Tuesday, January 30, 2024

न्हू सतकयात हानं भीमफेदी थें मृत शहर यायेगु ला?

 

राजेन मानन्धर

निद्वःदँ पुलांगु सभ्यताया इतिहास दूगु थ्व स्वनिगःया दकलय् तःधंगु बजाः लागा थौंया न्हूसतक वा न्यूरोड खः । थी थी राजनीतिक परिवर्तन जुयाः येँ सम्पूर्ण नेपाःया राजधानी जुल अले थनया कान्तिपुर दरवार लागा देय्या हरेक राजनीतिक, धार्मिक व साँस्कृतिक परिवर्तनया ध्वजाबाहक जुल । थनिं ९० दँ न्ह्यः तःभुखाचं येँया पाक्व लागा क्षतविक्षत जूगु मौकाय् अबलय्या शौकिन शासकं युरोपया गुगुं तबालागु लँया किपा स्वयाः थन अज्याःगु हे किसि जुइगु लँ दयेका जुद्धसतक दयेकल । व हे लँ थौं न्युरोड, नयाँ सडक वा न्हूसतक जुल, गुगु थौं येँ वा स्वनिगः जक मखु नेपाःया हे दकलय् तःधंगु बजार लागा जुयाः झीगु न्ह्यःने धस्वानाच्वंगु दु । 

स्वनिगःया आदिबासी नेवाःतय्गु भाग्य धायेला दुर्भाग्य धाये थ्व स्वनिगःया अधिपनि उपिं नेवाः जुयाबिल । बजाः जुल कि मनूत गुलजार जुइगु स्वभाविक जुल । न्हापांनिसें असंया ब्यापारय् हालिमुहालि यानाच्वंपिं नेवाःतय्त हानं मेगु बजार लागा चकन । आर्थिक क्रियाकलाप जल, सरकारयात कर म्हयेगु थाय् नं जुल । थ्व लागा महाबू, दुगंबहि, तेबाहा, स्वंगःथां, खिचापुखू, भुलां, पुलांभंसा, न्हूसां निसें वतु वंघःतक छस्वा जुल । नेवाःतय्गु ब्यापारय् ल्हाः हानं न्ह्यात । ईया घःचाः चाः चाःहिउहिउं नेवाःतय्सं थम्हं बनेज्या यायेगु त्वःताः बालं बियाहल । स्थानीय मनूतयसं पसः मतःगु हे ला मखु, अथेसां थ्व थाय् देय्या दक्व जिल्लायापिं मनूतय्गु ब्यापार यायेगु थाय् जुयावन । उखे नेवाःतय् थःगु छेँया बाः वयाच्वन । बरु थः हे मच्वँसें, पुलांगु शहरं पिने छेँ दनाः च्वनाःसां थ्व थाय् बालं बियाच्वन । देय्या आर्थिक कारोबारया केन्द्र थुकियात दयेकेत नेवाःतय्गु थ्व छखें योगदान हे धायेमाः । 

ब्यापार जुलकि मनूत म्वः म्वः जुइगु स्वभाविक हे जुल । ब्यापार धइगु न्हापा थें उखे त्वालय् थुखे त्वालय् च्वंपिं जक न्याः वइगु मखुत । आः स्वनिगलय् थ्यं मथ्यं ४० लाख मनूतय्गु बसोबास दु धासेंलि, थन भुइजःसि निसें नागढुंगा तक येँ धकाः धासेंलि उमित माःगु हरेक मालताल उपलब्ध जुइगु थाय् न्हूसतक लागा जुइगु हे जुल । थुकथं पुलांगु न्हूसतकया भूमिका तब्या जुसेंलि थन मनूत नं उकथं हे वइ । अले न्हापाथें बसय् छकः च्वनाः जक थन वयाः न्हिछि बिकाः वनीगु थज्याःगु शहर थ्व मखुत । राजधानी तःताकथं विकास जूसां सार्वजनिक यातायातया हविगत आःनं सन्तोषजनक मजूनि, सनिलय् सञ्चयकोष भवन न्ह्यःने दनाच्वनीपिं मनूत स्वयाः नं थथे धायेफु । अथे जुसेंलि ईया माग कथं मनूतय्सं व्यक्तिगत प्रयोजनया लागि थम्हं फुथें मोटरसाइकल वा कार न्यानाः ब्यापार व्यवसाय वा जीवन यापन यायेमाःगु थौं स्वनिगःया बाध्यता जुइधुंकल । 

स्वनिगः शहरीकरण जुयावःलिसे थन थी थी थासं विज्ञत बुयावल । व यायेजिउ व यायेमजिउ धइगु नियमत दयेकाहल । स्वनिगय् छगू अजबगु नीति व बझाइ तयार जुल — सबारी साधन यः तर पार्किङ मयः । छिं सिउला ? स्वनिगलय् जक झिगु लाख धयाथें साइकल मोटरसाइकलत दु । आः धयादिसँ, पलाः पतिकं कर कायेसःम्ह सरकारं उलिमछि मोटरसाइकलयात गन गुगु थासय् पार्किङया व्यवस्था यानाबिउगु दु ? आःतक ला मनूतय्सं थःम्ह जिउ जिउथाय् हे यानावयाच्वंगु दु, अले थ्व सरकारया ज्या मखु, न्याःम्हस्यां खल्तिइ तयेसां ति, बइगलय् तय्सां ति धइगु हे भाष्य तयार यानातःगु दु, अले थनया स्थानीयबासीं नं थुकियात सहज कथं हे स्वीकार यानातःगु दु । 

आः न्हूसतकया खँय् वये । नकतिनि हे अकस्मात येँ महानगरपालिकां न्हूसतक लागाय् वंघः, विशालबजार, धर्मपथ, पाक्व, खिचापुखू, दुगंबहि, तेबाहाः पिने पार्किङ निषेध यानाबिल । आः थन वयाः सामान न्यायेत पुलांगु बसपार्कय् दयेकाच्वंगु भ्यु टावलय् कार वा मोटरसाइकल दिकाः २० मिनेट न्यासिवयाः जक न्यायेदइगु जुल । व हे थासय् नं ७०० जक मोटरसाइकलयात थाय् बिइगु धाल जब कि अन न्हियान्हिथं निद्वः स्वयाः यक्व मोटरसाइकलत तयेमाः ।

कमसेकम बालेन साह मेयरया रुपय् त्यायेवं थन छपुचः मनूत बालेनं न्ह्यागु याःसां बांलाः धायेत जक सक्रिय जुयाच्वंगु सकस्यां खं । उमिगु ज्या बांलाःगु छुं जुलकि बालेनं याःगु धायेगु, बालेनं याःसां मयाःसां बालेनं याःगु बांलाः, मयाः धालकि यानाच्वंगु वा याइ धायेगु, अले उलि नं धाये मछिन कि पुलांपिं मेयरपिन्सं याःगु दुला ? धकाः व्यंग्य यायेगु जक जुयाच्वन । अप्वः धयाथें सामाजिक सञ्जालय् खनेदइपिं अले निश्चित अनलाइन पत्रकारितायानाच्वंपिं उपिं गुलिखे नेपालं पिने च्वंपिं व मेपिं जिल्लां पिने च्वंपिं वा गैर नेवाःत धकाः यचुक सिइदु । थम्हं थःगु जिल्लाय् विकास यायेमफुपिं, मखंपिं वा अथे यायेगु स्वयाः थन स्वनिगलय् वयाः सत्ताया सहारा कयाः वा ठगी जालझेल यानाः याकनं तःमि जुइत लालायित छगू जनसमुदाय थन हे च्वनाः नं थनया विकास, थनया मौकिता व थनया आदिबासी जनता खनाः ईष्र्यां ह्वानाह्वाना च्यानाच्वंगु दक्वस्यां अनुभव हे यानाच्वंगु जुइमाः । उमि नुगः मूगुया थ्व छगू शिलतता बिइगु वासः थें जुल । थन पार्किङ निषेध यायेवं उमिसं थुकियात तसकं बांलाःगु ज्या धकाः च्वछात । आः न्हू सतक अमेरिका वा सिंगापुरथें च्व धकाः नं धयाहल । नेपालबन्द थें उजाडगु न्हूसतकया फोटोयात तःधंगु मिडिया, अनलाइन व सामाजिक सञ्जालय् तकसं च्वछायाः प्रस्तुत यात । 

जि थम्हं पेरिस, फ्रेन्कफर्ट, टोकियो, दिल्ली निसें बनारस कत स्वयेधुन । संसारया दक्व शहरया बजारयात छगू हे मापदण्डय् तयाः स्वयेगु पायछि जुइमखु । न्हूसतक बजार लागा धइगु सुं आर्किटेक्ट वा शहरी विकास विज्ञं भ्वँतय् डिजाइन यानाः दयेकूगु शपिङ मल मखु, थ्व ला वंगु ५० दँनिसें ईया तःगु चरणलिसें यानास्वयाः गथे जिल अथे (ट्रायल एण्ड इरर) विकास जूगु थाय् खः । थ्व आवासीय व ब्यापारिक भवन नितां ल्वाकज्याःगु छगू ज्वःमदूगु बस्ती खः । अथे हे थ्व धइगु तसकं सम्पन्न मनूत वयाः न्याइगु  लक्जरी वा ब्राण्डेड सामानया बजार नं मखु गन पार्किङ लगायतया अत्याधुनिक सुविधा दयाच्वनी । थन वइपिं धइपिं मध्यम वर्गीय मनूत अप्वःधयाथें मेमेगु आवासीय क्षेत्रं उमिगु बांलाःगु धायेगु मध्यम स्तरया वसः वसजा व विद्युतीय उपकरण मोलतोल यानाः मातूमालाः न्यायेगु छगू न्हूगु परम्परागत पसःया समुह खः । थज्याःथाय् अमेरिका वा जापान स्वयावयाः अन थज्याःगु कथं विकास याये धकाः थौं वयाः छुं यायेफइगु वा जुइगु नं मखु । 

थ्व समस्या पार्किङया हे जक नं मखु । यदि महानगरयात न्हूसतकया ब्यापारीतय्गु कर माःगु हे खःसा अन छुं कथंया व्यवस्था यानाबिइमाःगु नं वयागु जिम्मेबारी खः । वं थःगु धकाः धर्मपथय् दयेकाच्वंगु भवनय् हे पार्किङया व्यवस्था मदु, उकियात जक मल्टीस्टोरी पार्किङ भवन दयेकूसा दक्व समस्या अन हे समाधान जुइगु । अथे हे अनया मेगु सरकारी स्वामित्वया आर्मिया विजनेश कम्पेक्सयात नं पाकिङया भवन दयेकूसां गाःगु खः । तर महानगरयाके उलि यायेगु हैसियत खनेमन्त । मेखे येँ महानगरपालिकां बँपसः हटेयाये फयाच्वंगु मदु । बँ पसःतइपिं दक्व गैरनेवाःत जुयाः अले उपिं दक्व संगठित जुयाः महानगरपालिका उमिगु न्ह्यःने पुलिं चुइत बाध्य जुयाच्वंगु दु । तर पार्किङ हटेयानाः थनया बजार सुकाछ्वयेत धाःसा महानगर तत्पर खनेदु । 

उकिं थन पार्किङ हटे यायेगु धइगु जानाजानी गुलजार जुयाच्वंगु छगू बजारयात बुलुहुँ हत्या यायेगु खः ।थौं कन्हय् गजब गजबु तर्क न्ह्यब्वयाच्वंगु दु । तर न्ह्याम्हस्यां न्ह्यागु धाःसां थनया बजाः सुनावनीगु निश्चित दु । थ्व खँ स्थानीय नेवाःतय्गु पसः चले मजुइगु, छेँथुवाःतय् बालं च्वंमदइगु जक मखु, थन थी थी जिल्लां ज्या यानाः नये धकाः बाः पुलाः पसःतइपिनिगु लागि तकं असरय् लानाः अन्ततः पसः त्वःताः वनेगमालीगु ई वःगु दु । 

थ्व येँ व्यवस्थित यायेमाःगु थाय् न्हू सतक जक खःला ? थ्व न्ह्यसः थन दं वइ । आः येँया ब्यापारिक केन्द्र धकाः बौद्ध, चाबहिल, बानेश्वर, महाराजगंज, सिनामंगल, बल्खु, कलंकी आदि थासय् नं विकसित जुयावयाच्वंगु दु । अन गथे च्वं ले पार्किङया अवस्था धायेबलय् मूलँपु बाहेक दुने दुनेया अवस्था अथे हे खः । अनया ब्यापारीतय्सं गन गथे जिल अथे व्यवस्था यानाः हे बजार चलेजुयाच्वंगु दु । अले थ्व आक्रमण न्हूसतय् जक छाय् ले ? थज्याःगु नियम नेवाः बस्तीइ जक छाय् लागु याइगु ? थुखेपाखे झीगु ध्यान गंभीर कथं वनेमाःगु दु । खँ लःथें यचुक सिइ दु, थौं कन्हे मेमेगु थासय्या बजार गैर नेवाःतय्गु छेँ दुथाय् विकास जुयावयाच्वंगु दु, अले न्हूसतकय् अधिकांश छेँथुवाः आःनं नेवाःत हे तिनि । मेपिनि न्हूसतकया बजार सखाप यायेखन धाःसा थःगु बजार गुलजार जुइ धइगु रणनीति कयाच्वंगु खनेदु । अथे हे जुयाः थ्व पार्किङ मदयेकाः थन बजार खाली यानाः उखे उखेया बजारयात झःझःधायेकत उमिसं स्वयाच्वंगु दु । 

अले, थनया अवस्था झन् थुथाय् नाजुक जुयाबिइ कि न्हूसतकय् पार्किङ हटेयायेवं नेवाःत स्वयम् हे विभाजित खनेदत — छथ्वः पार्किङ हटेयाये मजिउ, बजार सुनावनी धाइपिं । अले मेथ्वः पार्किङ हटेयायेमाः, २० मिनेट न्यासि वयाः नं सामान न्याः हे वइ धाइपिं । थुकिया आगं खँ धइगु पार्किङया शुल्क धइगु सिइदत । पायछि थायमदुइ त्वाःछेँ थुंबलय् नेवाःत विभाजित थें थन नं न्हापा पार्किङया शुल्कय् थःगु भाग मथ्याःपिं तर उकिइ मिखा तयाच्वंपिं छथ्वः नेवाःत उगु पार्किङय् पारदर्शिता मजू धइगु त्वह तयाः थन पार्किङ निषेध यागुलिइ लयतयाच्वंगु खःला थें च्वं । खतुं व पार्किङया ध्यबा गन वनी, गुलि वनी धइगुया बांलाक ल्याःचाः सुयाकें दूगु थें मच्वं । अथेसां थुकथं थःगु सरोकारया विषयय् थःगु नीजि स्वार्थय् तक्यनाः समर्थन वा विरोध यायेगु पहलं समस्त नेवाःतय्त हे झ्वाकलय् थुनीगु निश्चित दु । 

अथे जुयाः स्थानीय जनप्रतिनिधि, क्लब व मेमेगु सामाजिक संस्था इत्यादिया मंकाः ग्वसालं दक्वसित समेटेयानाः न्हूकथं व्यवस्थित पार्किङ व्यवस्थापन यायेमाःगु खनेदत । समस्या पार्किङ शुल्क हे खःसा आः हानं पार्किङ ठेक्का बिइबलय् पारदर्शित अपनेयानाः सकसितं भाग थ्याइगु कथं हानं व्यवस्था याःसा हे जक थ्व समस्या ज्यनावनी, स्थानीय मनूत व अन पसः तयाः जीविका चलेयायेमाःपिं कसलें त्याइ, हानं न्हूसतक गुलजार जुइ । मखुसा गन गन नेवाःतय्सं बजार तयाः देय्या अर्थतन्त्रयात बः बिउगु दु, अन अन थुकथं हे आक्रमण जुयाच्वनी, न्हूसतक हानं भीमफेदी, बन्दीपुर वा तानसेन थें मृत शहर जुइ । थ्व खँय् सकस्यां गंभीर जुयाः बिचाः याये । 

Published in Lahana Weekly 2024 01 30 

https://www.lahananews.com/new-road-sunsan

 


Saturday, November 18, 2023

My articles in Medium मिडियमय् जिगु च्वसु धलः



1. ब्रिटोन भाय्‌या इतिहास व नेवाः भाय्‌या भविष्य - https://tinyurl.com/razen180531
2. कालो दिवस, र भाषिक आन्दोलन - https://tinyurl.com/razen180601
3. In the thick concrete jungle, wood is dead https://tinyurl.com/razen180603
4. A short introduction to Newa language and literature https://tinyurl.com/razen180606
5. मनोरोगीहरु बाटो चौडा गर्न आउँछन् काठमाडौंमा - http://tinyurl.com/razen180609
6. Stimulating Sikkim - https://tinyurl.com/razen180614
7. Just for a Pajero - https://tinyurl.com/razen180616
8. Lakhe culture in jeopardy - https://tinyurl.com/razen180617
9. गोर्खाल्याण्डको आन्दोलन र नेपालीहरुको सरोकार - https://tinyurl.com/razen180619
10. लुम्बिनीको पवित्र उद्यान र सुन्दरी प्रतियोगिता - https://tinyurl.com/razen180620
11. “Chhaupadi” sheds are still alive in Far West - https://tinyurl.com/razen180623
12. Bisket Festival turns a shame for Bhaktapur - https://tinyurl.com/razen180624
13. Time to revive old ways of excreta as manure - https://tinyurl.com/razen180627
14. The show of Kumari Jatra … goes on in Kathmandu -https://tinyurl.com/razen180628
15. Buddha Jayanti in real sense - https://tinyurl.com/razen180701
16. Bhaktapur Durbar Square - https://tinyurl.com/razen180703
17. Talking about water rights - https://tinyurl.com/razen180705
18. जनताले जनताले माग्दैछन् ‘एकीकरण’को इतिहास - https://tinyurl.com/razen180706
19. Mia sperto de UK en Kopenhago - https://tinyurl.com/razen190709
20. Do Not Flush & Forget - https://tinyurl.com/razen190710
21. Restoration of monuments of the Kathmandu Valley- https://tinyurl.com/razen180711
22. Status of Nuns in Theravada Buddhism with Reference to Nepal- goo.gl/5Bvjf5
23. Un Népalais à Plouézec grace à l’Esperanto - https://tinyurl.com/razen180719
24. समानताको भाषा एस्पेरान्तो - https://tinyurl.com/razen180726
25. नेवारबाट नै दलित बनाइएका नेवारहरु - https://tinyurl.com/razen180728
26. Francio en nepalaj okuloj (1) - https://tinyurl.com/razen180803
27. Women in periods are barred https://tinyurl.com/razen180805
28. Francio en nepalaj okuloj (2) - https://tinyurl.com/razen180808
29. Go away, you sexy demon! - http://tinyurl.com/razen180815
30. लुम्बिनी मन्दिरमा जान नेपालीहरुलाई पनि शुल्क https://tinyurl.com/razen180821
31. नेवार संस्कृति र खोकनाको बाख्री डुबाउने जात्रा https://tinyurl.com/razen180824
32. Nepalano en Plouezec, dank’ al Esperanto - https://tinyurl.com/razen180905
33. Living Goddess Kumari and Human Rights - http://tinyurl.com/razen180929
34. Buddhism and Newars : An overview - https://tinyurl.com/razen181010
35. नेवारहरुको चाड ‘मोहनि’ हो, ‘दशैं’ होइन - https://tinyurl.com/razen181015
36. लुम्बिनी अब जीवित सम्पदा स्थल कि संग्रहालय मात्र ? https://tinyurl.com/razen181127
37. छाउपडी प्रथा : कसैले सुधार गर्न नचाहेको महिला हिंसा https://tinyurl.com/razen181222
38. International Tripitaka Chanting : https://tinyurl.com/razen190117
39. कुदानलाई निग्रोधाराम बनाउने कहिले ? : https://tinyurl.com/razen190119
40. नियात्रा : कुदान छाय् जुइमफुत निग्रोधाराम ? https://tinyurl.com/razen190121
41. Conservation of private heritage : https://tinyurl.com/razen190130
42. When a relationship dies : http://tinyurl.com/razen190214
43. राज्यको दृष्टिमा मातृभाषा र अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा दिवस http://tinyurl.com/razen190221
44. चण्डालिका http://tinyurl.com/razen190303
45. दमौलीका देउता — बखत नारायण http://tinyurl.com/razen190324
46. बुद्ध धर्ममा महिलाको स्थान http://tinyurl.com/razen190401
47. काष्ठमण्डपको पुनःनिर्माण : सम्पदा अभियान र राजनीतिको किचलो : https://tinyurl.com/razen190422
48. सत्यमोहन : झीगु विश्वविद्यालय : https://tinyurl.com/razen190520
49. भारतया बौद्धकलाया दसु साँची स्तुप : https://tinyurl.com/razen190526
50. Lumbini and other surrounding sites https://tinyurl.com/razen190605
51. किन तोडिन्छन् बुद्धमूर्तिहरु बुद्ध जन्मेको देशमा? https://tinyurl.com/razen20190727
52. भारतया एलेफान्टा गुफा दुने https://tinyurl.com/razen190803
53. Hiroshima in blood-bath https://tinyurl.com/razen190806
54. I haven’t closed the door to love yet https://tinyurl.com/razen190825
55. Need of a middle-path architecture https://tinyurl.com/razen190901
56. Indrajatra : Some major features https://tinyurl.com/razen190919
57. भारतया गुफा दर्शन व बौद्ध तीर्थयात्रा या झ्वलय् : https://tinyurl.com/razen190921
58. नेवाः नेतृत्व र नेवाः राज्यको सपना https://tinyurl.com/razen191002
59. बुद्ध जन्मेको देशमा दशैंको चर्चा https://tinyurl.com/razen191006
60. छगू जीवन तःहाकः लाकि चछि ? https://tinyurl.com/razen191010
61. गुथि विधेयक विरुद्धया आन्दोलन व नेवाः नेतृत्व https://tinyurl.com/razen191019
62. भिंतुनाया राजनीति https://tinyurl.com/razen191022
63. गुथि विधेयकया समर्थनय् दुपिं नेवाःत http://bit.ly/razen191027
64. डडेलधुराया धू http://bit.ly/razen191103
65. लुम्बिनी : एउटा चर्पी कथा - http://bit.ly/razen191121
66. Esperanto: A different language http://bit.ly/razen191127
67. Dee Pyakhan : depicting the victory http://bit.ly/razen191215
68. साहित्यय् फाय्न्टासिया संसार https://bit.ly/3bPdyHN
69. Melamchi: Last chance for the thirsty valley? https://bit.ly/3947Ekj
70. लुम्बिनीमा थेरवाद बौद्ध संग्रहालय bit.ly/2S4V13r
71. लुम्बिनी दोश्रो अन्तर्राष्ट्रिय त्रिपिटक पाठ : एक समीक्षा http://bit.ly/razen191227
72. A life in a night http://bit.ly/razen200314
73. राष्ट्रवादीलाई मनपर्ने भारतीय विक्रम संवत् https://bit.ly/2RqajyS
74. बुद्धधर्म, पशुबलि व करुणामय https://bit.ly/2zj7edN
75. तःहाकःगु निर्वासन https://bit.ly/2Lxp2Vy
76. नेपालभाषा साहित्यय् चित्तधर व नेपालभाषाया निबन्ध https://bit.ly/2ZgFwZZ
77. हिमाली बौद्धहरुको महान चाड सागादावा https://bit.ly/36tfzIy
78. समुद्रया चुप्पा https://bit.ly/3cFdtGI
79. भानुभक्त बाजे https://bit.ly/2WgM7l9
80. ज्ञानं जाःगु ज्ञानपूर्णिक युगया अन्त https://bit.ly/3fGnLZv
81. Go away, you sexy demon! https://bit.ly/3heJND8
82. मचाम्ह न्यामिसा https://bit.ly/3fcoYqq
83. कृष्णया प्रेम याइगु राधालिसे, इहिपा यायेत रुकमणी https://bit.ly/2DF8E4T
84. तीज : यो चाड कस्को? मिडियाको ! https://bit.ly/31h6ce4
85. प्रेमं जाम्ह प्रेममान : छपु लुमन्ति जक https://bit.ly/3l7RJZB
86. बुद्धधर्म र करुणामयको रथजात्रामा दिइने पशुबलि https://bit.ly/3jnhDXQ
87. विश्वमै एकमात्र बुद्धअस्तु भएको रामग्राम स्तुप https://bit.ly/2G6bqko
88. अनोजा गुरुमां : नेपालको बौद्ध समाजका एक प्रेरणादायी व्यक्तित्व https://bit.ly/3jEJPVR
89. हो, नेवारहरुकै हो यो नेपाल संवत् https://bit.ly/3prPLFv
90. The Guthi bill and future of Newar civilization https://bit.ly/2VkQ0o8
91. किन थोरै छ नेपालमा बौद्धहरुको जनसंख्या https://bit.ly/38KgTbr
92. आफुले गर्न पाए एकीकरण, अरुले गरे चीरहरण ? https://bit.ly/2Xwdibz
93. जातीय विभेद, अम्बेडकर र बुद्ध धर्म https://bit.ly/3cgHDn9
94. लुम्बिनीमा बुद्धवंश उद्यान : परिकल्पना र चुनौति https://bit.ly/2PiWpR2
95. वाङमय शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशीजुया वृत्तिचत्र । https://youtu.be/aBxpcz94muk
96. नेवार समाजमा महिला स्वतन्त्रता bit.ly/2O2ddeV
97. बुद्धले आफ्नो जीवन बिताउनुभएको भारतमा बुद्धधर्ममाथि प्रहार https://bit.ly/3rscaCn
98. एउटा बौद्ध देश म्यानमारमा सेनाको बर्बर आतंक https://bit.ly/3sWnvLG
99. विश्वमा कसरी मनाइन्छ बुद्ध जयन्ती ? https://bit.ly/3hRWM1d
100. ४०० वर्ष लामो नेपालाभाषा कविता यात्रा https://bit.ly/3pZFeCg
101. विश्वमा फैलिरहेको बुद्धधर्मका केही पक्षहरु https://bit.ly/2Uih7mw
102. एउटा माग्ने बिरामीको उपचारयात्रा https://bit.ly/2UCFwE5
103. तीन पाङ्ग्रे रथ — थेरवाद बुद्धधर्ममा भिक्षुणी कहाँ छन् https://bit.ly/razen210728
104. अफगानिस्तानमा बुद्धधर्म https://bit.ly/3mwO6Q2
105. Elimination of child labour in Nepal https://bit.ly/3nfs8Bn
106. लुम्बिनीमा बुद्धवंशावली उद्यान. https://bit.ly/3wsvNP3
107. २८ बुद्धहरुको संक्षिप्त जानकारी https://bit.ly/3xPhwwE
108. जेन बुद्ध धर्मको सामान्य परिचय. https://bit.ly/3yESiRT
109. लुकाइएको नेपाली इतिहास https://bit.ly/3F9jr12
110. पाटनको लिच्छवी कालीन शिलालेख र नेपालको https://bit.ly/3qvyaz7
111. भियतनामी बौद्ध भिक्षु थिक न्हात हानले दिएर गएको https://bit.ly/3LG3Hqw
112. पुनर्जागरण काल व नेपाः दुने थेरवाद बुद्धधर्म https://bit.ly/35AOKpr
113. बौद्ध संकट : भियतनाममा बौद्धहरुमाथि अत्याचार, बौद्ध https://bit.ly/3CZmAAX
114. Lessons from conservation of https://bit.ly/3iMhE96
115. दि काश्मीर फाइल्स : कहाँ गए काश्मीरका बौद्धहरु ? bit.ly/3rx2d9L
116. स्थानीय निर्वाचन व येँया भविष्य https://bit.ly/3kTwtba
117. श्रीलंकामा बुद्ध धर्म : https://bit.ly/3wxScL1
118. Gyanmala Bhajan - Nala Karunamaya https://youtu.be/hLGeOAY5y28
119. ज्याः पुन्हिया दाफा भजन https://youtu.be/wOF9mxfg-Ms
120. बुंगद्यः र मछिन्द्रनाथ हुँदै भक्तिमार्गसम्म https://bit.ly/3QodCDs
121. स्वनिगःया फोहरया स्थायी समाधान : छगू म्हगस जक https://bit.ly/3y8oPB8
122. रसियामा कम्युनिष्टहरुको दमनबाट उठेको बुद्ध धर्म https://bit.ly/3nY0bx5
123. प्राचीन काठमाडौंमा र‍्‌यापरको नाममा पार्क? https://bit.ly/3bGS6uc
124. प्राचीन सभ्यताको नगरी काठमाडौंमा र‍्‌यापरको नाममा पार्क? https://bit.ly/3bGS6uc
125. रुसी साम्राज्यवादले पिल्सिएको युक्रेनमा बुद्धधर्म https://bit.ly/3Cc8Owk
126. बौद्ध धर्म व हिन्दु धर्म छता हे लाकि ब्यागलं खः ? https://bit.ly/3KubF66
127. तानाशाहले मेटाउन नसकेको क्याम्बोडियामा बुद्ध धर्म https://bit.ly/3RPw2NB
128. बुद्धको देशमा बुद्धको अपमान https://bit.ly/3EzyOmy
129. लाओसमा बुद्ध धर्म bit.ly/3G24h1y
130. जिगु नुगलय् च्वंम्ह सत्य मोहन https://www.lahananews.com/node/13088
131. इन्डोनेशियामा बुद्ध धर्म http://bit.ly/3FdLq1w
132. फिलिपिन्समा बुद्ध धर्म https://bit.ly/raz20230109
133. टाइवानमा विकास र बुद्ध धर्म सँगगँगै https://bit.ly/raz230207
134. श्रद्धेय गुरु शिङ युनप्रति श्रद्धाञ्जलि http://bit.ly/40188CC
135. सुगत पियाच्वन त्रिशुलीया सुगतपुर विहार https://bit.ly/3UayPTS
136. बुद्धधर्मय् जेष्ठ नागरिक सेवा व वर्तमान अवस्था https://bit.ly/raz230424
137. लुम्बिनीमा ५०० कुलपुत्रहरुको प्रवज्या : केही स्मरण, केही प्रतिक्रिया https://bit.ly/raz20230507
138. बौद्ध बहाः बहि संरक्षण : झीसं मयाःसा सुना याइ ? https://bit.ly/3OyW6xS
139. भारतको दक्षिणी राज्य केरलको बुद्ध धर्मको कथा bit.ly/raz20230606
140. जनगणनाय् बौद्धतय्‌गु ल्याःचाः व झीगु सरोकार bit.ly/raz20230622
141. जनगणनामा बौद्धहरुको संख्या थोरै हुनुका केही पक्षहरु https://bit.ly/raz20230704
142. धार्मिक सहअस्तित्व हे शान्तिया लँपु https://tinyurl.com/bdbh7wkz
143. त्रिशुली नियात्रा bit.ly/3rdx0f3
144. पकिस्तानमा बुद्ध धर्मको अवशेष https://bit.ly/465dSPe
145. भारतको तामिलनाडुमा बुद्ध धर्म https://bit.ly/45oLjeH
146. आन्ध्र प्रदेशमा बुद्ध धर्मको अवस्था https://bit.ly/3FI5tG9
145. भारतको तेलांगानामा बुद्ध धर्म https://bit.ly/3GpswFW
146. Religions of the Newars: A Brief Observation https://bit.ly/3NqnM6O
147. भारतको कर्नाटक राज्यमा बुद्ध धर्म https://bit.ly/48BAnfS
148. अष्टमहास्थान अन्तर्गतका बौद्ध तीर्थहरु https://bit.ly/3HzzOr5
149. https://www.lahananews.com/new-road-sunsan
150. न्हू सतकयात हानं भीमफेदी थें मृत शहर यायेगु ला? https://bit.ly/3SnwowB
151. रामग्राम लीज काण्ड : लुम्बिनी क्षेत्रमा के बनाउने? https://bit.ly/49oqq60
152.  ओडिशामा बुद्ध धर्म https://bit.ly/4awNdwH
153. मलेसियामा बुद्ध धर्मको अवस्था https://bit.ly/3xTohl9



गुंला, सापारु व नेवाः नेतृत्वया परीक्षा https://www.lahananews.com/node/12685

20151022 एक पहिचानविरोधीलाई भोटोजात्रा देखाउन
rajmaya kristhna: https://bit.ly/2DF8E4T

Saturday, October 14, 2023

नेपाः टिभी चकंदबू अन्तर्वार्ता धलः (Nepa TV Chaka Daboo Interview links)

 1. Hari Prabha Khadgi Shrestha (04) - https://youtu.be/vZ5wzh54GX4

2. Suresh Man Lakhe (08) - https://youtu.be/ZZ2db7cYR3k

3. Suman Sayami (09) - https://t.ly/Ol0P

4. Bidhya Sundar Shakya (10) - https://t.ly/QXyq

5. Samir Maharjan (11) - https://youtu.be/dviG4bzB05s

6. Anil Sthapit (13) - https://youtu.be/CImi6xlT8kw

7. Nabin Manandhar (14) - https://t.ly/-Qyfg

8. Kiran Manandhar (17) - https://t.ly/ivyy

9. Rajendra Shrestha (19) - https://t.ly/khMd

10. Sitaram Hachethu (20) - https://t.ly/ICISv

11. Manik Ratna Shakya (21) - https://t.ly/EiW6

12. Nigrodh Bhante (22) - https://youtu.be/hIKJEdty_SE

13. Raju Maharjan (23) - https://youtu.be/rrb52DgHyIw

14. Pukar Maharjan (24) - https://youtu.be/DkWknJoJGy0

15. Jeevan Ram Shrestha (25) - https://youtu.be/5CLFSVqHf6c

16. Raju Shakya (26) - https://youtu.be/b4eYH0ppA88

17. Ram Krisna Chitrakar (28) - https://n9.cl/c4htf

18. Upendra Man Singh (29) - https://n9.cl/yfxkc

19. Shubha Laxmi Shakya (30) - https://n9.cl/6e0vc

20. Arahan Sthapit (31) - https://youtu.be/dxIWY6mwYx8

21. Saubhagya Pradhananga (32) - https://youtu.be/_XbiJ1QU_Y4

22. Matina Shakya (33) - 20230923 - https://t.ly/lJrHq 

23. Pancha Bir Singh Tuladhar (34) - https://youtu.be/enFbgDWSRWo

24. Sijan Shrestha (34) - https://youtu.be/-4-fvD3TMF0

25. Yagya Ratna Dhakhwa (36) - https://youtu.be/BAVqLSbOJ2A
26. Manjari Shakya (37) - https://t.ly/L7o9O
27. Naresh Man Bajracharya (38) - https://n9.cl/nhpag
28. Kumar Napit 20231121 (39) - https://n9.cl/ih39n
29. Sunil Prajapati (40) - https://t.ly/Z1XSs
30. Pravin Tuladhar (41) - https://t.ly/-C-KK
31. Krishna Hari Maharjan (42) - https://t.ly/fERw7G
32. Chiri Babu Maharjan (43) - https://youtu.be/FCFl08pR-HQ
33. Ghanshyam Giri (44) - https://youtu.be/Rq9qCIDc4as
34. Gopal Kakshapati (45) - https://youtu.be/FCFl08pR-HQ
35. Gauri Pradhan (46) - https://youtu.be/7Co_05_FQbM
36. Prem Bhakta Maharjan (47) - https://youtu.be/RKCFgUP_JlY
37. Gyani Raja Shrestha (48) - https://youtu.be/UDawj9yTfrk
38. Gajendra Maharjan (49) - https://youtu.be/l3NT0lhQCgY
39. Manohar Shrestha (50) - https://youtu.be/l3NT0lhQCgY
40. Mangal Maharjan (51) - https://youtu.be/yNEFMlzXIGM
41. Phanindra Bajracharya (52) - https://youtu.be/5a77b6-Uubc
42. Yagya Man Shakya (53) - https://youtu.be/lHb2-FjoHzo
43. Bijaya Krishna Shrestha (54) - https://youtu.be/Y9j_G-qAD9o
44. Dharma Murti Mahasthavir (55) - https://youtu.be/XO0zZTB4Tmg
45. Pushkar Prajapati (56) - https://youtu.be/Tu4W7An0hzE

Chaka Dabu playlist : https://www.youtube.com/playlist?list=PLs-wDNkJpmG5r3Y9lI8EEJ6rXsQhfQK0A



#razenmanandhar













Thursday, September 21, 2023

त्रिशुली खुसिइ नुवाकोटया किचः


 

राजेन मानन्धर

छगू निगू थाय् अज्याःगु दयाच्वनेयः, गुगु थासं झीगु नुगःयात लितुमतु लिनाः इइपंकाबिइ । न अबुया थः, न मांया थः अथेसां गनं गनं ध्याकुंचाय् लाःगुसां वा धकाः ल्हाः भाय् यानाच्वनी, वनेवं वं काचाक्क घय्पुनाकाइ, चुपाचापा नयाः हिमीचायेकी । अज्याःगु हे छगू थाय् जिगु लागि व त्रिशुली । छाय् खः मसिउ जि त्रिशुलीइ हानं हानं थ्यनाच्वनीगु ।

नेपालभाषा एकेदमिया विश्वकोश दयेकेगु झ्वलय् अनया धर्म संस्कृति व समपदाया खँ न्यनेकने यायेत हानं छक्वः वने खन, व त्रिशुलीयात नापलायेत । लँ क्यनीम्ह कथं शाक्य सुरेनदाइ, अले रेखा, तेज व जि । अन वनाः थः थःगु भाला कथं थी थी मनूत नापलानाः, स्थलगत अध्ययन यानाः च्वयेगु । अले यचुगु थासय् सासः ल्हायेगु, च्वापुथें ख्वाउँगु लखय् ल्हाःतुति माःबुइकेगु ला फ्वसा हे जुल ।
 
घ्यःचाकुसंल्हूयात न्ह्याथे यानाःसां छेँय् थ्यंकः वयेमानि धाधां बसय् च्वना माछापोखरीया घारांघुरुं बसपार्कय् । टिकट न्यानगु धायेगु जक ला खःनि, छगू हे सीटया टिकट स्वम्ह दलालं स्वम्हसित मियातइ, यात्रुत थः थः जिगु जिगु धाधां ल्वानाच्वनी, टिकट मिउम्ह दलाल त्वाः त्वःता बिसिउँ वनेधुुंकी । उगु थुगु मधासे बसय् थःत न्ह्यंका । बस न्ह्यात । बस बालाजु लिक्कं हे न्ह्याइगु खःसां बस आः बालाजु, नागार्जुन, तीनपिप्ले व ककनी जुयाः वनीमखु थौंकन्हय् । न्हापा प्रचण्ड छुं मखुबलय् ला वया घरपति धाःम्ह ठेकेदार लँ दयके मखु, छु यायेफु या धकाः दँ दँ तक राज्ययात हायलकायल यानाच्वन धाइ, आःला चुनावय् म्हो ल्याः हयाः नं थाकथुक कयाः प्रधानमन्त्री जुयाच्वंगु दु । जिमिगु बस कलंकी जुयाः गल्छी जुयाः त्रिशुलीपाखे ब्वात । सत्तिक अःपुक वंसा ७२ किमी जक । तर लँया अवस्था, देशया व्यवस्थां जिमित थन थ्यंकेत स्वघौत्या माःगु ९४ किमीया लँपुइ छ्वयाबिल ।

झीत न्ह्यागुं आधुनिक माः, स्मार्ट माः । तर मनू धाःसा आःनं मध्ययुगीन व जंगली हे तिनि थें च्वनवइगु । खिफाये च्वफाये धइगु प्राकृतिक खँ मखुला ? छम्हसित तसकं हथाय् जुल धकाः हालं हे बस दिका मबिउ, लँय् झ्वःलिक चःबि दूगु नपसःत दतं हे बस थःगु मतापं २० मिनेट ति ब्वाकाः उमि बस स्यंगु दयेकेगु वर्कशपय् थ्यंकाः तिनि दिकल । परपीडक धइपिं थज्याःपिं का । पापी मनूततय् गबलें भिं जुइमखु धाःगु खः खनी । धइथे ५ मिनेट दिकाः सुयागुं कल्याण याःगु जूसा दांछि दां मफुकुसे पुण्य लाइगु मखुला वया?

थौं पुष २७, झीत नेपाल एकीकरण याःम्ह धकाः ब्वंकातःम्ह जुजु पृथ्वी नारायण शाहया बुदिं, वयागु दाह संस्कार याःथाय् देवघाट लिक्क दयेकातःगु वयागु झ्वाताया न्ह्यःने स्थानीय मनूत स्वां छायाच्वंपिं इगःमिगः जुयाच्वंगु बसया झ्याप्वालं स्वयाः लुधंका । २६०दँ न्ह्यः तिनि थःत नेपाःमि धायेकेखंपिं उपिं । धाथें पृथ्वी नारायण शाहया म्हगसय् खंगु इतिहास च्वइपिन्सं व गथे जुयाः सित धइगु खँय् अलमल । सुरेनदाइ व जि अपाय्जि थी थी राज्ययात छलछाम यानाः, अमानवीय कथं स्यानाः त्याका कायेफुम्ह पृथ्वीनारायण शाहयात सुनां स्यात जुइ धकाः खँ ल्हाल्हां वया ।

जिपिं च्वनावनागु बस पुलांगु बजार तक वनीमखु हँ । त्रिशुली धकाः हयाः त्रिशुली मथ्यवं हे क्वकाल जिमिति । जिपिं हाले नं मफुपिं । लोकल माइक्रोबसय् च्वनाः बजारय् थ्यंका । बजारय् पलाः तयेवं सुरेनदाइ चंचंधाल । वय्कः जन्म जूगु, बाल्यकाल बितेजूगु थाय् थ्व । मनू न्ह्याथय् थ्यंसां थःगु जन्म जूगु थाय् धइगु हिराफ्वःथें मतिना जुयाच्वनीगु जुयाच्वन ।
 
ओहो, थ्यनेवं हे जिगु नुगलय् कुचुकुचु मिंकल, तःदँनिसें नापलाये मखंम्ह सुं स्याःन्याःम्ह पासा नापलाःथें । दकलय् न्हापां जि १९९५य् ब्वने क्वचायेकाः जागिरे पत्रकारिता याये न्ह्यः वयागु । याकःचा झंगःथें न्ह्याःन्ह्याःथाय् ब्वयेदुबलय् । छाय् थ्व थाय् ल्ययागु नं मसिउ । अबलय् सर्गः छगुलिं थःगु थेंच्वं । संसार हे त्याकाकायेगु आँट दुबलय् । थःयथे म्वायेगु धइगु छगू अजबगु म्हगस अबलय् । सन् १९९५, २०१२, २०१४ धुंकाः आः । सिचुसे च्वं थनया फय् हे । न्ह्यइपुगु लकस । फात्तफुत्त जक बस, कार व मोटरसाइकल वइगु जुया लँ तब्या हे ताल । झ्वःलिक नेवाः पह वःगु पसः, आधुनिक खःसां व हे नेवाः सुगन्ध दनि । यक्व धयाथें ला लुँ तिसाया पसः, अले वसः, इलेक्ट्रिक सामान, मोबाइल, फलफुल अले छगूनिगू नपसः । सुथंनिसें द्यांलाःपिं जिपिं । प्वाथं जिमित छगू रेष्टुरान्टय् घ्वानायंकल । प्वाः जायेकाः हे जक जिपिं च्वनेगु थासय् तक पलाः न्ह्याकेफत ।

म्ह जकं त्यानु का, मन त्यानुइ ला? पलख झासु लनेवं हाने पिहाँ वनेवने जुल । प्यम्हं तयार जुया, त्रिशुलीया बजार स्वयेत । त्रिशुली पुलय् तक वना । चिकुला जुयाः खुसि नं गंसि । अनं क्वं क्वं जुयाः खुसि सिथय् च्वंगु शिला महाद्यःयाथाय् वनां अनं त्रिशुलीया नां जाःगु राम मन्दिरय् वना । न्हापा वनागु लुमन्ति खःथें मखुथें सालुगु गाचां भुनेथें भुनाच्वन । गनं न्हापा म्हगसय् खनेधुनागु थाय्थें रोमान्चित, चिमिसँ तिंतिंस्वाःथेंं । व हे पुजारी बाज्या, व हे वयागु कपालय् म्हासुगु सिन्हः । न्हापा स्वयाः व सतः घघरान तजाः यानातये धुंकल खनी ।

जिमिगु पलाः पुलांगु बजारपाखे न्ह्यात । गल्लिचा थें चिकीबालागु, भचा तस्वाःगु लँ, जवं खवं झ्वःलिक बालकुमारी वा त्यःरया थें ज्याःगु पसःक्वःदूगु पुलांगु नेवाः पहया छेँ । दक्व कथंया पसलं छाय्पियातल — लुँ वहया तिसा, वसः, बसजाः, लाकां, कस्मेटिक, लासा–फांगा आदि दक्व हे । ई कथं पायेधुंकल पसःया छाँट नं । अझ नं गुलिं गुलिं व हे चिकीचाकूगु थासय् सर्बजात तयातःगु नेवाःपहया पसःत दनि । छगू समाज, छगू बजार । न्याःवइपिं नं अन वलकि न्ह्यागुसां पसलय् छथाय्कि छथाय् मदइमखु धकाः वइ । मिइपिनि नं सुं वल कि वयात माःगु न्ह्याम्हस्यां सां पिहेकयाबिइ धइगु विश्वास । छगू समाजया निर्माण जुयाच्वंगु दु अन ।

जितः लुमंकथं जि न्हापा वयाबलय् थ्व बजाः तसकं हे गुलजार । लँय् लँय् तक हे मिइगु सामान चखिनाः ब्वयातइ । लँजुवातय् लँय् जुइ हे मछिंक । तर आः थ्व पालय् धाःसा तसकं पाःगु खना । बजार हे सुनसान । पसः ला चाः तर ब्यापार यायेत स्वयाः नं न्हि छ्यायेत थें हे जक जुयाच्वंगु दु । न्याःवः मदु । पावरहाउस दयेकेवं थनया त्रिशुली खुसि सुनावंथें विदुरय् सदरमुकाम वनेवं थनया नं बजार सुनावन । अले आः गामय् गामय् मोटर वनगिु लँ दयावःलिसे दक्व गामय् सकतां न्याये दयावःगुलिं मनूतय् थन वयाः न्याः वयेमाः धइगु वाध्यता नं मन्त । शायद परिवर्तन धइगु थ्व हे जुइ ।

नेवाःत गन दइ, अन द्यः दइ । थन नं थथे हे जुयाच्वन । पुलांगु बजार शुरु जुसांनिसें लँसिथय् तग्वःगु चिग्वःगु द्यःगः थाय् थासय् खनाच्वना । न्हापां माहाद्यः, अनं भिंद्यः, वयां च्वय् करुणमय, गणेद्यः, चुकय् दुने माहाद्यः, च्वय् मेम्ह भिंद्यः, अनं नारायण द्यः, अनं कृष्ण द्यः अले हानं भिंद्यः । गुलिं पुलांगु परम्परागत हे खःसा गुलिं धाःसा जीर्ण जुयाः ल्ह्वंगु जुइ, न्हू पह वः । ज्या याइपिं कालिगढत लायेथाकु जुइ थन नं । 
खिउँखिउँ धयावल । चिकुसे च्वंगु व त्यानुसे च्वंगु ल्वाकज्याःबलय् जिमित अनं च्वये मवनेगु धइगु खँय् दक्व क्वःजित । धिकिं पहलं लिहाँ वया । त्यानुल धकाः पलख ग्वःतुला ।

०००

सुथय् खिउँलं मथूगु भासं पाठ यानाच्वंगु, सिँग्वलय् कथिं त्वाक त्वाक दयाच्वंगु सलं जितः थन । मू धम्म हलया जवय् मेगु धम्म हलय् चीनियाँ भिक्षुभिक्षुणीपिनि पाठ यानाच्वंगु जुयाच्वन । न्हूकथंया सवाः । ख ला थज्याःगु लुम्बिनी च्वनाच्वनाबलय् थी थी देय्या थी थी कथंया पाठ ब्वंगु न्यना हे च्वनागु खः । तर थ्व थासय् अप्रत्याशित कथं चीनियाँ भासं प्रार्थना याःगु न्यनेदयाः मन हे आनन्द जुल ।
 
ई त्ययेवं थनया उपासकपिं थ्यंकःवल । जिपिं थनया पुलांगु बर्मी बुद्धमूर्तिया न्ह्यःने झ्वःलिके मुलेपतिं थ्यानाः फ्यतुना । नमोतस्सो, त्रिरत्न शरण, पञ्चशिल अले बुद्धपूजा । भचा भचा वः भचा भचा मवःजितः, थथे सरलय् वःवःथे हाले जक सःम्ह जि । नुगः चक्कन । उलि यायेदतकि मन याउँसे च्वंम्ह जि ।
 
पलख थनया बुद्ध धर्म व विहारया गतिविधिया बारे नं चर्चा जुल । वःपिं दक्व खुइदँ पुलेधुंकूपिं जक । थज्याःगु बौद्ध समाज दूगु थासय् तकं थ्व ऐतिहासिक विहारया थ्व बेहाल खनाः नुगः खुल्ल मिन । छम्ह भन्तेनं कःघानाः थन च्वनाबिउगु जूसा थन नं न्हापा थज्याःगु हे उल्लासमय वातावरण स्वयेदइगु जुइ । नयेसिधयेकाः जिपिं नुवाकोटपाखे वना । लावस दाजुं गाडीया व्यवस्था यानाबिउगुलिं जिमित अःपुल ।
 
नुवाकोट — येँदेय्या अधिनय् लानाः नं स्वायत्तता कायम यानाच्वंगु छगू चिकीचाधंगु देय् । स्वनिगःया जुजु रुद्र मल्लं नुवाकोटय् तक शासन याःगु हे खः । लिपा गरीब, ज्या यानानये मफुपिं व करपिनिगु कयाः नयेगु लोभय् तक्यनाच्वंपिं गोरखालीतय्सं यक्व न्हापा हे मिखा तयाच्वंगु स्वनिगः वयेगु उमिगु छपु जक लँपु नुवाकोट जूवन । उकिंला जुजु नरभुपाल शाहं हताः कःगु, बांमलाक्क बुत । पृथ्वी नारायण शाहया नं व हे ध्याउन्ना जक । न्ह्याथे यानाःसां नुवाकोट कायेगु, अले नुवाकोटय् न्हुयाः स्वनिगःया सिरिपेच पुइगु । यानां त्वःतल ।

झी पुलांगु बाखं जक कनाच्वना । थःथः ल्वानाः करकिया ल्हातय् थःगु देय् बियाच्वना । स्वनिगः त्याकेधुंकाः नं पृथ्वी नारायण शाहं थुकियात हे राजधानी दयेकेगु कुतः यानाच्वन, उकिं ला नेपाःया जुजुपिन्त क्यनेत धकाः थन नेपाःया हे कालिगढत झिकेयानाः न्हय्तजाः दरवार दयेकेबिल । हानं नेपालय् जुजुपिनि थःथवय् सत्ताया कचवं वयेवं थन वयाः शासन यायेगु धकाः थ्व थाय् ल्यंकातल । आःया अवस्था नं पायछि व हे खः, पात्र व तिथिमिति जक पाःगु । चुचुप्याये फक्व चुचुप्यानाः शाह जुजु, राणा प्रधान मन्त्री अले पंचायत व्यवस्थां थ्व थाय् नं बरांख्वलाथें वांछ्वयाबिल । थौं नुवाकोट झिझाँय्मिझाय् दं । आःसा अवस्था नं अथे हे तिनि । थन सामाजिक पहिचान दयेकल नेवाःतय्सं, तर थनया आःया दक्व धइथें प्रशासन, व्यावससियक, समाजिक संघसंस्थाय् नेवाःतय्गु नां लुइके थाकु । झी दक्वस्या च्यः जक हे जुयाच्वनीपिं ला ?

प्यखेरं छेँ, दथुइ दबू, अले द्यःगःया गजू छुनातःगु पुलांगु चिबाः, लँसिथय् द्यःगलय् भिंद्यः दूगु इन्द्रचोक । भिंद्यःया लिक्कसं ल्वहंया स्वहानें दुहाँ वयेगु लुखा । जि १९९५ पाखे न्हापां त्रिशुलिइ वयाबलय् बजारं थन तक न्यासि थाहाँ वयागु लुमं जितः । स्थानीय सःसिउपिंलिसे थनया द्यःगः, जात्रा व नखःचखःया बारे सहलह जुल । कुबेरलाल श्रेष्ठ, नारायणमान डंगोल, बद्रीमान श्रेष्ठपिं जिमिगु अध्ययनया श्रोत व्यक्ति जुयादिल । थःगु इतिहास, भूगोल व संस्कृतिया बारे कने सुयात मयइ ? गौरव उमिगु थ्व हे खः । खँ ल्हाल्हां ई वंगु हे मचाल । अनं वना जिपिं नुवाकोट दरवारय् । भुखाचं दुनेवं झीगु सरकार ला थज्याःगु सम्पदा ल्ह्वनेगु पाखे ध्यान हे मतल । लिपा चीनियाँ ग्वाहालिं ल्ह्वने ज्या जुइ धाःगु, उपिं नं खः जक ग्वयाः ज्या दथुइ थाकाः अन वं थन वं मदयेक वनातल । झ्याजःपाजः जुइक ऐतिहासिक दरवार वया न्ह्यःनेच्वंगु छेँ, निगः नारायण द्यःया द्यःगः व तजाःगु चीबाः छकः । चीनियाँत वइ, ल्ह्वनाबिइ धकाः पियाच्वन ।

अनं थ्यन थनया मू सम्पदा, भैरवभैरवी द्यःगलय् । गजबगु द्यःगः । अज्याःगु नेवाःत हे म्हो जक दूगु अले उलिमछि तापाःगु थासय् पायछि झीथाय् स्वनिगलय् राजकीय प्रायोजनं दयेकीगु द्यःगःथें हे कलात्मक, भव्य अले उलि हे धार्मिक व सांस्कृतिक ल्याखं तकं महत्वपूर्ण द्यःगः । ज्वलिंज्वः सिंह, लुखा, त्वलं, त्वानासिँ, पौ, गजू, सकतां सकतां हे भय्बी । नुवाकोटय् संस्कृति म्वाकातइगु खःसा थ्व हे भैरवी द्यःगलं । तर थ्व भैरवी द्यःगः छाय् जूगु धइगु खँय् धाःसा जिगु नुगः अझं उलुउलु मिनाच्वंगु दनि । तोरणय् ला वैष्णवीया मूर्ति खना । दुने झ्वःलिक अष्टमातृकापिनिगु ख्वापाः झ्वःलिक । झी नेवाः कला, संस्कृति थुलि भव्य कि कनीपिनि कनेसःगु मखयेधुंकल, न्यनीपिं जक हिमी चाः । आः नुवाकोट, विदुर व त्रिशुलीया पर्यटन छधी यानाः विकास यायेफइगु विश्वास कनाच्वन 

लिहाँ वया । लँखतं च्वय् डाँडाय् तलेजुया द्यःगः ल्ह्वनेगु ज्या जुयाच्वन धइगु न्यना ।

न्हापा सदरमुकाम धायेकाच्वंगु नुवाकोट लिपा २०२८सालय् सदरमुकाम विदुरय् सारेयायेवं थ्व थाय् हा ध्यनाबिउगु सिमाथें सुकूचिनावन । थन तक थाहाँ वयाच्वनेगुया महत्व मन्त । थनया फय् व चा अंशुवर्मा व रुद्रमल्लया बाखं कनेत जक ज्या वल । मनूतय्त इतिहास व संस्कृतिया मतलब मन्त । थ्व थाय् त्वतावंगु शहरथें बासिख्वाः वल ।

अनं जिपिं वना कालिका–मालिका धइगु डाँडाय् च्वय् । पुलांगु बस्ती स्वयाः पिने दक्व धयाथें तामाङतय्गु बस्ती थन । वनेगु लँ विकट खःसां अन न्हून्हूगु कथंया आधुनिक छेँत खनेदयाच्वन । आधुनिक छेँया क्वसं बारी धाःसा बाझः बाझः तिनि । विदेशय् वनाः कमेयाःवंपिन्सं ध्यबा ला छ्वयाहइ, तर बुँ पालेगु ल्हाः छ्वयाहइमखु । रिमिन्ट्यान्सं न्ह्याकाच्वंगू झीगु सरकारयात जाकि व पाछैचा तकं विदेशं न्यानाः नयेमाःगु होस हे मदु । धाःसा धाल धाइ, न्हापा न्हापा नुवाकोटय् जस्ता पौ दूगु छेँ खनकि उमि म्ह्याय् बम्बइलय् दु जुइ धकाः अनुमान यायेगु चलन । खतुं छकः थः म्ह्याय्पिन्त भारतय् बेश्यावृतिइ लगेयाइपिनिगु जिल्ला धका धकाः तकं धायेगु चलन जूगु, आः ला अथे मखुत थें च्वं ।

च्वय् थ्यन । पत्याः हे मजुइक तःधिकःम्ह तसकं कलात्मक ल्वहँया महाकालया मूर्ति । अनच्वंपिन्सं भैरव धकाः धाइगु, सैनिक अड्डां अन जीर्णोद्धार याःबलय् नं भैरव धकाः हे च्वयाः शिलालेख तल । महाकाल धइम्ह वज्रयानकथं बुद्धधर्मया रक्षक, अले भैरव धइम्ह शिवया रौद्र रुप । सुं विद्वानं निम्हं छम्ह हे खः धकाः तर्क तल धाःसा जि सुम्क च्वने ।

वयां च्वय् जिपिं अनया तिंख्यः जुयाः वयां अनया अशोकबाटिका धाःगु प्राचीन चैत्य दुथाय् थ्यंका । छथी ला प्यखेरं वाउँगु हे वाउँगु जक स्वयेदयाः, अले प्यखेरं सिरिसिरि बसन्तया फसं कुचुकुचु नकूगुलिं जिपिं लय्ताः । अनं हानं थज्याःगु अनकन्टार हे धायेमाःथें तापाःगु थासय् थपाय्जि बांलाःगु प्राचीन चीबाःया स्थापत्य कला कनाः नुगः झं प्याखं हू । फेसबुकया वालय् तःकः खनेधुंकागु अले थन छकः हानं त्रिशुलिइ वनेबलय् थ्यंके हे मानि धकाः मतिइ जक तयातयागु थासय् थ्यन ।

तजाःगु व तब्यागु प्यकुंलाःगु दबूया अवस्थिति । छखे निम्ह सिंह लुखापिवाः तयातःगु दु । स्वयेबलय् नं छुं तःजाःगु द्यःगः वा स्तुप वा वा मेगु तःधंगु हे निर्मित कलाया फःथें च्वं । द्यःने धाःसा चिकीग्वःगु चीबाःया च्वय्या ब्व जक खना । अन द्यःने च्वंगु मौलिक संरचना न्हनावनाः लिपा गनं मेथाय् च्वंगु जीर्ण जुइधुंकूगु डोम जक तयेहःगु जुइ धकाः थुइके थाकु मजू । हानं द्यःने नं गजू दुसां त्रियोदश भूवन कियातःगु मदु ।

अन हे हानं स्वंगः मेथाय् गनं मखनाथज्याःगु चीबाः — आकारया ल्याखं स्वनिगलय् दइगु सामान्य चीबाःपाय् हे जक ग्वः, तर अन प्यंगः थां थें धंकाः क्वय्या ब्व तयेम्वायेकातःगु दयेकाः वारपार खनेदइकथं खुल्ला यानातःगु दु । अले द्यःने द्यः तयेगु थज्याःगु ग्वाखंचा दु तर बुद्धमूर्ति धाःसा मदु । वयां च्वय् डोमया द्यःने गजू ला दु तर त्रियोदश भूवन धकाः झिंस्वचाः मतसे स्वचाः प्यचाः जक कियातःगु दु । वनं शायद न्हापाया संरचनाया द्यःने न्हूगु जक तयातःगु जुइमाः । उकियालिसें अन हे ख्वाः च्वतुकातःम्ह महांकाःद्यः, गणेद्यःया चिचीग्वःगु द्यःगः व खड्ग (शायद प्रतिकात्मक मञ्जुश्री वा नासःद्यः जुइमाः)या द्यःगः नं खना । पृथ्वी नारायण शाहं थः हिन्दु जुयाः नं थनया चीबाः जीर्णोद्धार यात धायेगु चलन दु । तर अभिलेखं धाःसा नवानाच्वंगु मदु हँ । थन छगू शिलापत्र दु तर छुं हे आखः सिइ मदयेधुंकल । पिने सुनां नं छुं उतार यानातःगु दुसा व अध्ययनया विषय जुल ।

पलख च्वनाच्वनां अले हे भैरवीया धामी बाः हरिमान डंगोल झाल । चय्दँ दयेधुंकाः नं व हे अलौकिक शक्ति व स्फुर्ति — नुवाकोटया जीवित सम्पदा । अथें वय्कःयात थन म्वाःम्ह द्यःया सम्मान बियातःगु खइमखु । पलख न्यनेकने जुल । वय्कलं नुवाकोट क्षेत्रया अष्टमातृकागण व भैरवी जात्राया महत्वया बारे चर्चा यानादिल । जिपिं धन्य जुल ।

सुरेनदाइया मेमेथाय् नं वने मन दु, म्हं बुरा जूसां मन न्ह्याबलें ल्याय्म्ह । तर जिमित धाःसा त्यानुइधुंकल । घौछि धकाः लावसजुयात धयाः, वय्कलं थःगु ज्या त्वःताः जिमित ग्वाहालि यायेत झाल, जिमिसं धाःसा न्हिछि धयाथें हे ई कया । थ्व ला पतिंचा बिउम्हसिके दुगः क्वँय् हे कायेथें जुल । जिं ला थौं थन हे क्वचायेके धया । म्हाल धाधां जिपिं हानं अन लँय्लाःगु वनदेवीया द्यःगलय् थ्यन । ख्वातुगु गुँया दथुइ सुन्दर व शान्त वातावरण, पिकनिक स्पट धाये ल्वः । गुँया दथुइ तमागु सिमाया क्वय् पुलांगु पिगं द्यःगलय् आः आधुनिक भगवतीया मूर्ति थापना यानातःगु दु । जिउसा न्हिछि ला थन हे सिमाक्वय् सासः ल्हानाच्वनेथें जूगु खः तर त्यानुगु छथी, हानं लावसदाइया गाडीइ च्वनावयागु, लाःला मलाःला मसिउ । अन हे लावसदाइनं न्हापान्हापा अन चछि जूम्हितीगु जात्राया बारे कनादिल । 
अनं जिपिं बरु क्वय् छगू नेवाः नपसल् वनाः न्हिछिया पित्याः तंकाः । पायछि नेवाः सवाः । थःगु छेँय् हे थ्यंगुथें, पाजुपिन्थाय् नयाथें लुधन ।

०००

थौं पलख अनया चीनियाँ भिक्षुया पाखें चीनिया जेन बुद्ध धर्मया बारे बःचाहाकलं खँ न्यना । वसपोलं थ्व बुद्धधर्म हे खःसां बुद्धशिक्षापाखें पाः धासें थुकिइ ध्यान, क्षमा व समाजया हितय् ज्या यायेगुलिइ बः बियातःगु धकाः कनाबिज्यात । झी बुद्ध धर्म व हिन्दु धर्मयात ल्वाकःबाकःयानाः बुद्धया मूर्ति व बोधिसत्वपिनिगु मूर्तियात हिन्दुधर्मया नारांद्यः व भगवतीद्यःथें पुज्यानाः भागियानाः पुरोहितयात दक्षिणा बिइगुलिइ भुलेजुयाच्वंपिन्सं थज्याःगु खँ थुइला धयाथें ताल ।

पलखं, अन जिमि जिमि बुद्धधर्मया विविध पक्षयात कयाः गरमागरम बहस जुल, थेरवाद बुद्धधर्मया अभ्यासय् व गुरुजुपिन्सं बिइगु बुद्धधर्मया व्यवहारय् वयाच्वंगु विचलनयात कयाः । न्ह्याबलें ख्याः जक यानाच्वनीपिं जिमिगु पुचलय् थपाय्जि गहन विचार विमर्श जुइगु धइगु तसकं सकारात्मक खँ तायेका । तर ग्व, अनंनिसें जिपिं थुलि गंभीर जुल कि ख्वालय् न्हिला धइगु ख्वाहुसां हुइथें हे तन । अथे याःसां मजिउ थथे याःसां मजिउपिं जिपिं ।

हानं जिमिगु पलाः व हे त्रिशुलीया पुलांगु बजारपाखे न्ह्यात । अन थौं रत्नकाजी वज्राचार्य, देवरत्न वज्राचार्य, नमोनारायण श्रेष्ठ व प्रदीप शाक्य जुलिसे सहलह जुल । त्रिशुलीया नेवाःतय्गु दाफा भजन, लाखे प्याखं व बजारया वर्तमान अवस्थायात कयाः खँ जुल । वय्कःपिनिगु कर्मभूमि, वय्कःपिनिगु हिचःतिं हे थन थौं तक नेवाः कला व संस्कृति म्वानाच्वंगु दु ।

न्यनेदु कथं त्रिशुलीया थ्व बजार धइगु न्हापा गोरखा पश्चिमया लगायत मेमेथाय् वनेगु मू लँ । न्हापा थन जंग बहादुर पश्चिम वनेत वःबलय् थुथु थाय्या महत्व थुइकाः काःगु । छकः विसं १८८४य् सुरेन्द्र वीर विक्रमं प्रधानमन्त्री जंग बहादुरयात त्रिशुली खुसिइ धरब्वायेगु आदेश बिउगु अले वं अथे हे याःगु धइगु बाखं न्यनेदु । अथे हे छकः जंगबहादुर पश्चिमय् चाःहिउवंबलय् थ्व थाय् व्यापारिक महत्वं जायाः नं थन कच्चिछेँ जक दूगु खनाः थन जि लिहाँ वइबलय् तक सुनां पक्की छेँ दनी वयात बिर्ता बिइ धाःगुलिं थन छेँ दनेगु धेंधें बल्लाः जुल हँ । धयाच्वने म्वाः, व छेँ दनेगु ज्या नेवाःतय्सं जक यायेफत । नेवाःतय्गु बलबुतां हे थ्व त्रिशुली बजार गुलजार जुल, थनं रसुवा, गोरखा लगायत पश्चिमय् सामान वनेत अले सँदेसय् ब्यापार याःवनेत तकं थ्व हे लपुँ ज्याख्यलय् वल । न्हापा थन त्रिशुली खुसि छिइत सिँया ताँपु दयेकेगु चलन । अज्याःगु ताँपुयात सांघु धाइगु, व हे ल्याखं थ्व बजारया नां यक्व तक साँघु बजार धकाः च्वन । लिपा रणोद्दिपया पालय् तिनि थन यारयारताँ तःगु धकाः ब्वनेगु दु ।

उलिमछि इतिहासया पौ जायेकूगु त्रिशुली बजार थौं शुन्यथें जुयाच्वंगु दु । ई बलबान धायेगु ला नेवाःत ईलिसे न्ह्यज्याये मसःगु धायेगु ला ।

०००

थौं थ्यन जिपिं बटारय् । त्रिशुली वयेगु लँय् लाःगु चिकीचा धंगु बजार । न्हापा गज्याःगु अवस्थाय् लानाच्वंगु जुइ थ्व, तर आः राजमार्गया लिक्क लायेवं थ्व बजारया नं भाग्य खुलेजुल धइथें जुल । नेपालया हे अजबगु चलन — गन सतक, अन बजार, अले गन बजार अन विकास । बजार खनकि विकास धायेगु, ततःखागु छेँ वा सतक वा ताँपु खनकि विकास धायेगु नेपालया हे विशेषता । अथे जुयाः ला मनू हे च्वंमदुथाय् नं डोजर यंकाः मोटर वनीगु लँ दयेकेयंकीगु । छखे लँ दयेका धकाः विकासया बजेट खर्च जूगु क्यनेदइगु, मेखे थः मनूया जग्गा लिक्क लँ यंकाः वयागु जग्गाया भाः थकयाबिइगु । झीगु विकास थुलि हे जुयाच्वनीगु ।

दुहाँ वनेवं झ्वः झ्वः पसलं नेवाः बस्ति खः धकाः क्यनाबिल । उकिसं दुने चक्कंगु थासय् दथुइलाक्क गाःहिति । नेवाःतय्गु चिं धायेला वा पहिचान हे धाये । खतुं लःया समस्या मदुथाय् थज्याःगु चछिंन्हिछिं हायाच्वनीगु हितिया खास हे महत्व ला मदु, अथेसां थुकिं थःगु म्हसिका हे ब्वयाच्वंगु दु, नेवाःतय्गु हिति धकाः । अबलय् थबलय् धइगु सिइमदुसां थ्व हितिया बारे छपु बाखं थथे दु — पृथ्वी नारायण शाहं निकः तक किपूया युद्धय् बूगु खः । लिपा त्याकेधुंकाः अनया छम्ह काजीयात थ्व जंगलय् लः त्वनेमबिउसें छ्यंगू पियाः स्याःगु धाइ । वया छय् मरिचमान काजीं थः अजायायात स्याःगु थासय् वयागु नामय् थुगु हिति दयेकूगु खः । थ्व हिति दयेकेत करिब निगू किलोमिटर तापाकंनिसें परम्परागत शैलीया पाइपं लः हयाः थन हायेकूगु धाइ । स्वनिगःया थें कलात्मक अले अथे हे परम्परागत शैलीया थ्व हिति येँ खिचापुखूयाम्ह मरिचमान काजीं थः बाज्या नामं कीर्ति दयेकूगु धाइ । खिचापुखूया नां वयेवं जिगु न्हाय्पं तिंस्वाइ — जि खिचापुखूया काय्मचा ।

तुयुगु पानातःगु सिमन्टीया पःखालं हिइकातःगु व हितिया जःखः छकः स्वःवना । ल्वहँया हितिं लः हायाच्वंगु दनि । मनुत सिथय् प्लास्तिकया अथलय् वसः हियाच्वन । चिकुलां निभालय् च्वनाः वसःहिइगु थें न्ह्यइपुगु मेगु छु दइ?

सुरेनदाइ नं अनसं च्वं छगू वा दयेकेगु पसलय् मिखा ब्वल । अनया डेन्टिस्ट मदन मान राजभण्डारी नापलात । सुरेनादाइनं गनं गनं म्हसिउ खनी । म्हसिकाया कालबिल जुइवं अन छकलं आत्मीयताया स्वां ह्वल । जिमित अनसं फ्यतुकल । अले खँ न्ह्यात बटार बजारयागु, अनया नेवाः समाजयागु, नखःचखः, जात्रापर्वयागु तकं । न्हापां वय्कःपिं येँ थाय्मदुइ हे छेँ जूसां न्हूगु थासय् सेवा याये धकाः थन झाःगु जुयाच्वन । मनूत गामं शहरय्, अले शहरं झं तःधंगु शहरय् बांलाःगु जीवनया लागि, सुख सुविधाया लागि ब्वाँय् जुयाच्वनी, तर वय्कःपिं धाःसा थ्व चिकीचाधंगु बस्तीइ वा दयेकेगु सुविधासहित डेन्टल क्लिनिक चायेकाः स्थानीय मनूततय्त सुबिस्ता जुइला धकाः थन झायाच्वन । समाज सेवा धइगु थुकियात धाइ, जिमिगु छ्यं श्रद्धा क्वछुत । ओहो, जिमित च्या, फलफुल तकं नकाहल । थपाय्जि मतिना, जिपिं म्हमसिउपिं आगन्तुकतय्गु लागि । पलखं खँ क्वचायेकाः जिपिं दना ।

अन न्ह्यःनेसं छगू तःहाकःगु छगू ऐतिहासिक पाटी वा सतः दु, गुकियात बटारपाटी धाइ । त्रिशुली जुयाः पश्चिम नेपालं स्वनिगलय् वइपि ंअले स्वनिगलं गोरखा, पाल्पा व डोटी तक वनीपिं सकसिनं थ्व पाटीइ चा च्वनेगु याइ । थ्व व हे हितियालिसें वं हे दयेकूगु सतः खः । सतःया स्वखेर अंगलय् दुर्गा, बुद्ध, लक्ष्भी नारायण व गणेशया मूर्ति थापना यानातःगु दु । धर्म धइगु हे द्यःयात गथे गथेयानाः जिउ छाय्पिइगु । अन नं द्यःया मूर्तिया ख्वाः हे सिइमदयेक जाकि व ह्याउँसिन्हलं बुलातल । बुद्धया मूर्तिइ तकं अथे हे । थ्व हे भक्ति खःसा जिगु धायेगु छुं मदु । व थ्व हिति व सतःया संरक्षणया लागि गुथि नं दयेकातःगु खः ।
 
ज्या क्वचायेकाः जिपिं लिहाँ वया । माइक्रोय् लिहाँ वयां सुरेनदाइनं बगुवा बजार धइगु थाय् क्यनेगु धकाः यंकादिल । लँसिथय् दाचिअपां दनातःगु छतँ जाःगु सत्यनारायण द्यःगः । बस्तिं तापाक्क मेगु हे कथंया गांया वातावरण । थन यक्व धयाथें थिमिं वःपिं बुँज्या याइपिं नेवाःत दु धइगु नं दाइयापाखें हे न्यना । लुमुगु निभाः, न्ह्यःने ववं खुसिसिथय् थ्यन । तःहाकःगु न्ह्यइपुसेच्वंगु यारयार ताँ । अज्याःगु खनकि पलाः मन्ह्याइगु खँ हे मजुल । न्हापा वयाबलय् नं थन थ्यंगु लुमन । वारपार छकः वनावया । न्ह्यइपुसे च्वन ।

लिहाँ वयाखतं त्रिशुली अस्पतालया लिक्क लाःगु स्थानीय छत्रराज शाक्यया छेँ वनेगु खँ जुल । जि व सुरेनदाइ जक वना । यलंनिसें गांगामय् शिक्षाया प्रचार यायेमाल धइगु आदर्श ज्वनाः त्रिशुलि वःगु धइगु बाखं न्यनातयागु । वय्कःया काय् नापलात, वय्कःया योगदान अले वय्कलं च्वयातयादीगु लेखरचना मुंकाः सफू पिकायेगु इत्यादि खँ जुल ।
 
लिहाँ ववं माइक्रो लुइके मफयाः लिबात । लोकल रुटया गाडीया समस्या न्ह्याथासं छगू हे । माःबलय् मदइगु धइगु हे सार्वजनिक यातायात ।

०००

थौं घ्यः चाकु संल्हू । उकुन्हु छेँनं पिहाँ वयाबलय् तक छेँय् संल्हूकुन्हु थ्यंकेमानि धइगु खँय् सहमत जुयापिं जिपिं । खँय् खँय् लावसदाइगु गाडी दइगु खःसा झी नं संल्हूकुन्हु बेत्रावतीया दोभानय् जुइगु मेलाय् थ्यंके धइगु खँ जुल । हानं थुकुन्हु अन द्वहँ ल्वाकीगु मेला नं दु धाःगुलिं थ्व नं स्वयेगु लोभ जुल । मन थ्यंथाय् मनू थ्यनीपिं जिपि दक्वं, अले वनेगु हे क्वःछिनागु ।

इलय् गाडी वल । बेत्रावती धइगु पुराणया बाखं कथं शिवं समुद्र मन्थनया विष त्वनेवं वाथावाथा कनाः हिमालय पर्वतपाखे वन । थबलय् पीडा सहयाये मफया बेतया कथिं बँय् सुयाः लःपिकयाः लः त्वनाः थःत शान्त यात धाइ । थथे लःपिकाःगु हे आःया बेत्रावति खुसि जुल धइगु विश्वास दु । हिन्दुतय् थुकियात उत्तर गया धकाः थन पितृया श्राद्ध याःवयेगु चलन दु । पुसया आमाइकुन्हु थन मेला जुइ । अथे हे माघया घ्यः चाकु संल्हू बलय् थनया तामाङत थन जात्रा न्यायेकःवइ । 
 
विक्रम संवत् १८४९लय् नेपाः व चीनया दथुइ युद्ध जुल । चीनया ग्वाहालि कयाः तिब्बती सेना थन तक थ्यंकःवल । झिंनिसः मनूत सित, सिइम्हय् गयाः खुसि छिइमाल, खुसिइ हिधाः हे बाःवल धायेगु चलन दु । लिपा निखलं विवश जुयाः थन बेत्रावतिइ सन्धी यात ।

आः थ्व बेत्रावति धइगु थाय् नुवाकोट व रसुवा जिल्लाया सीमाना जुयाच्वंगु दु । क्वय् दोभानया तीर्थ वनेथाय् पुलांगु राम मन्दिर दु, गुगु तसकं आधुनिक पह वयेक जीर्णोद्धार जुयाच्वनेधुंकल । जःखः या सतः नं आधुनिक जुयावल । लँसिथय् नेवाःतय्गु बजार । न्हूगु पुलांगु छेँत अले पसःत झ्वःझ्वः दनाच्वन । थौं मेला जुयाः जुइ, तसकं हे गुलजार । लँय् सिथय् सलंसः मोटरसाइकल अले भचा भचा मेमेगु गाडी नं पार्किङ यानातल ।

जिपिं लिहाँ वयाः ताँपुइ दना द्वहँ ल्वाकूगु स्वयाच्वना । यक्व न्यनातयागु, गथे जुइ धकाः मनय् कौतुहलता सालाः जिमित थन तक हःगु खः । बाघौति पिइवं भासनया झ्वः धुंकाः निम्ह द्वहँत थने हल । निम्हं वं थिइला वं थिइलाथें सनाच्वन । पलखं ल्वानाहल । छुं हे म्वायेकं, थः बल्लाः धकाः क्यनेत अले लिउने च्वंपिनिगु हाहालय् न्ह्यःने सु दु वयात न्यकुलिं च्वइपिन्त द्वहँ धाइगु थन प्रमाणि जुल । उमिगु ज्या नं गज्याःगु, मेपिन्त लय्तायेकेत छुं हे मयाःम्ह पासायात च्वयाः च्वयाः ल्वानाः बुकाबिइमाःगु । मनूत उखें थुखे थुखें उखे इगःमिगः जुइक ब्वाँय् जुयाच्वन । उखे द्वहं सने मलाःनि थुखे मनूत बिसिउँ विसिउँ जुइधुंकीगु । छगू राउण्ड स्वयेवं वाकाः वःथें वल । जिमिसं मेगु स्वयाच्वने मफुत ।

थुखे बजारपाखे वया । वं वयात वं वयात पियाच्वनेमाल । सुरेनदाइनं पलख लिक्कसं च्वंगु मेचय् फ्यतुइत अनुमति जक काःगु, व ला म्हसिउम्ह हे लानाच्वन । जिमित तसकं माया क्यनाः छेँय् ब्वनायंकल व ततां । चिया मत्वँसे वनेफइ ख्वाः हे मवः । तर थौं लिहाँ वनेगु धयातया, बस लुइके मफुत धायेवं अनलाः थनलाः जुइ । कर यायेकं यायेकं पिहाँ वया । छप्वः सेल, जिमित माया यानाः हे ज्वंकाहयादिल । त्वःफिके मजिउगु खँ छता — थन गुलि नं नापलाना दक्व हे धयाथें नेवाः भासं खँ ल्हाइपिं जक । उमिसं मेगु तःता त्वःतल जुइ, नेवाःभाय् मत्वःतूनि । सु गय् गन थः जुइ, अले वं छाय् थुभनं मतिना क्यनी, धाये हे मफु । स्वांया मिखाय् स्वां हे संसार धाःथें जुल ।

गाडीइ च्वनाः लिहाँ वया । लँ सिथय् बस खनेवं वयात काचाकाचां दिकाः उकिइ जिमित न्ह्यंका । उलिमछि जिमिगु लागि यानादिउम्ह लावसदाइयात छकः सुभाय् तकं धायेमखन । नयाच्वने, त्वनाच्वने हे मलात । बस येँ स्वयाः ब्वात, जिपिं उकिइ दुने ।

धा जक मधयागु, मन हथाय् चाः छेँ थ्यंकेत आः । न्हापाथें सिमां चबुनावःगु हः मखुत जि । सुं दु जितः पियाच्वनीम्ह आः । सुं दु जिगु लागि म्वानाच्वनीम्ह आः ।
०००

Monday, April 3, 2023

500 Buddhist novice monk ordination in Lumbini Nepal 2023





 #lumbini #buddhism #theravada #ordination #dhammakaya #nepal #kathmandu #lalitpur

Razen Manandhar

Tuesday, October 18, 2022

जिगु नुगलय् च्वंम्ह सत्य मोहन



राजेन मानन्धर

मनूत गुलि म्वाइ? म्वायेगु धइगु हे सिइत खःसां सिइगु धइगु सुयातं मयः । तर सु गबलय् सिइ धइगु सुनां मसिउ । गुम्हं लाइमखुत धकाः अस्पतालं लितछ्वयाहःम्ह दं दं धिसिलाक्क म्वानाच्वनी, गुलिं छुं म्वाःम्ह लुफिं जक हानाः नं मदयेयः । उकिंला मृत्यु धइगु छगू अज्याःगु निश्चिता गुगु गबलें निश्चित जुइमखु धाइगु । 


नेपालीत म्वाइगु धइगु हे अप्वलय् ७२दँ धाइ । उकिइ स्वचकं ला थ्व उमेर तक थ्यनी हे मखू, गुलिं कुपोषणं वनी, गुलिं, वासः याके मखनाः वनी, गुलिं भवितव्यय् लाइ । गुलिं गुलिं जक जंको यायेखनी, व उमेर तक थ्यन कि ला द्यःथें मानेयानातइ, अथवा धायेगु खःसा उकियात अपवादया रुपय् काइ । उकिसं सछिदँ थ्यनेगु धइगु ला च्यागूगु आश्चर्य हे धाःसां जिउ । झीगु देशय् आः सछिदँ पुलेधुंकूपिं शायद पतिंचाय् ल्याःखायेत हे जक दइ जुइ । उकिसं पूरा होस हवासय् ल्याय्म्हया जोश पिकयाः थी थी समाज सेवाय् तकं संलग्न जुयाः म्वानाच्वंपिं झन् गुलि दु जुइ? झी वाङमय शताब्दी पुरुष, संस्कृतिविद् व साहित्यकार डा. सत्यमोहन जोशी छम्ह अज्याःम्ह हे अपवाद जुयाः झी न्ह्यःने म्वानावन, गुम्ह १०३ दँया उमेरय् तकं यक्वसिया लागि प्रेरणा जुयावन । 


थौं आइतवार सुथय् वय्कः मन्त धइगु न्यनेमाःबलय् छझाःला निःशब्द, स्तब्ध अले सिमां कुतुंवःम्ह थें हे जुल । खतुं थ्व अथे अप्रत्याशित ला मखु, अज्याःगु आश्चर्यजनक उमेर, उकिसं तःहाकः हे मफयाच्वंम्ह अले सिकिस्त धकाः हे स्वन्हु न्ह्यःनिसें खबर वयाच्वंगु । झीसं सिउ झी सिइमानि धइगु, तर मदइगु धइगु सह याये थाकुइगु खनी । मदइगु धइगु मदइगु हे जुयाच्वन । 


थौं वय्कः मदयेधुंकाः वयेकःया बारे छुं छुं खँ च्वयेत मन वनाच्वन । थ्व लेखय् जिं वय्कःया जीवनी, योगदानया विविध पक्ष अले उकिया लिच्वः समाजय् गुकथं लात धकाः धयामच्वना । अज्याःगु खँ छपु चिकीहाकःगु लेखय् तये सम्भव मदु, अले जिकय् उलि यायेगु क्षमता नं मदु । अथेसां थन जिगु व्यक्तिगत स्वापूयात छुं भचा लुमंकेगु कुतः याये । 


सत्यमोहन जोशीया नां मचां निसें हे न्यनातयागु । गनं न्हापा न्हापा भासन याःगु वा उद्घाटन वा विमोचन याःगु नं खना जुइ । तर प्रत्यक्ष नापलानागु धाःसा नेपालभाषा स्नातकोत्तर ब्वनाच्वनाबलय् नेसं १११८पाखे । अबलय् लोक साहित्यया बारे न्यनेकने यायेत धकाः जिपिं दक्व विद्यार्थी वय्कःया छेँय् हे वना । व पवित्र थासय् न्हापांगु पलाः जिगु । नेपालभाषा, नेपालभाषा साहित्य व उकिइ लोक साहित्यया बारे गहन विश्लेषण यानाः जिमित कनादिल । जिपिं प्रभावित मजुइगु खँ हे मजुल । झीगु समाजय् थुलिमछि खँ सफू ब्वनेथें छगः आखः मद्वंक बिचाः हे मयासे फररर कनेफुम्ह मनू नं दु खनी, थथे मतिइ वःगु जितः । 


अनं लिपा जि पत्रकारिताया झ्वलय् कला संस्कृतिया बारे छुं च्वयेत वय्कःयाके वनाः न्यंवनेगु याना । वय्कलं मसिउगु धइगु छु्र मदु, न्ह्यागु खँ न्ह्याबलय् न्यंसां तत्काल हे विस्तृत व गहन ढंगं लिसः बियादिइगुलिं जितः जिगु च्वज्याय् यक्व ग्वाहालि जुल । वय्कःया हे प्रेरणां नेपाःया संस्कृतिपाखे च्वसा न्ह्याकेगुपाखे प्रेरणा जूवंगु खँ नं थन न्ह्यमथसे मगाः । 


सन् २०१२ पाखे डेनमार्क चाःहिलेगु अवसर लुत । अनया लुमन्तियात भ्वँतय् ल्ह्यल्ह्यं सफूया हे रुप काल । जितः  थुकियात प्रशासन यायेगु हौसला बियादिल लिबि च्वसा दबूया शाक्य सुरेनजुं । सफू “न्यामिसाया देसय्” विमोचन यायेत जिमिसं सत्यमोहनजुयात ल्यया । जिपिं निम्हं सफूया पाण्डुलिपिया फोटोकपि ज्वनाः वना । जि नकतिनि सफू च्वयास्वयाम्ह नच्चाम्ह च्वमियात छु पत्याः याइ धकाः च्वनां ला, धायेवं हे वयेगु बचं बियादिल । अले सफू ब्वनाः उकियाबारे छुं नवायेगु तकं आश्वासन बियादिल ।


जि छकलं सर्गतय् थ्यन । वय्कःया ल्हातिं जिगु सफूया विमोचन याकेखनाः जि धन्य जुल ।  धाथें वयेकलं प्यन्हु–न्यान्हुया दुने सफू ब्वनाः उकिया थी थी प्रसंगया चर्चा तकं वय्कलं यानादिल । जिं न्हापा नेवाः भासं राजनीतिक व सामाजिक विषयय् आलोचनात्मक लेख च्वयाच्वनागु जक ब्वनातःगुलिं जुइ, जिगु सफूयात तःधंगु उपलब्धिया रुपय् वय्कलं न्ह्यब्वयादिल । शायद व छम्ह न्हूम्ह च्वमियात हःपाःबिइगु वय्कःया तरिका जक नं खयेफु, तर जिं धाये वय्कलं उलि जितः ग्वाकादिउगुलिं हे जिगु च्वसा थ्व ख्यलय् न्ह्याना हे च्वन । 


व धुंकाः नं इलय् ब्यलय् नापलानाच्वना । छकःनिकः छेँय् वनेबलय् नं न्यनाच्वनी — ग्व छु च्वयाच्वना, गबलय् पिदनी? उलि हे जक ला? मेगु सफू पिहाँ वइमखु ला? जिं सफू प्रकाशनया आर्थिक समस्यायात कुले, वय्कलं ध्वाथुइकादी — नेपालभाषां च्वइपिनिगु थ्व मंकाः समस्या, अथे नं पिथनाच्वनी, समस्या धकाः च्वनाच्वंसा सुनां नं सफू धइगु हे पिथनीमखु का झीगु भासं । वय्कःया माया, स्नेह, तं व घुरकि, थ्व दक्वं जितः वासः खः । उकिं हे जितः म्वाकातल । 


वय्कलं जि अंग्रेजी च्वइम्ह धकाः जितः अतिकं मतिना यानादी । वय्कःया पुलांगु आग्रह व हे — नेपालभाषा साहित्य तसकं च्वन्ह्याःसां थुकिया अनुवाद अंग्रेजी भासं जुयामच्वंगुलिं थुकिया अन्तर्राष्ट्रियकरण मजुयाच्वन, दक्वस्यां मिलेचलेजुयाः अनुवाद यायेमाल । अले वय्कलं अस्कर सिरपाः काःपिनिगु दसु न्ह्यब्वयाः झीगु साहित्ययात नं अंग्रेजीयात अनुवाद यायेमाल वा याकेमाल धकाः जोड बियादी । अथे हे थी थी देसं पिदंगु अंग्रेजी सफू अले अंग्रेजीयात थःथःगु मांभासं अनुवाद यानाः समाजयात लाभान्वित याःगु तःगु हे प्रसंग नं न्ह्यब्वयादी । छकः नोबेल पुरस्कार काःम्ह चीनिया लेखकया अंग्रेजी अनुवाद सफूयात नेवाःभासं हिइकि धकाः छगू सफू नं जितः ज्वंकादीगु । जिं कुतः यानागु नं खः, तर जिं व ज्या पुवंकेमफुत । 


व ई धइगु प्रो माणिकलाल श्रेष्ठया थी थी विषयया बिचाःयात अडियो आरकाइभ देकेगु ज्याय् च्वमि शाक्य सुरेनजु व जि तक्यनाच्वंगु ई । थन थाय् हे व थें हे महत्वपूर्ण व्यक्तित्व सत्यमोहन जोशीयागु खँ नं आरकाइभ दयेकेमा धइगु सुझाव वल । खँ पाय्छि खः, यायेमाःगु हे खः । जिमिसं भिजुवल हे दयेकेगु मतिइ तया । तर वय्कः अन तक वनाः प्रस्ताव तयेगु गथे यानाः? मञ्चय् दना घौछि धयाथें खँ कनेत थाकु मचाइम्ह क्यामरा खनकि मछाली धइगु जिमिसं अनुमान याना । अथेसां प्रस्ताव ज्वनाः वना । न्हापा ला मछिं तायेकादिल, लिपा सहमत जुयादिल । व नं थःगु जीवनीया बारे नवायेमखु, बरु थम्हं सिउगु ताःगु खँ कने धकाः ।


सुरेनदाइया प्रयासं धायेमाः, वय्कःयात तयार याना । जिपिं निम्हस्यां जानाः हे विषय क्वःछिना, अले उकियात संस्थागत रुप बिया, डा. पुष्पराज राजकर्णिकारया नेतृत्वय् छगू पुचः दयेकाः । आः मतिइ वइ, छगू ऐतिहासिक ज्या जूगु दु सकसिया मंकाः कुतलं । मेमेगु नं वय्कः पाखें कायेमाःगु यक्व दु जुइ, तर महासागरया छफुति लःथें १० घौ तःहाकःगु वय्कःया भिजुवल आरकाइभ तयार जुल । 


तर जीवनया अन्तय्, अथे धइगु खुला ति न्ह्यः, वय्कलं जिगु बारे नकारात्मक धारणा दयेकादिल खनी । सुनां मसिउ, जिगु व्यक्तिगत जीवनया निर्णययात कयाः वय्कःया न्हाय्पं जायेकः वन जुइ, जिं अथे यायेमजिउगु धकाः मतिइ तयादिल धइगु न्यना । खतुं अथे धकाः जितः कंम्हस्यां ं नं थम्हं सिउगु सत्य कना ला दिल, तर जिं अततिकं हनाबना तयातयाम्ह मनू जि खनाः नुगलय् स्याकूगु जितः सह्य मजुल । जि थः हे स्वयम् वनाः स्पष्टिकरण बिइगु मतिइ तया, तर गबलें जि मलाः, गबलें वय्कः म्हंमफु जुयाः उलि जिं याये मखन । थनथाय् धाःसा जिगु नुगः हिइसे हे च्वनाच्वनीगु जुल । वय्कःया सुगति कामना यानाच्वना ।


लहना वाःपौ  2022 10 16

https://www.lahananews.com/node/13088


Wednesday, October 12, 2022

बुद्धको देशमा बुद्धको अपमान



राजेन मानन्धर

स्वयम्भु भगवान पाउको सिँढीबाट उक्लेपछि त्यहाँ निर्मित चैत्यहरुले बौद्ध तीर्थस्थलमा आएको छु भन्ने अनुभूति दिन्छ । तर अफसोच, विगत केही वर्षदेखि त्यो ठाउँ शारीरिक ब्यायाम गर्नेहरुको कब्जामा छ । हरेक बिहान भगवान पाउको सिँढीदेखि माथि चैत्यकै वरिपरी समेत ब्यायाम गर्नेहरुको लर्को देखिन्छ । उनीहरुलाई त्यो विश्व सम्पदा सूचिमा समेत सुचिकृत ठाउँ के हो, कस्तो हो, कति महत्वपूर्ण ठाउँ हो भन्ने कुनै मतलब छैन, त्यो त उनीहरुको ब्यायामशाला जस्तो भएको छ । उनीहरुको चुरिफुरी अनि दायाँबायाँ चल्ने हाउभाउले भगवान बुद्धको दर्शन गर्न आएका बौद्ध उपासक उपासिकाहरु समेत बचेर हिँड्नु पर्ने अवस्था छ ।


कुनै बेला एक महान् लामा गुरुज्यु तिब्बतबाट भुइँमा लम्पसार परी दण्डवत गर्दै गर्दै स्वयम्भूको दर्शन गर्न आउनुभयो भन्ने कुरा हाम्रा कानले सुनेका छौं । आज बुद्धको प्रतिमातिर खुट्टा बजार्दै ब्यायाम गरिरहेको हाम्रा आँखाले हेरिरहनु परेको छ ।

त्यहाँ ब्यायाम गरिरहेका मध्ये एक जनाको क्रियाकलापले मेरो ध्यान आकृष्ट गर्यो । उ एउटा चैत्यका अगाडि उभिएर चैत्य तिर दुबै खुट्टा पालैपालो फालिरहेका थिए । यस्तो देखिन्थ्यो कि उसलाई चैत्य वा त्यसमा कुँदिएका बुद्धका मूर्तिहरु देखेर एकदम रिस उठिरहेको थियो अनि उ त्यस चैत्यलाई सम्झेर त्यसको अगाडि लात्तीले हानेर रिस पोखिरहेको थियो । त्यस्तो हुन पनि सक्छ वा नहुन पनि सक्छ ।


भगवान बुद्धको जन्म नेपालमा भएको भनेर मात्र पनि के गर्नु ? नेपालमा बौद्ध देशको जस्तो वातावरण छैन । सरकारी आँकडामा नै १० प्रतिशत भन्दा कम नेपालीहरुले मात्र बुद्ध धर्म मान्ने रहेछ । अनि ती बौद्धहरुमा पनि आफुलाई बौद्ध भन्न रुचाउने तर बुद्धको शिक्षा अवलम्बन नगर्ने, अरु धर्मसँग छ्यासमिस भएको धर्म मान्नेहरु समेत परेका छन् । अहिले यतिसम्म हामी भन्न सक्छौं कि नेपालमा बौद्धहरु निकै थोरै छन् ।


भिक्षु सुदर्शनले लेख्नु भएको छ — “बुद्ध–पूजा भन्नु नै चैत्य–पूजा हो । किनभने बुद्ध–पूजा गर्नलाई नै चैत्यको सृष्टि भयो । अनि बुद्धको पूजा गर्नु भनेको नै तथागतको गुणानुस्मरण गर्नु हो । गुणानुस्मरणले हाम्रो मन निर्मल हुन्छ, हामीलाई राम्रो काम गर्न प्रोत्साहित गर्छ ।” अब यस्तो चैत्यको सम्मान गर्नु सबैको कर्तव्य हैन र ?



चैत्य पूजा Photo: Chiva chatya

पहिले पहिले बौद्धहरु भगवान बुद्धप्रति यति कृतज्ञ थिए कि उनीहरु भगवानलाई मूर्तिमा उर्तान चाहँदैनथे । अब यति भन्न सकिन्छ कि यदि भगवान बुद्धको प्रतिमा नबनेको भए संसारमा बुद्धधर्म पनि रहन्थ्यो कि रहन्नथ्यो भन्न सकिन्न । त्यही मूर्ति बनेर विश्वभर बुद्ध धर्म फैलिन सजिलो भएको छ । बुद्ध धर्मलाई सम्मान गर्नेहरु बुद्धप्रतिमा अगाडि वन्दना गरेर बुद्धशिक्षा लिन्छन् अनि बुद्ध धर्मलाई घृणा गर्नेहरु पनि बुद्धप्रतिमालाई तोडफोड गरेर आत्मसन्तुष्टी लिन्छन् ।


आफुलाई जन्म दिने, पालनपोषण गर्ने, मन परेको, प्रेरणा दिने, ज्ञान दिने वा जीवनमार्गमा निर्देशन दिने व्यक्ति पूजनीय हुन्छन्, सामान्य भाषामा देवता सरह हुन्छन् । उनीहरुको नाम, चित्र, मूर्ति वा अन्तिम संस्कार गरेर बाँकी रहेको खरानी वा उनीहरुले प्रयोग गर्ने लुगा, थाल, जुत्ता इत्यादिमा आफ्नो आदर्श व्यक्तिको रुप पाउनु स्वभाविक हो । भगवान बुद्धको मूर्ति, चित्र इत्यादि पनि बौद्धहरुका लागि बुद्ध स्वयम् जतिकै स्तुत्य, पूजनीय र आदरणीय हुन्छन् । उनीहरु ती प्रतिमाका अगाडि उभिएर, बसेर वा दण्डवत् गरेर भगवान बुद्धले सिकाउनु भएका सबै शिक्षा पुनःस्मरण गर्छन् र आफ्नो मन मष्तिष्कमा पुनर्ताजगी ल्याउँछन् । त्यसकारण बौद्ध देशमा बुद्धको मूर्ति, चित्र वा संकेतलाई समेत पनि त्यहाँका जनताले एकदम सम्मान वा पूजा गर्छन् र त्यसलाई कुनै पनि किसिमबाट हल्का भन्दा हल्का किसिमले छेडछाड गरेको मन पराउँदैनन् । बुद्धको चित्र वा मूर्ति कि ल्याउँदैनन् कि कोठाको अग्लो भागमा प्रतिष्ठापन गर्छन् र खुट्टा उतातिर फर्काएर बस्दा पनि बस्दैनन् ।


अब त्यस्तो मन परेको, प्रेरणा दिने, ज्ञान दिने वा जीवनमार्गमा निर्देशन दिने भगवान बुद्धको चित्र वा प्रतिमालाई कति सम्मान आदर वा पूजा गर्ने भन्ने कुरा समय, व्यक्ति वा समुदाय तथा त्यहाँको राज्य व्यवस्था अनुसार फरक हुनसक्छ । कोही बुद्ध प्रतिमालाई टाउकोमै राखेर हिँडन चाहन्छन् भने कोही कतै बाथरुममा राख्दा पनि त्यो ठिकै हो भन्ने तर्कले जित्छन् । यहाँ बुद्ध शिक्षा र त्यहाँको समाजले दिएको बुझाइ अनुसार मानिसको सोचाइमा फरक पर्ने कुरा मात्र भयो ।


अब बुद्ध धर्म नेपालको, दक्षिण एशिया वा दक्षिणपूर्व वा पूर्व एशियाको मात्र धर्म भएन । यो धर्म अहिले अमेरिका, अर्जेन्टिना, रसिया वा अष्ट्रेलियासम्म पुगेको छ । उनीहरुले बुद्धशिक्षा ग्रहण गर्नुभन्दा पहिला जुन धर्म अपनाउँथे, जुन शिक्षा स्कुल कलेजमा पाउँथे वा धर्मलाई उनीहरुको समाजले जसरी लिने गरेको छ, त्यस अनुसार उनीहरुले बुद्धलाई गर्ने सम्मान वा व्यवहार फरक पर्नु स्वभाविक हो । यसै अनुसार एक देशमा एकजना बौद्धले बुद्धको प्रतिमालाई देखाएको सम्मान वा प्रतिक्रिया अरु देशको बौद्धलाई अस्वाभाविक लाग्न सक्छ । यद्यपि अब बौद्धहरु सचेत भएका छन् र आफ्नो धर्म, आस्थाको केन्द्रमाथि वा गुरुको नाममाथि पनि अपाच्य व्यवहार गरिएको छ भने आपत्ति जनाउने चेतना जागेको छ ।

यस विषयमा केही उल्लेखनीय घटनाहरु यसप्रकार छन् —

ड्ड सन् २०१० मा दुइजना श्रीलंकालीहरुलाई बुद्धको चित्र भएको साँचो राख्ने रिङ्ग बेचेको अभियोगमा जेल सजाय दिइएको थियो ।

ड्ड सन् २०१०मा श्रीलंका सरकारले सेनेगल–अमेरिकन गायक एकनलाई भिसा दिन अस्वीकार गरको थियो, किनभने उसको एउटा गीतमा कम लुगा लगाएकी महिलाले बुद्धमूर्ति अगाडि नाचेको दृष्य थियो ।

ड्ड सन् २०१२मा श्रीलंका सरकारले तीनजना फ्रेन्च पर्यटकहरुलाई बुद्धको मूर्तिमा चुम्बन गरेको जस्तो देखिने गरी फोटो खिचाएको आरोपमा पक्राउ गरेको थियो ।

ड्ड सन् २०१४मा श्रीलंका सरकारले एक ब्रिटिश पर्यटक नाओमी कोलमनलाई बुद्धको चित्र भएको ट्याटु लगाएको कारणले अर्काको भवनामा चोट पुर्याएको भनी पक्राउ गरेको र फर्काइदिएको थियो । त्यसपछि बेलायत सरकारले श्रीलंका भ्रमणमा बौद्ध मन्दिर जाँदा खुट्टा र काँध छोप्न, जुत्ता र टोपी फुकाल्न तथा बुद्धको मूर्ति अगाडि उभिएर फोटो नखिचाउन सूचना जारी गरेको थियो ।

ड्ड सन् २०१५मा एकजना न्युजिल्याण्डका फिलिप ब्याकउड नामक व्यक्तिलाई अनलाइनमा बुद्धले हेडफोन लगाएको चित्र पोस्ट गरेबापत म्यानमार सरकारले दुइवर्ष जेल सजाय सुनाएको थियो ।

ड्ड सन् २०१६मा श्रीलंकामा एक डच पर्यटकलाई जुत्ता नफुकाली बौद्ध मन्दिर गएको र त्यहाँको एम्प्लिफायरको तार छुटाएर धार्मिक कार्यक्रम बिथोलेको आरोप लगाइएको थियो ।

ड्ड सन् २०१९मा एक थाइ कलाकारले बुद्धलाई जापानी सुपरहिरो अल्ट्राम्यानसँग तुलना गरी चित्र बनाएर प्रदर्शनीमा राखेकोमा बौद्धहरुको विरोध पछि चित्र हटाउनुपरेको थियो ।

ड्ड सन् २०१९मा म्यानमार स्थित अमेरिकी राजदूत माथि बुद्धको अपमान गरेको आरोप लागेको थियो । राजदुतावासले आयोजना गरेको एक चित्र प्रदर्शनीमा कसैले वायुप्रदुषण देखाउन बुद्धले ग्यास मास्क लगाएको चित्र बनाएको थियो ।

ड्ड सन् २०२२मा तामिल फिल्म धम्मनमा बुद्धको काँधमा एक बालिका चढेको दृष्य देखाएपछि तामिलनाडु बौद्ध संघ परिषदले यसका विरुद्ध कानूनी कारवाही गर्ने बताएको थियो ।

ड्ड सन् २०२२मा कोरियाली राष्ट्रपति मुन जे–इन तथा फस्ट लेडी किम जुङ–सुक माथि बुगाकसान पहाडमा हाइक जाँदा त्यहाँको मन्दिरको धार्मिक स्मारकमाथि बसेर बौद्धहरुलाई अपमान गरेको आरोप लागेको थियो ।



बौद्धहरुको बाहुल्यता भएको एशियाली देशमा यस्ता कदम चालिएपनि पश्चिमी मुलुकमा भने यस्तो कुरा रोक्न सकिएको छैन । यसको कारण त्यहाँ बौद्धहरु निकै कम छन् र उनीहरुको कुरा सुन्ने थोरै छन् । त्यहाँ बुद्ध शिक्षाको मन परेको कुरा मात्र लिएर बौद्ध बन्ने लहड छ, बुद्धको मूर्तिलाई सम्मान गर्नु पर्छ भन्ने छैन भन्ने चलनले गर्दा पनि यस्तो रोक्न सकिरहेको छैन । एकातिर त्यहाँ क्रिश्चियन वा मुस्लिमहरुको धार्मिक भावनामा चोट पुर्याउनु खतरा निम्त्याउनु हुनसक्छ भने अर्कोतिर बौद्ध नभएपनि त्यहाँ बुद्धको चित्र वा मूर्तिमा भएको सुन्दरताको कारणले त्यसको व्यापारीकरण नाफामूलक भइरहेको पनि छ । संसार भरी नै बुद्धको नामबाट पसल खोल्ने फेसन छ । संयुक्त राज्य अमेरिकाको लास भेगासमा बुद्ध बार नामक रेस्टुरां थियो । अष्ट्रेलियाको ब्रिस्बेनमा जेड बुद्ध नामक लाउन्ज ब्रिस्टो बार छ । यसको प्रवेश द्वारमा ठुलो बुद्धको मूर्ति पनि राखिएको छ । बुद्ध बार नामक फ्रान्चाइजको शाखा दुबइ, लण्डन, बुडापेस्ट, पेरिसमा समेत छ ।



यस्तो विवाद धेरै भएपछि बौद्धहरु मध्ये केहीले बुद्धलाई वा प्रतिमाको सामु गर्न हुने र नहुने सामान्य नियम जस्तै बनाउन थाले । त्यस्ता मध्ये थाइल्याण्डका बौद्धहरुको एक संस्था “नोइङ बुद्ध अर्गनाइजेसन”ले बुद्धलाई यो गर यो नगर भनेर सामान्य नियमकुञ्जी प्रकाशित गरेको छ । नेपाली बौद्धहरुको जानकारीको लागि यसलाई संक्षिप्त रुपमा यहाँ प्रस्तुत गरेको छु ।


बुद्धको सम्बन्धमा गर्नु पर्ने कुरा

क. सम्मान गर्नुस् । बुद्धलाई सम्मान गर्नुको अर्थ बौद्ध नै हुनुपर्छ भन्ने होइन । जसरी तपाइँ आफ्नै बुबालाई जस्तै मित्रको बुबालाई पनि आदरको व्यवहार गर्नुहुन्छ, त्यसरी नै तपाइँ बौद्ध नभए पनि बौद्धहरुले बुबा जस्तै पूजा गर्ने बुद्धलाई पनि त्यस्तै व्यवहार गर्नुपर्छ । शरीरको हाउभाउमा नमस्कार वा दन्डवत वा पूजा सम्मान देखाउन सकिन्छ । मनमा सम्मान छ भन्ने कुरा तपाइँको मनोवृत्तिबाट पनि देख्न सकिन्छ ।



ख. सच्याउनुस् । यदि तपाइँले बुद्धको तस्विर, लकेट वा मुर्ति अनुपयुक्त ठाउँहरूमा, जस्तै भुइँमा वा हिँड्ने बाटोमा, शौचालयमा वा कुर्सीमा देख्नुभयो भने, कृपया त्यसलाई खोपीमा वा दाजमाथि जस्तो अग्लो ठाउँमा राखेर सच्याइदिनुस् ।


ग. ज्ञान दिनुस् । यदि तपाई बौद्ध हुनुहुन्छ भने बुद्ध बारे जान्न चाहने गैरबौद्धहरुलाई बुद्ध र बुद्ध धर्मको बारेमा जानकारी दिनुहोस् वा उहाँहरुको जिज्ञासा शान्त पारिदिनुस् । यदि तपाइँ बौद्ध हुनुहुन्न भने पनि कसैले यदि बुद्ध को हुनुहुन्छ ? भनेर सोध्यो भने यति मात्र भनिदिनुस् कि बुद्ध एक प्रबुद्ध वा ज्ञान लाभ गर्नुभएको व्यक्ति हुनुहुन्छ जसले बौद्धहरूलाई अन्य गुरुहरूले जस्तै जीवनमा राम्रो काम गर्न सिकाउनुभयो ।


बुद्धको सम्बन्धमा गर्न नहुने कुराहरु ः

क. बुद्धलाई नराम्रो व्यवहार नगर्नुहोस् । बुद्धलाई सम्मान गर्न चाहनु हुन्न भने कमसेकम बुद्धको प्रतिमालाई नराम्रो व्यवहार वा अपमान नगर्नुस् । आफ्नो बुबा नभए पनि उहाँ तपाइँको साथीको बुबा हो भने उसलाई नराम्रो व्यवहार गर्नु हुँदैन । बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले बुद्धलाई धर्मपिताको रूपमा सम्मान गर्छन् । सबै धर्मका अगुवाहरूलाई सम्मानको रूपमा लिइन्छ, हैन र? यो बुद्धमा पनि लागू गर्नुपर्छ ।



ख. अनुपयुक्त वस्तु वा स्थानहरूमा बुद्धका चित्रहरू नराख्नुस् । बुद्धका चित्रहरू दैनिक प्रयोग हुने वस्तुहरू जस्तै रुमाल, वा सरसफाइ गर्ने वस्तुहरूबाट टाढा राख्नुपर्छ । साथै शरीरको तल्लो भागमा लगाइने लुगाहरु, जस्तै पाइन्ट, स्कर्ट, अन्डरवियर, जुत्ता लगायत सबै प्रकारका खेलौना र फर्निचर आदिमा प्रयोग नगर्नुस् । त्यस्ता कुराहरुसँग बुद्धको चित्रहरु देखेमा साँचो बौद्धहरूले निकै दुखी महसुस गर्नेछन् र आफ्ना आस्थाका केन्द्रमाथि कसैले अपमान गरेको देखेमा बौद्धहरुले सन्तुलन गुमाउन सक्ने भएकोले त्यस्ता परिस्थितिहरूबाटे द्वन्द्व समेत हुन सक्दछ ।



ग. बुद्धको चित्र वा मूर्तिहरूलाई फर्निचर वा सजावटी वस्तुहरू जस्तै गरी नराख्नुस् । बुद्धका चित्र वा मूर्तिहरु बौद्धहरुका लागि पूजा गर्न वा प्रार्थना गर्न बनाइन्छन् , त्यो भनेको शोपिस हैन । त्यसैले —

१. टेबलको बीचमा बुद्धको मूर्ति नराख्नुस् ।

२. शौचालयमा बुद्धको मूर्ति नराख्नुस् ।

३. रेस्टुरेन्ट वा बार तथा पबहरूमा बुद्धका मूर्तिहरू नराख्नुस् ।


घ. बुद्धलाई किनमेल गर्ने वस्तुको रूपमा व्यवहार नगर्नुस् । बुद्ध किन्न पाइने वा बेच्न पाइने कुरा होइन । तर तपाइँलाई आश्चर्य लाग्न सक्छ कि केही बौद्ध देशहरूमा समेत त्यस्ता व्यापारीहरू छन् जसले बुद्धका मूर्तिहरू वा चित्रहरूलाई सम्मान नगरी व्यवहार गर्छन् । तिनीहरू बुद्धलाई फर्निचर जस्तै बेच्छन् । हरेक समाजमा असल र नराम्रा मान्छे हुन्छन् । त्यो मानव स्वभावको प्रतिबिम्ब हो । खराब मानिसले आफ्नो फाइदा बाहेक अरूको भावनाकोे वास्ता गर्दैन । यस्तो देखेर साँचो बौद्धहरुलाई लाज लाग्छ । यद्यपि तपाइँले कुनै कुनै देशहरूमा विभिन्न आकारका बुद्ध मूर्तिहरू बेच्ने पसलहरू देख्न सक्नुहुन्छ । यो त्यसबेलामा मात्र स्वीकार्य मान्न सकिन्छ जुन बेला खरीददारहरू बौद्धहरू हुन्छन् जसले ती मूर्तिहरू र चित्रहरू सजाउनका लागि नभएर मन्दिर वा अन्य उपयुक्त ठाउँहरूमा राखेर दैनिक जीवनमा सम्मानसाथ पूजा आराधना गर्ने उद्देश्यले किनेर लान्छन् ।


ङ. बुद्धको नाम अपमानजनक रूपमा प्रयोग नगर्नुस् । बुद्ध धर्मको प्रचारसँगै धेरैलाई अहिले बुद्ध भन्ने शब्द प्यारो छ । तर यसको गलत प्रयोग पनि बढ्दो छ । उदाहरणका लागि, एउटा चलचित्रमा कुकुरको नाम “बुद्ध” राखिएको छ । कतै ‘बुद्धि बेली’ नामको आइसक्रिम पसल छ त कतै ‘बुद्ध बार’ नामक रक्सी खाने पसल छ ।


च. कुनै पनि हालतमा बुद्धका मूर्ति वा तस्बिरहरूको मजाक नगर्नुस् । बुद्धको चित्रलाई रमाइलोको लागि पनि प्रयोग गर्नेहरु छन् । उदाहरणका लागि, एउटा चलचित्र पोस्टरमा एकजना मानिसलाई बुद्धको काँधमा बसेको देखाइएको छ ।



छ. शरीरमा बुद्धको छवि ट्याटु नगर्नुस् । आजभोलि संसारमै ट्याटुको फेसन छ । मानिसहरु बुद्धलाई सम्मान गरेको वा माया गरेको भनेर शरीरमा बुद्धको चित्र खोपाउँछन् तर बौद्धहरुलाई यो स्वीकार छैन । शरीरमा बुद्धको ट्याटु किन अस्वीकार्य छ? यस कुरालाई अलि विस्तृतमा बुझाउन आवश्यक छ ।


१. हाम्रो शरीर फोहोर मानिन्छ । बुद्ध एक व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो जो भित्रदेखि बाहिरसम्म सफा थियो । उहाँको मन भ्रम र सबै क्लेशबाट मुक्त थियो । उहाँ विश्वभरका बौद्ध धर्मावलम्बीहरूबाट सम्मानित हुनुहुन्छ । हामी सामान्य मानिसहरुका लागि भने हाम्रो शरीर र दिमाग अझै सफा गर्न आवश्यक छ । हामी जस्ता फोहर शरीर भएका मानिसहरुले आफ्नो शरीरमा बुद्धजस्तो शुद्ध मन र शरीर भएको महामानवको चित्र ट्याटु गर्नुलाई बौद्ध जगतले अनुचित र सम्मानको कमी मान्छ ।



कसैले बुद्धलाई सम्मान गरेर पनि ट्याटु खोपेको हुनसक्छ । उनीहरु बुद्धलाई माया गर्ने र उहाँको नजिकै बस्न चाहेकोले आफ्नो शरीरमा बुद्धको ट्याटु खोपेको बताउँछन् । यो विचार एकदम सही छैन, मानिसहरूले यस बारे गलत ढंगले बुझिरहेका छन् । बुद्धका शिक्षाहरू पछ्याउनु छ भने तिनीहरूले दाता बन्न सक्छन्, पञ्चशील पालन गर्न सक्छन् र मन शुद्ध पार्ने अभ्यास गर्न सक्छन् । यस्ता बुद्ध धर्मका अभ्यासहरूद्वारा मात्र तिनीहरूले आफुलाई सही मार्गमा लाग्न, बुद्धप्रति सम्मान देखाउन सक्छन् ।


२. हाम्रो शरीर यौन आनन्दमा डुबेका छन् । भगवान बुद्धले यौन आनन्दलाई पूर्णतया त्यागिसक्नुभयो भने हामी सामान्यजनका लागि यो अहिले प्राकृतिक क्रियाकलाप हो । त्यस्तो शरीरमा जुन अझै पनि यौन क्रियाकलापमा लिप्त छ, त्यस शरीरमा यौनलिप्साबाट टाढा रहनुभएको बुद्धको चित्र अंकित गर्नु भनेको अनुचित र सम्मानको ठूलो कमी मानिन्छ ।



३.हाम्रो शरीरले नराम्रो काम पनि गर्न सक्छ । हामीलाई सामान्यतया हरेक दिन धेरै गतिविधिहरूमा संलग्न हुन परिरहेको हुन्छ । हामीले गर्ने केही गतिविधिहरू असभ्य हुन सक्छन् । उदाहरणका लागि हामीले लात हान्ने, मुक्का हान्ने, हाम फाल्ने, नाच्ने, झगडा गर्ने इत्यादि काम गरिरहेका हुन्छौं । आफनो शरीरमा बुद्धको चित्र अंकित गराएर हामीले शरीरबाट त्यसो क्रियाकलाप गर्नु भनेको बुद्धप्रतिको अपमान हो ।


४. बुद्धको मुर्तिलाई उचित स्थानमा राख्नुपर्छ । हामी बौद्धहरुसँग उहाँको महानता संसारको लागि मैत्री भावनाको सम्झना गराउन बुद्धको मूर्ति छ । हामी बौद्धहरु उहाँको प्रतिमा वा चित्रलाई सदैव उच्च सम्मान दिन सधैं उच्च स्थानमा राख्छौं । बुद्धको कुनै पनि प्रतीकलाई तल्लो वा साधारण स्थानमा राख्नु वा शरीरमा ट्याटु खोप्नु भनेको बौद्ध जगतमा अनुचित मानिन्छ र यसले त्यस व्यक्तिमा बुद्धप्रति कुनै सम्मान छैन भनेर देखाउँछ ।


५. भ्रामक कारण । बुद्धको ट्याटु खोप्नाले मानिसहरूलाई गलत बाटोमा पनि लैजान सक्छ । केही मानिसहरू सोच्छन् कि बुद्धको ट्याटुले उनीहरूलाई बुद्धको नजिक राख्न सक्छ तर कसैले भने यसलाई केवल फेसनको रुपमा मात्र पनि खोपाउँछन् । जे भएपनि धेरै मानिसहरूले यस्तो काम गरेर भविष्यमा बुद्धको महत्व वा सम्मानलाई क्रमशः घटाउँदै लगिरहेका हुन्छन् ।


यी त भए नोइङ बुद्ध संस्थाका सामान्य नियम वा सुझावहरु । यी बाहेक पनि गैर बौद्धहरुको कतिपय बानी व्यवहार वा सोचाइ हुन्छन् जसले बौद्धहरुको आस्थामाथि प्रहार गर्दछ । के हामी अब पनि सचेत वा जिम्मेवार नहुने त ?


नेपालको अवस्था

भन्न त हामी छाती फुलाएर भन्छौं — बुद्धको जन्म नेपालमा भएको भनेर । तर बिडम्बना, नेपालीहरुलाई बुद्धलाई कसरी सम्मान गर्नुपर्छ भनेर थाहै छैन । माथिका सामान्य नियम वा सुझावहरु सामान्य नेपालीहरुलाई देखायो भने हाँस्लान्, रद्दी टोकरीमा मिल्काइदेलान् । उनीहरुलाई त खाली छाती फुलाउनुछ, बौद्ध पर्यटकहरुलाई नेपाल बोलाउनु छ वा विदेशी दान सहयोग चाहिएको छ ।


नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय तहको बौद्ध कार्यक्रममा देशका प्रधानमन्त्री राल चुहाएर निदाएर बस्छन् । प्रधानमन्त्री लगायत थुप्रै विशिष्ट व्यक्तिहरुको बैठकमा बुद्ध मूर्ति सजाउने बस्तु सरह राखिएका छन् । सरकार प्रमुख नै असम्बन्धित व्यक्तिहरुलाई बुद्धको मूर्ति उपहार दिन्छन् । बुद्धको शीर जस्तो आकारको गमला लगायतका सामान बन्छ । हामी कहाँ पनि बुद्ध नाम गरेका पेट्रोल पम्प, लुगा पसल, कफी पसल, मर्मत केन्द्र र अझ मासु पसलहरु समेत छन् । (एक पटक मैले सानेपास्थित हारती मां मासु पसलको फोटो फेसबुकमा राख्दा धम्की खानुपरेको सम्झिन्छु) ।


त्यस्तै बुद्धको चित्र रेस्टुरां, डान्स क्लब, बारमा राख्नु पनि सामान्य नै छ । चुरोट र रक्सीको गन्ध भित्तामा टाँसिएको ठाउँमा बुद्धको चित्र राख्न पाइने स्वतन्त्रता बुद्धको जन्मभूमिमा नै किन? बौद्धहरु नै चैत्यको गजुरमा बाजा झुण्ड्याउँछन्, त्यसमा बसेर चिया खाइदन्छिन् । बुद्धको मूर्ति स्थापना गर्न लाग्यो भनेर प्रहरी गएर मूर्ति थुतेर ट्रकमा बाँधेर चौकीमा शौचालय नजिक थन्क्याएर राख्छ । खुला सडको बिचमा राखिएको बुद्ध मूर्ति अचानक तोडफोड गरिन्छ र कसले गरेको भनेर सरकार वा प्रहरी छानबिन समेत गर्दैन । नेपालमा त उनीहरुलाई यस्तो काम गलत हो भनेर सम्झाउन समेत कठिन छ, उल्टै धम्की आउने र प्रतिकारै गर्ने भय छ । उनीहरुका लागि यो नाम भनेको मात्र आकर्षक अक्षर हो, यसलाई जहाँ जसरी प्रयोग गरेपनि हुन्छ ।


यहाँ सार्वजनिक पार्कहरुको अभाव छ । त्यसैले हाम्रा पुर्खाले बनाएर गएका बौद्ध तीर्थस्थलहरु आजका युवायुवतीहरुको प्रेमालाप गर्ने ठाउँ, ब्यायाम, नाचगान गर्ने अनि टिकटक बनाउने ठाउँ बन्न पुगेका छन् । त्यहाँ धार्मिक वातावरण जोगाउन निकै कठिन छ ।


अब फेरि स्वयम्भुको व्यायामको प्रसंगमा फर्कन्छु । त्यहाँ सार्वजनिक रुपमा बुद्धको चैत्य अगाडि खुट्टा फालेर व्यायाम गरिरहेको दृष्यलाई मोबाइलमा कैद गरें र फेसबुकमा पोस्ट गरें, अहिलेको नेपालको यथार्थ सबैले देखुन् भनेर । कोही कोहीले त यस्तो गर्नु गलत हो, स्वयम्भुमा ब्यायाम गर्नु रोक्नु पर्छ भने । तर अधिकांशले ममाथि नै गालीको वर्षा गरे । उनीहरुको अनुसार स्वयम्भुमा ब्यायाम गर्न पाउनुपर्छ, त्यो ब्यायाम मात्र हो, त्यसलाई अन्य ढंगबाट लिनु हुँदैन । कसैकसैले त मलाई नै नकारात्मक, बुद्धी नभएको, पाखण्डी तथा जातीय द्वन्द्व चाहेको समेत आरोप लगाए । अनि मेसेन्जरमा पुलिस केस गरिदिन्छु भनेर धम्की पनि दिए । त्यसमध्ये यो कार्यको बचाउ गर्नेहरु मध्ये धेरैको बौद्ध जस्तो देखिने नाम र थर भएकाहरु समेत थिए ।



यहाँ दुइटा कुरा उल्लेखनीय भयो । पहिलो, के तिनीहरु यस्तो काम कुनै हिन्दु मन्दिरका अगाडि गर्न सक्छन् ? एउटा त गर्न चाहँदैनन् किनभने उनीहरु हिन्दु हुन् र उनीहरुलाई हिन्दु मन्दिरको अगाडि यस्तो गर्नु गलत हो भन्ने थाहा छ । दोश्रो, कसैले अन्जानमै गरिहाले भने त्यहाँ सम्झाउने बुझाउने वा कारवाही नै गर्ने व्यक्ति वा संस्थाको उपस्थिति हुन्छ । दोश्रो, नेपालका बौद्धहरुलाई समेत यस्तो गर्नु गलत हो भन्ने लागेको छैन । आफुलाई बुद्ध धर्मका आचार्य भन्ने तथा सयौं पुस्तादेखि बौद्ध भइरहेकाहरुले समेत बुद्धको मूर्तिलाई सार्वजनिक स्थलमा अपमान गरेकोलाई स्वाभाविक रुपमा लिएको देखियो । उनीहरुलाई समेत उनीहरुका गुरुहरुले बुद्धको प्रतिमालाई सम्मान गर्नुपर्छ बुद्धको मुर्तितिर खुट्टा उफार्नु गलत हो भनेर नसिकाएको देखियो ।


हामी बौद्ध हौं, त्यसैले हामी कहाँ बौद्ध संस्थाहरु छन् । व्यक्तिगत तवरबाट गर्न नसक्ने काम गर्नलाई संस्था बनाइन्छ । नेपालमा अहिले सयौं हजारौं बौद्ध संस्थाहरु छन् । उनीहरुले केही न केही त संस्थागत रुपमा काम गरिरहेको हुनुपर्ने हो । तर यसको प्रतिफल यहाँको बौद्ध समाजले देख्न पाइरहेको छैन । स्वयम्भु जस्तो पवित्र महाचैत्य स्थलमा त यस्ता अस्वाभाविक र आपत्तिजनक कामहरु खुलेआम भइरहेको देख्न पाइन्छ भने अन्य ठाउँमा बुद्धको सम्मान कहाँ कति होला र ? यस्ता कार्यको विरोध गर्न हाम्रा बौद्ध संस्थाहरु असफल प्रमाणित भएका छन् । अझ कहिल्यै यसको विरोध गरेको देखिएको सुनिएको छैन, जसको अर्थ ती संस्थाहरुले यसलाई रोक्न आवश्यक पनि ठानेका छैैनन् ।


बौद्धहरुलाई क्षान्तिवादी बन्न सिकाइन्छ, अर्थात् जसले जति हानी गरेपनि पीडा दिएपनि सहेर बस, अझ उसको राम्रो चिताउ । त्यसैले त पुस्तकहरुमा बुद्धको बारेमा भ्रामक कुरा लेखेको देख्दा, बौद्ध धार्मिक क्षेत्रमा अशोभनीय क्रियाकलाप भइरहँदा, बुद्धको मूर्ति वा चित्र गलत ठाउँमा सजाउँदा मात्र हैन बुद्धका मूर्तिहरुमा लोडफोड गरिरहँदा पनि हामी मुक दर्शक मात्र बनिरहेका छौं ।



तर विश्वको इतिहासले देखाएको छ, जहाँ जहाँ बौद्धहरु सहेर बसे त्यहाँ त्यहाँ उनीहरुको नामोनिशान मेटिएको छ । कहाँ गयो अफगानस्तान, पाकिस्तान, काश्मिर अनि अन्य भारतका बौद्धहरु ? यस्तै प्रतिक्रियाविहिन स्वभावले गर्दा उनीहरु आज इतिहसका पानामा मात्र भेटिने कथा भइसकेको छ । हामी नेपालीहरु पनि अहिले यही मोडमा छौं ।


फगत दुइचार रुपैंया दान पाउन, पुर्खाको धाक लडाउन, विभिन्न संस्थामा मान, सम्मान, जागिर, तलब–भत्ता पाउन वा सित्तैमा विदेश घुम्न पाउने भएर मात्र बौद्ध बनिरहेकाहरुबाट नेपालमा बुद्धधर्मको संरक्षण भइरहने कुरामा शंका उब्जिसक्यो । आफु बौद्ध हुँ भन्नेहरुले बुद्धको शिक्षामा विश्वास गर्नुपर्यो, त्यसलाई अवलम्बन गर्नुपर्यो, यो त छँदैछ तर यसका साथै जहाँ जहाँ बुद्धधर्ममाथि प्रहार हुन्छ त्यहाँ त्यहाँ शिष्ट, शान्तपूर्वक प्रतिक्रिया जनाई धर्म र धर्मको इतिहास जोगाउनु पर्ने पनि समयको माग भइआएको छ । अन्यथा विदेशीहरुले कुनै बेलामा नेपालमा बुद्ध जन्मेका थिए भनेर इतिहास लेख्नुबाहेक हामीसँग हाम्रो हजारौं वर्ष लामो बुद्ध धर्म अवलम्बन गरेको र यहाँ छुट्टै संस्कृति र साँस्कृतिक धरोहर जोगाएको कुरा पनि इतिहासमा मात्रै भेटिने दिन आउन सक्छ ।


आनन्दभूमि आश्विन पूर्णिमा अंकमा प्रकाशित 2022 10 09

न्हू सतकयात हानं भीमफेदी थें मृत शहर यायेगु ला?

  राजेन मानन्धर निद्वःदँ पुलांगु सभ्यताया इतिहास दूगु थ्व स्वनिगःया दकलय् तःधंगु बजाः लागा थौंया न्हूसतक वा न्यूरोड खः । थी थी राजनीतिक परिव...