँ खोज्न जालान् विश्वभरीका बौद्धहरुले, यो प्रश्न गहन भएर सबै बौद्धहरुको मनमष्तिष्कमा उब्जिनुपर्छ अब । यसै मौकामा कोही धुर्तहरु आफै बोक्सी आफै धामी भएर स्थिति धमिल्याएर फाइदा लुट्न नआउलान् भन्न सकिन्न तर त्यसो भन्दैमा बौद्धहरुले निसाफको लागि र बौद्ध भएर नेपालमा स्वामिभानका साथ बाँच्ने अधिकारको माग नगर्ने हो भने हाम्रै वरिपरी हामीसँगै अँगाल्नो हाल्न आउने अतिबादीबाट पीडित भएर नेपालका सबै बौद्धहरुले देशै छोड्न पर्ने स्थिति नआउला भने भन्न सकिन्न । सबैको मंगल होस् ।

फोटोहरु सामाजिक संजारबाट प्राप्त भएका हुन् ।

190727

Published in "Anandabhoomi" on July 27, 2019 " Why are the Buddhist statues vandalised in the country where the Buddha was born?"

190806 Hiroshima in blood-bath

Razen Manandhar

As soon as I reached close to Hiroshima, I felt uneasiness inside me. It was like the smoke of crematorium, something was burning, children were crying. Not only the houses I saw from the train’s window, but the train itself was trembling. Oh, is it an earthquake? No no. This is bombarding! I felt sweating. No matter how hot it was outside, there was nothing except coldness of the air-conditioner in the train. Then what is this? I can’t stay here. I wish I could take the train back again from here. I can’t see Hiroshima. How can I witness this cry, pain, those innocent children turning into coal due to heat and the civilization of thousands of years turning into ashes?

I was roaming in my thoughts and the train stopped with a jolt. I lost my breath. Whether I liked it or not, I was in Hiroshima. Today is the 22nd of August, 2007. I am travelling alone here, after having participated in the World Esperanto Conference in Yokohama.

Ruins of Hiroshima (pic: Internet

I looked around. A short and smiling Mr Oshioka Taeko was waiting for me. He was going to be my host for three days. After the conference, he had taken me from the venue to Mrs Doi’s home and had had dinner together. A jolly evergreen man. He lifted my luggage, threw it in his car and took me in.

I don’t know where we were going. We talked about some formality things. Clean road, fresh environment and traffic strictly following all the rules. I have been to several cities in Japan, all looked alike. Why is it called Hiroshima? Can’t this be called simply Tokyo or Okayama? I become so restless in this Hiroshima.

“Now you may go off. I will come at 5 pm. at this exact point, said Mr Oshioka, slowing his car. I was not sure if I was dreaming or it was the reality. How can he be so rude? I’m just new to this place. How can I roam around alone? I really wanted to cry. I thought it must be the worst day of my one-month long tour in Japan. I tried to peep outside the car window. I was just numb.

I could just ask,” Where am I now?”

“This is the place where that atom bomb fell. Go out and see yourself.”

I saw people standing outside with their half of body melt. I was hesitating to come out and he was irritated, “I can’t stop the car here for long. Go now. I will come in the evening to pick you up. Don’t worry.”

It was like he kicked me out. Before the car left me, I left it, I was so angry. The land did not receive me. I don’t know where I was. I felt like I need to go to the toilet.

Life in terror, inside the museum (pic : Internet)

Before leaving Nepal, I was reading so much about Hiroshima and the memorial park on the Internet. And I had a book about Japan that I was carrying for two weeks. Maybe this was the reason that it was like entering a horror movie. It was almost noon and the wind was so hot. I saw a hurricane in front of me, the wind blew off the lantern, and a shadow was standing, like an ugly statue.

I didn’t know I could be this much emotional. I neither had any relative from my mother’s side, nor father’s. I was planning to stay just for three days here. And god knows if I will have another chance to visit this place in this life. And why is this Hiroshima shaking me on and off? I felt my heart was beating like a drum. I looked about. People were walking to and fro, on their own. Some were taking rest on cool sheds; some were wrestling with the hot summer. Everything was looking quite normal. And why do I need to be agitated? Maybe, my cowardliness is waking up and trying to run away from the ghost and terror of war that I aroused after reading the book last night.

The museum (pic : Internet)

We also have witness war in Nepal, that was raged by the Maoists and ransacked my country for ten years. It was normal for us to watch decayed or amputated bodies on the TV and take our dinner. If it was normal, then the war in Hiroshima was also normal. Just war it was.

Stone-paved, wide ground, and I was moving from one direction to another. I could see some monuments here and there n blurred distance. They were so far that I could not catch anything right now. I could sense that I had seen them somewhere else. All were familiar to me.

Suddenly, my eyes were stroked by the sight of the horrible face of Genbaku Domu. It made me emotional again. Scenes of bombardment came to attack my eyes. They were just glued on my eyes. What could have happened to those people, who needed to work daily, parents enjoying how their children were growing, those who had to go to work after taking care of their parents and those children who have dreamed of living a better life after being educated?


This is the present peace monument of Hiroshima. This house is called the Atomic Bomb Dome or A-bomb Dome. Even when the city, markets, hospitals, schools and other landmarks were turned into ashes, some people thought of making the whole stroke-affected area a memorial park, they wanted to keep the remains of that house as a monument of memory. They indeed made this the centre-point of the whole memorial park. They have lost a lot but this building is standing as the memorial of the Hiroshima which was there before the bombardment. It reminds us of the bombardment and the huge loss of property and life there — four floors and the dome-shaped roof. It was designed by Czechoslovakian architect Jan Letlez and construction of this building completed in 1915.

In fact, the bomb fell around 150 metres away and it exploded 600 metres away in the sky. But people working in the house died instantly, even though the house was not completely destroyed.

It took some time for me to perceive what I saw around me. Lots of things were coming in my mind — like high tides in the sea, like rain and storm. I have to admit that I could not accept this place, although I was eager to visit here, right from my home. How must have the bomb looked? Is it that war can end only with a war??

The Genbaku Dome (Pic : Internet)

It was August 6th, 1945 (the date was just three weeks from today). Time was 8.15 am. A Little Boy flew. It might have looked cute, but its intention was not child-like. It was only named so by its maker. It was morning time; people were preparing to go to the office after breakfast, children were heading to school, some offices were open and treatment to patients in school just begun. Sparrows, pigeons, dogs and cats were playing as every day. People didn’t have time to be amazed. They saw light as hundreds of suns. The bomb worked at different levels — it threw balls of fire some 300 metres — that was 4000 Celsius of heat. It hit the people like a rainfall of fire, their skin disappeared. Some instantly evaporated and some turned into coal. That was the dance of carnage, destruction and death. Though coming into existence is only for destruction, it is not favoured even by those who are to be destructed. How can the creator favour this?

Later, a controversy aroused whether to keep or dismantle the house. And it was decided to keep this house as a memory of that evil moment of the history. And further, this was listed in the UNESCO World Heritage in 1996, despite the protests from China and the USA.

Indeed, there are stories in every corner, stone, grass, tree and even wind of this vast extending park. And stories are also non-existing, ended, destroyed, and completed. Everything here is a monument. The flowers also were shedding tears. Abstract and semi-abstract statues are mourning.

Image of the Buddha, among others, melt during the event (pic : Internet)

I can’t close my eyes, and I can’t also see them all. Every rectangular stone on the street was telling one story. Every stone has a cry of pain. They look like milk from outside; they are in fact coal inside. The knife’s anger must have been collapsed but the pain is still there. I wanted to run away from all. But the museum in front of me pulled my hand. It was saying, “Come listen to them first.”

Hypnotized, I went inside the big building.

A watch. Watch is an essential invention of our civilization. If we don’t have time, we don’t have a watch, and vice-versa. But at times, even a watch feels shy to show the time. When it can’t revolt, it just paralyzes, it simply closes its eyes. The watch in a showcase was doing the same there. All the spectators were looking at it and it was damn ashamed of its time. Showing time was its crime. What can be done, when one fails to understand the time? It was exactly 8.15, that was the ominous time when the bomb stroke the earth.

A model of the bomb, a wooden shoe which was luckily saved from turning into coal, some school uniforms, a ruined tricycle, half-melted bricks, glassware, and some metal pots. The deadly effect of radiation. Sadako was a girl who could not be saved from the clutches of radiation. Oh, an idol of Buddha was half melt. All are crying only one thing — peace, peace, peace!

War is detrimental. Operation Downfall may be anything, it was just a war, so was the Little Boy. The Buddha once told the Shakyas that war cannot be a solution. And, being defeated in the war is even worse. The ongoing tussle took a dramatic turn after this bombardment. Those who won were winners, and other was named vanquished.

Inside the museum (pic : Internet)

It was not a big issue that Japan was defeated, those who defeated also did not make any heroic venture. It says — all is fair in love and war. But it was not only war, but it was also a massacre. It turned so horrible that even winners were made ashamed in the world’s eyes. And the vanquished country indeed won.

Even if they denied, those who were the causes of this massive massacre have “Gods” in their hearts, they must have been said that it was not fair. The museum was made to remind us of that ominous stop and to make us realize again and again that war cannot bring peace in the world. The museum was made just 10 years after the event. People from Japan as well as all over the world visit here, just to bring back the memory of the dark day and villainous history. By the end of 2005, over 53 million people had visited it. And many more people have to see this, to realize the fact, that peace is only the ultimate goal of our civilization. Interestingly, Japanese architect Kenzo Tange is the designer of this memorial park, who gave us the giant masterplan of Lumbini, the birthplace of the Buddha.

Tired, depressed and enlightened, I came outside. The sun was about to set. Soft evening wind kissed me. Then only I realized, I didn’t have anything after the early breakfast. It was like I ate the whole of Hiroshima and I was satisfied.

Author in front of the monument

Mr Oshioka came and waved me. How easily he found me in that big park. Or, he might have been searching for me for hours. He was with his Bulgarian friend Vladimir Popov. Happily, we ented a traditional restaurant nearby. I was wondering whether I should tell all my experience. I really wanted to fall on his laps and cry aloud.

(from my book Bunaa Tyaapin (The Vanquished Winners) in Nepalbhasha, translated by the author)
Pictures collected from the Internet.

https://tinyurl.com/razen190806

बौद्धतय्सं हे हइगु जुल ला हिन्दुराज्य ? 0190606

राजेन मानन्धर

संसारय् तकसं चिकूगु देय् खयाः नं थःगु हे धर्म, संस्कृति व परम्परा दूगु देय् नेपाः खः । न्हापा ला जुजु धइम्हस्या धर्म दइमखु, जनताया सुया छु धर्म नालाकाये यः व याये दु, अले जुजुं दक्व धर्मय् नं समान कथं कीर्ति तयेगु ज्या यानाच्वंगु इतिहासं क्यं । उकिया बाबजुद नेपाःया इतिहासय् द्वलंद्वः दँतक राजाया धर्म हे राज्यया धर्म जुयाच्वंगुलिं आः नं थथे हे खः अथवाः जुइमाः धइगु खँयात सामान्यकथं काइ । लिपा जुजुपिं दक्व हे हिन्दु धर्मयात जक च्वछाइपिं जुयाः बुद्ध जन्मेजूगु देसय् बौद्धतय् बांमलाःगु हवाल जुयावंगु नं गनं गनं इतिहासय् उल्लेख जू । व दक्व इतिहासयात फसं पुइकाः तःम्हस्या तःताजि आन्दोलन, मिहेनतया लिच्वं कथं आः नेपाःया संविधानय् नेपाःयात धर्मनिरपेक्ष गणतन्त्रात्मक राज्य धकाः च्वकेत नेपाःमिपिं सफल जुल ।

अथे खयाः नं नेपालय् आः नं थ्व धार्मिक समानता धइगु म्वाः, बरु छगू जक धर्म राज्यं घयेपुनातइगु हे व्यवस्था बांलाः, मेमेगु धर्मया मनूत बरु खितुंगालय् थहुँ धइगु धारणा छगू धर्मया छपुचः मनूतय्के दयाहे च्वंगु खनेदनि । उकिं ला उमिसं इलय् ब्यलय् प्रचारात्मक ज्या यानाः नेपालय् हानं हिन्दु धर्मया बोलाबाला लिहाँ वइतिनि, थ्व धार्मिक समानता धइगु छिनभरया लागि जक खः धकाः ख्याच्वः बियाच्वंगु झी दक्वस्यां सि हे सिउ ।

उकिसं विशेष यानाः नेपालय् हे गनं मदुथें बौद्ध द्यःगः बहाःबहि इत्यादि कलात्मक सम्पदा स्वनिगलय् दूगु सुनां नं मखु धायेफइमखु । थ्व स्वनिगलय् द्वलंद्वः दँनिसें बसोबास यानावयाच्वंपिं नेवाःत बाहेक मेपिन्त थुकिया श्रेय गुकथं वनी ? जबकि उमिगु हे ल्हातिइ जक थ्व दयेकेगु शीप अले थुकियात धर्मया हे छगू पक्ष कथं ब्याख्या यायेगु ज्ञान नेवाःतय्के हे जक दु । अथे खयाः नं नेवाःतय् दुने बौद्धत धाःसा तकसं म्हो जक दु धकाः तथ्यांक विभागं धयाच्वंगु दु । थुकियात हे बह बिइथें वंगु उकुन्हुया स्थानीय निकायया चुनाव जूबवलय्  नेवाःतय् दुने नं बौद्ध नेवाःतय्गु जनसंख्या आपाः दूगु त्वालय् हे हिन्दु राज्यया राजनीति यानाच्वंगु पार्टीयात यक्व भोट वन धइगु खँ न्यनेवं मनय् गथेखेसे मतायेकीपिं मनूत दइमखु । अले नेवाः बौद्धतय्सं भारतया प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी पाखें नेपाःयात हिन्दुराष्ट्र दयेकेत यक्व ध्यबा हःगु धइगु हुइनाभुइनायात क्वातुकी ।

थ्व यथार्थ खः, कि आः नं थःत जन्मजात बौद्ध धायेके यःपिं नेवाःतय् हे हिन्दुराज्यप्रति मोह दनि, उमित थः स्वतन्त्र धर्मया रक्षक धायेकाः स्वयाः नं हिन्दु धर्मया एकमात्र राज जुइथाय् दास जुयाः म्वायेगुलिइ गर्व दु । थथे तप्यंक धायेबलय् यक्वसित यइमखु जुइ, थज्याःगु आलोचना ला सुनां नं सहयाये फइ नं मखु, अथेसां थ्व यथार्थ स्वयाः झी यक्व तापाः मजू धइगु हानं मेगु यथार्थ नं झीगु न्ह्यःने दु ।

झीगु स्वनिगलय् नकतिनि हे अज्याःगु ज्याझ्वः जुल, कि उकिं झी शिक्षित नेवाःत व दीक्षित बौद्धत गुलि सचेत धकाः झीत हानं छकः बिचाः याकाबिउगु दु ।

जुजु धइगु थौंया कन्हे फुइगु रवाफया नां मखु । म्हिगः जम्मा ४ वर्षया जिम्मा कयावःपिं जनप्रतिनिधि धाःपिन्सं ला जीवनभरिया लागि हे थःगु ल्हातिइ शक्ति लाःगु थें लाःथेपाःथे यानाः जनतायात कसा नकाच्वनी धाःसा गनं सिन्का छपू त्वमथुसे मांअबुं कमेयाःगु तकं मखु, जनताया हिचःतिइ कर कयाः सुखसयल भोगेयायेदुपिं जुजुपिन्सं झन् थःगु शक्ति त्वःफिगु गथे सह याइ ? उमिसं थःगु वर्चश्व कायम यायेत अज्याःपिं निम्ह प्यम्ह मनूत थःगु ल्हातिइ तयातइगु ला स्वभाविक हे खः, अले व मनूतय्सं नं थः मालिकयात लय्तायेकेत थःगु बुद्धि व विवेक बरःतयाः जुजुयात गथे यः अथे यानाजुइगु नं छुं न्हूखँ मखु ।

थ्व हे झ्वलय् विश्व हिन्दु महासंघया नामं चायेकातःगु छगू संस्थां  छम्ह नेवाःयात न्ह्यःने तयाः येँया पुलांगु राजदरवार न्हयःने “हिन्दु अधिराज्य व राजसंस्थाया माग यायां” थी थी पूजा यात । वंगु चैत २१ निसें बैशाख १ गतेतक गुन्हुयंक उगु महायज्ञय् तान्त्रिक गुरुपिन्सं हवन याइगु धइगु छगू किपा सहितया बुखँ वल । न्हापा महेन्द्र जुजुं थःगु सत्ता ल्यंकातयेत पंचायत हःबलय् बहुदलकथं दयेकातःगु पार्टीतय्त सतकय् थःगु अस्तीत्व क्यनेगु तकं छूट मदु । तर गणतन्त्र वयेवं धाःसा जुजुयात इलय् ब्यलय् थःगु पह क्यनाच्वनेगु छुट बियातल, गणतन्त्रया सुन्दरता हे थ्व जुइ धकाः सकसिनं थुइकाकायेमाः । उकिं जनतायात खास हे कपाः मस्याकू । थुलि ला जुया नं च्वनेमालनि धइपिं दु थन । थःगु मन तयेत व थःगु मनसुवा पुवंकेत द्यःया साथ काःवनीगु धइगु झीगु थज्याःगु धर्मं ग्रसित समाय् गलत ज्या थें नं मच्वन ।

थ्व हे झ्वलय् वज्राचार्य गुरुपिन्सं छ्यनय् पञ्चबुद्धया मुखः पुनाः गंवज्र न्ह्यःनेतयाः पुजा यानाच्वंगु किपा सहित समाचारय् वल — “युवा विश्व हिन्दु महासंघया ग्वसालय् राष्ट्र कल्याण, दिगो शान्ति, राजसंस्था पुनःस्थापना तथा हिन्दु अधिराज्य रक्षार्थ श्री बज्रभैरव, श्री महाकाली तथा श्री हनुमानया आव्हान याना तन्त्रविधिपाखें अखण्ड हवन सहित श्री शिव गोरक्ष गोरखकाली महायज्ञ यायगु ज्या यानाच्वंगु दु । ... नितेश बज्राचार्य मुलाचार्य जुया न्हयानाच्वंगु थुगु पुजाआजाया महायज्ञय् सुरज मुनि बज्राचार्य, करुणामय बज्राचार्य, रोहिनी बज्राचार्य, रविन्द्र बज्राचार्य लगायत मेपिं गुर्जुपिन्सं यज्ञ याना बिज्यागु खः । थुगु यज्ञय् लिलेन्द्र बज्राचार्य, दीपा बज्राचार्य, विमला बज्राचार्य लगायतपिन्सं सहयोगीया भूमिका म्हितादीगु दु । तःधंगु हे मण्डप दय्का थुगु महायज्ञ याय्गु ज्या जुयाच्वंगु खःसा थुकिइ सिद्धानन्द बज्राचार्यजुं सल्लाह बियाच्वनादीगु दु ।”

थ्व खँ किपा सामाजिक सञ्जालय् खनेदयेवं थुकिं छगू हलचल हल । स्वभाविक हे खः । गुगु धर्मयापिं भिक्षुपिन्त व हे हिन्दु धर्मया आडय् नेपालं पितनाछ्वयेगु थज्याःगु अमानवीय सजाय बिल, गुगु धर्मया अभियन्तापिं दशकौंनिसें नेपाःया दक्व धर्मयात समान अधिकार व स्टाटस दइगु यायेया निंतिं नेपाःयात हे हिन्दु राष्ट्र मयासे धर्मनिरपेक्ष यायेमाः धकाः आन्दोलन यानाजुल, प्रहरीया कसा जक मदु जेलय् हे च्वनेमाल, उगु हे धर्मं थःत राज यायेमा, थःगु बल्ल बल्ल लूगु समानताया अनुभूति हाकनं धू जुइमा धकाः द्यःयाके फ्वनेथें आह्वान यायेगु धइगु सामान्य मनूतय् कल्पना स्वयाः पिनेया खँ जुइ । अथे फ्वने वं सुं द्यवं हिन्दु राज्य हयाबिउसां मबिउसां थ्व फ्वंग हे छगू प्रतीक जुल, नेवाः बौद्धतय्गु मनोबल गिरेयाकेत ।

आः बुद्धया शिक्षा नालाः, बौद्ध धर्मया गुह्य स्वयाः गुह्य दीक्षा कयाः थःत वज्राचार्य धायेकेखंपिं ज्ञानी पण्डितत हे थःगु धर्मया स्वतन्त्र पहिचानया हत्या याइपिं जुसेंलि पिनेयापिं शत्रु माले हे म्वाःल । समाजं थ्व हे थुइकल ।

झी दक्वस्यां धयाच्वनागु खः, नेपालय् बुद्ध धर्म ल्यंकातयेगु ज्याय् स्वनिगःया वज्राचार्यपिनिगु तःधंगु योगदान दु । जुजुपिं बौद्धधर्मप्रति असहिष्णु जुयावःबलय् थन च्वंपिं बौद्ध वज्राचार्य पिन्सं गथेयानाः जिल अथेयानाः बुद्धधर्मया रक्षा यानातल धकाः झीसं ब्वनाच्वना । थुकिया थःगु हे पह, विशेषता दूगुलिं थुकियात नेवार बुद्धधर्म अथवा नेपालमण्डलया बुद्धधर्म धायेमाः धकाः विदेशी विद्वानतय्सं तकं धयाच्वंगु दु । झीथाय् न्हापान्हापानिसें वज्राचार्यपिन्त विद्वान व मार्गदर्शकया रुपय् हनाबनातयातःगु खः, छुं मसिलकि गुरुजुयाके छकः न्यना वा, धायेगु झीगु म्हुतुइ हे घानातःगु दु ।

उकुन्हु तिनि लमजुङय् नेपाःया थी थी जाति जनजातिया प्रतिनिधित्व दूगु राष्ट्रिय बौद्ध सम्मेलन जुल । उकिया सभापतित्व यानादीम्ह हनेबहम्ह यज्ञमानपति वज्राचार्य । दक्वस्यां छप्वाः म्हुतुं सरकारं न्ह्याबलें बौद्धतय्त लखय् मिखा कंकाः हिन्दु जनेयाइगुलिं आः वइगु जनगणनाय् दक्व बौद्धतय्सं थःगु म्हसिका बौद्ध धकाः हे च्वकेगु अले जनगणनाय् बौद्धतय्गु ल्याः फयांफक्व यक्व खनेदयेकेगु धकाः पाःफःगु । थन गुलिचां मदुनिबलय् देय्या राजधानीइ दकलय् मध्येय् सःसिउपिं वज्राचार्यत स्वयम् हे पूजापाठ यानाः सां हिन्दुधर्मया एकाधिकार लितहयेत न्ह्यचिउगु खनः मनूत अजू मचाइगु खँ हे मजुल ।

फेसबुकय् सलंसः कमेन्ट वल । वज्राचार्यप्रति पुलांगु इबि, तं इत्यादि दक्व प्वंकेगु थाय् थें नं जुल । थुलि धाःगु स्वयाच्वनेगु छखे सामान्य बौद्धतय्त हे पचेमजुइगु अवस्था वल धाःसा उखे झी वज्राचार्यतय्गु वःगु वःगु मछि संस्था दतं नं अथे मखु धकाः धाःवः मन्त, स्वयाजक च्वन धायेमछिंगु अवस्था नं मदु । उलिमछिस्यां कमेन्ट व शेयर याःगु खँ सःसिउपिं वज्राचार्यपिन्सं मखंगु ला पक्का हे खइमखु । जितः म्हसिउपिन्सं हे व्यक्तिगत फोन यानाः छु गथे धकाः न्यन, खँल्हाबल्हा जुल, तर उमिसं थथे हे धकाः कमेन्टय् च्वयेगु आँट मयाः । सत्य थथे हे खने दत कि सामान्यतयाः सम्मान व श्रद्धाया हकदार जुइमाःपिं गुरुजुपिं थुभनं अपमान व लान्छना फयाच्वनेमाल । थ्व दकलय् दुखद पक्ष जुल ।

निम्हप्यम्ह सःसिउपिन्सं न्हयागु धाःसां झीगु समाजय् आः नं थजाः क्वजाःया भावना मतंनि, थिइत्यः थिइमत्यपिं दनि, लःचलेमजूपिं जा चलेमजूपिं दनि । थुकियात हिन्दु धयाजूपिन्सं ला संस्कार धकाः हे नालाच्वंगु दनि, तर थःत बौद्ध जक मखु बौद्धतय् नं आचार्य धाइपिं हे थज्याःगु अबौद्ध संस्कारयात बौद्धया ख्वापालं पुकाः जुयाच्वंगुलिं हे थथे इलय्ब्यलय् झी सकस्यां हनाबनातयातयापिं वा तयातयेमाःपिं बौद्ध गुरुजुपिंप्रति नेवाः बौद्ध समाज असहिष्णु जुलला धकाः मनय् वंसा बांलाः ।

लिपा वयाः तिनि धर्मोदय सभाया महासचिव सागरमान वज्राचार्यजुं धयादिल  — थुगु यज्ञनाप वज्राचार्य समाजया छुं नं संघ संस्थाया छुं नं प्रकारया सम्बन्ध मदु । निम्ह प्यम्ह गुरुजुपिंसं भौचा चीना वा जनै चिनाः सराद याःजुल धायेवं वज्रार्चायपिं सकसित ब्वह बियेगु वा कुंखिनेगु ठीक मजूथें च्वं । दक्षिणाया लालचं यानाः थथे मखुगु लँय् ब्वां ब्वां जुइपिं व ध्यबा कमेयायेगु जक लक्ष्य ज्वनाः ब्वां ब्वां जुइपिं गुरुजु धाःपिन्त समाजं म्हसीका थुज्वपिंत अलग याना छोये फयेकेमाः । भगवान बुद्धं कना बिज्यागु शिक्षायात झीसं लुमंकेनु “छुं नं बिषयवस्तुयात छाने यानाः भिंगु जक थःत कायेगु मभिंगुयात वान्छ्वये सयेकि“ । थथे जुयाः थुज्वःगु फालतु विषययात ध्याकुंचाय् वांछ्वयेनु । वज्राचार्यपिनिगु लक्ष्य हिन्दुराष्ट्र जुइफइ हे मखु धइगु हे वय्कःयागु मूखँ जुल । थुलि जुसेंलि दुनें दुनें तःताजि खँ जुल धइगु न्यनेदत । तर नं स्वनामधन्य विद्वान अले थी थी संघसंस्था कःधानाच्वंपिं वज्राचार्यपिनि पाखें अज्याःगु छुं खँ पिहाँ मवल ।

अले लिपा बैशाख ११कुन्हु तिनि वज्राचार्य संरक्षण गुठीया प्रेस विज्ञप्ति पिदन — थ्व बौद्ध संस्था बौद्धधर्मया विपक्ष गबलें वनीमखु व वनी धकाः कल्पना नं यायेफइमखु अले थुकिया चाहना नेपाःयात छगू सुन्दर शान्त धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र दयेकेगु खः धकाः धयातल । थुकिइ युवा विश्व हिन्दू महासंघया ग्वसालय् जूगु उगु महायज्ञय् सुं वज्राचार्य गुरुजुपिं सहभागी जूगु खँय् थ्व संस्था वय्कःपिनिगु वैयक्तिक स्वतन्त्रताया विपक्षय् मदूगु व वय्कःपिन्सं व्यक्तिगत रुपं याइगु वा याःगु गुगुं ज्याखँय् थुगु संस्थाया छुं सरोकार मदु धकाः नं धयातल ।

खयेत ला थ्व मेमेगु वज्राचार्य कर्मकाण्डत थें थ्व अन दुनेच्वंपिनिगु जक समुदायया वा पारिवारिक खँ जुयाः मेपिन्सं चिउताः कायेमाःगु मदु थें नं च्वनी । तर जब नेवाःतय् दुने दक्वस्वयाः शिक्षित, फुपिं व सःपिं हे थुकथं मयायेमाःगु ज्या याःवनाच्वंगु खनी, उकिं उगु समुदाय, अथवा बौद्ध नेवाःत थ्व छु जुल वा जुइत्यन धकाः चिउताः कायेगु स्वभाविक खः । थ्व हे कारणं सामाजिक सञ्जालय् गैरवज्राचार्यतय्सं सः थ्वयेकूगु खः । थुकियात थुकथं जक काःसा, बौद्ध जुइगु व वज्राचार्य जुइगु धइगु छु खनी धकाः दुग्यंक दुहाँवनाः खँ थुइकाः जक सारा समाजं मिखा ब्वइगुथज्याःगु खँय् ल्हाःतःसा बांलाइ धइगु खँ मतिइ वयाच्वन तिनि ।

नवायेमाःपिन्सं नमवाःनि, दुनें दुनें यायेमाःगु यानाहे च्वनतिनि धइगु थुइके । तर थ्व छगू घटनां नेवाः बौद्धत थःगु पहिचानया युद्धय् गुलित सचेत, सबल अले कटिबद्ध धकाः क्यनी, अले थुकिं आः नेपालमण्डलया बुद्धधर्म धकाः अध्ययन याःवइपिं विदेशी विद्वानय्सं झी नेवाः बौद्धतय्त गुकथं मूल्यांकन याइ धइगु मुख्य चिउताःया विषय जूवःगु दु । सकसियां भिं जुइमा ।

नेपालभाषा टाइम्सय् पिदंगु


https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhzyM28zaI-va85WqlCjSlb1l-KJJmvWlFdQbk4SFbj8R7DppjTZJQP_47Y5ZAyXvAQ1pO1GbAF_BAQ-hHFf3NRHcIbox7E6WNXhQhGkld7AR7GvGtXRxFO-JhpjGTjw9c-3c89zLIXIQeW/s1600/razen20190606_bauddha_hindurajya.jpg

LUMBINI AND OTHER SURROUNDING SITES

 

Razen Manandhar

Nepal is known in the world for many unique characteristics — snow-capped mountains, golden temples, series of festivals and romantic natural beauty. Above all, it is remembered for a small white rectangular structure, not so much eye catching. It is the sacred place, from where the 2500 years old history of Buddhism has begun. Yes, this is Lumbini, the birthplace of the Bhagawan Buddha.

Obviously, this sacred garden is to be centre for attraction and devotion for hundreds of millions of Buddhists around the world. They all have one wish in their lives — to have at least one occasion in their life with they will touch the sublime ground of Lumbini with their heart and be indebted to unparalleled philosophy of the Buddha. This is the reason that Lumbini is now listed as one of the World Heritage Sites, by UNESCO. Lumbini was made a World Heritage Site by UNESCO in 1997.

However, we know that Lumbini garden is not only the place which makes the whole region important for the Buddhist world. There are dozens of such sites, sacred places, which has similar value for all Buddhists, Buddhist scholars, archaeologists, sociologists, cultural experts as well as common visitors, who have even the slightest interest in Buddhism and evolution of Buddhist philosophy in the world.

Here we try to take you around those areas, which hare untouched, shadowed, unexplored till the date.

Lumbini:

Just around 280 kilometres west of the capital Kathmandu, Lumbini is one of the four biggest shrines of the world. It is in fact, a Mecca for the Buddhists and other peace-lovers all over the world. It is believed to be the place where, in 623 BCE, Queen Mayadevi gave birth to Prince Siddhartha, who later was known to the world as the Bhagawan Buddha, the awakened one. Among others, the Ashokan pillar, erected here by the Indian Emperor Ashoka, who ruled from 272 to 231 BC, confirmed the history of the birth of the Buddha some 22 hundred years ago. This is the oldest and greatest proof that the Buddha was born here. It clearly states — “here, the Buddha was born”.

Apart from the sacred garden, the area, covered by the masterplan to develop the Lumbini region houses around three dozen artistic, beautiful temples and monasteries, made from the benevolence of people of different countries. You will be surprised, the way of following Buddhism may vary from country to country, but, as it has to be, the Buddha is one. Major temples you can find there are, among others, are Chinese, Korean, Thai, Burmese, Cambodian and of course Nepali too. And, we cannot also forget the towering World Peace Temple, made as a mission to spread all over the world by the Buddhists from Japan.

We can talk about Lumbini and the temples here for hours. But while exploring the significance of this place and enjoying the beauty of the monasteries, we are going to miss so many beautiful and equally important sites, which have abundant values for the Buddhist pilgrims as well as other travelers. Let’s go to those areas and learn something about them briefly.

Kapilvastu:

Buddha was not only born in Nepal but he also spent his 29 years of his worldly life as Prince Siddhartha here. His father, King Suddhodana ruled his state, the Shakya Kingdom of Kapilvastu, from the palace which is now around 22 kilometers from Lumbini. This is now a small developing town called Tilaurakot. A taxi can take you to the place where once stood the grand palace of King Suddhodhana.

A known Indian archaeologist P. C. Mukherji, in 1899 AD conducted exploration of the antiquities of Kapilvastu and pointed out for the first time that there could be the ruins of the 2500 years old palace of King Suddhodhana, where the saintly prince Siddhartha grew. Explorations to find discover more mysteries of the history were made by many national and international experts have been done and so it is going on now. A team of archaeologists, led by Prof. Robin Cunningham is going still going on and coming up with some exciting facts.

The major attraction of Kapilvastu today are remains of the palace — southern gate, , eastern gate, , central wall, the fort wall, pond to the north-east side. Outside the palace complex, one can find the twin Stupa, where the remains of king Suddhodana and Queen Gotamai were buried and the Kanthaka Stupa, where the horse, which took prince Siddharta out of the palace was buried, are found.

Kudan:

It was not like the prince Siddhartha left Kapilvastu and did not came back. After being enlightened, in invitation of King Suddhodana, he came to Kapilvastu, met his beloved family gave his discourse to them. This is the place, Nigrodharama, which is now known as Kudan.

Now we can see ancient some stupas and remains of monasteries in Kudan. One Stupa is known as Rahula Stupa where the Buddha’s disciple Sariputra ordained Prince Siddhartha’s son Rahula. You can see a Hindu temple built over the dome now. Another second commemorates the Buddha’s giving discourcse to his father. The memorials of Prajapati Goutai offering robe to the Buddha and Yashodhara’s inviting the Buddha for meal are also marked there. Indeed this could be a sublime place for ordination and doing meditation, which will remind us of those great historical events, which are related to the Buddha’s life in Nepal.

Gotihawa :

Buddhists believe that the Shakyamuni Buddha, who was born 2500 years ago in the garden of Lumbini was not the first one, nor is he going to be last one. They say that there have been several Buddhas on the earth who, in their times, got enlightened and gave light to the people. Pāli Canon of Buddhavamsa has mentioned names of the primitive Buddhas.

Gotihawa, a small village around 4 kilometres southeast of Kapilavastu, is a shrine, almost as important as Lumbini itself. This is the place where Krakuchhanda Buddha was born, received enlightenment and and attained nirvana. His mother’s name was Khemavati and this place was also named after her, according to Theravada literature.

King Ashoka visited this place also and recognizing its significance, erected a pillar, similar to that of Lumbini. This is the evidence, made over 2000 years ago, to say that this indeed has been a holy site for the Buddhists as the birthplace of Krakuchhanda Buddha. In the course of time, unfortunately, so it has to be said, the pillar has been broken and is waiting for proper maintenance and development of the area. Apartfrom this, a relic stupa, some ancient wells and ponds are found in the excavations. Nepali and Italian experts conducted excavation in Gotihawa area in 1994–95.

Niglihawa :

Niglihawa is another site which shows how important this area if for the Buddhists. This is the place where Kanakmuni Buddha, another of the primitive Buddhas, was born.

King Ashoka visited the site in 249 BC and erected the Ashoka pillar that has now broken into two pieces. The Stupa, however, is still missing. The pillar boasts two different manuscripts — one in Pali language and another in Sanskrit.

Situated about 7km northeast of Taulihawa, this place is another important one for the Buddhist because Emperor Ashoka also chose this as one of his destinations when he decided to travel around all major Buddhist pilgrimage sites for further propagation of Buddhism. He visited the site in 249 BC and also erected a stone pillar here. The inscription engraved on it in Pali language states that there was a Buddhist stupa, accredited to Kanakamuni Buddha. He had it renovated and also erected a stone pillar nearby. This pillar was discovered in 1895 AD. Now, again, in a two broken incomplete pieces.

As early as in 4th and 7th centuries, well-known Buddhist travellers Fa-Hien and Hiuen-Tsang came here, describe about the pillar and the Stupa in their travel accounts.

Araurakot

The place, which is commonly known as Araurakot, located arund t 10km northeast of Taulihawa, is another one, which is known as related with Kanakamuni Buddha. Some literatures state that this is the place where he lived and married.

Very little has been done to excavate the details of this site. Nepal government initiated an excavation project, under leadership of archaeologist Tarananda Mishra in 1977. This project came up with a conclusion that there must have been an old ruined city. Now, it is a magnificent rectangular fortified area with the remains of ancient moat and brick fortifications. Further extensive excavation is needed to come up with detail information about the archeological evidences and religious importance of this area.

Again, a joint archaeological team of Nepali-Italian archaeologists (1996–1997) has identified nine archaeological sites including Araurakot in this area.

Sagarhawa

As Buddhist chronicles state, there was a fierce battle, which killed over 77-thousand Shakyas. Any recognizable evidence to this undated history has not been found, but it is believed that the place is today called Sagarhawa.

And archaeological excavation was conducted in 1897, led by Dr. A Fuhrer himself. It found ruins of some stupas and an ancient pond here. These monuments are located now near a pond known as Lumbu Sagar. Sagarhawa is about 12 kilometers north of Taulihawa.

Now, only a few things can be seen here now. But it carries an incredible history, which tells that the Shakyas preferred to be victim of genocide than breaking their commitment to non-violence.

Devdaha :

Devadaha, a place, which is 57 km. east of Lumbini is related to life of the Buddha in many ways.

This was the ancient capital of Koliya Kingdom in the Buddha’s time. This is the place where Prince Siddhartha most of his childhood, after his days in in the Kapilvastu palace. Even after enlightenment, the Buddha stayed there during his tours and preached to the monks on various topics.

Pakari Tree is a unique attraction near Devadaha. It is a giant tree, which has its circumference and height. It is probably one of the biggest trees in Asia.

People believe that it has been here since the days of the Buddha. So, they consider it as a holy tree and people come to worship it. They have also associated it with several myths and beliefs. It is interesting to note that birds never nest on it and elephants never go near it.

Bhawanipur is another archaeological site near Devadaha. It is located 4 km South of East-West Highway in Devdaha Municipality. It is considered as an important part of Devdaha. Among others, a long stone column was found here, which is said to be an Ashokan Pillar. Apart from this, a temple of Mayadevi and other archaeological sites were also discovered here.

Apart from this, there also is a Devdaha Park. A big temple with a statue of Lord Buddha can be found here. And a Bodhi tree is another attraction in this garden.

Ramagrama :

This small mound of Ramagrama, or remains of an undated Stupa, is one of the unique structures of not only but the whole world, as the Buddhists believe. Unexplored yet, according to the Buddhist chronicles, this is the only stupa which still has the relic of the Buddha.

When the Buddha attained Nirvana, the Buddha’s relic was divided into eight parts. The Koliyas obtained one part of it and they enshrined it here and built a Stupa here. When the Emperor Asoka heard about it, he tried to take out relics from this stupa also, to erect build 84,000 small Stupas with the Buddha’s relic all over Indian empire. But the Nagas protected this stupa and thus, it is believed that the relics are still here in this stupa.

Lumbini is not only the birthplace of the Buddha, it is in fact a whole area which is related to the life of the Buddha. 

Those who intend to visit Lumbini should think about this as a pilgrim site beyond that small holy garden. And the government of Nepal should also take some firm initiatives to develop some kind of religious environment in those areas so that the pilgrims from Nepal and abroad would feel peace of mind when they visit us. They are indeed places of faith for millions of Buddhist around the world, not merely some tourist points. Instead of calling it Lumbini, it should be internationally called Greater Lumbini.

https://tinyurl.com/razen190605 

2 years ago/Sunday, June 9th, 2019/