Saturday, July 24, 2021

धम्मवती गुरुमां र धर्मकीर्ति विहारको स्थापना



 राजेन मानन्धर

नेपालको राजधानी काठमाडौंको पुरानो केन्द्र असन बजारको छेवैमा एउटा विशाल र प्राचीन स्तुप छ जसलाई सामान्य जनभाषामा सिघः भनिन्छ ।
यस सिघः परिसरमा नेपालमा अबलम्बन गरिने बुद्ध धर्मका तीनैवटा यानहरुको अभ्यास हुन्छ । यहाँ नेवार बुद्धधर्म अन्तर्गतकोे श्री शान्तिघट वज्रधातु चैत्य महाविहार छ, हिमाली बुद्ध धर्म अनुसार पूजा गरिने डुप्गोन् जाङ्गछुब छोयलिङ गुम्बा छ र थेरवाद अनुसारको अभ्यास गरिने श्रीघः विहार छ । यसका साथै यहाँ अर्को एउटा भव्य र सुन्दर धर्मकीर्ति विहार छ ।
अहिले देखिने परम्परागत नेवार वास्तुकलाको झल्को दिने दाचिअपा, कलात्मक झ्याल र ढोकाबाट सुसज्जित यस विहारको पछाडि कसैको सपना, कल्पना तथा धेरै सहयोगीहरुको मिहेनत तथा सहकार्यको प्रतिफल छ ।
यस विहारको कुरा गर्दा पाटनको रुद्रवर्ण महाविहार अर्थात् ओकुबहालमा विसं १९९१को असार पुर्णिमामा जन्मनुभएकी गणेश कुमारी शाक्यको नाम स्मरण गर्नुपर्नेहुन्छ ।
जीवनको एकमात्र लक्ष्य नै बुद्धधर्मको अध्ययन गर्ने र नेपालमा बुद्धशिक्षाको पुनर्जागरण गर्ने लिनुभएकी गणेशकुमारी धेरै बाधा अडचन सहेर १४ वर्षसम्म म्यानमारको मोलमिनमा बुद्धधर्मको गहन अध्ययन पश्चात् धम्मावती गुरुमां बनेर नेपाल फर्कनुभयो ।
विसं २०२०साल आश्विन ७ गते उहाँ नेपाल फर्कनुहुँदासम्म यहाँ आफु बस्ने एउटा ठाउँको समेत व्यवस्था थिएन । पहिलो वर्षसम्म त उहाँले जन्मथलो पाटनमै जेनतेन बसेर धर्म प्रचार गरिरहनुभयो ।
यसबिच केही समय काठमाडौं ज्याबहालस्थित भाजुरत्न र ज्ञानमान शाक्यको घरमा बसेर ससाना भाइबहिनीहरुलाई पढाउन थाल्नुभयो । त्यस्तै उहाँ काठमाडौं तःखाछेँ स्थित दानलक्ष्मी कंसाकारको घरमा पनि केही समय बस्नुभयो ।
आफु बस्न र उपासक उपासिकाहरुका लागि धर्म प्रचार पनि गर्न मिल्ने भनेर उहाँले आफ्ना बुबा हर्षमान शाक्यले दिनुभएको रु ३ हजारको सदुपयोग गरेर श्रीघः स्थित रत्नबहादुर मालीको ६० फिट लम्बाइ र ३१ फिट चौडाइ भएको जग्गाको टुक्रा खरिद गरेर लिनुभयो ।
जग्गा त भयो तर त्यसलाई आश्रयस्थल बनाउन त्यति सजिलो थिएन । सबैबाट यथाशक्य दान भने प्राप्त भयो । सबैको सहयोगले एउटा सामान्य एकतले विहारको स्वरुप तयार भयो । यति गर्नको लागि रु ६५ हजार खर्च भएको थियो जुन त्यतिबेला निकै ठुलो रकम थियो ।
महाप्रज्ञा भन्तेले धम्मवती विहार नामाकरण गर्न दिनुभएको सल्लाहलाई स्वीकार नगरी यसलाई हेरालानी ताम्राकारको सल्लाह बमोजिन धर्मकीर्ति विहार नामकारण गरियो । र यसको उद्घाटन विसं २०२२ बैशाख २२ गते सम्पन्न गरियो ।
विहारमा आउने उपासक उपासिकाहरुको संख्या बढ्दै गएपछि त्यो विहार सानो जस्तो भयो । त्यसपछि विभिन्न समयमा त्यहाँ विभिन्न दाताहरुको सहयोगबाट त्यसलाई बढाउँदै नयाँ हल, भान्छाकोठा, शौचालय, धारा आदि पनि थपिए ।
प्रारम्भिक कालका दाताहरुको नाम लिँदा केशरी लक्ष्मी, दानलक्ष्मी, हेराकाजी राजकर्णिकार, नन्दलाल जोशी, हेराथकुं शाक्य र मोतिकाजी शाक्य, हेराकाजी, कुलिशरत्न र जुजुरत्न, हेरादेवी, ताराशोभा स्थापित, हर्षरत्न र सानुरत्न स्थापित, मणिहर्ष ज्योति र केशरीलक्ष्मी कंसाकार, हेराकाजी राजकर्णिकार, आशामाया राजकर्णिकार आदिको नाम अविस्मरणीय हुनआउँछ ।
यस्ता थुप्रै सानातिना कुराहरु थप्ने कामले ब्ययभार बढेको तर सबै आवश्यकता पुरा नभएको देखिएकोले असन दगुबहालका द्रव्यमानसिं (भाइराजा) तुलाधर एवं परिवारले जगैदेखि भत्काएर नयाँ बनाउने जिम्मा लिनुभयो । पुराना दाताहरुको अनुमति पाएपछि नयाँ चरणमा विशाल तथा सुविधासम्पन्न विहारको निर्माण भयो । नयाँ विहार भवनको २०५७ पुष २२ गते शिलान्यास भएपछि यस विहारले यहाँ आउने उपासक उपासिकाहरु तथा यहाँ सञ्चालित विभिन्न धार्मिक एवं सामाजिक क्रियाकलापहरुलाई नयाँ उचाइ प्रदान गर्यो ।
२०७२ सालको महाभूकम्पले नेपालमा धेरै नयाँ पुराना संरचनालाई क्षति पुर्यायो तर यस नवनिर्मित विहारमा भने कुनै उल्लेखनीय क्षति भएन ।
पहिला दाताहरुको स्वइच्छाले र श्रद्धाले जसले जे सक्छ त्यो गर्ने भन्ने भावनाले नै सबै काम भइरहे थियो । पछि यहाँ आउने उपासक उपासिकाहरुको संख्या बढेअनुरुप यस विहारको व्यवस्थापनलाई केही औपचारिक रुप दिने काम २०४६ सालको परिवर्तन पछाडि विस्तारै हुँदै गयो । यसै अनुरुप २०४८ बैशाख ५ गते यो विहार धर्मकीर्ति विहार नामले जिल्ला प्रशासन कार्यलय काठमाडौंमा संघसंस्था ऐन २०३४ अन्तर्गत दर्ता भयो ।
त्यस पछि फेरि २०५९साल जेठ १५ गते यसलाई धर्मकीर्ति विहार संरक्षण कोषको नामले दर्ता गरिएको छ । हालै यसको विधानलाई समेत समयानुकूल परिवर्तन गरी २०७२ माघ १९ गते प्रथम संशोधन गरी स्वीकृति लिएबाट अहिले यो औपचारिक रुपमा धर्म तथा समाज सेवाको काममा अगाडि बढ्न सफल भएको देखिन्छ ।
हाल यस विहारमा भुइँ तल्लामा एउटा ठुलो धम्महल छ, जहाँ भगवान बुद्धको जन्म, बुद्धत्व प्राप्ति, धर्मचक्र प्रवर्तन तथा निर्वाण मूर्तिहरु छन् । यस हलको पछाडि शौचालय तथा स्वास्थ्य सेवा केन्द्र छ । माथिल्लो तल्लामा विहार प्रमुख धम्मावती गुरुमां तथा अन्य गुरुमांहरुको शयनकक्षहरु छन् । त्यसभन्दा माथिल्लो तल्लालाई गुरुमांहरु लगायत अन्य उपासक उपासिकाहरुका लागि भान्छाकोठाको रुपमा प्रयोग गरिएको छ ।
यो विहार भनेको विशुद्ध रुपमा भिक्षुणी अथवा अनागारिकाहरु मात्र बस्ने विहार हो । यहाँ अहिले विभिन्न उमेरका गरी लगभग २० जना जति गुरुमांहरु बस्छन् । उहाँहरुको अभिभावक गुरु र नेतृ भनेको धम्मावती गुरुमां नै हुनुहुन्छ ।
यो धर्मकीर्ति विहार एउटा भवन मात्र होइन । यहाँ हरेक दिन जस्तै कुनै न कुनै धार्मिक एवं सामाजिक गतिविधिहरु सञ्चालन भइरहेको हुन्छ । त्यस्ता गतिविधिहरुले नै यस विहारलाई जीवन्त बनाएको छ । यसको श्रेय उनै श्रद्धेय शासनधज धम्माचरिय, अग्गमहागन्थवाचक, पण्डित भिक्षुणी धम्मवती गुरुमांलाई नै जान्छ ।
नियमित बुद्धपूजा हुनु भनेको विहार जीवन्त हुनु हो । यहाँ हरेक महिनाको संक्रान्ति, पूर्णिमा, औंसी, शुक्लपक्ष अष्टमी तथा कृष्णपक्ष अष्टमीका दिन गरी पाँचपल्ट विशेष पूजा भइरहन्छ । अन्य समयमा भन्दा यी दिनहरुमा उपासक उपासिकाहरुको घुइँचो बढी लाग्छ भने यी दिनमा अधिकांश समय धम्मावती गुरुमांले नै बुद्धधर्मको सैद्धान्तिक पक्ष र सामाजिक समस्याहरुको समाधानका विषयमा धर्मदेशना दिने गर्नुहुन्छ ।
यसबाहेक काठमाडौं उपत्यकाका बौद्धहरुले श्रद्धापूर्वक मान्ने गुंला महिनामा महिनैभरी बुद्धपूजा र धर्मदेशना पनि हुने गर्दछ । अनि विहारकै विकासमा आफ्नो जीवन अर्पण गर्नुभएकी धम्मावती गुरुमांको जन्मदिन गुरु पूर्णिमाको अवसर पारेर साप्ताहिक विषेश कार्यक्रम चलाउनु पनि धर्मकीर्ति विहारको विशेष पक्ष हो ।

 

यहाँ बौद्ध युवाहरुको धर्मकीर्ति बौद्ध अध्ययन गोष्ठी छ जहाँ उनीहरुले बुद्धधर्म सिक्ने लगायत अन्य विभिन्न श्रृजनात्मक कार्यक्रमहरुको आयोजना हुन्छ । यहाँ हरेक हप्ता जस्तै बुद्ध धर्मका बारेमा अध्ययन, अध्यापन, प्रवचन आदि चलिरहन्छ । अझ बेलाबखतमा भारत, चीन, श्रीलंका, म्यानमार, थाइल्याण्ड, रसिया, संयुक्त राज्य अमेरिका जस्ता देशका बौद्ध विद्वानहरुको प्रवचन एवं अन्तरक्रियाहरुको कार्यक्रमको पनि आयोजना हुन्छ । ती मध्ये म्यान्मारकी स्टेट काउन्सिलर तथा नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता आङ साङ सुकी हरेकपटक नेपाल आउँदा धर्मकीर्ति विहार आएर धम्मवती गुरुमांको अगाडि घुँडा टेकेर जानु भनेको सम्पूर्ण बौद्ध जनको लागि गौरवको कुरा हो ।

 

विसं २०२९सालदेखि धर्मकीर्ति नामक बौद्ध मासिकको प्रकाशन यहीँबाट भइरहेको छ । यसैबिच यहीँबाट नेपाली, नेपालभाषा र अंग्रेजी गरी ३००वटा भन्दा बढी पुस्तकहरुको प्रकाशन भइसकेको छ ।
विभिन्न उमेरका उपासक उपासिकाहरुको रुचिलाई ध्यानमा राखेर यहाँ धर्मकीर्ति बौद्ध ज्ञानामाला भजन खलाः स्थापना गरी बेला बेलामा सांगीतिक माध्यमबाट बुद्ध शिक्षाको प्रचार गर्न पनि यो विहार अग्रसर भएको छ ।
समय समयमा यहाँ युवतीहरुलाई ऋषिणी प्रवज्या तथा युवाहरुलाई श्रामणेर अल्पकालीन प्रवज्या दिने जस्तो कार्यक्रमहरु आयोजना गरिन्छन् ।
यहाँको स्वास्थ्य क्लिनिकमा बेलाबेलामा स्वास्थ्य शिविरहरु पनि सञ्चालन हुने गर्दछ । यसबाहेक विभिन्न स्थानमा स्वास्थ्य शिविर, रक्तदान कार्यक्रमहरुको आयोजना हुन्छ भने प्राकृतिक प्रकोपको बेलामा यथाशक्य राहत वितरणको कार्यक्रम समेत यहाँका सदस्यहरुले गर्ने गर्दछन् ।
यसका साथै बालबालिकहरुलाई आधुनिक प्रणलीद्वारा बुद्धशिक्षा दिने उद्देश्यले धर्मकीर्ति शिक्षा सदन नामक प्रि स्कुल पनि यहीँबाट सञ्चालन गरिएको छ ।
८६ वर्षका टेक्नुभएका धम्मावती गुरुमां आज पनि यस विहारको सबै जसो कार्यक्रममा नेतृत्वदायी भूमिकामा हुनुहुन्छ । अरुले जिम्मा लिएको कार्यक्रममा समेत आवश्यक सररल्लाह दिनुहुन्छ । उहाँको हौसलाले नै यहाँका गुरुमांहरु तथा उपासक उपासिकाहरुमा जोश र जाँगर पैदा हुन्छ ।
धर्मकीर्ति विहार अब एउटा विहार मात्र रहेन । यहाँ आउने दाताहरुको विशेष पहलमा काठमाडौंका विभिन्न स्थानमा नयाँ विहारहरु बन्ने क्रम बढेको छ, जसलाई धर्मकीर्ति विहारका शाखाहरुको रुपमा समेत लिन सकिन्छ । ती विहारहरु यस प्रकार छन् ः
ड्ड पद्मकीर्ति विहार कमलपोखरी
ड्ड धर्मकीर्ति बसुन्धरा विहार, बसुन्धरा
ड्ड निर्माणमूर्ति किम्डोल विहार, किम्डोल स्वयम्भू
ड्ड सुलक्षणकीर्ति विहार, चोभार तथा
ड्ड गौतमी भिक्षुणी विहार, लुम्बिनी
यसप्रकार यहाँ समय समयमा विभिन्न समुदायका उपासक उपासिकाहरुका लागि समयानुकूल र आवश्यकता अनुसारका कार्यक्रमहरु भइरहन्छ । र यसको बारेमा यहाँ विस्तृत जानकारी दिन नसकिएतापनि त्यस्ता कार्यक्रमहरुले यहाँको स्थानीय समाजमा धर्मका छाप छोड्न र समग्रमा नेपालमा बुद्धशासनलाई नै चीरस्थायी बनाउन उल्लेखनीय भूमिका खेलिरहेको सर्बविदितै छ ।
यसरी हेर्दा नेपालको थेरवाद बुद्धधर्मको प्रचार प्रसार गर्न तथा अशिक्षित र एकदम परम्परागत जीवन बिताइरहेका स्थानीय नेवार समुदायमा बुद्धधर्म भनेको कर्मकाण्ड मात्र होइन बुद्ध भनेको कुनै काल्पनि देवता होइन र उहाँले सिकाउनु भएको शिक्षा जीवनोपयोगी र वैज्ञानिक पनि छ भन्ने तथ्यलाई स्थापित गर्न यस विहारले ऐतिहासिक भूमिका खेलेको छ भन्दा अत्युक्ति हुनेछैन ।

बाेधी टिभी डट टिभी

Sunday, April 18, 2021

बागद्वारया लखय् नेवाः सभ्यता


 राजेन मानन्धर

सुथसिया न्याताः थात । मोबाइलचिया अलार्म न्यात, त्यांग्रां त्यांग्रां । मछिं मछिं ल्हाः पिकानाः धकिं चिइका स्वया । धुमधाम वा वयाच्वन । वन का बागद्वार — मन मनं धया । अले सिलखं हानं ख्वाः तपुना । 

खुताः थायेवं हानं पिने स्वयां वा तसकं ला मवः, कःसि जक प्यानाच्वन । आः धाःसा धर्मसंकट हे धाये का । थौं २०२० या मार्च ७ । बोधि टिभीया पासापिं मुनाः बागद्वार वनेगु यानातयागु । न्हाचःला वा वाः धयां पार । आः ला मवनां मजिल । 

थःत तयार यानाः टेकुइ वनाः पियाच्वना । वा वःगु त्वह दत, छम्ह छम्ह यायां धिकिहिं वल । हानं लँय् नं सुयात सुयात काःवनेमानि हँ । १२ किलोमिटर पुलाः जिपिं भुइजःसिइ थ्यन । शहरं छकलं गांया वातावरण । गां छु धाये, थन नं मत्यवं शहरी ख्वापाः पुनाः लाखय् खानाच्वंपिं च्वःनिप्वःया छेँत । दक्वसित येँय् च्वनेमाःगु ल्वय्या लिच्वः खः थज्याःगु हहतिउगु शहरीकरण । वंथाय् छेँ, च्वंथाय् छेँ । थःत जक छेँ दनां गाःला? निखलः स्वखलः बालं नं तये हे माल ।

अनं थाहां वनां लँ स्यनाच्वन, धलान यायेत्यंगु हँ । मछिंमछिंथाय् जग्गा न्यानाः छेँ दनेगु अले लँ बांलाकेमाल धकाः छेँ दनाच्वंवःपिन्सं सरकारयाके माग यायेगु, करपनिगु जग्गा त्यलाः लँ तबाला याकेगु । अज्याःथाय् धाःसा धमाधम निर्माण जुयाच्वनी, तर कोर एरियाय् धाःसा धः तज्याःसां लां लां तकं दयेकःवइमखु । झीगु पहुँच सरकारय् मदुगु वा झी जनप्रतिनिधिपिनि क्वँचय् स्यःमदुगुया थ्व स्वयाः मेगु दसु छु दइ?

शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज मुहान पोखरी थ्यंबलय् १० ता हे थात । लिक्कसं नेपालय् बुद्धं बियाबिज्याःगु विपस्सना ध्यानया प्रचार प्रसारय् ऐतिहासिक योगदान बिउगु संस्था धर्मश्रृंग लुखा तक मचायेकुसे च्वनाच्वन । अन हे दूगु छगू रेष्टुरान्टनय् च्या आलु नयाः जिमिसं जिमित तयार याना । वा फुतिफाति वया हे च्वनतिनि । थय्क स्वयेबलय् जितःला तसकं चिकुइथें च्वनावल । तर नं जिगु बागद्वार वनेगु संकल्पं थःत क्वाका । 

शहरया हुलमुल, वंथाय् च्वंथाय् धू, कुँ व फोहरयात जक मिखाय् परके मालाच्वंपिं जिपिं कथित शहरियात यक्व लिपा अज्याःगु मानवनिर्मित वातावरण स्वयाः तापाक्क धाथें प्राकृतिक अले प्राकृतिक जक सौन्दर्यया रसपान यायेत पलाः छिनाच्वना । 

भाग्य धाये वा संस्कार । जिपिं शहरय् बूपिं, गांया परिवेशलिसे बांलाक भ्यलय् पुनेमखंपिं । थथे जंगलय् वनकि खनीगु हे वांगु जक । थी थी सिमा, झाः, सि, स्वां अले घाँय् । थन थ्यनकि जितः छगू कथं लघुताभासं त्याप्प ज्वनीगु । न जिगु दोष, न जितः भाय् स्यंपिं मांबौया दोष वा न जिगु मांभाय्या हे दोष — थज्याःथाय् थ्यनकि जिगु न्ह्यपुं जितः हे न्यनाच्वनी, थुकियात छु धाइ, थुकियात छु धाइ । जिकय् शब्दया कमि महशुस जुइ । अन च्वंगु अधिकांश सिमा, सिसाफल, स्वांया नां सिइमखु जिं । जिं जितः तसकं गरिब तायेके । जिगु लागि ला व दक्व वाउँगुया वाउँगु जक हे जुइगु । सिमा धायेसः, दं धायेसः, कचा धायेसः, बु धायेसः, अले स्वां वा सि जक धायेसः । मेगु दक्व वाउँगु जक । ब्वनातःपिन्सं ब्वनामतःपिन्त हाकुगु आखः मामेय् बराबर धकाः हिस्याइगु, जितः थन वाउँगु दक्व हः बराबर धायेमाःथें च्वनावइगु । 

खयेत ला जि भाषाविद मखु । अथेसां जितः ताः, झीगु भाय् ललितकला, बास्तुकला इत्यादि विषयय् तसकं तःमिसां वनस्पतिया ख्यलय् धाःसा धसकं गरिब । जि ला मसःम्ह हे धाये, तर सःसिउपिं विद्वान साहित्यकारपिन्सं नं थःगु साहित्यिक रचनाय् स्वां, सिमा इत्यादिया नां व उकिया प्रक्रियाया विहंगमता ब्वःगु खनेमदु । रोमान्टिसिज्मया छगू धिसिलाःगु थां धइगु हे स्वां, सिमा व प्रकृतिया वर्णन खः, तर झीगु साहित्यय् थ्व छगू ह्याकुंवंगु हे पक्ष थें च्वं । थः जक बल्लाः, थः जक त्यागु खँ ल्हानाजुइपिं कतिलाःपिं समालोचकपिन्सं थ्व खँयात कुलातःगु नं जितः लुमं मजू । 


जिपिं मुक्कं झिंखुम्ह । गुलिं मलाः, गुलिं मफु, जिपिं हे जक वनेखंपिं जुयाच्वना । न्हयइपुकाच्वना । आःला हरेकसिया ल्हातिइ मोबाइल, हरेक मोबाइलय् क्यामेरा । न्ह्यःने दूगु दृष्य खुयाकायेगु छगू ज्याभः । अले थःगु ख्वाःपाः, न्ह्याक्व स्वःसां यइगु । थःत थी थी पृष्ठभूमिया न्ह्यःने थनाः सेल्फी कायेगु नं छगू शौख थें, अझ रोग थें । जितः नं जि तसकं यः आः । न्हापा भारत, कोरिया, सिंगापुर व जापानय् चाःहिलाबलय् तक थःगु फोटो काये मयःजितः । आः ला थः हे वँय् थें च्वनाच्वनीगु, थम्हं थःगु सेल्फी कयाच्वनेबलय् । खनं सुनां नं जितः लुममंकूसां जिं ला लुमंकेनि । जि हे छम्ह ला दु जिमि स्याःन्याःम्ह पासा । जितः हे क्यनेत सां जिं जितः मोबाइलया क्यामेराय् उगुंथुगुं अले थःत स्वथनाः वनाच्वना । 

ख्वाउँसे च्वंगु जिउगु हे मखु । निभाः ला त्वइ हे ख्वाः मवः । दक्वस्या ख्वातूगु जाकेट फिनावल, जि जक न्हिनय् निभाः हे त्वइ धकाः जान्या जुयाः सालुगु वसतं गाकाम्ह । दुनें दुनें ख्वाउँख्वाउँ धयाहल । निभाः धाःसा जितः बुकेत धकाः हे सुलाच्वन । 

नेपाली सेना पाः च्वनाच्वनीगु शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जया लुखानिसें छघौत्या तिया प्यंगू किलोमोटर तबालागु लँ धुंकाः जिपिं दिना । हाइवे थजाःगु मोटर वनीगु व राष्ट्रिय निकुञ्जया लँ सिथय् ल्वहँया तगिं तगिं, त्यानुकी ख्वाः वयेक हे तस्वाः । अन हे च्वयातल नागि गुम्बा वनेगु लँ धकाः । का, आः त्वानाः स्याक्क तँ गयेगु पाःवल धकाः जिं जिगु तुतियात खँ थुइकाबिया ।

स्वये हे यइपुसेच्वं सिमन्तिं दयेकातःगु तगिं । सरकारं ला दयेकूगु खइमखु थ्व । थन च्वय् हे नागि गुम्बा । लँ नं यचुसे च्वं, गनं न्ह्इपुगु थासय् थ्यनीन धइगु आभास अथें अथें हे बिउ ।

हिमाली बुद्धधर्म कथं आनी वा गुरुमांपिनिगु लागि जक दयेकातःगु विशाल गुम्बा । निघौ न्यासि मवयेकं गनं नं वये मजिउगु थ्व छगू कथं अनकन्टार पहाडय् थपाय्जि तःधंगु गुम्बा दयेकेगु चाःचू खँ मखु । अपा छपा तक नं अनंनिसें ल्ह्ययाहयाः दयेकेमाः । मसिउ थ्व धर्म धइगु नं गज्याःगु । धर्मय् वनेत सयेके सिइके माः, सयेकेसिइकेत अज्याःगु सयेकेगु थाय्, अथे धइगु गुम्बा माः धइगु ला सिउ तर थन थज्याःगु गुम्बा दयेकेगु धेंधें बल्लाः हे जुयाच्वंगु दु । छखें स्वयेबलय् बुद्ध जन्मेजुयाः नं बुद्धधर्मं हा कायेमफयाच्वंगु, खालि ९ प्रतिशत जक जनता बौद्ध जुयाच्वंगु देशय् थथे बौद्ध पहिचानया ध्वाँय् ब्वयेकीगु गुम्बा, विहार, चैत्य इत्यादि दयेकूगुयात च्वछायेमाः । थ्व हरेक बौद्धया शान खः धकाः धायेमाः। 



लँय् छम्ह निम्ह नच्चापिं आनिपिं नापलात, ख्वालय् शान्त भाव दु, सन्तोषया ध्वः दु । उमिसं सयेकेमाःगु सयेकाच्वनसा झी उमिसं थम्हं सयेकागु ज्ञान आः गां गामय् वनाः इउँवनी धकाः आश कायेथाय् ला दु नि । छम्ह ज्याथि जुइधुंकुम्ह मिखा छपा बांलाक कनेमफुम्ह आनि थःगु क्वथां पिहाँ वल । जिं मुसुक्क न्हिलाः वन्दनायाना । जितः वयागु मुसुका लित वल ।

झिंनिताः थायेधुंकल । निभाःया अत्तापत्ता मदु । प्यखेरं धुम्म जक । थुलि चकंगु थासय् वयाः प्यखेरया दृष्यावलोकन जुइ धकाः च्वनां ला फ्वसाह्वःगु बरां थें जुल । छपाःनिपाः फोटोकया गुम्बाया तिनातःगु खापा वयेक । चुन गोङ नाङकी योङसाल लिङ धाइगु जुयाच्वन थुकियात थन ।

अन. जिपिं चिकीचाधंगु खापा चालाच्वंथासं थाहाँ वना । स्वाहानेया तगिं ला न्हापा हे दूगु थें च्वं । पुलांगु, अले धिसिलाःगु । गनं गनं सिमाय् कताकाः ब्वयेकातःगु रंगिचंगि ध्वाँय् स्वयेबलय् मन सिचुसे च्वं । उकिइ सँय् आखलं च्वयातःगु मन्त्रं थन दक्व गुँ हे पवित्र यायेमा, थन लँय् जूपिनिगु नुगलय् नं बुद्धया छाप छकःसां तयेफयेमा ।

पलाः न्ह्याना हे च्वन । सुं न्हयःने, सुं लिउने । स्वाहाने थें तस्वाःगु तँ गयेगु स्वयाः जवं खवं गनं माथं वंगु थाय् तकं मदु । प्यखेरं सिमासामा जक । निभाः त्वःगु हे खनेमदु, निभाः त्वइख्वाः नं मवः । छखें ला निभाः मत्वःगु नं पाय्छि हे जुल । मखुसा थन चःति नाःनाः वयेक थाहाँ वनेफइगु जकं खःलाथें । अथे ला न्हाचाः चिकु चिकु धाःपिनि हे लं अप्वः जुयाः छपाः छपाः यानाः त्वताः वयाच्वंगु खना ।

भचा भचा त्यानुयावल । खःला मखुला धयाथें थःगु मन त्याकाच्वना । छथ्वः स्काउटया मस्त चाकःलिं च्वनाः खँ मुइकाच्वन । उमित ला त्यानु मजू जितः जक छाय् त्यानुइ धकाः थःगु मन बल्लाका । पलख भचा चकंगु थासय् झासु लना, म्हिचां उगुंथुगुं लिकानाः पाकापुकु नया । न्हापा थ्यंपिंन्सं लिपा लाःपिन्त पियाच्वनेथें जक जुल । दक्व नाप लायेवं हानं दक्वं जुरुजारुं दनाः लँ लुइका ।

मनूत थन न्ह्याबलें वइगु ला मखु, तर वल कि छुं न छुं याना हे थिकी । थन उखें थुखें खनेदयाच्वंगु चाउचाउया पाकेट, पान गुटखाया पाकेट अले मेमेगु प्लास्टिकं व हे धयाच्वंगु दु । न्ह्यःने लाःथाय् फोहर वांछ्वयेमते धकाः ला च्वयातःगु खनागु, थन छथाय् निथाय् ला प्लास्टिकया बोटल तयेगु जालीया बाक्सा नं खनागु खः तर व हे नं जाः, अले मेगु फोहर वांछ्वयेगु थाय् छगू किलोमिटरया दुरीइ छगू तकं मदु । ल्हातिइ च्वंगु फोहर बँय् कुतुं मवनीगु नं गय् ?

हानं पलाः न्ह्यात । लँ अथे हे ल्वहँया तगिं तगिं जक । सुनां जक दयेकल जुइ थ्व गोचर हे मदूगु थासय् थथे मिलेजुइक ल्वहँ तछ्यानाः तगिं ? श्रद्धाया सीमा मदु । वनेगु व हे छगू बागद्वार हे ला खःनि । अन वनेत सुनां जक थथे मिहेनत यानाः दयेकूगु जुइ । वयात लाख लाख पुण्य वनेमा, वया परिवार दक्वसिया भिं जुइमा धकाः मनंतुना । 

तल्लो देउराली धाःथाय् थ्यंबलय् २ताः थात । बागद्वार थ्यंकेत अझ घौछि हे मानि । प्वाथय् नं भचा भचाः सितार थाःगु महशुस जुल । थःथःगु म्हिचाय् तयाहयागु छु छु खः लिकानाः नयेगु ज्या जुल । थःगु बिचाः थः बाहेक मेपिं सुनां वयाः याःवइ ?

तकुस्वां छफ्वः जिगु ल्हातिइ च्वंवल । नुगः लय्ताल । स्वां धइगु हे अज्याःगु । व थःगु मां चबुनाः सुयागुं थःगु ल्हातिइ वल कि तिनि झी लय्ताइगु । वयागु ज्या हे थः सिनाः झीगु ख्वालय् मुसुकाः पानाबिइगु । मतिनाया चिं धाइ नि । गुलिस्यां मतिना बिइ, गुलिस्यां स्वां । धाथें स्वां छाय् बांलाइगु जुइ? अले व स्वांयात बांलाः धकाः झीगु मिखायात सुनां कनाबिउगु जुइ? सुन्दरता धइगु व बस्तु लाकि झीगु सामाजिक मान्यता जक? मखुसा सत्यम् शिवम् सुन्दरम् धाःथें सुन्दरता साश्वत् जुइमाःगु मखुला? तर यथार्थय् छम्हसित बांलाःगु वा यःगु बस्तु वा मनू हे नं मेम्हसित मययाच्वनी । 

जंगल झन् झन् ख्वातुयावल । वाउँगुया वाउँगु जक, खिउँसे हे च्वंक । सिमा झन् झन् ततःमा, बँय् वाउँका घाँय्या लासा, कि मखुसा वथं गयाच्वंगु जक । मनूया किचलं मखलकि बनस्पति नं बांलाक सइगु वा ह्वइगु जुयाच्वन । थ्व हे थासय् न्हियान्हिथं मनूत ग्वाः ग्वाः वल कि जक थनया वातावरण गथे च्वनीगु जुइ । अझ लछिलिपा खाइसंल्हूबलय् ला बागद्वारया मेला हे दु, मेबलय् गबलें मवइपिं नं पुण्य कमेयायेत धकाः सां थन वइ । सलंसः हे खाइ । थज्याःबलय् थनया थ्व सुनां नं थियातकं मतःगु बनस्पतिया हाल गथे जुइगु जुइ धकाः ग्यासे वः । मनू व वातावरणया थ्व द्वलंद्वः दँ पुलांगु युद्धया निरन्तरता ला खःनि विकास धइगु । सन्तुलन तयेफुसा निम्हं त्याइ, मफुतकि निम्हं बुइ । विश्वय् वन विनासया कारणं मनूत द्यानाच्वंगु ला दक्वस्यां हे खनाच्वंगु दु । 


वाउँगुया वाउँगु जक स्वयावयाच्वंगु जिगु मिखाया न्ह्यःने छुं तुयुगु बस्तु वल स्वता थाइथें च्वंकाः । खः, छखा छतँचा जाःगु छेँ धायेला तहरा धायेला । दथुइ जस्ताया खापा दूगु लुखा, जवं खवं छपाः छपाः झ्याः । स्वजु लाकां पिने त्वःतातल, हाःसः दु दुने । उखे हानं सँय्तय्गु गुम्बाय् थज्याःगु ध्वाँय् प्यनातल । जिगु पलाः उखेहे स्वल । झीथाय् प्याखं हुइकेगु दबू थज्याःगु, चाकःलि चाकःमत, अन दथुइ शिवलिङ्ग दुथाय् हे ध्वाँय् प्यनातःगु जुयाच्वन । निपलाः न्ह्यःने लायेवं दथुइ पुखू दूगु छगू ध्याकुन्चाय् लाःगु तीर्थ जिगु न्ह्यःने वयाः ध्याप्पा याःवल । थ्यन खनी का जि बागद्वार । सुथय्निसें गन गन जुइ, गज्याःगु गज्याःगु जुइ धकाः च्वनाच्वनागु, थःगु मिखाया न्ह्यःने दंवःबलय् यः मयः हे धाये मफुत । 

भचा संयमित, भचा सशंकित अले भचा उत्साहित जुयाः जिं पलाः न्ह्याका । गबलें निभालं मखइ थज्याःगु, न्ह्याबलें नकतिनि वा वःगु थें बँ प्यानाच्वनीगु थासय् लाः व स्वनिगःया सभ्यता दयेकूगु बागमति खुसिया उद्भव स्थल । दथुइ प्यकुं लाःगु पुखू छगू, हितिं वःगु लः मुनेगु थाय् जक । दथुइ नकतिनि सयेकाच्वंम्ह कलाकारं ज्यानातःगु थज्याःगु महाद्यःया मूर्ति । कलाकारिताया भ्याः भचा हे किनामच्वंगु । 

खवय् पर्यटकतय्गु निंतिं निगू बोर्ड । अन भचा थुखे फःचा । अन न्हूगु पुलांगु उगुं थुगुं द्यःतय्गु चिचीधंगु मूर्तित — शिवलिङ्ग, नागनागिनी, सूर्य व मेमेपिं । अनं व हे हिति — धुंयागु ख्वाः वयेक दयेकातःगु हितिख्वाः, । मनूया थें ज्याःगु मिखा, म्हुतुइ पाइप तयाः लः हायेकातःगु, उलि तधाः मजू लः । उखे निगःस्वंगः शिवलिङ्ग, अले आखः सिइमदयेधुंकूगु शिलालेखत । मेखे ततःग्वःगु हे नेवाःतय्सं स्वनिगलय् थापना याइगु थज्याःगु निगः चैत्यत । 

जात्राबलय् सा थन पलाः तयेथाय् दइमखु जुइ । थन आः धाःसा सुं मनू हे मजू । तीजक ग्याग्यां धुँया म्हुतुइ ल्हाः यंका । ह्वाइँक वांन्यानाः लापाँय् लिकाइला धकाः ग्याः । तर छुं मयाः । लः च्वापु थें ख्वाउँ । छफासः लः कयाः म्हय् ह्वलेथें यानाः । म्हय् छकलं शान्त व निर्मल भावनाया संचार जुल । जि धन्य जुल ।

बागमति । नेवाःतय्गु सभ्यता हे बागमति धाइ । बागमति थन बुयामवःगु जूसा नेवाः सभ्यता हे दइमखुगु जुइ नेपालय् । नेवाः सभ्यता मदुसा विश्वय् नेपालयात गथे यानाः म्हसिइकीगु जुइ । गजब मखुला, थ्व हे बागमतिया उद्भव विन्दु धाये । थनया छम्हूचा लः थनं तुलुतुलु बाःवनाः हे झीगु बागमति खुसि जुल धाये । तर थ्व बागमति गोकर्णय् वा पशुपतिइ थ्यने न्ह्यः नं यक्व हे बाःवन अले चोभारं क्वय् नं यक्व हे बाःवन । तर थुकिया दथुइ, नेवाःत च्वंगु थासय् जक छाय् थुकिया धार्मिक महत्व दत? छाय् थन हे जक खुसिसिथय् सिथय् द्यःगः, पिठ अले तीर्थ व सतःत दत, अले थन हे जक छाय् मनूया अन्तिम संस्कार यायेगु थाय् दत?

जितः न्यनेमास्ति वइ — धाथें नेवाःतय्सं बागमति दयेकूगु लाकि बागमतिं नेवाःतय्त दयेकूगु ? गन गन बागमति न्ह्यात अन अन सभ्यता दइगु जूसा थ्व हे खुसि लिपा तराइलय् थ्यंकाः अपाय्ब्यागु खुसि जुइ, अन अज्याःगु सभ्यता धकाः धायेबहगु छुं बनेमजुल । अले नेवाःत च्वंथाय् जक छाय् झिंनिगू तीर्थया म्ये? श्राद्ध यायेगु चलन, गुह्येश्वरी, पशुपति, शंखमूल, कालमोचन, राजतीर्थ आदि तीर्थ दत ? हानं थन थन म्वाःल्हुल कि थ्व थ्व पापमोचन जुइ धइगु बाखं नं गथे बनेजुल जुइ? मेगु, यदि खुसि दयेवं हे सभ्यता दइगु खःसा नेपालय् उलिमछि खुसि दु, तर कला, सम्पदा, द्यःगः व महात्म्य बागमतियागु हे जक छाय् बनेजुल? धाथें ला बागमतियात नेवाःतय्सं नां कायेबहजूगु खुसि दयेकूगु खः, मखुसा लः ला थ्व नेपालय् द्वलंद्वः खुसिइ चांन्हिं बाः वनाच्वंगु दु । ग्व ले सभ्यता धायेबहगु बस्ती, कला व संस्कृति?

ल्हातिइ च्वंगु छफासः बागमतिया लः स्वया । लः हे जक । लः थें यचु । तर व हे बागमति झीथाय् थ्यनकि छाय् खिधः जुइगु ले ? न्हापा जूसा झी तीर्थ धकाः सुथय् ख्वाः छकः सिलेत सां बागमतिइ पलाः तयाच्वना, छेँलिइ नौगाः साःगाः दयेकाः थःगु मलमूत्र तकं बुँइ छ्यले सःपिं थौं कमोड तयाः ट्यांकरया लः फ्लश याइपिं जुल । आः कथित शहरी विकास वयेधुनेवं चःबिया झोल व ठोस दक्व तप्यंक बागमतिइ प्वंकेगु चलन वल । झीगु सभ्यता थुकियात द्यः भापिइगु, लिपा च्वंवःपिनिगु सभ्यता, थुकियात थःगु शरिरया फोहर चुइकेगु धः जक भाःपिइगु । 

शब्दया खँ वल । थ्व बागद्वार लाकि बाघद्वार? मनूततय्गु म्हुतुइ म्हुतिइ बागद्वार हे प्यपुनाच्वंगु दु । बाग धइगु बाकया स्वरुप जुइफु, बाक धइगु बाक्य, शब्द, सः । उकिं झीसं मञ्जुश्रीयात नं बागिश्वर धयाच्वना । आः धुँछ्यं छगः तयाः वयागु म्हुतुं लः हयेकेवं थ्व बाघद्वार जुइ ला? अले हरिया छ्यं छुनाबिलकि हरिद्वार जुइला? शब्द शब्द हे जक खः, तर थन विशेष यानाः धार्मिक क्षेत्रय् शब्द शब्दया हे राजनीति जुयाच्वंगु दु । थज्याःथाय् लःलः दुरुदुरु जुइक खँ तिफ्यायेमाःगु दु । मखुसा थनं उत्पति जूगु खुसि छाय् बागमति जुल, छाय् बाघमति मजुल ? मनूतय् सत्ययात म्वय्द्याकाः थःगु तर्कया बलं इतिहास च्वइपिं थन यक्व दयावःगु दु । उकिं ला जुइनि सु सु सांसदत थन एक हजार केजीया गपाय्मछिधिकःम्ह धुँया मूर्ति दयेकेत सक्रिय जुयाच्वंगु धाःगु न्यना । असत्ययात सछिकः धयाः सत्य प्रमाणित याइगु देश थ्व । सचेत मजुसे मगाः । 

अथे हे थ्व द्वार लाकि दुवाः । नेवाःतय् ला पिहाँ वइगु वा मुहानयात दुवाः धायेगु चलन दु । नेवाःतय्सं न्हापां निसें हनाबनातयातःगु थ्व पवित्र तीर्थस्थल नेवाःभासं नां मच्वनेगु अले थन सुं सुं वयाः द्वार धकाः धयाच्वंगु थें तानाच्वंगु दु जितः । खैर, भाषाविद् व संस्कृतिविदपिन्सं मालेकुले याइ ।

४६सालय् बहुदलीय प्रजातन्त्र वयेवं थ्व स्वनिगलय् पिनेयापिं मनूतय्गु आप्रवासन शुरु जुल । गुलिं रोपनीका रोपनी सरकारयाके भ्वंभिं याकाः थःगु यानाकाल, गुलिं दुइचार आना जग्गा न्यानाः काठमाडौंबासी धायेकल, गुलिं ला थ्व हे बागमति खुसि सिथय् बलेचा दयेकाः थःगु गबलें थनाछ्वये मफइगु हक कायम याकल । न्ह्यागु याःसां बागमतियात दोष । 

अले लिपा ला थी थी अन्तर्राष्ट्रिय ग्वहालिया भरय् उखें थुखें बागमति सफा यायेगु धकाः कार्यक्रम दयेकल, अनेक नौटंकी नं क्यन । आःतक अर्बौं ध्यबा खर्च यायेधु.कल हँ । दक्वस्या दक्व सफा जुल तर बागमति धाःसा गथे खः अथे हे तिनि । बागमति धइगु दक्व मन्त्री, सचिव अले येँ महानगरपालिकाया तकं भचा भचा च्वायेगु छगू बचत खाता जक जुयाच्वंगु दु । छखें चःबिया फोहर प्वंकेगु, अले मेखे शनिबार शनिबार क्यामेरा न्हयःने पन्जा न्ह्याना छकू निकू फोहर लिकानाः स्वच्छ बागमति धकाः भासन यायेगु । थुलि दसिनि नेपाली राजनीतिया बुँज्या यानाः न्हय्गू पुस्तायात कमेयाइपिन्त मेगु छु मानि । धन्य बागमति, छं सुयात छु छु माल व व बियाच्वन ।

थ्यन धइगु शब्द नं गज्याःगु । थन तक वयेगु धकाः बान्हि तक स्येँस्येँ वयेक न्यासि वया । थ्यंकेमानि धइगु जक मनय्, गुलि वनेमानि, थाकु अःपु छुं हे मतिइ मदु । तर जब थ्यन धकाः जिगु मनं जिगु तुतियात धाल, तुति ला अन हे भ्वसुलाः द्यनाबिल । छपलाः हे न्ह्याके मफु थें जुइक त्यानुयाबिल । गन्तब्य दयेकातःपिं अथे जुयाः याकनं न्यलीगु । यात्रा अबिरल धइगु मनय् तये मफतकि शरिरं नं साथ त्वःती । थुलि हे का धका, अन ख्वाउँगु फलय् जक छु फ्यतुना, अन ला जिपिं नापं वःपिं पुचःया दुजःपिं सुं हे मदयेक वनातयेधुंकूगु वाःचाल । अनं च्वय् नं वनेगु थाय् दनि खनी । च्वय् भ्यू प्वाइन्टथय् वनेगु हँ । वने ला न्ह्याःम्ह हे खःजि, तर ग्व, अचानक जिं जितः तयार यायेमफुत । 

तर मवसें च्वनां नं जिउगु मखुत । जिमि नयेगु जिं क्वबियातयागु म्हिचाय् नं । जि मवनकि उमि नयेनीमखु, उकिया लागि सां जिं जितः घ्वानाघ्वानाः हे च्वय् थतयंकेत्यना । विमला छम्ह थाकुल, म्हाःल धकाः मवः । 

अनसं छगू गुम्बा दु, सुनसानगु । उकियात त्वःताः जि सरासर ल्वहँया तँ गया । आः ला लँ झन् झन् हे प्याः, गबलें निभालं मखइगु थाय् जुइ थ्व । वा वःगु ला प्वँगाःगु ला, लः लिपुलिपु पलाः भचा थातय् मलातकि थसःपाइ, हरेक पलाः चुलुक्क चुलुक्क वयाच्वंगु दु, पलाः दिकेगु अवस्था मदु । न्याया म्हय् पलाः तयेथें । तर छपलाः द्वन धाःसा भीरं कुतुं वनाः गन थ्यनी, अथवा सिइला म्वाइला हे धाये मफु । यात्रा ला खः । 

१५ मिनेट धकाः च्वयातल, तर ववं बाघौ जाल, गनं थ्यंगु मखु, अथे धाधां हे गनं सिमाया कापिं कापिं निभाःया जलं तय्जु याःवल । धाथें थौ न्हिछि हे निभाःया दर्शन मजूनि । ख्वाउँगु, चिकुगु अले त्यानूगु दक्व हे निभालं नायेकी थें आशा जायावल । धाधां ३.३५ ताः थाःबलय् जिगु मिखां निभाः स्वयेखन । 

न्हिछि पहाड पहाड खोंच खोंच जुजुं वयाच्वनागु । अकस्मात् जिपिं निभालं खःगु गुँया च्वकाय् थ्यन । २७३२ मिटरया फसं जिगु न्यतालय् चुप्पा नयावन । म्हय् न्हूगु रक्त संचार हे जुल । म्हयात न्हूगु जीवन दूगु थें । स्वर्ग धइगु थथे हे ला जुइ नि ।

गजक्क निभालं जितः घय्पुल । ओहो, गपाय्सकं मतिना याःगु जितः । मछालाहे पुक्क । निभाःयात नं जिं घुतुघुतु हे त्वनाबिया । म्हाः मधाः वं नं । न्हिछिया न्हापां निभालं थिउगु जितः थौं । धाथें पियाः तिनि लुइगु मतिना धइगु माकुसे हे च्वनीगु जुयाच्वन । 

अनसं शिवपुरी बाबाया शालिक । थज्याःथाय् थ्यंक सालिक तये हयातल । तर धुँयात कुनेथें खोरय् तयातल । गनंगनंनिसें थन वयाः थःगु तप यायेगु थाय् दयेकल थुकियात । उकिं वयागु नां हे शिवपुरी बाबा जुल । थन वयात विशेष यानाः नेपालभाषाया साहित्यकार ठाकुरलाल मानन्धर व वया काय् गिरिधरलाल मानन्धरं माःगु तक पुरेयानाबिल धाःगु न्यनातयागु । तर आःया संरक्षक जुयाच्वंपिं थ्व खँ कनेत तयार मदु । मेकथं हे इतिहास जुयावनीगु भय दु । 

अनसं नयेगु दयेकाहयागु स्याण्डवीच व मेमेगु नया । कथुं घुतके थाकुसां लुधन । पलख च्वच्वं निभाः मसिउ सुयाथाय् वन । हानं जि याकःचा हे जुल । ख्वाउँसे चिक्कुसे । च्वने नं मछुत । 



नेपाः चीधं धाइपिन्त लिसः । छु थ्व शिवपुरी नेपाः मखुला? छु थ्व चीधं ला? लगभग १५९ वर्ग कि.मि. क्षेत्रय् चकनाच्वंगु दु थ्व राष्ट्रिय निकुञ्ज, व नं नेपाःया राजधानीलिसे प्यपुना हे च्वंगु । धायेत ला थ्व निकुञज पूर्वय् चिसापानीनिसें पश्चिमय् ककनीतक थ्यं धाइ । न्हापा शिवपुरी जलाधार क्षेत्र धकाः थुकियात सन् १९८९य् १४४ वर्ग कि.मि. क्षेत्र कःघानाः दयेकूगु खः, लिपा सन् २००२य् थुकियात शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज धकाः नां बिल । थुकिया दकलय् तजाःगु थाय् धइगु थ्व शिवपुरी शिखर खः, गुयिक जाः २,७३२ मि. दु । 

धयाच्वनेम्वाः, थ्व हे खः स्वनिगःयात लःबिइगु छगू मुख्य दुवाः धइगु । थनं न्हिछिया १० लाख घन लिटर लः झीथाय् वइ । थथे थःगु थासय् लःया दुवाः दयेक दयेकं छाय् मेलम्चीया लः सुरुङ खनाः हयेमाल, व जिं मथूनि । 


निकुञ्जया रुपय् पुवंक संरक्षण यानातःगु थ्व थासय् ३१८ ताजिया झंगः, १०२ ताजिया लापचा व १२९ ताजिया म्हुकंचा जक हे दु धाइ । उलिजक मखु, थन ला ध्वाँसे चितुवा, भालु, चितुवा, रतुवा, बँदेल, गुँभौ, लंगुर लगायत थी थी गुुँइ च्वनीपिं जनावरत नं दु । 

अथे हे थ्व निकुञ्ज दुने हे हिन्दू व बौद्ध धर्मावलम्बीपिनिगु महत्वपूर्ण धार्मिक स्थलत नं लाः । उकिइ मूमूगु धइगु बागद्वार, विष्णुद्वार, तारेभिर, नागी गुम्बा आदि खः । अझ शिवपुरीया उत्तरी लागां ला उच्च हिमालया भव्य दृश्य व दक्षिण पाखें स्वनिगः हे खनेदु ।

पलख नापलाना । पलखं हे वने त्यल । थ्व नाप लाःगु हे खःला मखुला । न पलखं झसंग वंक न्ह्यलं चाइगु ला ? गुगुं गुगुं नापलाना धइगु अज्याःगु जुइ, पलख जक हे मिखा चूलाःसां जीवनकाछि नापं ह्वनाथें मतिनां जायाच्वनी । शिवपुरीं नं जितः उलि हे माया बिल । जिगु गाच्वय् हे मन्ह्यंक । लिपा हानं गबलय् वया मुलय् फ्यतुइ खनी मसिउ । पलख सां जिं वयागु मतिनाया सवाः कया । थ्व सवाः जिगु नुगलय् सदां ल्यनाच्वनेमा । थुलि मतिइ तयाः त्यानुचाःगु तुतियात कुहाँवनेपाखे न्ह्याका ।

नःलि ११४१ चिल्ला ल्याखय् पिदंगु



Wednesday, January 13, 2021

त्रास (चिबाखं)

 




त्रास 

राजेन मानन्धर


वीर नारांया न्ह्यः हे मवः । झिंछताः थात । पिने न्यनां न्यनेमजिइक त्वति हालाच्वन । न न्यनाच्वन, हावलासा त्वयाच्वन, वा झ्वामझ्वाम वयाच्वन । खाताक्वय् चिपाःगु लासाय् वया तिरिमय्जु न्ह्यः सः वयेक द्यनाच्वन । 


ओहोसा । न्यासःम्हं मल्याक ला सिइ हे धुंकल । मफुपिं ला स्वद्वः थ्यनीन हँ । देसय् दकलय् असुरक्षित थाय् हे स्वनिगः । लँय् मनूत जुइमखु । अथेसां त्याः त्याः मनूतय्त सरकारं हे स्वनिगलय् तयेहयाच्वन ।


दुइतिहाइया जब्बर सरकार । जनतां त्याकाछ्वःपिं मन्त्रीत अध्यादेश, वासःसामाग्री आयात, सुकुम्बासी, कालापानी, उपचुनाव आदि खँ ल्हाल्हां लिमलाः । जनतायात गणतन्त्र ल्यंकातयेमाल धकाः भासन यानाच्वन ।न्हिंन्हिं सरकारया पाखें भौचा चिनाः पत्रकार सम्मेलन ।


मनूत फेसबुकय् थी थी खँ ल्हानाच्वन । गुलिस्यां चीनं दयेकूगु हँ, गुलिस्यां अमेरिकां हँ । थ्व हे स्वकःगु विश्वयुद्ध हँ । वासः लुत हँ, मलूनि हँ । गुलिस्यां सरकारयात ब्वह बियाच्वन, गुलिस्यां च्वछायाच्वन। ख्वयाच्वनेगु स्वयाः म्ये हालाच्वने धाइपिं ।


उखे आर्यघाटय् सिइपिं झ्वःझ्वः उनातल । क्वय् खुसिइ ग्वःम्ह ग्वःम्ह ला ल्यहेँबुयाच्वन — गुलिस्यां द्यवः दु, गुलिस्यां मदु । गुलिगुलिस्या ला खिचां ल्हाःतुति हे स्वाहायेकायंकातयेधुंकल । च्वय् इमात मन्दः मन्दःकया हालाच्वन । 


ततःधंगु अस्पतालय् कोरोनाया बिरामी मकाः । सरकारी छगूयां छगू अस्पतालय् जक खँक्वस्या भरोसा । व नं अन थ्यन कि सिइम्हसित थें व्यवहार याइगु । थिइ तक माली धकाः हे ग्याः डाक्टर व नर्सत । पिने छखलः डाक्टरत नाराबाजी यानाच्वन ।


बुराबुरिपिं ल्वगितय्त ला मेशिनय् दुछ्वयातःगु दु । मू हायेकातःपिं दुगुचात थें खाःया झ्यालं पुलुपुलु जक स्वयाच्वंगु खनेदु । उमित स्वयेत तकं सुयां मलाः । सित धइगु संकेत वलकि अनया ज्यामिं पिने तयातःगु बाकसय् उमित स्वथनी, अले पिने तयेयंकी ।


प्लास्टिकया लनं आंग्सानिसें पालितकं भुनातःपिं डाक्टरत व नर्सतय्सं हथाय्पथाय् चाचां मेपिं ल्वगितय्त माःगु जिउगु तक यानाच्वन । मेशिनया पाइप हयाः उमिगु ख्वापालय् तिकातःगु दु, उपिं वाथावाथा कनाच्वन, घितिक्क घितिक्क सासः ल्हानाच्वन । न चबू, न त बांलाक सासः हे दुहाँ पिहाँ जुयाच्वन । मिखा मचाः, तर उमिसं छ्यं संकाः म्हाः, मयः धकाः संकेत यानाच्वन ।

उमिगु न्ह्यःने द्यः जुयाः दनाच्वंपिन्सं उमित थाथामाथा हे यायेथें उखें थुखे, थुखें उखे यानाच्वन । दक्व दक्व विवश । मम्वाइपिन्त तकं आः छिमित वासः यायेमखु धाये फूगु अवस्था मदु । 


अस्पतालपिने सिइपिं मनूत बाकस बाकसय् पँचिनातल । ल्ह्ययाः यंकीपिं तकं मदु । उमि थःथितिं तकं स्वःमवः । खुसिइत ल्ह्ययाःयंकेत क्रेन हयातःगु दु । ट्रकय् जायेक दत कि व ट्रक वनी, मेगु न्हयःने च्वंवइ । सुं छम्ह धकाः न्हयःने मदु, सुयां ल्हातिइ स्वां छफ्वः तकं मदु । 


लँय् मनूतय्गु किपालु तकं मदु । गनं छेँय् झ्याः चाः धइगु हे मन्त ।थ्व देय् ला मसां ला, कि गनं निर्जन जंगल जकं ला । अपाय् अपाय्खागु छेँत । बालं च्वनीपिनिगु संगठनं आः कोरोना बांलाक क्वमलाःतले बालं बिइमखु धाल, सरकारं नं उमिगु हे पँ लित । छेँ दुपिनि अंगः फ्ययेला धलिं वां न्यायेला धकाः च्वनाच्वन । गनं छगः जाकि कुतुं वःगु मखुत । हितिं लः महायेधुंकल । 


मोबाइलय् सः वल, वया न्ह्यलं चाल । इटलीइ च्वनाच्वंम्ह काय्या सः वल — “यबाः । मफुत । फ हे मफुत जिं। जिमिसं बाःया छय्यात म्वाके मफुत । बाःया भौयात नं अस्पतालय् तयाथिका, वयात नं लितहयेफइमखुत । जि थन हे च्वने लाकि लिहाँ वये?”


चिबाखं कासाय् दुतिनागु । नःलि 2021 जनवरीइ प्रकाशित जूगु ।


Tuesday, January 12, 2021

गुकथं स्वयेगु नेवाःतय्सं कथित एकीकरणयात?



राजेन मानन्धर

इतिहासय् ला च्वयातःगु मखं, तर थन थथे धाइगु – पृथ्वी नारायण शाहं येँ देय् हताः कःवःबलय् थन हे च्वंपिं नेवाःतय्सं देय् ध्वाखा चायेका बिउगु हँ, अले व थथे अःपुक वयाः देय् त्याकाकाल हँ । अथे यानाः सां न्ह्याथे यानाः सां येँ देय् त्याका काःगु कालं जुल । थ्व खँ २५० दँ जुइधुकल, तर थौं नं झीगु जःखः थथे शत्रुयात ध्वाखा चायेकाबिइगु खनाच्वना । थ्व गजबगु पहिचान खः नेवाःतय्गु । 


नेवाःत, मेमेपिं नेपालीत अले विदेशीत नं नेवाःत तसकं कलाकार, धर्मात्मा, व्यापारी, नम्रस्वभाव अले मेमेगु छु छु धकाः बयान यानातःगु न्यनाः झी फुरंग जुयाच्वना । तर व स्वयाः नं नेवाःत धइपिं इमान जमान मदुपिं, पास्यायेमत्यःपिं, काय्मियाः च्यः न्याइपिं अले हलुवा वा गोबर नं छुटेयाये मसःपिं धकाः सुनां धाल धाःसा झी उकियात गलत धकाः धायेगु अवस्थाय् मदु । कमसे कम थ्व दँय्दसं पौष २७ कुन्हु राज्य स्तरं अले गांगामं वयाच्वंपिं मनूतय्गु संस्थां हनीगु कथित एकता दिवसकुन्हु छर्लङ्ग खनेदइ । 


पंचायत ला पंचायत हे जुल । अबलय् त्वाःत्वालं, स्कुल कलेजं नं एकता दिवस धकाः ध्वाँय् ज्वंकाः व पृथ्वी नारायण शाहयागु तसबिर ज्वंकाः सिंह दरवार न्ह्यःने यंकीगु । आः नं छपुचःचा सां मनूतय्सं थुकुन्हु लाकाः सराद याना हे च्वंगु दनि । उपिं ला २५० दँ न्हयःतिनि नेपाली जुइखंपिं, उमिसं ला अथे याइगु हे जुल । तर झी, नेपाःमित ला म्होतिं नं निद्वःदँ निसें सुयागुं गुलामी यायेम्वायेक न्ह्याम्ह न्ह्याथासं वःसां वयात नेवाः दयेकाः च्वनाच्वनापिं आदिबासी नि । अले नेवाःत नं छाय् व हे हुलय् छु छु न दइथें घ्वातुमतु घ्वानाः वनाच्वंगु? 


अज्याःपिन्सं थःगु इतिहास, स्वाभिमान, पहिचानयात ध्याकुंचाय् छ्वयाः थःगु अस्तित्व हे सुं लुटेरा जुजुया दयामायां जक दयावःगु धकाः धयाच्वनी, करपिन्त कनाच्वनी । दँय्दसं थःगु न्हाय् ध्यंम्ह पृथ्वीनारायण शाहया गुणगान यानाच्वनीपिं नं अज्याःपिं हे प्राणीत खः । थन विशेष यानाः नेवाःतय्गु पृथ्वी नारायण शाहया गुणगान याइपिं नेवाःतय्गु बारे खँ ल्वहेगु कुतः याये । 


झीसं ब्वनावयागु दु, थ्व निद्वःदँया लिखित इतिहास दूगु नेपाः गालय् थी थी वंशयापिं जुजुपिन्सं शासन यानावन । गुलिस्यां थुकियात छाय्पित, गुलिस्यां भज्यंक स्यंकल तर नेपाः नेपाः हे जुयाच्वन । तर, पृथ्वी नारायण शाहं थ्व नेपाः कायेधुंकाः धाः अथे मजुल । थ्व धइगु व मनू थः नेपाः जुइत वःम्ह मखु, झीत नेपाः उमिगु थाय्या बासिन्दा दयेकेत वःम्ह, थनया लुँ वह, हिरामोती लुटेयाःवम्ह खः । अले झी नेवाःत व खंक खंक हे नं दास जुइत तयार जुयाबिल । 


धाइ न्हापं म्वद्वँ मखंपिन्सं जाकिद्वँ खन कि वँय् चाइ । अथे धाःथें पृथ्वी नारायण शाहं थन वयाः थनया भाषा, धर्म, संस्कृति व सभ्यतायात नामेट यायेत थःगु धुर्त न्ह्यपुया छगू छगू पुर्जायात छ्यल । एकीकरण याःगु जूसा थनया गौरवमय इतिहासयात कयाः, थनया सम्पन्नतायात कयाः भचा ला कृतज्ञ जुइगु जुइनि । तर अथे जूगु धकाः क्यनेत इतिहासकारतय्के छुं हे मदु । गबलय्निसें व नेपाः त्याकल अबलेनिसें हरेक जुजु जुयावःपिन्सं थनया श्रोतय् बलात्कार हे जक याःगु दु । उकिंला वंगु २५०दँया नेपाःया इतिहास सभ्यता, विकास व समृद्धिया इतिहास मजू, जालझेल, षडयन्त्र अले थः लाहि थज्याःम्ह सहकर्मीया पतनया स्वाहाने गयाः सत्ताय् वनेगु तिकडमया इतिहास जक जुल । थ्व खँ नेवाःतय्गु मिखां मखंगु ला ?


झीत ल्वःमन ला? पृथ्वी नारायण शाहं स्वनिगःया जनतायात चि मनकुसें वा मेगु गुगुं थाय्या जुजुपिन्त अथे हे झंगः लानाः हे नं त्याकाः काःगु खः । तर थौं नं छथ्वः नेवाःत व हे देश लुटेयानाकाःम्ह पृथ्वी नारायण शाहयात द्यः भाःपियाच्वंगु दु । उमिसं धाइ – व नेपाः त्याकूगु मखु, एकिकरण याःगु, व नं विदेशीतिय्सं त्याकाकाइ धकाः बचेयाःगु । थम्हं त्याकेदुसा एकीकरण, मेपिन्सं त्याकाकाःसा लाकाकाःगु धइगु तर्कया लिउनेया घचायापूगु यथार्थ थूसां मथू यानाच्वनेत झी बाध्य ।



थौं दरवार हत्याकाण्ड लिपा श्रीपेच पुनाः सक्रिय शासन याये धाःम्ह जुजु हे नं थःगु धनप्वः ज्वनाः सामान्य जनता धायेकाः जनताया निगाहय् च्वनाच्वनेमाःगु दु । तर नं अज्याःपिं छपुचः मनूत मेबलय् ला मेबलय्, थ्व उमिगु पुष २७ धाःगु दिनय् लाकाः उमि पृथ्वी नारायण शाहयात झी दक्वस्यां हनाबना तयाबिउ धइगु भावं मछाः मजुसे सतकय् हे दंवयाच्वंगु दु । उकिसं नेवाःत हे नं थी थी संस्था मार्फत, लेख रचना हे च्वयाः अले सामाजिक संजालय् पृथ्वी नारायण शाहया जयजयकार यानाच्वंगु दु । उलि जक मखु, एकीकरण धाःगुया विरोधय् च्वइपिन्त धम्की बिइगु व लाक्वपाक्व धायेगु तकं नेवाःतय्सं यानाच्वंगु खनेदु । मसिउपिं ला मसिउपिं हे जुल, तर थःगु इतिहास हाकुतिनाः नेवाः सभ्यता विरोधीतय् लिउलिउ जुयाच्वंपिं शिक्षित नेवाः ल्याय्म्हतय्सं धाःसा झीगु भविष्य अन्धकार दु धइगु संकेत क्यनाच्वंगु दु ।


थथे धाइपिं नेवाःत स्वथी खना — छथी गणतन्त्र स्वयाः राजतन्त्र जिउ, उकिं राजतन्त्र लितहयेत पृथ्वीनारायण या जयकार यायेमा धाइपिं, मेखे पृथ्वी नारायण शाहनं नेपाः त्याका मकाःगु जूसा झी नेपाःमि हे जुइ खनीमखु धाइपिं अले मेपिं धाःसा इतिहासया खँ ल्हानाच्वनेमते, त्याःपिन्सं इतिहास दयेकी धाइपिं । उमिसं सामाजिक संजालय् व पत्रपत्रिकाय् हे लेख च्वयाः नेवाःतय्गु दास मानसिकता ब्वयाच्वंगु दु । 


अज्याःपिन्सं नेवाःतय्सं इतिहासयात सीमित रुपं जक थुइकेगु प्रवृत्तिया कारणं जक पृथ्वी नारायण शाहयात स्वनिगःया नेवाःतय् दमनकारीया रुपय् चित्रित जुल धकाः नुगलय् स्याकी । इमित छ्याकः ल्वहँतय् ई फाःगु नं मयः । अले स्वनिगः व थनया नेवाः संस्कृतियात स्वयेगु पृथ्वी नारायणया दृष्टिकोण दूरदर्शी धकाः उद्घोष नं याइ । उमिगु धापु थ्व हे खः कि वर्तमान नेपाःया नक्शा कोरेयायेगु छगू कडी गोरखा राज्यं कीर्तिपुरय् यागु आक्रमणयात ल्ह्वनाच्वनेगु औचित्यहीन ज्या खः । 


आः राजतन्त्र मदयेधुंकाः नं जुजुयात म्वाकेत स्वयाच्वंपिं, संघीयत गणतन्त्रया सल गयाः उपप्रधानमन्त्री जुइखंपिं तकं आः जालझेल यानाच्वंगु दु, संघीयता विरोधीत पर्चा ह्वलाच्वंगु दु, फेकबुकया वालय् थःगु घृणित महात्वाकांक्षाया ध्याच्वः छ्वाकाच्वंगु दु । गुम्हस्यां राष्ट्रिय एकताया चिंयात छगू भाषा छगू जातिया जक जुजुयात धाइ, गुम्हस्यां राजतन्त्र लिहाँ वयेकेगु धाइ । उलि धायेगु लागि जक हे आःया व्यवस्थाया नकारात्मक खँ ल््हवनाच्वनी । गुलि न्यनाच्वनेगु झीसं?


थौंया जनता पञ्चायती शिक्षा ब्वनावःपिं मखु । उमित नेपाःया इतिहास ब्वनेत त्रिभुवन विश्वविद्यालयं दयेकातःगु पाठ्यक्रम जक ब्वनाः लुमधं । पृथ्वीनारायण शाह धइम्ह गज्याःगु पृष्ठभूमिया शासक खः, वयागु राज्य वया इलय् गथेच्वं, वं छाय् स्वनिगलय् लोभ यात, गज्याःगज्याःगु कुकृत्य यानाः स्वनिगः त्याकाकाल, अले थन वयेधुंकाः नं वं छु छु अमानवीय ज्या यात धइगु देशी विदेशीपिन्सं च्वयातःगु दु, आः पृथ्वी नारायण शाह धइम्ह मनू छुं रहस्य मखुत । हानं थ्व गणतन्त्रय् सु जुजुयात गज्याःगु सम्मान बिइमाः धकाः जनतां निर्णय याइ, दछि निदँ जनतायात हायेकाः ख्वयेकाः सिंह दरवार कब्जा याइपिं जातया भरय् शासन याइपिं मनूतय्सं याइमखु । 


थज्याःगु इलय् नं थःगु स्वाभिमान बरःतयाः सिउसां मसिउ छु यानाः, वा अध्ययन छुं मयासें सुयागुं लहलहलय् वा छुं भचा मान वा लाभ दइगु धकाः पृथ्वी नारायण शाहया, वा एकीकरणया वा एकता दिवसया समर्थन यानाः नेवाः हक अधिकार, स्वायत्तता व स्वाभिमानं जाःगु इतिहासया हत्या यायेगु ज्या नेवाःतय्पाखें हे जुयाच्वंगुयात सहज ढंगं कायेफइमखु । 


नेवाः जुइवं हे पृथ्वी नारायणया विरोध यायेमाः धइगु मखु, प्रगतिया लँय् मजुसे विरोधय् हे जक तक्यनाच्वनेमाः नं धइगु मदु । तर अनावश्यक रुपं छम्ह अत्याचारी व अमानवीय ढंग मनूतय्त स्याइम्ह, सास्ती नकीम्ह अले जालझेल यानाः सम्य व सम्पन्न देशया धुकू लुटेयाःवःम्हसित व हे कथं जक चित्रण या जक धइगु खः । थथे धाये मफुतकि झीत भविष्यया सन्ततिं थुकलं बिइगु निश्चित दु । गन वने गन मवने थ्व झीगु हे विवेकया खँ । 

 

https://www.lahananews.com/nepa-eakikan

Published on 2021/01/12 in Lahana Weekly

धम्मवती गुरुमां र धर्मकीर्ति विहारको स्थापना

  राजेन मानन्धर नेपालको राजधानी काठमाडौंको पुरानो केन्द्र असन बजारको छेवैमा एउटा विशाल र प्राचीन स्तुप छ जसलाई सामान्य जनभाषामा सिघः भनिन्छ ...