Showing posts with label literature. Show all posts
Showing posts with label literature. Show all posts

Thursday, June 21, 2018

मतिनानि जिं मनिताया लुखा


राजेन मानन्धर
जितः मतिनाया खँ ल्हाये मयः, च्वये ला झन् हे मयः । छकः निकः थथे च्वनीगु जितः कि जिकय् मतिना धइगु हे मदु । खयेफु, जि मतिनाय् जकं मन्ह्यं ला । जुइबिउ, न्ह्यागुसां पाःगु ला ख हे खत । उमेर दनिबलय् सखे जिं तालं ग्वयाबिया व नुगलय् गन मतिना ह्वइ । अथवा मतिनां जितः जिगु उमेरय् विश्वास जकं मयाःगु ला? खयेफु जिं जितः धकाः ह्वःगु स्वां मखन ला, वा यःगुयात यःगु धायेमसल ला ? कि सुनां नं जितः न्हाय्कं जकं क्यनावन ला? धायेत ला मतिना धइगु सर्वकालिक धाइ, सर्वव्यापी नं धाइ । तर अबलय् नं मतिना जिलिसे व्यागलं, आः नं समती ।

अथेसां छकः निकः छुं मखुथेंच्वंक छ आनाहां वयाबिइ जिथाय् । जि सुम्क छंगु मुलय् भ्वसुले, छं क्यातुगु व पतिंचां जिगु सँय् म्हिती, जि म्हितकाः सुम्क म्हगसय् म्हने । छ जिगु म्हगसय् वइ अले ल्हाः ज्वनाः म्हगसय् म्हंके यंकी जितः छं । काचाक्क छंगु ल्हाः ज्वनाः वांछ्वयाबिइ जुइ जिं, यदि थःगु म्हगस थः धइथे जक म्हने दइगु जूसा । उकिसं छ ला अझ म्हगसय् म्हंगुया नं म्हसग जक ।

मतिनाया खँ, म्हगसया खँ । मतिना मयाइपिन्सं छु म्हगस खनी जुइ? व म्हगस हे गज्याःगु जुइ, गन मतिना दइमखु जुइ? धाथें मतिना व म्हगसया स्वापू गज्याःगु जुइ? मतिनां म्हगसय् म्हंकीगु लाकि म्हगस हे नं मतिना बाहेक मेगु छुं जुइ? उकिं ला मतिना म्हगसथें क्यातुसे च्वनीगु । उकिसं मतिना थज्याःगु म्हगस । हे भगवान् । अले मतिनाय् झू मचाःपिन्सं छाय् म्हगसय् मतिना खनी जुइ? अले मतिनाय् हे म्हगस म्वानावइगु खःसा छाय् मेमेगु म्हगसं नं छकःनिकः थाथामाथा याःवइगु जुइ? गज्याःगु स्वर्गीय जीवन जुइगु जुइ, यदि मतिना म्हगसय् हे दनावइगु जूसा अले म्हगस न्ह्याबले मतिनाय् हे प्यपुनाच्वनीग् जूसा ।

छ हे मतिना ला? कि छं याःगुया भाव जक मतिना? कि छन्त लुमनेवं जिगु नुगय् वइगु भाव मतिना? कि छं जितः छु यानाबिल व मतिना? गथेकि सुथ् लूगु ह्याउँगु सुद्र्यः, वा सिच्चुक थियावनीगु सनिलया फय्? छ हे मदुसा न व सुथ ह्याउँसे च्वनं छुं जुइ, न सनिलया फसं जितः थियां छुं जुइ । यदि दक्व दिक्व छ हे खःसा हानं छाय् माल व सुथ, व सनिल? छ सर्गः, छ पर्वः, छ नगु, छ खसि । थ्व दक्व मतिना हे जकं मखुला? कि छं जिगु नुगलय् थिइवं जक जिं थ्व दक्व ययेकागु?


छन्त ला छु । वइ, गन न्ह्याः अन ध्यच्याक्क फ्यतुइ, अले जिं हुँ धयां वनी नं मखु, सय् धयां चिली नं मखु । तुंक जिगु ख्वालय् जक स्वयाच्वनी, जितः हे मछाःसे च्वंक । जि मतिइ लूगु दक्व दुइमरु सुइमरु खँ ल्हानाच्वने, छं छ्यं जक ल्हुकुल्हुकु संकाच्वनी । गबलें छं न्हाय् स्यंकी, गबलें मे लुयाहइ । जितः सिनाथें मछाःसे च्वनी । अले जि थथे याकःचा हालाच्वंगु खनाः म्हुतुमदुम्ह अंगः नं हालाहइ, का न्है, काजी ला वँय् जुल । जिं मसिउ जि छु जुल — मतिना जुल लाकि वँय् जुल । कि मतिनाय् क्यनेगु धइगु हे वँवय् चायेगु? छु थ्व, धाथें?

बेइमान मतिना । थथे कुइलय् गथे वये फइ छ? आः न छंके मतिनाया ई दु, न जिके हे । झिँनिदँ वा मगानाः जि थाराक्क गनेधुंकूगु बुँ । बागमति हे प्वंकाबिउसां जि प्याइमखुत, माःबुइगु ला गन गन । आः छंगु मतिनाया छपुति लखं जि कपाय् प्यायेथें जुयावनाच्वना । न छं जितः छुं बिल, न छुं हे काल । छु बिइ जुइ जिं छन्त, गुम्हसिके बिइत धकाः छुं हे ल्यं मदयेधुंकल? थः धकाः हे मदये धुन । दु हे दुसां छन्त जिं गथे बिइ?


तर छं ला धइबिल, जिं दक्वदिक्व बिल धकाः । अजू चाः जि, छु बिल जुइ जिं छन्त । जि ला प्वंगु घः । जितः सुचुक्क त्वनाः हे नं छंगु प्याःचाः लनीमखु । जिगु किचः तकं मखंनि छं, छ लुधन धाल । जिं छुं बि हे मबिइकं छंके छु दइ जिगु? दत सा थ्व जिगु दोष मजुल, नालिस तःसां लगेजुइमखु थ्व ।

जिं सिउ ला, छं जितः मानिगु वा मेपिन्त सुयातं बियागु वा बिइ धइतयागु जक काःसा जिं लितकाये जुइ । अथे ला जिं थ्व हे मसिउ, कि छं धाथें जिकय् छु कया? जिं ला व थ्व हे धायेमफुत । तर खः, जिगु छुं धाःसा तंगु दु । सखे छं व हे यंकूगु ला जुइ नि । खःनि, छ हे छम्ह ला दुहाँ वल थन । अन छं लुखाखह्रुं हाचां मगाःनि, थनं जिगु जि मदयेधुंकल । गुलि चंख, हला छ ।

छ हे ला खःनि व काःम्ह, अले छं हे खः यंकूगु । अथे खःसा धयाबिउ जितः आः नकतिनि हे जिकय् थ्व गनं वल? थ्व ला सामान्य नियम मखुत । छं काल, छं यंकल । छंगु पाखें जिकय् छु वल जिं मखना, आः थ्व जिगु मुलय् गनं वल? थ्व का न्ह्यसः धइयगु । थ्व कुचुकुचु, थ्व सिचुसिचु, थ्व यचु यचु, न्ह्यलय् नं न्ह्यः मवयेगु, ज्वलय् नं म्हगसं त्ययेका च्वनेगु । थ्व हे मखुला छं जितः बियागु? थ्व दक्व जितः छं बिइ धकाः सिउगु सा लुखां दुकाये मखुगु छन्त । छुं मखुथें न्यंक वल, लिक्क फ्यतुल । छु याइ जुइ छं धकाः मतिइ मलूनि, गजब हे यात का छं । का धा, छु बिया छं जितः । छ्वय् मखुनि जिं छन्त, थ्व दक्व खँ मप्वःतले । थ्व ला अति हे जुल नि । छं बिल, जिकय् दत, तर नं जिं हे मसिउ जिं छु कया धइगु । सिलाचःह्रे वल, गनं दुरुइ तयाः भाङ जकं ला मत्वंका ला जितः?

जिं छन्त छुं हे ति मधया । अले बियागु हे छाय् जितः? आः न जिं लित बिइफु, न जिं जिकय् हे लुइके फु । मखु, छाय् बिइ जिं छन्त हानं? यदि व छंगु हे मखुसा? छं बिउगु खःसां मखुसां थ्व जिगु जुइधुंकल । आः जिकय् दुने लूइके धुन थ्व । थ्व जिगु हे जक जुल आः । जुइफु, छं पिनाबिल जुइ थ्व जिकय् । छं ग्वाकल जुइ, तर थ्व छंगु मखु, मखुत आः । लुखा जक चायेका बियागु, जिकय् मदु धाधां हे थ्व जिकय् हे खनेदयावल ।

आः छु? जिं छन्त जि दुने हे लुइके धुनसा छाय् जिं हानं पिने पिने माःवने? जितः छ माःगु हे नं छाय् आः, जब कि छ ला जिगु हे दुने सुलाच्वंगु दुसा । जिं मसिउ छं पाय्छि यातलाकि मयात । तर जिं खंक खंक हे जि मेम्ह जुयावन, दक्व दक्व हे मेगु जुयावन । जिं मसिउ, थ्व छ जिम्ह जुयाः लाकि जि छंम्ह जुयाः धइगु नं । दक्वदिक्वं हे न्हूगु, न्हूगु जुल । दक्वदिक्वं हे मतिना जुल ।

नःलि साहित्य दबूया ग्वसालय् जूगु प्रणय दिवस ११३७ या ज्याझ्वलय् ब्वनागु
http://jheegu.com/180621a/

Saturday, February 10, 2018

180210 ल्वहँया मतिना


राजेन मानन्धर

थ्व बाःछिया दुने भारतया तःगु हे अत्यन्त सुन्दरगु बौद्ध गुफात चाःहिला । अजन्ता, एलोरा, एलेफान्टा, करला दक्व थःगु मिखाय् स्वचाका । बांलाःगु यात बांलाः जक धयां मगाइगु जुयाच्वन । खः जिगु मतिना जुल, ल्वहँ लिसे मतिना जुल । ल्वहँ नुगः लिसे मतिना यायां मफुत, आः स्वयम् ल्वहँ हे जिगु नुगःचु खुयाकाःम्ह जुल । तर स्व ले, व ला हजार मनिताया पाःफयेकीम्ह स्वयाः क्यातु, जिं नं वयागु ल्वहँथें नायगु नुगलय् घाः मलायेमा धकाः बिचाः यायेमाः । थन संसारय् दक्वसिया नुगः नं थ्व ल्वहँयागु नुगःथें नायुसा गुलि जिउ ।

कला धइगु ला दक्वस्यागु, दक्वसितं जुइमाःगु मखु ला? तर थन खने मदयेक कला छगू छगू धर्म, समुदायया यकःति जुयाबिल । अजन्ताय् बौद्धतय्सं यकःति प्रदर्शन यात, अनं थुखे एलोराय् नं उपिं हे न्ह्यःने लात । वहे खनाः जुइ हिन्दूतय्सं नं थन ल्वहँतय् कलात्मक गुफा दयेकेगु ज्या न्ह्याकल । उमिगु ज्या बौद्धतय्गु स्वयाः अप्वः छाय्पियातःगु व भब्य खनेदत । अनं जैनतय्सं नं थःत थ्व ख्यलय् लिउने मलाः धकाः प्रमाणित यानाबिल । कला धर्मयागु लाकि धर्म कलायागु ? कला व धर्मया थ्व इहिपा मजूगु खःसा न कला थुलि धिसिलाक्क धस्वानाच्वने खनी, न धर्म हे उलि दक्वस्या मिखाया नानिचाथें जुयाच्वनी । सौन्दर्य ला अपरिभाषित हे जुइ, न्ह्यागु धर्मय् नं न्ह्यं । धर्मं सौन्दर्यया विरोध गन याइ? धर्मला बरु धायेगु खःसा सौन्दर्यया पुजारी । धर्म व कला ला व लुसिथें । कलाया उपासनां धर्म धस्वाइगु, अले धर्मयानाः कलाया दुने ईश्वर खंके फइगु । उकिं ला हिन्दुतय्सं सत्यम् शिवम् सुन्दरम् धाःगु ।

श्रृंगार अजन्ताय् जक दूगु मखु, थन एलोराय् नं क्वक्वचिनाः प्वंकातःगु दु । द्यःयात मनूया रुपय् ब्वयेमाःगु अले द्यः जुइम्ह मनू सुन्दर नं जुइमाःगु । शारीरिक सुन्दरतायात “ध्वगिनावनीगु देह” धाइपिं बौद्ध कलाकारतय्सं व अप्सरा पिनिगु चित्रणयायेगु झ्वलय् मिसा शरीरया अवयवयात गज्याःगु चित्ताकर्षक कथं ब्वल । अन बौद्ध, हिन्दू वा जैन जुया मच्वं कलाकारत, बस कलाकार हे जक जुयाछ्वत । प्रकृतिया बांलाःगुयात ल्वहँतय् प्वंकाजक बिल । कलाकारं ला कला जक सिउ । उमिगु ल्हाःतिइ कला दु, उकिं ला उमिगु ल्हातिइ लातकि ल्वहँ नं पलेस्वां जुयाबिइ, ल्वहँ नुगः नं सीमत च्याइबलय् नाइ थें हिसिचा दयेक नाइ ।

बुद्धधर्म व कलाया थ्व गज्याःगु नाता ? नेपालय् नं बौद्ध कला देय्या हे न्हाय् जुयाः धस्वानाच्वंगु दु । मेपिनि मदु धइगु मखु, तर बौद्धतय्सं थःगु कला बुद्धधर्मया व्याख्या यायेत मछ्यःगु जूसा नेपाःया बुद्धधर्म गुलि फ्याफः जुइगु जुइ । अले बौद्ध विश्वासं कलायात नं धर्म धकाः धयामतःगु जूसा नेपाःया कलाकारपिन्सं छु क्यनीगु जुइ ? कला विहिनगु बुद्धधर्म गुलि निरस जुइगु जुइ स्वाकास्वाकां गंगु सन्त्रासि न्ह्ययेथें मखुला जुइगु जुइ व ।

मनय् खँ वाल – बुद्धकालय् न्ह्यागु न्ह्याथे जूसां लिपा बौद्धतय्सं बुद्धधर्म ल्यंकातयेत बुद्ध प्रतिमा माःगु वाः चायेकल । विशेष यानाः ग्रीक कलाकारतय्सं गान्धारय् थःगु कलाया पपू बुद्धया प्रतिमा निर्माणय् थ्यंक चकंकल । विश्वभर बुद्धयात न्यंकेत बुद्धयात ल्वहँल्वहँतय् म्वाकाबिल । थथे जिं ब्वनातयागु । थुलि तक ला पाय्छि, तर थनया बौद्ध गुफा व विहार स्वस्वं मतिइ वयाच्वन । छु व कलाकारत बौद्ध मखइला? उपिं बौद्ध हे मखुसां सुनां उमित निर्देशन बिल, उमित ला पक्का हे यःगु जुयाच्वन सुन्दरता, मिखाया मोह, तृष्णाया सागर । अथे धइगु उपिं नं भोगी व विलासी जुल ला? कि उमित नं छकः निकः गुलि थ्व दुख दुख धकाः जक च्वनेगु, थ्व निरस जीवनय् थःत तंकेगु धकाः मिखायात सिचुकेमाःगु खँयात स्वीकार यात ला? मखुसा म्वाल । तर छगू ध्रुव सत्य – मिसा म्हबांया सन्तुलित आकारया वर्णन थन ल्वहँतय् ज्यान बिउवःपिं कलाकारतय्सं मबिइ मफुत । बांलाःगु छु छु दु व दक्व हे उमिगु कलाय् दुथ्याय्माःगु जुसेंलि बांलाःगुया दुने लाःगु थ्व जक छाय् बिस्कं च्वनी? न्ह्याक्व स्व, न्हून्हूगु अले बांलाःबांलाःगु जक खनाच्वन । पलाः न्ह्यानाच्वन, मिखां न्ह्ययाच्वन, न्ह्यपुं सवाः कयाच्वन । ई न्ह्यानाच्वन, सुनां वाःचाःगु मखु ।


खः, ल्वहँलिसे जिगु मतिना जुल । ल्वहँया मय्जुलिसे । कलाकारं जन्म बिउम्ह, म्हगःया छगू छगू अंगयात उमिगु शौन्दर्यशास्त्रया नियमं दानाः दानः कियातःगु सुन्दरताया नमुना जुयाच्वंपिं ल्वहँया मिसालिसे जिगु नुगः वन । व बांलाः छाय् धाःसा वयात बांलाः धकाः धाइम्स्यां दयेकातःगु सौन्दर्यया सिद्धान्त ब्वनावःपिं कलाकारपिन्सं कियातःगु उमित । अले व हे सिद्धान्त ब्वंकातःगु जिमित नं । धायेबलय् व बांलाःम्ह खयेमा वा मखयेमा, बांलाम्ह धयाम्ह थज्याःम्ह जुइ धकाः ट्रेडमार्क दयेकबिइधुंकाः जिं वयात बांमलाः बांलाम्ह धइम्ह मेम्ह हे जुइ धकाः न्हूगु सिद्धान्त न्ह्यचाकां जिइगु खइला? धाथें जिगु नुगः वं काल ला, का, मकाःसा गथे वनी? तर बिचाः यायां झसंग वन । ल्वहँलिसे नं मतिना जुइ ला? धाइन्हापं भचा छाइसे च्वनकि ल्वहँथें धाइ । थ्व ला सज्र्यान्त ल्वहँ, ल्वहँ धासेंलि मेगु जुइगु ला खँ हे मन्त, नाइसे च्वनीगु ला खँ हे मन्त । न्ह्याक्व हे थबांलायेबिउ, ल्वहँलिसे मतिना यायेफइमखु, ल्वहँतं मतिना बिइफइमखु, जिं ल्वहँयाके मतिना फ्वनेफइमखु । ल्वहँ ल्वहँ हे जुयाच्वनी, जि जि हे जुयाच्वनी । बांलायेवं जक मगाः मतिना यायेत ।

तर जि थौं ल्वहँया मतिना पियाच्वना । जितः ल्वहँया मतिना माल । कपाय् थेंच्वंम्ह तर ल्वहँया नुगः दुम्हस्या मतिना मनिन जितः । आः ल्वहँया मतिना कायेमास्ति वल । ल्वहँमाय् तयाः निइथें निनेबिउ जितः, कुचा कुचा जुइबिउ जितः, आमलिपौंथे जुइबिउ जितः । तर मतिनां निइबिउ जितः । थ्व कपाय्या संसारं पिहाँ वयेबिउ जितः । कपाय्या मतिना–प्याखंया जोकर जुइगात जितः । मयल थ्व कपासं त्यात्या याःगु, हि झ्वःझ्वः वयेक किउगु । आः बरु ल्वहँतं निउगु सहयाये जिं । जिगु छगू जक शर्त दु, यगु या, दुनेंनिसेंया मतिनां या । यक्व मतिना या जितः, धाथेंया मतिना या जितः । जितः मतिना याइम्ह ल्वहँ हे जुइमाः । कपाय्या संसार खनाः वाक्क वयेधुंकल जितः । थ्व जन्म ला फु हे फुत, हानं या जन्मय् जि ल्वहँलिसे इहिपा यायेदयेमा, न्हिं न्हिं ल्वहँमाय् तयाः जितः मतिना याःगु सहयाये मास्ति वल । जितः मतिना या ल्वहँ, मतिना यानाः फुकाबिउ । तर मतिना यानाः जक । छं मसिउ गुलि मतिना प्याःचाः जि, ल्वहँया हे मतिना प्याःचाः ।

2018 02 10 कुन्हु ख्वनाय् जूगु नःलि साहित्य दबूया ज्याझ्वलय् ब्वनागु

Saturday, December 16, 2017

171216 हेरामोति


बाखं

राजेन मानन्धर
म्हिचाय् जायेक दु वया । छन्छन् सः वः । पला न्ह्यानाच्वन, वया लिउलिउ वयागु किचः नं न्ह्यानाच्वन ।
निभाः चसुप्वालय् । म्हछम्हं चःति चःति । म्वःल्हुयावःम्ह थें । न्हासय् नं चःति झलमल । जीवनय् वं यक्व प्रगति यायेधुंकल, प्रगति हे वयागु लिउलिउ वइगु । छु मदु वयाके, मोटरगाडि, पुखू दूगु छेँ । वं धालकि सुथय् बहनी जुइ, बहनी सुथ जुइ । चुनावय् व त्याःगु मखु, वयात त्याकेत चुनाव याःगु । हरेक पार्टीयात व मदयेक मगाः । दक्व पार्टीइ व दु । उद्योगपतित वयागु ल्हातिइ प्याखं हुलाच्वनी । वं धालकि भाः थिकय् जुइ, वं धालकि भाः दनी । देसय् विदेसय् च्वंपिं मनूत नापलाःवयाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

संघर्ष नं यक्व हे याःगु दु वं । हरेक पार्टीया नेताया चाकरि याःगु दु वं । हरेक कार्यकर्ताया आवश्यकता पुवंकाबिउगु दु । सुयात छु माल व बिइफु वं । लिपा व ज्या याइम्ह मखुत, ज्या याकीम्ह जुल । वयात माःबलय् माःम्ह वया वं धाःगु यानाबिइगु जुल । वयात सांसद दयेकेत हरेक पार्टीया नेतात वयाथाय् वयाः पिउवयाच्वनीगु । वं गुगु पार्टीया तिकस कयाः चुनाव ल्वायेगु धकाः धाये मफयाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

चुनाव हे ल्वायेम्वाः हँ वया । वःगु मछि पार्टी दु, दक्व पार्टीयात व हे मदयेक मगाः । धाःगु पोस्टय् नियुक्ति याकाबिइ हँ । वेधशालयाय् च्वने यःला बधशालाय् च्वनेयःला । धाःगु क्षेत्रया विशेषज्ञ दयेकत देय्या ततःधंगु पार्टीत लालायित । बिन्ति बिन्ति याःवयाच्वन । छु विश्वविद्यालय, छु प्रतिष्ठान, छु आयोग, छु संस्थान, छु निगमय् यः धकाः न्यं वयाच्वंगु । वं छुं मधाः, मुसुमुसु जक न्हिलाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

व थासय् थ्यन । थासय् हे थ्यन का । व मदयेकं मगात दक्वसित । वं ज्या यानाच्वंगुलिं दक्वसित अःपु । यःम्ह, छि.ंम्ह, याइम्ह, फुम्ह धइम्ह व हे छम्ह । सुथय् नं वयाथाय् मनूत, बहनी नं वयाथाय् मनूत । ज्या यानाबिउवःपिं, ज्या याकः वःपिं । वं मधायेकं पार्टीया नेतृत्वं तकं सुयातं तेरपुछ तइमखु । वं धालकि तिकस बिइधुंकूम्हसित नं लितकाइ । चुनाव त्यायेत्यंम्ह बुइ, बुइत्यंम्ह त्याइ । वयागु शक्ति न्यनावनाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

यक्व प्रगति यायेधुंकल वं । आः व वनाच्वंगु थाय्यात फिसः धाइ । गनं वयागु नं मसिउ, गन वनेमानिगु नं मसिउ । यक्व वनेधुंकल व । आः वनेमानिगु नं ला यक्व हे दु जुइ । वयाके सकतां दु तर थ्व फिसः खः । थन मनूया पलाख्वाँय् तकं मल्यं । लुमनामच्वं थन च्वंपिन्त अज्यापिं मुसाफिरत ।

वया तसकं हे प्याःचाल । खल्तिं छम्हू हेरामोति लिकानाः तिसित । छफुति हे लः तिकिमदं । व तिल्लप्यन । व थसःपात । हेरामोति दक्व फिइ दुसुनावन ।

साभार नःलि साहित्यिक लय्पौ 17 12 16 कुन्हुया सिरपाः बिइगु ज्याझ्वलय् ब्वनागु । 

Tuesday, September 5, 2017

A short introduction to Newa language and literature


Razen Manandhar


Newars are the indigenous people of the Kathmandu Valley of Nepal. They are hardworking, have expertise in agriculture, entrepreneurship and architecture. They have been nurturing, exploiting and decorating the valley for thousands of years. They follow four major religions - Buddhism, Hinduism, Christianity and Islam. Now, only the two former are seen in practice. They do not belong to any particular ethnic group or race. It is made of different communities who have been living here together and have developed a sense of harmony and unified history, and have made their culture, traditions, religions and myths. 

Nepal has a tremendous treasure of linguistic diversity. This country alone has 123 languages and dialects. One among them is Newa language (once officially named as Nepalbhasha, later turned out to Newa or Newar, and also often misinterpreted as Newari too), which was one of the richest in the region in terms of vocabulary and literature. It has already had large variety of written documents - from books on witchcraft to lyrical ballads around one thousand ago. 

Talking about the language, Newa is the original language of the Kathmandu Valley. It is spoken as native language by Newars of the Valley and now by all Newars, regardless of their geographic location. It belongs to Sino-Tibetan language group and is one among a few of this group, which has rich written history and tradition of writing. A book, named Narada Samhita, of 1380 AD states that this language was called "Nepalbhasha" at that time. Around 800,000 people speak it as their native language, which makes 3.19 percent of the total Nepal's population. Till 1950s it was spoken by 75 percent of the residents.

The date of beginning of writing tradition of Newa language is still uncertain. In around 200 ancient Sanskrit inscriptions, belonged to the period 464-879 AD, many non-Sanskrit words are found, which are found to be near to Newa. A palm-leaf document, found in Okubahal Monastery of Lalitpur, dated 1114 AD, has something which can be called the earliest written form of Newa. This language is seen as the common language of most of ancient palm-leaf books, stone inscriptions, metal inscriptions found in monasteries and temples of 9th to 19th century. Thus, it is an essential tool for those who want to study history of Nepal.

About books, Harmekhala (a book about mystery and witchcraft, written in 1374 AD), is said to be the earliest book found so far, written in Newa. Other examples of old books in this language are Narad Samhita (1380 AD), Amarkosh (1381 AD), Gopal Rajvamshavali (1389 AD). And later, as the time passed the Newars learned to write in creative literary genres too. Tantrakhyan (1518 AD) is said to be the first literary book in Newa. 

Development of Newa goes side by side with the political history of Nepal. Broadly, the Lichhivi dynasty ruled Nepal from 4th to 8th century. And, after going through a dark age and the Thakuri period, the Mallas emerged as the strong ruling dynasty in the 14th century. They are not Newars, as we generally call, but they have immense respect for Newa as well as art, culture and tradition of the Newars. Thus the Newa literature reached its sublime position in the Malla period that corresponds between the 14th century to 18th century. Not only the common people and the nobles, but the kings and queens themselves were involved in writing poems, songs and dramas in that period. It was indeed a matter of pride to be authors in those days in the palace.


Obviously, it was "golden age" for development of culture, art and architecture as well as literature of Nepal Mandala, that is, today's Kathmandu Valley. Thousands of poems, epics, stories, dramas as well as books on history, art, architecture, astrology, medicine and many other topics were written in those days. This is the time when Newars developed as many as 13 scripts to transfer their knowledge into words. Some of the books are still being recited as letters of religion at homes and monasteries, some are preserved in museums and archives, while many were decayed, burned, destroyed and sold to foreigners. Fortunately, many of the books of that era are now well-preserved in international libraries and lots of international scholars are now doing researches on them and revealing the unfathomable treasure of knowledge the Newars had in those days.




King Mahindra Malla (reigned 1560–1574) is regarded as the first poet of Newa literature. Siddhi Narsingh Malla (Patan, 1619-1669), Pratap Malla (Kathmandu, 1641–1674), Ranjit Malla (Bhaktapur, 1722–1769) and Jaya Prakash Malla (Kathmandu, 1746–1750) are other prominent poets from the royal family. 

Later, the tradition of writing drama developed in the palace of the Kathmandu Valley. King Siddhi Narsingh Malla was the first playwright of Newa literature. Ekadashi-brata (1633 AD) and Katti Pyakhan (1641 AD) are some of his finest creations. Parts of the latter are still performed every year in front of his royal palace. A few noblemen in those days were poets and dramatists.

Lot of things changed after the King Prithvi Narayan Shaha invaded Kathmandu Valley in 1768 AD. The cultured Malla kings either had to go in exile or were imprisoned for life. Nepal's development in art, culture, religion, festivals and urban development took an abrupt end with the new dynasty that never tried to respect the identity of the local people. Then started heinous series of conspiracies, assassinations; ambitious noblemen started making illicit relations with queens to come to the power and taking away the national coffer for their personal amusements. Still, a few poets like Sundarananda, Amritananda and Vijayananda continued writing devotional poems.

The situation of Newa and its literature worsened after a series of conspiracies and mass assassinations, in 1846, the power of the king shifted to the Ranas, who took whole of the state power as prime ministers and started raising restrictions in Newar creativity. Despite of the government's restrictions, some kept composing songs at this time too till 1906, when the government declared that any documents written in Newa would be named illegal afterwards. This is the unfortunate and "dark" age of Newa literature. 


That was the time like autocracy. Even when writing anything in Newa was a deadly crime, some writers kept showing love to their mother language anonymously. 

People were prohibited from using their mother language in business and literary creations. Still, it was also time of revival too. The more the autocratic Rana rulers tried to detach the people from their mother language, the stronger the people's love for it turned out to become. 


1909 AD is considered as the beginning of Renaissance of Newa literature. Thanks to the suppression, so to say, a new generation of poets emerged; they were not only writing in their mother language, but were also defying the autocrats. On the top if it, they were in fact laying foundation stone to development of Newa literature that has to flourish one day like this. Their efforts handed over energy to the later generation to galvanize the lost glory of the history and also to explore new genres of literature. 


It was the year 1909, when a priest of Newar Buddhistm, Nisthananda Bajracharya, translated a popular Sanskrit book on Vajrayani Buddhism Ekvimshanti Pragyaparamita into Newa, that is also by developing his own way of printing press and adopting Devanagari script, leaving traditional Nepal script aside. This is how the history was made. Siddhidas Amatya's translation of some chapters of Ramayana into Newa in 1913 was another step. As it was not possible to publish anything like magazine in Kathmandu, Dharmaditya Dharmacharya managed to publish a magazine in Newa, Buddha Dharma wa Nepalbhasa, from Kolkata, India. Jagat Sundar Malla launched a campaign to teach children in Newa in around 1925. Yogbir Singh and Shukraraj Shashtri were other prominent writers of those days.

In that critical situation Fateh Bahadur Singh dared to publish an anthology Nepali Vihar by various poets in Nepalbhahsa, from Betiya, India in 1939. No sooner he brought the copies in Kathmandu, the copies were seized and he was arrested, along with many other poets. Altogether 32 poets and writers were arrested and their property confiscated by the government. Their crime was writing in their mother language, although some were given political charges too. Yogbir Singh, Fateh Bahadur, Chittadhar Hridaya, Kedar Man Byathit, Dharma Ratna Yami, Hari Krishna Shrestha, Purna Narayan etc. were other victims of this episode. While it threw a wave of panic in the society, this very mass imprisonment developed a new energy among the inmates and they started composing poems secretly in the jail. Many of masterpieces of Newa literature were composed there. They were sentenced for life but all were freed in four years, following the changing political scenario.


Lots of things changed after the Rana rulers were ousted from Nepal's political arena in 1950. Even though the government did not announce any official liberation or official recognition of Newa, writing and publication in Newa took some speed. Publication of literary magazines started in this period, which also provided materials frequently for the readers. Publication of daily newspaper Nepal Bhasha Patrika in 1955 was indeed a adventurous step in those days. Establishment of institutions to promote Newa language and literature as well funding for prizes and awards for Newa writers were positive trends at that time.


However, in 1960, the multiparty democracy was restrained and a party-less Panchayat system was introduced by the King Mahendra. Along with many other aspects, it also made the emerging Newa literature suffer. Specially in 1965, the government channel Radio Nepal banned Newa program. The Newa writers organized weekly literary programs as a protest against the government's decision. This eventually developed a new generation of writers in Newa and directed to a new age of commotion, especially in Kathmandu, for conservation of Newa literature. At the same time, this is the period that Newa was introduced to modern literature. Many trend-setting works were written in this time, mainly on the field of modern poetry.


As a result of this, in a way, strong organizations like Nepal Bhasa Manka Khala were formed, which turned out to be literary as well as political organizations to fight against the party-less Panchayati period that raised voiced for language rights too. It was a time when even organizing rallies to celebrate New Year according to the Nepal Calendar was considered as agitation against the system.


The People's Movement reinstated multi-party democracy in 1990. It opened doors to all kinds of literary organizations and also institutions to develop Newa. Everything just boomed after 30 years of suppression of the Panchayati System. But, as the time passed, it also became visible that most of the literary organizations were in fact working as sister wings of so and so political parties. This later developed a sense of detachment among lots of activists from language movement. Later, again, they realized that political right is a must to have their language recognized by the state. May be, the liberation from suppression is to be blamed, the movement for language rights and literary works both faced slackness in energy and velocity in this period. It still does not mean that people stopped writing, publishing or reading in Newa. May be, due to changing time and introduction of TV, the age-old tradition of performing social and political dramas on raised platform in streets also slowly disappeared.

After the People's War of 1996-2006, that has taken lives of 17,000 people, and the new constitution, which has been promulgated recently, the government is seen a little positive to rights of ethnic communities. 

Along the way, no matter how difficult, inconvenient and obstructive the political, economic and social situation is there for development of the Newa, and no matter how other factors are attracting the Newars to abandon their long-earned rights and to be indulged into other like Khas-Nepali or English, the trend to learn, use and develop their mother language is there in veins and brains of the Newars, at least in the Kathmandu Valley. This is the reason that when the government has no support for the Newars, they have around 50 books on literary and other genres are published each year. In literature, books on short stories, novels, poetry, travelogues, biographies and essays are published. Apart from this, books on non-fiction category are mostly related to language, religion, culture and tradition of the Newars. Books from other languages are translated into Newa and vice-versa. Over a hundred schools have introduced Newa voluntarily. It is now studied up to Masters' Degree in the state university. A dozen or so newspapers and magazines and half a dozen news portals are functioning. Around a dozen music albums and similar number films are released every year. This all reflect the people's love and respect for their mother tongue.

And though not recently, it is now seen that Newars, living wherever in this world, are concerned about their language, art, history, religion and culture. There are Newar organizations almost in every country they are living now. Annual gatherings, celebration of festivals, cultural programs, interactions as well as language teaching programs take place frequently. Sikkim is one of the finest examples, where they have successfully got Newa recognized by the state and the bond among the Newars, of all social and economic strata is so strong.

Definitely, the efforts the Newars have so far been making, to revive, reinstate has not been too strong. While there are still elements in the federal republic government, which does not want to see Newars enjoying any of facilities with government support. In addition, in our society also can be found that type of people, who assume that doors to opportunities will be open only once you abandon your langue, culture and identity. And perhaps, this is the reason that those Newars, who live out of the valley, pay little attention to learning and using their language. 


Now, while the language has become a topic of research for national and international scholars, the number of speakers is reducing day by day. So much so, it is now considered as one of the language in-danger by international organizations. However, the situation is also not that much pathetic. May be because of this, a new movement to revitalize the Newa language is growing. Love for their language, dresses, cuisine, songs, books and festival is budding among the youths.

In this connection, after going through the vicissitudes in past millennium, the Newars now are convinced that language is their identity. They are at least convinced that despite of all the hurdles by the government and some negative attitude of the people themselves, the language is growing and there is no chance of its being dead, as some in past decade used to assume. This is the reason that they are more concerned about conservation of their language than any other ethnic community in Nepal. Yes, they are obsessed with this. 

Published in Indrajatra 2017, a Souvenir from Sikkim Newar Guthi, on 2017 09 05
#razenmanandhar



Tuesday, December 29, 2015

20151229 चिनाखँ स्लाय्‌म व नेपालभाषा साहित्य

चिनाखँ स्लाय्‌म व नेपालभाषा साहित्य

   ने. स. ११३६ थिंलागा चतुर्थि          राजेन मानन्धर

नेपालभाषा साहित्य ख्यलय् आः चिनाखँ सुना वनाच्वन धायेगु खःसा छु विधा दना वयाच्वन धइगु न्ह्यसः वइ । अथेसां थौंकन्हय् खनेदयेकःवःपिं कविपिनिगु चिनाखँय् अवनति हे मधाःसां छगू गतिहिन अवस्थाय् धाःसा लानाच्वंगु दक्वस्यां चाः । पुलांपिन्सं च्वया मबिइधुंकल, न्हूपिं भचा पुलांपिनिगु चिनाखँ, शैली व भावया निरन्तरता जुइमखनाः कि त चित्तधर वा केदारमानया लिउलिउ वनेगु कुतः यानाच्वन वा छु च्वयेगु धइगु हे मसियाः अलमल जुयाच्वन ।
झी द्यूसां संसारया साहित्य धाःसा दिनाच्वनीमखु । संसारया खँ ल्हायेगु खःसा म्हिगः च्वःगु थौं पुलां जुइ । उमिसं चिनाखँ वा साहित्य ख्यलय् हे याना वयाच्वंगु प्रगति, विकास वा परिवर्तन झीसं स्वया जक वने तकं थाकु, उमिसं याःयाःथे यायेगु धइगु ला गन । थज्याःगु अवस्थाय् झी नं छम्हनिम्हस्यां झीगु साहित्य अथे जुइमाल, वा अथे मजुल धकाः शिकायत यायेगु जायज नं खः, हानं अज्याःगु जादुइ परिवर्तन वइमखु धकाः उमित थुइका बिइमाःगु नं दु ।
नेपालभाषाया साहित्यं समसामयिक न्हूगु धारयात लिलाके मफयाच्वन धइगु बिचाः पाय्‌छि खः । पुलांपिंपाखें व सम्भव मजुइगु जूसा न्हूपिं न्हूकथं वयेत तयार जुयाच्वंगु दु । उमित लँ जक क्यनाबिइफत धाःसा उमिसं थुखेपाखे पलाः न्ह्याकीगु संभावना दु ।
थ्व हे झ्वलय् कवि मय्‌जु उज्वला महर्जनया खय् भाय्‌या कविता बाचन फेसबुक मार्फत तयाबिइवं छुं छुं साहित्यकार व ब्वँमिपिन्सं थ्व स्लायम (Slam) कविता खः थज्याःगु कविता नेपालभाषय् नं वयेमाल धइगु इच्छा क्यन ।
ujwala
  • छु खः चिनाखँ स्लाय्‌म :
स्लाय्‌म धइगु १९९०या दशकया छगू तसकं महत्वपूर्ण व सशक्त काव्यिक आन्दोलन खः । थुकिं अबलय्‌या जनतातयके चिनाखँ न्यंकेगु छगू न्हूगु उत्साहया सञ्चार यानाबिल । थुकियात अप्वःधयाथें युवा पुस्ताया कवितय्‌सं ययेकल ।
थी थी पृष्ठभूमिं वःपिं युवातय्‌गु निंतिं थ्व जातीय, आर्थिक व लैंगिक विभेद व अन्याय आदि समसामयिक घटनाक्रम व विषयवस्तुइ थःगु खँ वा बिचाः जोडदारकथं तयेगु दबू जुयाबिल ।
थुकियात उमिसं पद्यया प्रजातान्त्रिकरणया छगू लँपुया कथं तकं काल । मेगु भासं धायेगु खःसा थ्व परम्परागत वा शास्त्रीय साहित्यया विरुद्धया पलाः खः, थन भाषा, शब्द, विषयया बन्देज दइमखु, धाये मास्तिवःगु खँ न्यनामिपिनिगु ख्वालय् धयाक्यनेगु अभिव्यक्तिया स्वतन्त्रता दइ ।
स्लाय्‌म धइगु छगू कथंया कवि सम्मेलन वा प्रतियोगिता खः । अन छ्यलातःगु भाय्, विम्ब, प्रतीक, रोमान्स, प्रकृतिप्रेम वा शास्त्रीयताया ल्याखं मखुकि कविया विचार, शब्द, जोश, ढंग व प्रस्तुतिकरणया शैलीया कारणं न्ह्यःने लाइ । उकिं छपु चिनाखँयात थ्व स्लाय्‌म पोएम धायेगु स्वयाः पोएट्री स्लायमय् दुथ्याःगु चिनाखँ धकाः धाःसा बांलाइ ।
मेकथं धायेगु खःसा पोएट्री स्लाय्‌म धइगु छगू प्रतिस्पर्धा खः, गन कविपिन्सं थःगु मौलिक कविता पाठ याइ (अप्वःस्यां ला भ्वं मस्वसे हे)। चिनाखँ विद्वता जक मखु मिखाय् बुयावइगु विद्रोह, असन्तोष, वितृष्णा व घृणा चिनाखँया शब्द जुइ । वयागु वक्तृत्व शक्ति, भाव, ख्वाःया अभिव्यक्ति, म्हया भाय्, नाटकीय प्रस्तुतिकरण इत्यादियात नं दापू दयेकी ।
थज्याःगु प्रस्तुतियात विभिन्न कोणं दानाः दकलय् च्वय् सु वन धकाः हिसाब याइ । अमेरिकाय् दँय्‌दसं थज्याःगु चिनाखँ स्लाय्‌मत जुयाच्वनी । न्हापान्हापा थज्याःगु हे चिनाखँयात परफोरमेन्स चिनाखँ नं धाइगु खःसा व स्वयाः न्ह्यः विशेष यानाः वेष्टइन्डियनतय् थज्याःगुयात डब पोएट्री धाइगु खः ।
  • चिनाखँ स्लायमया विकासक्रम :
अमेरिकन कवि मार्क स्मीथं सन् १९८४य् शिकागोया गेट मि हाइ लाउन्ज धाःथाय् दकलय् न्हापां चिनाखँ स्लाय्‌म यात धाइ । थुकथं स्लाय्‌मया चलन अमेरिकाय् न्यनावन । १९९०य् फोर्ट मेसनय् न्हापांगु राष्ट्रिय चिनाखँ स्लाय्‌म जुल । अले ला मनूत मुकं स्लाय्‌म कवि जक नं जुइगु यात, उमिगु ज्या हे थाय्‌थासय् वनाः अज्याःगु स्लाय्‌मय् थःगु चिनाखँ बाचन यायेगु ।
२००१या सेप्टम्बर ११य् आतंकवादी हमला जुइवं अज्याःपिं कवितय्‌त प्रभावित यात । अबलय् उपिं गनगन च्वनाच्वंगु खः अन हे थात । अले उमिसं आतंकवादयात थःगु विषय दयेकल । कवित ईया धालय् न्ह्यायेसल ।
download
थज्याःगु ज्या अमेरिकाय् व मेमेथाय् नं दँय्‌दसं राष्ट्रिय व अन्तर्राष्ट्रिय रुपं जुयाच्वंगु दु । आः २०१६या विश्व चिनाखँ स्ल्याय्‌म न्यूयोर्कया ब्रुकलिनय् मार्च ९ निसें १२ दुने जुइत्यंगु दु ।
साधारणतयाः स्लाय्‌मय् आयोजकं दर्शक अले निर्णायक ल्ययाः सःती । हरेक कविं थःगु चिनाखँ न्यंकी । निर्णायकं चिनाखँयात उमिगु हिसाबं ल्याः बिइ, सु न्ह्यःने वन, सु मवन क्वःछिइ, अन्तय् छम्हसित त्याःम्ह धकाः घोषणा याइ । थाय् अनुसार थ्व नियम पानाच्वने नं यः ।
चिनाखँ स्लाय्‌मया उद्देश्य धइगु हे सुयातं चिनाखँया गुणस्तरया निर्धारक मदयेकेगु खः उकिं थज्याःगु प्रतियोगिताय् समालोचक, निर्णायक व दर्शकया भेद ल्यनाच्वनीमखु, दक्वस्या समान अधिकार दइ चिनाखँयात बांलाः व बांमलाः धायेगु ।
तर दक्वसित दक्वं यया च्वनीमखु । चिनाखँ स्ल्याय्‌मयात गुम्हगुम्हं समालोचकतय्‌सं तसकं मयेकू । उमिसं थुकियात बेकार, अर्थहिन व कलाया मृत्यु तकं धाल । गुलिस्यां धाःसा थ्व प्रतियोगिता पाय्‌छि मखु, थथे जुलकि साहित्य नं अमेरिकन आइडलथें जक जुइ नं धाल ।
  • नेपाल अले नेपालभाषाय् स्लायम :
नेपालय् नं स्लाय्‌मया लहर वयेधुंकूगु दु । विशेष यानाः अमेरिकी दुतावासया ग्वहालिइ डिसेम्बर २०१०य् अमेरिकी स्ल्याय्‌म कवितलिसे क्युहोते कोभं छगू ज्याझ्वः यायेवं थ्व थन दुथ्याःगु जुल ।
आः वर्ड वारियर नामं छगू पुचः स्वनातःगु दु, थथे कविता कं जुइपिनिगु । उमिसं स्कुल स्तरीय स्लाय्‌म प्रतियोगिताया आयोजना याः ।
नेपालभाषा साहित्यय् नं स्लाय्‌म चिनाखँ (स्लाय्‌मय् कनीगु थज्याःगु चिनाखँ) वयेमाल धइगु आवश्यकता महशुस जूगु दु तर स्वभाविक खः, माल धायेवंतुं गनं वयाः च्वंवइगु मखु, झीसं हे दयेकेगु खः । झीके छु दु व झीसं दयेकागु खः, छु मदु, व दयेकेमफुगु खः । हानं सःपिन्सं हे मसःपिन्त स्यनाबिइगु खः नि ।
नेपालभाषाय् थ्व धार ज्वनाः सुं हे वयामच्वंगु खः ला, मसिउ । हं धाःम्हस्यां खापा खनेथें जुइ, तर सुं थ्वपाखे ज्ञां दुपिं दुसा न्ह्यचिलाः हे थुकिया बारे दुग्यंक कनाः निन्हु–प्यन्हुुया वर्कशप हे यानाः न्हू पुस्तायात ध्वाथुइका बिल धाःसा उपिं आः झीके दूगु विधाय् यानाच्वनागु अभिव्यक्ति व सिर्जनाय् सन्तुष्ट जुइमफुगु खःसा थुखे पलाः न्हयाकी धकाः भलसा कायेछिं ।
स्लाय्‌म हे दक्वं खः, व बाहेक मेगु साहित्य मखु धइगु नं गलत खः । थ्व छगू धार खः, मन दुपिं थुकिइ वनी, मदुपिं मवनी । तर सुं छम्ह जक सां झीगु भासय् थथे च्वइपिं, न्यंकीपिं दतसा प्रतिनिधित्व जुल धकाः मन सन्तोष यायेथाय् दइ धइगु जक खः । अले झीसं च्वयाच्वनागु, न्यनाच्वनागु स्वयाः भिन्न ढंग जूगुलिं थुकिया सवाः कयाः थः गुगु लँय् लानाच्वन धकाः आत्ममूल्यांकन जक यानाबिउसां झीगु साहित्य ख्यः बहुश्रुतया स्तरय् तक सां तब्या जुइगु संभावना दु ।

http://newadaboo.com/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%81-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%8D%E2%80%8C%E0%A4%AE-%E0%A4%B5-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AD/

http://tinyurl.com/razen20151229

Friday, December 25, 2015

राज साय्मिया मुसुकाःगु ख्वबि

राजेन मानन्धर

राज साय्मि । थ्व नां हे नेपालभाषा जासुसी उपन्यासया मेगु नां जुइधुंकल । ४२दँ न्ह्यः योम्ह शत्रुं किउगु थ्व नां हुयाछ्वये गनं उलि अःपुइ? अथे जुयाः ला थौं नं राज साय्मि धइगु जासुसी उपन्यास, जासुसी उपन्यास धइगु राज साय्मि । यःसां मयःसां राजजु थ्व पदवी घानाः च्वनाच्वनेत बाध्य जुइमालाच्वन ।

। च्वः धइगु हे मदयावनाच्वंगु नेपालभाषा साहित्य, अले च्वइपिनि दुने नं उपन्यास च्वयेगु क्षमता, धैर्य व शिल्प लुइके थाकु । उकिसं ब्वनकि न्ह्यच्याकातःगु जा हे च्वापुथें ख्वाउँया वंसां त्वःते मफइगु जासुसी उपन्यास ला झन् तुंख्यलय् मुलु मालेथें । छथी उपन्यास च्वइपिं हे खने थाकुथाय् जासुसी वा रहस्यमय उपन्यास ज्वनाः वय्कः तारंतार झीत नापलायेत झाइ । वय्कःया सफू यक्व खनेदूगु ला मखु, अथेसां मेमेपिं थ्व ख्यलय् छम्ह वा निम्ह स्वयाः अप्वः खनेदयेकःवये हे मछाल — न थ्व विधा बेकार धकाः, न राजजुलिसे धेंधेंबल्लाः यायेग्यानाः । अथे जुयाः थम्हं प्यंगु दशक न्ह्यः थम्हस्यां नेपालभाषाय् दुतहयादीगु थ्व विधा वा उपविधा याकःचां क्वबिया यंकाच्वनेमाल । 

जासुसी धइगु छु? सत्यया खोज, मखुला? थ्व ला वेदं नं याःगु खः, बुद्धं नं याःगु खः, आः हकिन्सं नं यानाच्वंगु दु । थ्व खँया छगू सिलसिला जक खः जासुसी उपन्यास धइगु । साहित्य धइगु नं सत्य मालेगु छगू ताःचा हे जूगुलिं धाइपिन्सं ला साहित्यया शुरुवात हे सत्य मालेगु ज्याखँय् जुल धाइ । साहित्यया न्हापांन्हापांगु चरणय् स्वल धाःसां अन अज्याःगु सत्य मालेगु कौतुहलतां जाःगु खंकेफइ । विश्वय् नां दंगु अरबियन बाखंतय्त थौंया भासं जासुसी धाःसां यक्व पाइमखु । उमि छपु बाखं दु, छम्ह माझीं छकः छगः सन्हू तिग्रिस खुसिइ चुइकाहःगु लानाकाइ । वं व सन्हू छम्हसित मियाछ्वइ, न्यानाकाःम्हस्यां व तछ्यानाः चायेका स्वइ, उकिइ लुइ – छम्ह स्यानाः कुचाकुचा यानातम्ह मनूया लास । थःत सजाय मजुइकेया निंतिं वयात व सु धइगु पत्ता लगेयायेमाली । अथे हे चीनया पुलांपुलांगु साहित्यय् नं थज्याःगु खँ दुथ्याः । थज्याःगु सत्य लुइकेगु ज्या साहित्यं द्वलंद्वः दँ तकं याना हे च्वन । सन् १९४१य् एडगर एलन पो धुंकाः सर अर्थर क्यानल डोयलं शेर्लक होम्स धइम्ह छम्ह जासुसी पात्र सिर्जना यानाः बिसौं शताव्दीया शुरुवातपाखे विश्वयात हे थःगु कौतुहलताया पञ्जाय् लाकातल । उकथं थौं नं थ्व विधा छगू विशेष पाठकपिनिगु लागि विशेष च्वमिपिनिगु उतिकं यःगु विधा जुयाच्वंगु दु । गबलय्तक मनूतय्के सत्य छु खः धइगु सिइकेगु चाहना ल्यनाच्वनी, अबलय्तक जासुसी उपन्यास साहित्यया छगू तिसा जुया हे च्वनी । 

थ्व ल्याखय् नेपालभाषा साहित्यया ख्यलय् जासुसी उपन्यासयात स्वयेगु मिखा धाःसा भचा पाः । थ्व ख्यःया छम्ह हे जक धाःसां जिउम्ह उपन्यासकार राजजुयात न्ह्याबलें जासुसी उपन्यासकार जक खनीगु, उपन्यासकार मखनीगु झीगु मिखा । गज्याःगज्याःपिन्सं गज्याःगज्याःगु च्वयाः उपन्यासकार धायेकेदइगु, वय्कःयात धाःसा न्ह्यःने जासुसी घानाः जक उपन्यासकार धायेकाच्वनेमालीगु । सखे थ्व हे स्यालं जुइ वयेकलं आः हिम्मतयानाः थःत गैरजासुसी वा न्ह्यःने विशेषण मदुगु, मुकं उपन्यासकार धायेकेगु लँय् यंकेगु कुतः यानादीगु । थ्व हे कारण जुइफु वय्कलं आःया वय्कःया उपन्यास “मुसुकाःगु ख्वबि”यात बलजफ्ती हे गैरजासूसी दयेकादीगु । 

झी म्वानाच्वनागु थाय्, ई व परिवेशय् न्ह्याःगु वय्कःया उपन्यासया घटनाक्रम झीगु हे समाजया न्हाय्कं खः । थज्याःगु घटना झी हे जःखः जुयाच्वंगु दयेफु, झीसं मखंछु यानागु, स्वयेमत्यः धकाः मिखा तिसिनाजुयागु वा भुनुभुनु जक हालाच्वनागु जक नं जुइफु । थज्याःगु हे छगू झीगु मिखा न्ह्यःने झ्वात्यां दं वयाः नं झीसं मखनाच्वनागु छगू सामाजिक परिदृष्यया चित्रण खः थ्व ।

झीसं झीगु समाजय् सम्पत्तिया लागि धनीपिनि म्ह्याय्मस्तय्त प्रेमया जालय् तक्यंकाः उमिगु परिवारयात इमोशनल ब्ल्याय्कमेल यानाः न्यापतिंचां घ्यलय् धाःथेंज्याःगु जीवन हनेगु म्हगस ज्वनाः वयाच्वनीपिं झीसं खना च्वनागु दु । व यथार्थ खःसा राजजुं ल्ययादीगु विषयवस्तु नं यथार्थ हे खः, उपन्यासया प्लट जक मखु । 

छम्ह मुना, छम्ह मदन । मुना व मदन निम्हसिया नां गुलि प्रतीकात्मक उलि हे यथार्थया मिखां व्यंग्यात्मक खनेदयाच्वनी छगू चरण तक । थ्व ला घरज्वाइँ जुइत जक मुनायात मायाजालय् लाकेत वःम्ह खलपात्र जकं खः धकाः ब्वमिं न्हापां हे पूर्वाग्रहयात थाय् बिइधुंकी । ख नं खः , करोडपति ससःमांया सम्पत्ति ल्हातय् लाकेत हे जक थः ज्यान मुनायात मेम्हस्या नाप इहिपा याकाः हानं वयापाखें हे सम्बन्ध विच्छेद याकाः अपुताली नयेगु आशा कि मदनं यायेफइ, कि नेपाःया राजनीतिइ पिनें वयाः स्वनिगलय् खनेदयेकःवःपिं नेतातय्सं यायेफइ । व स्वये बलय् ध्यबाया छतिं लोभ मतसे मतिनाया लागि जक ससःमांया यःम्ह जिलाजं तकं जुइत ताःलाम्ह अशेष ला दक्वस्या निंतिं मतिनाया प्रतिमूर्ति हे । 

मतिना व इहिपा ¬¬– ला व लुसि । मतिना यानाः इहिपा याइपिनिगु नं इहिपा यानाः मतिना याइपिनिगु नं । थनया मतिनाया प्रसंग इहिपाया अपरिवर्तनीय शर्त खःसा इहिपाधुंकाःया मतिनायात संभवतः दोषपूर्ण जकं खःला धकाः नं स्वइपिन्त लँपु बिइगु लुखा चालाच्वन । दोष इहिपाया मखु अशेषया महत्वाकांक्षाया खः, मखुसा “भिंम्ह जूसां मभिंम्ह जूसां जिमि भाःत खः” धाइम्ह उमा थौंकन्हय् उपन्यासय् जक दइ । 

उखे शेष हे मदुम्ह अशेषया नियत खनेदयावइ, व ला “नया भुइ खि फाइम्ह पशु” लानाच्वनी । मतिनाया निंतिं जक मुनायालिसे इहिपा याःम्ह धकाः च्वनाम्ह अशेषया योजना नं गज्याःगु धइगु सिइदयावइबलय् ब्वमिपिं अलमल जुइ, आः सुयात हिरो धायेगु धकाः । हिरो धकाः ब्वमिपिन्सं थःनालाकयातःम्ह मनूया खलचरित्र स्वयमाली । 

च्वमिजुं वयात न्हापांगु पृष्ठनिसें गुकथं क्यनादिल, उकिया लिच्वः गज्याःगु फयेमाल धकाः ब्वमिपिन्सं कपाः तिइ । अशेषया जीवनया हानं मेगु पक्षया पर्दाफास उमापाखें जुइ, अले घटनाया रेल गुगु स्टेशनय् दिइ धकाः सुनां धायेफइमखु । थज्याःगु प्याज प्वलेथें रहस्यं जाःगु घटनाक्रमया ख्वला प्वला यंकेगु ज्या हे राजजुया सिर्जनाया रहस्य जुयाबिइ । 

उलि जक मखु, अशेषयात बांलाक म्हसिकेहे मखंबलय् व मदयेमाली । न्ह्याथेज्याःम्ह सां मूपात्र ख्वाःवःम्ह हे लँय् दथुइ मदयावनेमाःबलय् प्लट चिचाः दनीगु स्वभाविक खः । थनथाय् हिरो मदयेकं सिर्जना जुइमखु धाइपिं एरिस्टोटलवादीत छझाःला थ्व उपन्यासयात थाथामाथा यायेत हे नं तयार जुइ तर अन हे ल्यनाच्वनी थ्व उपन्यासया थ्रिल । 

तर छाय् खः मसिउ उलि ह्ययेकाः ह्ययेकाः बाखंलिसेलिसे ब्वमिपिन्त यंकाच्वनादीम्ह च्वमि अशेषं जा नयेधुंकाः थः स्वय्म हे इतःमितः कन । हिरोया अभावय् प्लट न्ह्याये थाकु धइगु लुमंकाबिउगु खः वा बाखं याकनं सिधयेकेगु हथाय्या शिकार थः स्वयम् जुयादीगु खः मलिस, तर व रोमाञ्चयात ब्वमिपिन्सं अनं लिपा कःघाये हे थाकुल । लिउनेया खुगू पेजय् अपाय्जि गुइँगुइँ निलाच्वंगु प्लटयात म्हालंकद्यः धयाथें यःयःथेयानाः सिधयेकेमाःगु बाध्यतां छाय् ज्वन धकाः ब्वमिपिं हतास जुयाच्वनी, उपन्यास क्वचाइ । 

थन मुना व मदन, अशेष व मुना, अशेष व उमा थःथः स्वतन्त्र पात्रत, झीगु जःखः दुपिं, सखे झी हे थज्याःपिं पात्रत । उमिगु चित्रण स्वयाः नं उमिगु स्वापू अले स्वापूया हिलाया चित्रण हे थ्व उपन्यास खः । उमिगु दथुइ छगू हे जक सम्बन्ध दु अपराधया, चाहे व मतिनाया, घृणाया, यौनया वा ध्यबाया कारणं जुइबिउ । थज्याःगु स्वापूया बाखं हे थ्व उपन्यास खः । उकिइ दुने सुलाच्वंगु अपराधया कारण, अपराधया लिच्वः व अपराधीया नियतया चित्रण जासुसी जूगु दु, उपन्यास थः हे जासुसी खःसां मखुसां ।

राजजु मुलतः जासुसी उपन्यासकार हे खत, वय्कःया वर्णन शैलीइ हरेक वाक्यय् आः छु जुइ, थथे याइ ला, अथे याइला धइगु कौतुहलं ब्वमियात कस्सिक चिनातइ । अन धाथेंम्ह जासुसया भौतिक उपस्थिति आवश्यक हे जुइमाः धइगु मखु, हरेक ब्वमिं छखे थःत जासुसं थेें ब्वनाः घटनाया लिउलिउ वनाच्वनी सा मेखे छु धुंकाः छु जुइ धकाः थम्हं हे नं अनुमान यायां वनाच्वनी, धुचाधुचा पतिकं अले ब्वमि गलत जक साबित जुइ, च्वमिया मेगु हे योजना दयाच्वनी, व उपन्यास क्वमचाःतले गथः फ्यने नं जिइ मखु, फइमखु । थ्व रोमाञ्च, कौतुहलता हे उपन्यासया दुगःक्वँय् खः । भाषा शैली व आलंकारिक प्रस्तुतिकरण थज्याःगु उपन्यासया निंतिं मदयेकमगाःगु खँ मखयेफु, अय्सां थाय्थासय् वय्कलं थःगु भाषाया सौन्दर्य न्ह्यब्वयादीगु दु, थ्व बांलाःगु छुमां खः । 

धायेत ला च्वमिं न्हापा हे “पासापिन्सं जासुसी च्वयेगु दिकेमते धयादिल । वय्कःपिं सकसिके क्षमा फ्वँसे थ्व पालय् छगू नितान्त फरक धारया प्रस्तुति न्ह्यब्वयेगु कुतः यानागु दु” धयादिल तर थःगु हस्ताक्षरपाखें वय्कः तापायेत धाःसा सफल जुइमफुत । खतुं वय्कलं धयादीथें हे थुकिइ “समाजय् खनागु बेथिति, विसंगति विशेषयानाः नारी हिंसा, भेदभाव, थिचोमिचो अले प्रताडना विरुद्ध” प्रतिवाद नं मजूगु ला मखु, तर वय्कःया त्वःतेमफुगु शैली अले प्रेम, यौन व अपराधया जःखः न्ह्यानाच्वंगु प्लटं वय्कःयात जासुस दयेकेगु पाखें लिछ्याये मछिन । 

तर नं उपन्यास वा जासुसी उपन्यास जुइत लायकगु निगू बिस्कं प्लटयात वय्कलं थन ख्याःथें नीथें सतही रुपं जक न्ह्यब्वयाः पाठकयात प्वाःमजाइगु एपेटाइजर जक बियादिल । थ्व निगुलिं प्लट व उकिइ प्यपुनाच्वंगु नाटकीय घटनाक्रमया विकासयात व स्वयाः दुहाँ वनाः ब्वमिपिनिगु कौतुहलताया निवारण भचा दुग्यंक यानादीगु जूसा उपन्यासया रुप धाथें हे बांलाइगु तायेका । अपाय्च्वः बांलाःगु प्लटयात लिपा यंकाः थम्हं हे कःघायेमफयेक स्यंकाः ब्वमिपिन्त लिपतय् घाराघुरुक्वाः जक नकेथें जुल धइगु नं दोष वय्कःयात मवइ धायेमफु । 

थ्व छु उपन्यास? थुकिया लिसः जिकय् मदु । ख ला उपन्यास उपन्यास हे जक खः । उकिया न्ह्यःने विशेषण घाकेगु सुयातं यइ, सुयातं मयइ । जासुसी उपन्यासय् हे थःगु ल्हाचिं कियादीधुंकूम्ह च्वमिं थन वयाः थःगु उपन्यासयात जासुसी मखु धकाः क्यनेगु कुतः यानादिल । तर वय्कःया शैली, विशेषतायात वय्कलं सुचुकादिइ मफुत, लिच्वः — थ्व जासुस छम्ह जक मदुगु जासुसी उपन्यास हे जुयाबिल । जासुस जुइगु भाला च्वमि भाजु थम्हं कयादिल । थनथाय् हे स्यन धयाथें तायेका ।

मसिउ जिं, जासुसी उपन्यास च्वयेगु अथेभनं बांमलाःगु ज्या ला? यम्ह शत्रु (१०९३), मखुगु सत्य (११३१), ग्यानापुगु छेँ (११३२) व कनेमज्यूगु बाखं (११३४) धुंकाःया वय्कःया थ्व “मुसुकाःगु ख्वबि” (११३५) उपन्यास झीगु ल्हातिइ दु । छगू जक विधायात कत्ताक्क ज्वनाः च्वइपिं मदूगु झीगु साहित्यया ख्यलय् वय्कः मेपिन्सं यः धा, मयः धा, थःगु हे कथंया सवाः बियाच्वनेफुम्ह छम्ह मेकथंया हे च्वमिकथं झीसं म्हसिउ । छगू तःहाकःगु दिपाः धुंकाः आः थथे दँय् दसं धयाथें उपन्यास बियाच्वनेगु धइगु चाःचू खँ मखु । 

च्वमिया थःगु विधा ल्ययेगु स्वतन्त्रता दयाच्वनी, ब्वमिपिन्सं वयाके वहे फ्वनाच्वनी गुगु वयापाखें वःसा जिउथेंच्वनी । नेपालभाषा साहित्यय् निम्हप्यम्ह समालोचकपिन्सं यःमतायेकूसां (मयः धकाः धाःगु ला जिं ब्वने मखंनि) जासुसी उपन्यासया थःगु हे ब्वमिपिं दयाच्वनी । अले थज्याःगु अभावपूर्ति मेपिं सुं हे जि हे खः धाइपिं च्वमिपिनिगुपाखें नं जुइगु आशा मदुसेंलि वय्कलं थम्हं प्रभावशाली लेखनशैली ज्यायेधुंकूगु थ्व विधायात मत्वःतूसा जिउ धइगु आग्रह ब्वमिपिन्के दु । अले थज्याःगु हे रोचक शैलीया च्वज्यां नेवाःभाय्या साहित्य ब्वनेगुपाखे मन मवनाच्वंपिं न्हूगु पुस्तायात थुखे सालाहयेगु अले झीगु साहित्यया ब्वमिपिं अप्वयेकायंकेगु भाला तकं वय्कलं कयादीमागु आःया अवस्थाय् वय्कलं त्वःते मफुगु जासुसी उपन्यास च्वयेगु पाखे हे वय्कःया ल्हाः वनेमाल धइगु निष्कर्ष जक कायेकल थ्व वय्कःया जासुसी मखुगु उपन्यासं । 

Friday, November 27, 2015

20151127 - नसंफाःगु नसंचा

नसंफाःगु नसंचा

   ने. स. ११३६ कछलागा दुतिया          राजेन मानन्धर

दँय्दसं थें यंलागा दुतियावइ । लुमनी, हानं सुथय् न्ह्यलं ल्हाइ । थुगुसिइ ला न्ह्याथे यानाः सां लाके धकाः सथय् थःत तयार याना थौं महाकवि सिद्धिदास महाजुया बुदिं हनेकथं नसंचा उलेत । न्याताः ईया नसंचा उलेगु, खुताः ईतकं नीम्ह मनू ममुं । बाजंया पलेसा बाजं वइमखु धइगु सुचं जक वल । दक्वस्या ख्वाः पाउँसे ।

– धाथें बाजं खलःवइ मखुतला ?
– थज्याःगु ला गबलें स्वये मनंनि ।
– छु जुयावःगु झी नेवाःतय्त ।
– न्हापा न्हापा थ्व हे नसंचा उलेत वल धकाः पुलिसं ज्वनातकं यंकीगु ।
वनेला मवनेलाया दथुइ जिपिं लिबाक्क सां नसंचा उला । मरुइ थ्यंकाः लिमथ्यंसे मजिल । सरादे याये अल्छि जुयाः जलदान याना थें जक जुल ।

अन नसंचा उलाः दक्वं थौं भोटाहिति रत्पार्कय् जुइगु महाकविया झ्वाता उलेज्याय् सहभागि जुइगु खँ जूगु । इलं मत्यःनिगु जुयाः पलख उगुंथुगुं खँ न्यना । त्ययेवं उखेपाखे धिकिं पलाः न्ह्यात ।

अनया दृष्य मेगु हे । लँय् दथुइ हे पालं खुनाः मञ्च दयेकातःगु, प्लास्टिकया मेच । सछि–निसः हे मनूतदइ । नेपालभाषाया ज्याय् नं थुभनं मनू मुनीला ? दक्व उत्सुक, छुं जुइत्यंगु थें । बाघौ लिपा मूपाहाँ वल, उलेज्या क्वचाल । जिगु छाति गर्वं तफा जुल । दक्वं लय्लय्ताः । मताइगु नं गनं, झी दक्वस्यां हनाबना तयातयाम्ह महाकविया झ्वाता आखिरय् दये हे माल स्वनिगलय् ।

निगुलिं ज्याझ्वलय् वनेधुंकाः मतिइ लुयाच्वन । जिं स्कुलय् सिद्धिदासया छपु कविता ब्वनागु । अबलय् निसें जिं न्यनाच्वना । सरकारं नेपालभाषायात बेवास्ता यानातःबलय्निसें हे सिद्धिदासं भाषाया सेवा यात, भाषा म्वाःसा जाति म्वाइ धकाः झीगु मिखा कंकल । व दनिबलय् अले मदयेधुंकाः हे झीसं छु याना ले ?अज्याःगु इलय् हे बासः धयाथें सफूत च्वयावंम्ह । दंदं दयेधुंकल वय्कःया झ्वाता तयेगु खँ जुयाच्वंगु हे । तसकं हे थाकुल जुइ दक्वसित ज्या ताःलाकेत । मनमनं उगु ज्या संपिं दक्वसित सुभाय् बिबिउँ लिहां वयाच्वना । सिद्धिदासं च्याकाथकूगु पाल्चाया जः हे मखुला झी ?

तर मतिइ छता खँ वाय् लाकुचा थाये थें थाना हे च्वन । भाषाख्यः हे थपीचा धं, ल्याःखाना हे स्वःसां सछिम्ह मनूत दइमखु ज्याझ्वलय् वइपिं । उकिसं दक्व कुचाकुचा । दक्वं नापं च्वने हे थाकु । सुयातं सःतूगु सुयात मयः, सु वंथाय् सु वनीमखु । गुलिं ख्वाः स्वयाःवनीपिं गुलिं म्हाः धाये मछालाः ख्वाःजक सां क्यने धकाः वया धाइपिं । झीगु भाय्, साहित्य व संस्कृतिप्रतिया मतिना थुलि हे मखुला ? अले व हे छपुचःचा भाषा–साहित्य प्रेमी धाःपिं नं छाय् थथे पुचः पुचः ?

थौं सुथबःछिया दुने येँया छगू हे कुचाय् जूगु निगू ज्याझ्वःयात मिखाय् हानं छकः प्याखं हुलेबिया । छखे झिंन्याम्ह/नीम्ह भाषासेवीत मसःमसः दुर्गालालया म्ये हालाः चाःहिलाच्वन, थौंया दिन कवि गुरु सिद्धिदास बूगु रे । मेखे सलंसः मनुत हे खाः । स्वइपिनि हे गुलि मिखा याउँसे । छाय् जुइ हला ? अं जक न, सिमा ल्याःखाः जुइमते धकाः थःत थम्हं पनातःसां मनय् थीथी खँ वइ ।

स्वीदँनिसें न्ह्याना वयाच्वंगु सिद्धिदासया नसंचा थुगुसिइ नसंफाःगु थें जुल । हाःनाः मदुम्ह सिद्धिदास जुल, वयागु व ललथ्यानातःगु फ्लेक्सया ब्यानर छपाः ज्वनाबिइपिं मनूततकं मलुत । नां जक कायेवं हे गर्वित जुइमाःपिं झी, थौं सिद्धिदासयात ध्वं ला खिचा ला यायेत सफल जुल । झीत म्वाःगु जुल ला सिद्धिदास ? अथे खःसा सरकारं झीगु भाय्यात मान्यता मबिउ, नेवाः भासं आखः ब्वंके दयेमाः, नगरपालिकाय् झीगु भाय् छ्यले दयेमाः धकाः हालाच्वनेगु नं बेकार हे जुल । सिद्धिदास म्वाःसा म्वाः धाये फयेकेमालका, म्हुतुं तछ्यानाः । मखुसा नसंचा उलेबलय् जक झी भाषासेवीतय् छाय् तुति स्याइगु ? झीगु ख्यःयात छाय् युरिक एसिडं कइगु ?

नसंचा उलेगु ज्याझ्वः न्यायेकाच्वंगु छगू संस्था, झ्वाता तःगु मेगु संस्था । निगू संस्थाया दथुइ गज्याःगु सहाकार्य, सद्भाव व जानकारी हे कालबिल जुल व माः जुइगु जिगु हैसियत मदु । तर खँ स्पष्ट जू – छगू ज्याझ्वलं यानाः मेगु ज्याझ्वः किलचलय् लात । छम्ह सिद्धिदासं मेम्ह सिद्धिदासयात ल्हाकल । मखुसा छगू ज्याझ्वः सिधयेकाः हे जक मेगु ज्याझ्वः शुरु जुइगु खःसा छथाय् क्वचायेकाः मेथाय् थ्यंकः वःसां इलं मलाःगु मखु, ब्वनापतिइ अथे च्वयातःगु नं खनागु जिं । खँ यचुक खनेदत, आयोजकपिनि ला मसिउ, ब्वति काःवःपिन्सं हे छगू ज्यायात बाइकट यानाः मेगु ज्याझ्वलय् भ्वय् मथइथें पिउ वयाच्वंगु जुयाच्वन । छम्ह सिद्धिदस मांया काय्, मेम्ह सिद्धिदास चिरिमांया काय् । अथे नं मखुत, लिथु वःबलय् न्ह्यथुयात वास्ता मयाःगु थें जूवन । याःगु हे अथे ला गन खइ धकाः, जूगु जक जुइका ।

खतुं जि निगुलिं आयोजकया थःमलाः । अय्सां थुपालय् निम्हस्यां जितः हे ब्वनापौ बिउगु । जिगु मिखां थथे खनेदत । झीसं निम्ह सिद्धिदास दयेकागु जुल – निखलःया निम्ह सिद्धिदास । छखे मंकाः खलःया भ्वाथःचागु फ्लेक्सय् पुलांम्ह सिद्धिदास अले मेखे समाजया रत्नपार्कया दुबातय् न्हूम्ह ज्वाल्यां थीम्ह सिद्धिदास । दक्वसित न्हूम्ह हे यइगु, चीधिम्ह कलाः थें । छखे हाकुगु च्या व ग्वारामरि नकीम्ह सिद्धिदास, मेखे साःसाःगु चाकुमरि नकीम्ह सिद्धिदास । पाइगु ला जु हे जुल । अथे जुलकि पुलांम्ह सिद्धिदासया सरादे वने माल कि प्वाःस्याः-म्वःस्याः जुइ, गुलिस्या डाइबेटिज जुइ, गुलिस्या युरिक एसिड जुइ । न्हूम्ह सिद्धिदासया सरादेय् घौछि न्ह्यः हे थ्यनाच्वनेधुंकी । झीगु हे नेवाः समाज ला खः, सुनां मसिउ थज्याःगु जुइगु ।
थुकियात हानं नागःतुगः नं मयाये । न्ह्यागुसां सिद्धिदासया नामय् मनू ला मुननि । थथे धाये थुइत – झीसं निम्ह सिद्धिदास दयेकागु जुयाच्वन – निखलःया निम्ह सिद्धिदास । थुगुसिइ निम्ह सिद्धिदास दत । आकिवं मेम्ह छम्ह सिद्धिदास तनेमा । थुकथं त्वाःत्वालय् देय्देसय् न्हून्हूपिं सिद्धिदास न्यनावनेमा । सलंसः सिद्धिदास खायेमा । थौं थ्व हे झीसं भिंतुने ।

अथे धयां हानं मेगु खँ वल । आः नसंचा उलेगु हे बेकार हँ, सुथ न्हापां सु वयाच्वनी हँ, थ्वला सरादे यायेगु जक जुल हँ । बिचाः याना, खनं खः । थज्याःगु ज्या यानाच्वनेगु गुलि ल्वः आः ? जिं जितः हे न्यना । लिसः वल – न्हापा न्ह्याकूगु ज्या पुलां पह हे जुइ । नेपाल संवत् न्हूदँ हनेगु ज्या हे नं गुलि ईयात ल्वः धकाः । अथेसां थुकिं छगू इतिहास दयेकेधुंकल, झीगु छगू म्हसिका जुइधुंकल । इतिहास छन्हुं गन दयेकेफइ ? जि ला थः वने हे मफुसां नं सिद्धिदासया बुदिंकुन्हु ब्यांचुलिया लसय् म्ये हालाः नसंचा उलेगुयात गलत, गात धायेगु पक्षय् मदु । सरादे धायेगु सा सरादे हे धाये । बरमू वा गुरुजुयात न्ह्यःने तयाः वं धाःधाःथे धयाः प्यंथयेगु जक सरादे मखु, मदुम्हसित व वयागु गुण लुमंकाः वयापाखें प्रेरित जुयाः वं यानावंगु थज्याःगु छुं बांलाःगु ज्या नाला कयाः उकिया बाचकं जक यायेगु कुतः यायेगु नं सरादे खः । बरु थज्याःगु सरादे मजुयाच्वन धयाम्ह जि ।

बरु छता खँ धाःसा खः । झीथाय् भाषा ख्यलय् उलिमछि भाषा साहित्यया सेवा यायां जीवन पानावंपिं दु, उमित दछिया छकः तकं लुमंके फयाच्वंगु मदु झीसं । उलिउलि मछि संस्थात दु, वःम्ह वःम्हमछि स्वनामधन्य पदवीधारी भाषासेवीपिं दु, जुइमाःगु ज्या यक्व मजुयाच्वंगु दु । सुयागुं नामय् दछियंक ज्याझ्वः यायेमाः धइगु ला मखु, तर दँय् छकः नं नां मकयापिं झी उलिमछि हनेबहपिं दु । उमिगु नां न्हयथनाः च्या जक त्वनाबिउसां जिउनि । झीसं वय्कःपिन्त ल्वःमंकूसां वय्कःपिन्सं झीत ल्वःमंकल जुइला ? गनं च्वनाः झीत स्वयाच्वंगु दुसा ?
Published in www.newadaboo.com on 2015.11.27 at:
http://newadaboo.com/%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%83%E0%A4%97%E0%A5%81-%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE/
or: http://tinyurl.com/razen20151127

Saturday, October 17, 2015

20151016 - स्वेतलाना एलेक्सिभिचयात नोबेल साहित्य सिरपाः

राजेन मानन्धर

झिदँया युद्धं झी नेपाःमिपिन्त छु बिल, छ मबिउया ल्याःचाः झीसां यानागु हे मदुनि धाःसां जिउ । यायेगु गनं गनं कुतः तक जुल । थज्याःबलय् नकितिनि हे छगू झसंग वनीगु बुखं संसारय् हे सनसनी हयाबिल – कि युद्धं छम्ह मय्जुयात नोवेल साहित्य पुरस्कार बिल । वयागु “झीगु ईया सहास व दुखया स्मारक” नांगु कृतियात कयाः वयात व ८० लाख स्वीडिस क्रोनर वा ७७५ हजार पाउण्ड (१२ करोड ४० लाख तका)या साहित्यकारतय्त दइगु संसारया हे दकलय् तःधंगु सिरपाः बिइगु खँ क्वःछिउगु जुल । अले थुकथं व नोबेल साहित्य सिरपाःया ११४दँया दुने ल्यःपिं मध्ये झिंप्यम्हम्ह मिसाच्वमि नं जुइखन ।

उमेरया ल्याखं ६७दँ दयेधुंकुम्ह च्वमि पत्रकार स्वेतलाना एलेक्सिभिचया जीवन थः हे छगू साहित्यिक रचना च्वया कम मजू, युद्ध स्वयाः कम मजू । धायेत ला वयात पत्रकार नं धाइ अले अनाख्यान (नन–फिक्सन) च्वमि नं तर वं थःगु जीवन युद्धभूमिइ पात, व यक्वस्यां मसिउ । वयागु कृतिइ खनेदुसां मदुसां किचःथें युद्ध दुहाँ वयाच्वनी — युद्ध, युद्धया घाः, युद्ध थःगु जीवन पानाच्वंपिनिगु जीवन वयागु च्वज्याया विषयत जूवन । अले, दक्व हे युद्धया घाः फयाच्वनेमाःपिनिगु लागि छगू थ्व सुखद समाचार जुइ कि वयात थ्व दँ २०१५या नोबेल साहित्यया सिरपाः बिइगु क्वःछित ।

वयात नोबृल सिरपाया लागि वयागु नांया सिफारिस थगुने यूराल फेडरल विश्वविद्यालयं याःगु जुयाच्वन । ३१ मे १९४८य् बूम्ह स्वेतलानाया लुमंकेबहगु कृतितः चेरनोवेलया सः, जिन्की मिजंमस्त, युद्धया मिसामखुगु ख्वाःपाः आदि खः ।

वं चेरनोवेलय् जूगु आणविक दुर्घटनायात कयाः अनच्वपिं मनूतय्गु त्रासया चित्र शब्दं किल अथे हे विश्वयुद्धया ग्वःफसय् लाःपिं मनूतयत्त थःगु च्वज्याय् थाय् बिल । तःम्ह मनूतत लिसे नापलानाः उमिगु खँ उमिगु हे म्हुतुं नवाकाः वं अक्सर विश्वया मिखाय् मवंगु उगु थायसय् युद्ध व औद्योगिकरणं यानाः मनूत गथे मनू जुइमखंक म्वायेमाल धइगुया चित्रणयायेत व सफल जुल । छम्ह भुक्तभोगीया मिखा व पत्रकारया कलमं अज्याःगु दृष्य वं संसारया न्ह्यःने तयाबिल गुगु दृष्ययात गथेखः अथे हे तया धाइपिं फोटपत्रकार व क्यामेरपरसनतय्सं तकं तयेथाकुल जुइ । वं विशेष यानाः पूर्व सोभियत संघया मनूतय्गु जीवनयात थःगु च्वसां थुलि बांलाक न्ह्यब्वल कि, धाइ, अज्याःगु दृष्य व हे थासय् च्वंपिं मनूतय्सं नं मखं जुइ ।

वयागु जन्म पश्चिमी युक्रेनया स्तानिस्लाभिभय् (व थाय्यात १९६२निसें तिनि इभानो फ्रान्किभ्स्क धाल) बेलारसियन बौ व युक्रेनियन मांया पाखें जुल । बौम्हसित सेनां लितछ्वयाहयेवं वया मांबौ छगू गामय् स्कुलय् मास्टर जुयाः ज्यायात । थः नं बेलारुसय् हे ब्वलन । स्कुल सिधयेवं १९७२लय् बेलारसियन राज्य विश्वविद्यालयय् स्नातक मजूतले वं उगुंथुगुं पत्रपत्रिकाय् ज्या यात अले लिपा १९७६य् मिन्स्क धइगु बेलारुसया राजधानीइ नेमान नांगु साहित्यिक पत्रिकाया संवाददाता जुल ।

थ्व हे झ्वलय् व थःगु पत्रकारिता व लेखनया ज्याय् शताब्दीया हे दकलय् ग्यानापुसेच्वंगु निक्वःगु विश्वयुद्ध, सोभियत–अफगानी युद्ध, सोभियत संघया पतन व चोरनोवेलया दुर्घटना आदि घटनाया साक्षीतय्त नापलाय्त अन अन हे वन । वं छु खन व च्वल, सुनां छु कन व च्वल । राजनीतिक उथलपुथलं सुयातं सत्ताय् थ्यंकी, सुयातं क्वफाइ, तर दुख जुइगु धइगु न्हिइ खानाः न्हिइ नयेमाःपिन्त खः । वं उमिगु बाखं च्वल, मग्यासे च्वल । वयागु थज्याःगु हे निर्भिक च्वसाया कारणं वयात बेलारुसया राष्ट्रपति अलेस्जेन्डर ग्रिगोरयेभिच लुकाशेन्कों वयात २०००य् देशनिकाला यात । अनं शरणार्थी जुयाः व छगू दशकतक पेरिस, गोथेनवर्ग व बर्लिनय् नं जीवन निर्वाह यायेमाल । अन्तय् २०११य् तिनि मिन्स्कय् लिहाँ वयेखन ।

छम्ह सशक्त पत्रकार वं हे मचायेक साहित्यिक लागाय् दुहाँ वन । थौं वयागु कृतियात अन्तर्वार्तातय्गु रुपय् कनातःगु सोभियत व सोभियतलिपाया व्यक्तितय्गु भावुक इतिहासया घटनाक्रम धाइ । रसियन च्वमि दिमित्री बीकोभं वयागु सफूयात मेम्ह बेलारुसया च्वमि अलेस एदामेभिचया सफूया विचारकयातःगु नं धाइ गुम्हस्यां धारणाकथं २०औ शताब्दीया त्रासया कल्पनां मखु साक्षीतय्गु भनाइयात अभिलेखीकरण यानाः हे जक न्ह्यब्वयेफइ । उकिं वयागु कनातःगु इतिहासय् द्वलंद्वः सःतय्गु रिकर्ड जुयाच्वंगु दु, गुकिं सोभियत संघया पतनया नक्सांकन नं यानातःगु दु ।

वयागु नांकाये बहगु सफूत मध्ये अंग्रेजी भासं भाय् हिलातःगु धइगु छगू अफगानस्तानया युद्धया प्रत्यक्ष विवरण दूगु “जिन्की मिजंमस्त ः ल्वःमंकातःगु युद्धया सोभियत सः” अले “चेरनोवेलया सः” खः ।

वं थःगु ज्यायात थथे यानाः कनी — इतिहास सिउपिन्सं धाइ सोभियत व सोभियतकाल धुंकाःया अनया इतिहास धइगु हे हिंबुलातःगु दु । अनया खँ धइगु मृत्युदण्ड बिइपिं व पिडिततय्गु जक । उमिगु इतिहास धइगु हे गुलाग (जबर्जस्तीया श्रमशिविरत)या खँ कनेला, क्रन्तिया खँ कनेला, निक्वःगु विश्वयुद्धया खँ कनेला, सोभियत–अफगान गुद्धया गोप्यखँ प्वले ला वा अपाय्जि तःधंगु साम्राज्य कुचाकुचादःगु खँ कने अथवा समाजवादी देशया पतन जूगु हे खँ ल्हाये – उमिसं हे मसिउ छु यायेमाल, अले सुयात दोष बिइमाल । अले आः विश्वव्यापी चुनौती धइगु चेरनोवेल खः । थ्व चुनौती पृथ्वीइ च्वनीपिं दक्वसियां चुनौती खः । अले थ्व हे जिगु सफूया थीम, जिगु लँपु, जिगु नर्कया खँ अले मनूनिसें मतनूतकया नं ।

वयागु न्हापांगु सफू युद्धया “वार्स अनवमन्ली फेस” (युद्धया मिसाथेंमच्वंगु ख्वाःपाः ) १९८५य् पिदन अले थुकिं अनया पाठकतय्त थुलि थिल कि थुकिया पुनः प्रकाशन जुजुं न्यादँया दुने २०लाख प्रति तक विक्री जूगु खनेदत । थ्व सफुतिइ निक्वःगु विश्वयुद्धयात खंपिं मिस्तय्सं मनोवादया रुपय् थःगु अनुभवत कनातःगु दु । अथवा, थ्व नाजीतय्गु विरुद्ध थः हे ल्वाःपिं मिस्तय्गु सत्यबाखंत खः । स्वीदँ धुंकाः नं थ्व सफूया माग उलि हे दु धाइ, मनूतय्गु दुघाःयात उमिगु हे म्हुतुं माःहनाः न्ह्यब्वयातःगु थ्व सफूयात साहित्य वा गैर साहित्य न्ह्यागु धाःसां थुकिं मानवीय भावनायात थिइगु मत्वःतू , थ्व पुलां गबलें मजू ।

स्वीडिस एकेदमीया सारा दान्युसं धाःकथं वयागु थ्व सफू धइगु सलंसः अज्याःपिं मिस्तय्त कयातःगु अन्तर्वार्ताय् आधारित दु गुपिं निक्वःगु विश्वयुद्धय् तप्यंक ब्वतिकाल । “थ्व धइगु निक्वःगु विश्वयुद्धया अज्याःगु खोज खः गुगु न्हापातक सुनां हे मसिउ । थुकिं सलंसः मिस्तय्गु युद्धलिसेया बाखं खनी ।  लगभग झिगू लाख मिस्त युद्धय् ब्वतिकाल तर उपिं यक्वधयाथें इतिहासय् खने हे मदु ।

अथे हे “दि लास्ट विटनेसेज ः दि बुक अफ अनचाइल्डलाइक स्टोरीज”य् युद्धकालया मस्तय्सं कंगु व्यक्तिगत अनुभवत मुनातःगु दु । थुकथं वयागु चित्रण युद्धया हे चित्रण खःसां युद्धयात मिस्तय्गु व मस्तय्गु मिखां चित्रण यायेवं संसारं युद्धया भयावह दृष्य न्हापा गबलें मखं कथं खन ।

१९९३य् मेगु सफू वल “एलच्यान्टेड वीथ देथ” गुकिइ वं सोभियत युद्धया पतन जुइवं वःगु संक्रमणकालय् मनूतय्सं आत्महत्या याःगु व आत्महत्याया कुतःया सजीव चित्रण जूगु दु ।

१९८५ निसें सफूया रुपय् थःत ब्वःम्ह एलेक्सिभिचयात उकिया झिदँ लिपा न्हापांगु न्ह्थनेबहगु सिरपाः लात । १९९६य् तुचोल्स्की–प्रेइसया सिरपाः लायेवं वं दँय् दसं धयाथें सिरपाः फयेखन । वयागु ज्या नं झन्झन् बांलानावन, वयागु ज्यायात नं समाजं ययेकल । उकिं १९९७य् एन्द्रेइ सिन्याभ्स्की सिरपाः, १९९८य् लेप्जीगर बुक सिरपाः, १९९८य् हे फ्रेड्रिक–इबर्ट–प्रेइस सिरपाः, १९९८य् हर्डर सिरपाः, २००५य् नेशनल बुक क्रिटिक्स सर्कल सिरपाः, २००७य् अक्सफाम नोभिब–पेन सिरपाः, २०११य् साहित्यिक रिपोर्टार्जया निंतिं रिस्जार्ड कापुस्चिन्स्की सिरपाः, २०१३य् जर्मन बुक ट्रेडया निंतिं शान्ति सिरपाः आदि नं वं कयातःगु दु ।

वयागु कृति धइगु बाखं, निबन्ध वा रिपोर्टाज न्ह्यागु धाःसां जिउ । उकिं हे जुइ, स्वीडिस एकेदमीया स्थाी सचीव सारा डान्युसं वयात धाथेंगु अन्तर्वार्ताया आधारय् च्वइगु “छगू न्हूगु कथंया विधा वा जान्र”या विकास याःगु धकाः तारीफ याःगु दु । खनं वया थःगु हे विधा दु । वं च्वइगु विधायात मनूतय्सं मुंकातःगु उपन्यास (collective novel), कनातःगु उपन्यास (novel-oratorio), वा साक्षी उपन्यास (novel-evidence) अथवा मनोवाद (people talking about themselves)व तःम्हस्यां हालीगु महाकाव्य (epic chorus)धकाः नं धायेगु याः ।

अले नोबेलया जजपिन्सं नं वयागु ल्वाकज्याःगु शिल्प – छम्ह पत्रकार, नाटकच्वमि र पटकथाच्वमिया – ययेकल अले स्वेडिश एकेदमीया अध्यक्षं वयागु च्वज्यायात धाल, “झीगु ईया दुख व सहासया छगू स्मारक” धकाः ।

थ्व सिरपाःयात कयाः एलेक्सिभिचं थ्व धइगु “छगू तःधंगु व्यक्तिगत लसता” खः धकाः धाःगु दु । अले लिपा वंगु बिहिबाः मिन्स्कय् हे जूगु छगू प्रेस कन्फरेन्सय् वं धाल, “थ्व जितः मदु बरु जिमिगु संस्कृति, जिमिगु चिकिचाधंगु द्य् गुकियात इतिहासय् न्ह्यबले घलय्तयाः क्यलेथेंक्यलातःगु दु, उकियात बिउगु खः ।”

“जितः सफू च्वयेत सिक्क यक्व ई काः । छगू सफू जिं न्यादँ निसें झिदँ बिकाः च्वया । जिकय् निगू सफूया बिचाः वयाच्वंगु दु । जि लय्ताः कि जि आः व ज्या यायेत स्वतन्त्र दु,” वं धाल ।

सन् २०१५या लागि स्वेडिश एकेदमियात २५९गू प्रस्तावत वःगु खः, गुकिइ १९८म्ह मनूयात प्रस्ताव यानातःगु दु । उकिइ मध्ये ३६म्ह ला दकलय् न्हापां नां दुथ्यंपिं खः ।

(थ्व च्वसु थी थी इन्टरनेटय् पिदंगु समाचार व लेखया आधारय् च्वयागु खः )
Nobel Literary Award to Svetlana Eleksivich : Published in Sandhya Times on 2015 10 16

This is me, Thank you Gemini