भारतको लद्दाखमा बुद्ध धर्मको संरक्षण र चुनौतिहरु

 

राजेन मानन्धर

भारतको सबैभन्दा उत्तरमा पर्ने पहाडी राज्य विभिन्न पक्षबाट विवादको घेरामा छ । राजनीतिक रुपमा हेर्दा पनि यो क्षेत्रमाथि चीन, पाकिस्तान अनि भारतको दाबी छ । यी सबैको बाबजुद यहाँ एउटा कुरा निर्विवाद छ, त्यो हो यहाँको बुद्ध धर्म । तर हालसालै यहाँ भएको विरोध प्रदर्शनले यहाँका आदिबासीहरु धेरै कुरामा केन्द्रीय सरकारसँग सन्तुष्ट छैनन् भन्ने कुरा खुलाएको छ ।

भारतको नक्सामा सबैभन्दा उत्तरमा पर्ने टोपी जस्तो भाग लद्दाख हो । यसको उत्तरमा काराकोरम पर्वतश्रृंखलाको सियाचिन ग्लेशियरदेखि दक्षिणमा मुख्य ग्रेट हिमालयसम्म फैलिएको छ । यो अहिले भारतद्वारा प्रशासित केन्द्र शासित क्षेत्र हो र यो ठूलो कश्मीर क्षेत्रको पूर्वी भाग हो । यसकोे पूर्वमा चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र, दक्षिणमा भारतको हिमाञ्चल प्रदेश, पश्चिममा भारत–प्रशासित केन्द्र शासित प्रदेश जम्मू र कश्मीर र पाकिस्तान–प्रशासित गिलगिट–बाल्टिस्तान दुवै र उत्तरमा काराकोरम दर्रा पारी सिनजियाङको दक्षिणपश्चिम कुना अवस्थित छ ।

लद्दाखमा भेटिएका केही ढुंगा खोपिएका अवशेषहरुको आधारमा यहाँ निओलिथिक युग अर्थात् लगभग १२ हजार वर्ष अगाडिदेखि मानव बसोबास थियो भन्ने पुरातत्वविद्हरुले भनेका छन् । लगभग इसाको पहिलो शताब्दीदेखि यो कुशान साम्राज्यको भाग थियो ।

दोश्रो शताब्दीदेखि पश्चिमी लद्दाखमा काश्मीरबाट बुद्ध धर्मले प्रवेश पाएको देखिन्छ । सातौ शताब्दीका बौद्ध यात्री शुआनजाङले पनि यस क्षेत्रको वर्णन आफ्नो यात्रा वृतान्तमा गरेको पाइन्छ ।

सन् ८४२मा तिब्बती साम्राज्यको पतन पछि त्यहाँका एक अधिकारी न्यिमा–गोनले लद्दाखमा आएर स्वतन्त्र राजयको निर्माण गरेका थिए । यसबेला उनीसँग आएका तिब्बतीहरु यहाँ बसोबास गरेर बस्न थाले । सन् ९१२मा तुबोका अन्तिम राजा न्यिमा–मोनले ङारीमा आफ्नो राज्य बनाएको थियो । उसले आफ्नो मृत्यु अघि आफ्नो देश आफ्ना तीन जना छोराहरु बाँडिदिए भन्ने इतिहास छ, जुन नेपाल उपत्यकाका राजाले आफ्ना तीन जना छोराहरुलाई बाँडिदिए भन्ने इतिहाससँग मिल्दोजुल्दो छ ।

१३औं शताब्दीमा भारतवर्षका थुप्रै बौद्ध तथा हिन्दु केन्द्रहरुमाथि मुस्लिमहरुले कब्जा जमाउन थालेको थियो । यहाँ मुस्लिमहरुको बसाइँसराइँ त धेरै अगाडि नै विस्तारै हुँदै थियो । त्यसमा पनि सन् १३८२मा मीर सयेद अली हामदानी सबैभन्दा पहिला लद्दाख पुगे र त्यहाँ विभिन्न तरिकाले त्यहाँका जनतालाई इस्लामा धर्मान्तर गराए । पछि १५औ शताब्दीमा शामसुद्दीन इराकीले यो कामलाई निरन्तरता दिए । यसबेला भारतका अन्य राज्यमा जस्तै बुद्ध धर्म बिस्तारै लोप हुँदै गयो र यसको ठाउँमा मुस्लिमहरुले कब्जा जमाए । यसप्रकार १७औ शताब्दीसम्ममा मुस्लिमहरुले लद्दाखको ठुलो भाग आफ्नो कब्जामा लिए ।

यद्यपि यस्तो अवस्थामा पनि यहाँको बौद्ध क्षेत्रमा बुद्ध धर्मको संरक्षण गर्ने शासकहरुको अधिपत्य पनि कायम नै थियो । सन् १४७०मा बास्गोका राजा लाछेन बागानले लेह क्षेत्रका राजालाई धपाएर लद्दाखको एकिकरण गरे र नामग्याल वंशको स्थापना गरे । १७औ शताब्दीमा लद्दाखका राजाहरु एकातिर तिब्बततिर आफ्नो राज्य विस्तार गर्न हिँडे भने अर्कोतिर मुगलहरु उनीहरुको देशका लागि खतरा बनेको थियो ।

लद्दाखका बहुसंख्यक जनता बौद्ध भएर पनि लगभग १५औं शताब्दीदेखि नै यहाँका शासकहरु क्रमशः मुस्लिमहरुको प्रभावमा पर्दै गएको देखिन्छ । यसबेलादेखि यहाँ मुस्लिमहरुको आप्रबासन शुरु भैसकेको थियो । काश्मीरी तथा बेल्टीका मुस्लिम ब्यापारीहरु यहाँका शहरुहरुमा समुदाय बनाएर बस्न थाले अनि सैनिक हमला नै नगरीकन विबाह गरेर, ब्यापार गरेर तथा अन्य कुटनीतिक चाल चलेर यहाँको राज्य सत्तमा उनीहरुले नियन्त्रण गर्न थाले ।

सन्१५९५देखि १६१६सम्म शासन गरेका राजा जामयाङ नामग्याललाई बालिस्तानका मुस्लिम शासक अलि शेरखान अन्चनले हराए र उसलाई आफ्नी छोरी गयाल खातुनसँग बिहे गर्न बाध्य बनायो । उसले आफ्नो साथमा ठुलो संख्यामा प्रभावशाली मुस्लिमहरु दरवारमा ल्याए अनि आफ्नो सन्तान पनि मुस्लिम वातावरणमा हुर्काए । यस प्रकार बौद्ध देश लद्दाखमा मुस्लिमहरुको प्रभाव बढदै गयो ।

सन् १९४७ देखि भारत र पाकिस्तान र १९५९ देखि भारत र चीन बीच विवादको विषय बनेको छ । १९६० को दशकमा चीनमा राजनीतिक परिवर्तन पछि तिब्बत र लद्दाख बीचको सिमाना बन्द गरेपछि यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार घट्यो । अर्को तिर अहिले १९७४ देखि भारतले लद्दाखलाई पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा विकास गर्दै छ ।

लद्दाखमा मानिने धर्महरु
कुनै बेलामा लद्दाख भनेको भारतदेखि तिब्बतसम्म प्रख्यात विशाल बुद्ध धर्मको केन्द्र थियो । यहाँ टाढा टाढादेखि बुद्ध धर्मका अध्येताहरु यहाँ संकलन गरिएका ग्रन्थहरु पढ्न र यहाँका गुरुहरुसँग बसेर अध्ययन गर्न आउँथे । तर कालान्तरमा यहाँ अन्य धर्मको प्रवेशसँगै यहाँको बौद्धहरु अल्पमतमा पर्दै गए । हालको अवस्थामा यस क्षेत्रका मुख्य धार्मिक समूहहरू भन्नाले मुस्लिम, बौद्ध, हिन्दु आदि आउँछ । यसमध्ये यहाँ मुस्लिम (मुख्यतया शिया)हरु ४६% छन्, बौद्ध (मुख्यतया तिब्बती बौद्ध)हरु ४०% छन् । त्यसपछि यहाँ हिन्दूहरु १२% तथा बाँकी २% अन्य धर्मावलम्बीहरु छन् ।

लद्दाखमा बुद्ध धर्मको इतिहास
लद्दाखमा बौद्ध धर्मको इतिहास प्राचिन, समृद्ध र जटिल छ । यहाँको बुद्ध धर्म यस क्षेत्रको राजनीतिक र सांस्कृतिक विकाससँग पनि गाँसिएको छ । यहाँको भूराजनीतिक अवस्थितिले यहाँ विभिन्न क्षेत्रका मानिसहरु आएर बस्ने केन्द्र पनि बन्यो । यसैकारणले पनि यहाँ अन्तर साँस्कृतिक क्रियाकलाप धेरै पहिलेदेखि हुने गर्दथ्यो भन्न सकिन्छ । यसमा मुख्यतया कश्मीरबाट र पछि तिब्बतबाट आएका लहरहरुले यहाँ दूरगामी प्रभाव पारे । र यसप्रकार यहाँ तिब्बती बुद्ध धर्मले जरा गाडे ।

कश्मीरको प्रभाव (१–१०औं शताब्दी)ः
सम्राट अशोकको धर्मदूतहरु लद्दाख पुगे भन्ने कसैकसैले अनुमान गरेतापनि यसको कुनै ऐतिहासिक प्रमाण भेटिँदैन । श्रीलंकादेखि ग्रीससम्म पुगेका धर्मदूतहरु यहाँसम्म नआएपनि राजनैतिक वा सामाजिक कारणले अशोककै समयमा यहाँ बुद्ध धर्मले प्रवेश पाएको अनुमान मात्र गर्न सकिन्छ ।

लद्दाखमा बौद्ध धर्मको पहिलो किरण कुशाण साम्राज्यको समयमा अर्थात् पहिलो शताब्दी ईस्वीको आसपास प्रवेश पाएको थियो । यस समयमा कश्मीर बौद्ध शिक्षाको एक महत्वपूर्ण केन्द्र बनिसकेको थियो । अनि यस क्षेत्रबाट व्यापारीहरुको आवत जावत भइहने भएकोले यहाँ धर्म प्रचार सबैभन्दा पहिले उनै बौद्ध ब्यापारीहरु मार्फत भएको देखिन्छ । यस प्रकार धर्म र ब्यापार सँगसँगै फैलिँदै पश्चिमी लद्दाखमा बुद्ध धर्म बिस्तारै फैलियो । यो प्रारम्भिक चरणमा यहाँ चट्टानका बुट्टाहरुका अवशेषहरु र केही स्तूपहरूको अवशेष पाइएका छन् । यी अवशेषहरुमा कश्मीरी र गन्धार कला शैलीहरूको बलियो प्रभाव पाइन्छ । यसले यहाँ भारतीय वा कश्मीरी बुद्ध धर्मको प्रभाव परेको वा प्रसार भएको प्रमाण दिन्छ । यसबाट पनि यहाँ बुद्ध धर्मको प्रवेश काश्मीर मार्फत भएको भन्ने प्रमाणित हुन्छ । यद्यपि, बौद्ध धर्मको यो प्रारम्भिक लहरले पूर्ण रूपमा जरा गाडेन र कुशाण साम्राज्यको पतनसँगै यसको प्रभाव घट्यो ।

हुयेनसाङले देखेको लद्दाख
७ औं शताब्दीका चिनियाँ बौद्ध तीर्थयात्री सुआनजाङ (हुयेनसाङ) ले आफ्नो यात्रावर्णनमा लद्दाख क्षेत्रको वर्णन गरेको पाइन्छ । भारतवर्षका विभिन्न बौद्ध शहर र बस्तीहरुको भ्रमण गरेर त्यहाँको वर्णन गर्ने क्रममा उनले लद्दाखको उल्लेख गरेबाट यो ठाउँ यसबेलासम्म एक उल्लेखनीय बौद्ध केन्द्र थियो भन्ने प्रमाणित गर्दछ । उनले यसलाई मो–लो–सो (मलासा वा मारसा) नामले उल्लेख गरेका थिए । यस नामलाई इतिहासकारहरूले लद्दाखको लागि एक प्राचीन नाम भनेर पहिचान गरेका छन् । यसले यो स्पष्ट पार्दछ कि त्यस समयमा लद्दाख एक महत्वपूर्ण बौद्ध क्षेत्र थियो । उनकोे विवरणले ७ औं शताब्दीको समयमा यहाँको सांस्कृतिक र धार्मिक समाजको परिदृश्य प्रस्तुत गर्दछ ।

तिब्बतको प्रभाव (१०औं शताब्दी पछि)
१०औ शताब्दीको समयमा तिब्बतमा त्यहाँको साम्राज्यको पतन भएको अवस्था थियो । यसबेलाको तिब्बती शाही परिवारका वंशज न्यमा–गोन पश्चिमी तिब्बतमा भागे र लद्दाख नजिकै बसेर लद्दाख समेतलाई समावेश गरी नयाँ राज्य स्थापना गरे । लद्दाखको बुद्ध धर्मको इतिहासमा यसलाई दोस्रो विकास भन्न सकिन्छ । यो भनेको तिब्बती सांस्कृतिक क्षेत्रमा एक प्रमुख पुनरुत्थान आन्दोलन पनि हो । अनि यसैबेलादेखि लद्दाखको बुद्ध धर्ममा तिब्बती बुद्ध धर्मको प्रत्यक्ष प्रभाव देखिन थाल्यो ।

यसबेलादेखि लद्दाखका शासकहरुले बुद्ध धर्मको संरक्षण गर्न थाले । राजा ल्हाचेन पाल्गीगोन जस्ता नयाँ शासकहरूले यहाँ सक्रिय रूपमा बौद्ध धर्मको प्रचार गरे अनि को लागि भारत र कश्मीरतिरबाट समेत यहाँ धार्मिक ग्रन्थहरू र विद्वानहरू झिकाइए । यहाँका धेरै प्राचीन गुम्बाहरूको निर्माण यसै समयमा बनेका थिए । जुनबेला नजिकैको काश्मीरमा बुद्ध धर्म लोप हुँदै थियो, त्यसबेलामा समेत लद्दाखमा भने बुद्ध धर्मको विकासनै भइरहेको देखिन्छ।

नामग्याल राजवंशबाट बुद्ध धर्मको संरक्षण (१५औं शताब्दी)
१५ औं शताब्दीमा नामग्याल राजवंशको उदयसँगै लद्दाखमा बुद्ध धर्मको विकास तथा संरक्षणको सबैभन्दा महत्वपूर्ण अवधि सुरु भयो । नामग्याल राजाहरू बौद्ध धर्मावलम्बी थिए र उनीहरूको शासनकाल लद्दाखमा बुद्ध धर्मको लागि स्वर्ण युग मानिन्छ । उनीहरुले पहिलेदेखि विकास हुँदै आएको बुद्ध धर्मलाई अझ बढी सम्मान र संरक्षण दिएर यहाँको बौद्ध समाजलाई उच्च तहमा पुर्याए । राजा सेन्गे नामग्याल (सन् १६१६–१६४२) विशेष गरी तिब्बती बुद्ध धर्मको ड्रुकपा काग्यु निकायका संरक्षक थिए। एनको प्रायोजन अथवा अभिभावकत्वले गर्दा लद्दाखका धेरै महत्वपूर्ण र प्रसिद्ध गुम्बाहरूको निर्माण भयो । यसले आजपनि लद्दाखको उन्नत बुद्ध धर्मको गाथा गाइरहेका छन् ।

यसबेलाका शासकहरूले छात्रवृत्ति दिएर यहाँका लामाहरूलाई उच्च शिक्षाको लागि मध्य तिब्बतमा पठाए जसको कारणले यहाँका बौद्ध अध्ययन केन्द्रहरुमा अझ बढी सक्षम र विद्वान धर्मगुरुहरु भए । साथै यसले गर्दा लद्दाख र तिब्बत बिचको धार्मिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध पनि अझ बढी सुदृढ बन्यो । अर्कोतिर यहाँका गुम्बा प्रणालीहरु यहाँको सामाजिक र आर्थिक संरचनाका आधार समेत बने अनि यिनीहरुले यहाँका शिक्षा, कला र सामुदायिक जीवनमा समेत सकारात्मक प्रभाव पारे ।

आज लद्दाख भरी र विशेष गरी लेह जिल्लामा बुद्ध धर्म यहाँका आदिबासीहरुको प्रमुख धर्म बनेको छ र यो नै लद्दाखी पहिचानको केन्द्रबिन्दु बनेको छ । यी गुम्बाहरू यहाँका जनताका आध्यात्मिक अभ्यास र सांस्कृतिक संरक्षणका जीवन्त प्रमाणहरु हुन्, जसले बदलिँदो परिस्थितिमा पनि यहाँको गौरवमयी बौद्ध इतिहासको कथा सुनाइरहेको छ अनि आज विश्वभरका विभिन्न देशबाट आउने बौद्ध तीर्थयात्रीहरू र पर्यटकहरूलाई आकर्षित गरिरहेका छन् ।

११औ शताब्दीका काश्मीरका ठुला विद्वा रिन्चेन जाङ्पो लद्दाखमा आएर माने तथा गुम्बा बनाएको भन्ने प्रसंगले यो ठाउँले विभिन्न ठाउँका बौद्ध विद्वानहरुलाई बोलाएको अथवा यो उनीहरुको रुचीको स्थान थियो भन्ने संकेत पनि गर्दछ ।

१३औं शताब्दी भनेको दक्षिण एशिया नै इस्लामिक आक्रमणको युग थियो । भारतवर्षका बौद्ध तथा हिन्दु केन्द्रहरुमाथि मुस्लिमहरुले कब्जा जमाउन थालेको थियो । यस्तो बेलामा बुद्ध धर्ममा क्रमशः कमजोर बन्दै गएको लद्दाखले तिब्बतसँग सहयोग माग्नु स्वभाविक थियो । तर पनि यसबेला भारतका अन्य राज्यमा जस्तै बुद्ध धर्म बिस्तारै लोप हुँदै गयो र यसको ठाउँमा मुस्लिमहरुले कब्जा जमाए । यसप्रकार १७औ शताब्दीसम्मका मुस्लिमहरुले लद्दाखको बुद्ध धर्मलाई समाप्त नै पारेको अवस्था थियो । तर पनि यस्तो प्रतिकुल अवस्थामा पनि लद्दाखका बौद्धहरुले आफ्नो धर्म छोडेन, आफ्नो धार्मिक पहिचान बचाएर राखे । यो भने उदाहरणीय नै छ ।

अहिलेको अवस्थामा पनि यहाँ अन्य सरकारी बिदाका अतिरिक्त छोर्तुद दुचेन, लोसार, सागादावा आदि बौद्ध चाडहरुमा सार्वजनिक बिदा दिइन्छ ।

वर्तमान अवस्थामा यहाँ बौद्धहरु तथा मुस्लिमहरुको बाहुल्यता छ । उनीहरु सहअस्तित्वको धारणामा सँगसँगै आआफ्नो धार्मिक अभ्यास गरिरहेका छन् । यसबाहेक यहाँ बिस्तारै हिन्दुहरुको जनसंख्या पनि बढ्दै गइरहेको देखिन्छ ।

लद्दाखका प्रमुख गुम्बाहरु
लद्दाखको बुद्ध धर्मको एक छुटाउनै नहुने पक्ष भनेको यहाँका ऐतिहासिक अनि सुन्दर गुम्बाहरु हुन् । तिब्बती बुद्ध धर्मको प्रचलन भएको ठाउँमा गुम्बाहरु हुनु स्वभाविक हो तर यहाँ हरेक बस्तीमा साना ठुला गुम्बाहरु छन् । उच्च पहाडीभाग, विकट भौगोलिक अवस्था, असहज मौसम र आर्थिक अवस्था त्यति उन्नत नभएर पनि यहाँ भएका श्रोत साधानको सदुपयोग गरी गुम्बा बनाएर आफुलाई धर्ममा समाहित गराउनु नै लद्दाखी बौद्धहरुको विशेषता हो । यहाँ साना ठुला गरेर कुल १,००० भन्दा बढी गुम्बाहरू छन् जहाँ नियमित पूजा, ध्यान, शिक्षा र सांस्कृतिक संरक्षणको कार्यक्रम सयौं वर्षदेखि नियमित र अटुट रुपमा हुँदै आइरहेका छन् ।

यहाँका गुम्बाहरु पहाड वा चट्टानहरूमाथि बनाइएका छन् जसको निर्माण धेरैजसो ११ औं–१७ औं शताब्दीमा भएका थिए । यहाँका केही प्रमुख गुम्बाहरुको संक्षिप्त जानकारी तल दिइन्छ ।

हेमिस गुम्बा ः लद्दाखको प्रमुख गुम्बा हेसिम गुम्बा हो । यो यहाँको केन्द्र लेहबाट ४५ किलोमिटर दक्षिण पूर्वमा अवस्थित छ । यसको निर्माण ११औ शताब्दीमा भएको थियो र सन् १६७२मा राजा सेन्गे नामग्यालले फेरि बनाउन लगाएको थियो । यसलाई लद्दाखको सबैभन्दा विशाल र धनी गुम्बा भनिन्छ र यो द्रुक्पा निकायसँग सम्बन्धित छ । यहाँ पद्मसम्भव (गुरु रिन्पोछे) को एक विशाल मूर्ति स्थापना गरिएको छ र यहाँको सुनौलो अस्तुको कारणले पनि यो प्रख्यात छ । यसका साथै यहाँ प्राचिन थाङ्काहरु तथा अन्य बहुमुल्य धार्मिक बस्तुहरु रहेको एक विषेश संग्रहालय पनि बनाइएको छ । हरेक वर्षको जुन–जुलाई महिनामा यहाँ मुखौटा लगाएका छाम नृत्यहरू सहितको वार्षिक पुजा हुन्छ । यो पर्व हेर्न टाढा टाढादेखि बौद्ध तीर्थ यात्रीहरु र पर्यटकहरु आउँछन् ।

आलची गुम्बा ः यसलाई लद्दाखको अहिले भेटिने सबैभन्दा पुरानो गुम्बा भनिन्छ । यसको निर्माण ११औं शताब्दीमा भएको थियो । यो लेहदेखि ७० किलोमिटर पश्चिममा पर्दछ । यसको स्थापना प्रशिद्ध काश्मीरी बौद्ध विद्वान रिन्चेन जाङ्पोबाट भएको मानिन्छ । यहाँ ११औ वा १२औ शताब्दीका केही दुर्लभ भित्तेचित्रहरु तथा काष्ठकलाका नमुनाहरु छन् जसमा मण्डलहरु र देवी देवताका मूर्तिहरु पनि पर्दछन् ।

लामायुरु गुम्बा ः यो लद्दाखको अर्को प्राचिन गुम्बा हो । ११औ शताब्दीमा निर्मित यो गुम्बा लेहदेखि १२७ किलोमिटर पश्चिममा पर्दछ । यो गुम्बा गेलुक्पा निकायसँग सम्बन्धित छ । यहाँका प्राचिन भित्तेचित्रहरु, ग्रन्थ पुस्तकालयहरुको कारण यो प्रशिद्ध छ । यसलाई तिब्बती बौद्ध बास्तुकलाको एक उच्चकोटीको नमुना भनेर पनि लिइन्छ । हरेक वर्ष जुलाई महिनामा यहाँ विशेष पूजा हुन्छ ।

स्पितुक गुम्बा ः यहाँको अर्को प्राचिन गुम्बा स्पितुक गुम्बा हो । यो लेहदेखि ८ किलोमिटर पश्चिममा पर्दछ । ११औं शताब्दीमा यसको स्थापना विद्वान रिन्चेन जाङमोले गरेका थिए । यो गुम्बा यहाँको बुद्ध मूर्तिका साथै यहाँ राखिएको खप्परको मुखौटा, प्राचिन हतियारहरुका कारण पनि प्रशिद्ध छ । कुनै बेला यो गुम्बा यहाँका शासकहरुको निवासस्थान पनि हुने गथ्र्यो ।
लिरिक गुम्बा ः लेह भन्दा ५३ किलोमिटर टाढा अवस्थित यो लिरिक गुम्बा सानो डाँडामाथि अवस्थित छ । यसको स्थापना पनि रिन्चेन जाङ्पोले गरेको मानिन्छ । ११औं शताब्दीको यस प्राचिन गुम्बामाथि अहले १८औ शताब्दीमा नयाँ संरचना बनाएको छ । यो गुम्बाभित्र एक विशाल बुद्ध मूर्तिको अलावा चाँदीका मूर्तिहरु तथा थाङ्का संग्रहालय पनि छ ।

थिक्से गुम्बा ः यहाँको अर्को महत्वपूर्ण गुम्बा थिक्से गुम्बा हो । यो लेहदेखि १९ किलोमिटर पूर्वमा अवस्थित छ र यसको निर्माण १५औ शताब्दीमा भएको थियो । यो गुम्बा १२ तल्ला अग्लो छ र यो तिब्बतको प्रशिद्ध पोताला गुम्बाको नक्कल गरेर बनाइएको छ । यहाँ ४९ फिट अग्लो मैत्रेय बुद्धको मूर्ति छ । यसका साथै यहाँ स्तुपहरु, थाङ्काहरु तथा आनीहरुको गुम्बा पनि छ । यस गुम्बाको विशेषता भनेको यहाँका आनीहरुका लागि विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रमहरुको सञ्चालन हो ।

फुग्तल गुम्बा ः लेह भन्दा १५० किलोमिटर दक्षिणपूर्वमा रहेको जान्सकर उपत्यकाको यो गुम्बा विभिन्न कारणले विशेष छ । यो भिरालो पहरामा रहेको गुम्बा दुर्गम स्थानमा छ र यो गेलुक्पा निकायसँग सम्बन्धित गुम्बा हो । यहाँ मुख्य प्रार्थनागार, ग्रन्थसंग्रह तथा ध्यान गर्ने गुफाहरु छन् । शहरी वातावरणदेखि टाढा शान्त क्षेत्रमा ध्यान गर्नेहरु गइरहन्छन् ।
यसबाहेक पनि यहाँ गेलुक द्रिकुङ तथा द्रुक्पा निकायसँग सम्बन्धित थुप्रै गुम्बाहरु छन् जुन त्यसबेलाका शासकहरको संरक्षकत्वमा निर्माण भएको थिए ।

विश्व शान्ति स्तुप ः गुम्बा नै गुम्बाहरु मात्र भएको लद्दाखमा बुद्ध धर्मका सबै निकायहरु समेट्ने अनि बौद्ध तथा गैरबौद्धहरु बिच शान्तिको सन्देश फैलाउने उद्देश्यले विश्वशान्ति स्तुपको निर्माण भएको छ । लेहबाट ५ किलोमिटरको दुरीमा रहेको चान्स्पा डाँडाको टुप्पामा सन् १९९१मा भिक्षु ग्योम्यो नाकामुराको संयोजनमा यो स्तुप बनाइएको थियो । यस भित्र भगवान बुद्धको अस्थिधातु राखिएकोले यसलाई विश्वभरीका बौद्धहरुले पवित्र मान्दछन् । १४औ दलाइ लामाले यसको प्रतिष्ठापन गर्नुभएको थियो । धार्मिक महत्वका साथै ३,६०९ मिटरको उचाइमा रहेको र हिमालयको आकर्षक दृष्यावलोकन गर्न सकिने अवस्थितिले गर्दा पनि यहाँ पर्यटकहरुको घुइचो लागिरहन्छ ।

लद्दाखका प्रमुख धर्मगुरुहरु
लद्दाखमा ऐतिहासिक कालदेखि विद्वान धर्मगुरुहरुको जन्मस्थल वा कर्मस्थल रहँदैआएको छ । यहाँका ती गुरुहरुको धर्मनिर्देशनले गर्दा नै यहाँको बौद्ध समाज सबल र श्रद्धावान भएको हो । उहाँहरु मध्ये केहीको बारेमा सामान्य जानकारी यहाँ दिइन्छ ।

जाङसेम शेराब जाङ्पो ः प्रचिनकालका किंवदन्तीहरु बाहेक अहिलेको जनमानसले सुनेका लद्दाखका मध्यकालीन धर्मगुरुहरु मध्ये जाङसेम शेराबको नाम उल्लेखनीय छ । उहाँको जन्म सन् १३९५मा भएको थियो । उहाँले लद्दाख भरी नै बुद्ध धर्मको प्रचार प्रसार गर्नमा धेरै योगदान दिनुभएको थियो । उहाँले आफ्नो समयमा लद्दाखका विभिन्न स्थानमा गुम्बा बनाएर स्थानीयहरुलाई बुद्ध धर्मप्रति श्रद्धा जगाउने काम गर्नुभएको थियो । आजका थिक्से गुम्बा, फुग्ताल गुम्बा आदिको निर्माणमा उहाँको योगदान रहेको मानिन्छ ।

कुशोक बकुला रिम्पोछे ः यहाँ अहिले सबैले मान्ने धर्मगुरुहरुमध्ये बकुला रिम्पोछेको नाम सबैभन्दा माथि आउँछ । सन् १९१७मा जन्मनुभएका उहाँ लद्दाखका एक धर्मगुरु एवं राजनेता पनि हुनुहुन्छ । उहाँले लद्दाखको परम्परागत शिक्षा प्रणालीलाई पुर्नजीवन दिएर केही महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याउनुभयो । उहाँले यहाँ केन्द्रीय बौद्ध अध्ययन केन्द्रको स्थापना गर्न तथा यसका लागि विभिन्न बौद्ध गुम्बाहरुलाई मुलधारमा ल्याउन भूमिका खेल्नुभयो । उहाँको देहावसान २००३मा भयो ।

खेन्सुर रिम्पोछे ः लद्दाखका महत्वपूर्ण धर्मगुरुहरु मध्ये खेन्सुर रिम्पोछे अर्थात् गेसे ल्हाराम्पा लोब्साङ ग्याल्सेन हुनुहुन्छ । उहाँ ड्रेपुङ गोमाङ गुम्बाका प्रमुख गुरु हुनुहुन्छ । उहाँले गुम्बा गेलुग निकाय भित्रको सबैभन्दा ठुलो उपाधि लिनुभएकोछ ।
भिक्षु संघसेना ः लद्दाखमा थेरवादको प्रचलन नगण्य मात्र भएपनि उहाँ भिक्षुसेना अर्थात् सेरिङ आङचुकले यहाँ आफ्नो क्षमताले अन्य निकायसँग समन्वय गरिरहनु भएको छ । उहाले लेहमा माहाबोधी अन्तर्राष्ट्रिउ ध्यान केन्द्र खोल्नुभएको छ । साथै उहाँ स्थानीय जनताका लागि शिक्षा, स्थास्थ तथा समाजिक कार्यमा पनि सक्रिय भएर लाग्नुभएको छ ।
भिक्षु ग्योम्यो नाकामुरा ः जापानमा जन्मेका भिक्षु ग्योम्यो नाकामुराले लद्दाखलाई आफ्नो कर्मथलो बनाउनुभएको छ । उहाँले यहाँ विश्वशान्ति स्तुप बनाउन संयोजनको काम गर्नुभएको थियो । यसका साथै उहाँले विभिन्न धार्मिक निकायहरु बिच समन्वय गर्ने, धार्मिक आदानप्रदान गर्ने तथा ध्यान अभ्यास गराउने गर्नुहुन्छ ।

धार्मिक र साँस्कृतिक जनजीवन
लद्दाखको शक्ति तथा पहिचान भनेकै यहाँको धार्मिक तथा साँस्कृतिक जीवन हो । बुद्ध धर्म यहाँका बहुसंख्यक मानिसहरुको परिचय नै बनेको छ । जस्तोसुकै अवस्थामा पनि यहाँको सामाजिक, साँस्कृतिक तथा राजनीतिक जीवनमा बुद्ध धर्म गहिरोसँग गाँसिएको छ । यहाँका गुम्बाहरु, मानेहरु अनि लुङ्ताहरुले यहाँको परिचय बोकेको छ । तथापि वर्तमान समयमा लद्दाखमा थुप्रै राजनीतिक, धार्मिक साँस्कृतिक परिवर्तनहरु भइरहेका छन् । उपनिवेशबाट मुक्ति, भारतीय सरकारसँगको समायोजन अनि प्रशासनिक अवस्था इत्यादिमा निकै हेरफेर आएका छन् । यसले यहाँका स्वच्छ बौद्ध समाज र वातावरणलाई केही हदसम्म खलल पारेको छ । अहिले यहाँका ऐतिहासिक गुम्बाहरुको संरक्षण, गुम्बा शिक्षालाई समयावधिक गर्ने, परम्परा र आधुनिकीकरणको बिच सन्तुलन ल्याउने तरा यहाँका प्राकृतिक तथा साँस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण अहिलेको पुस्ताको लागि चुनौति बनेको छ ।

लद्दाखमा बुद्ध धर्मको चुनौतिहरु
समय परिवर्तनशील छ । लद्दाखका बौद्धहरूको समृद्ध सम्पदा छ, उन्नत बौद्ध समाज पनि छ । तर अहिलेको अवस्थामा लद्दाखको धार्मिक वातावरण कुनै काल्पनिक युटोपिया जस्तो समस्यारहित छैन । एकातिर देशैभरी बुद्ध धर्म लोप हुने अवस्थामा पुगेको सबैलाई थाहा भएकै कुरा हो । त्यसमा पनि लद्दाखमा पनि बुद्ध धर्म अहिले पहिलेजस्तो सुरक्षित छैन । उनीहरूको समुदायले अहिले बिस्तारै दृष्य अदृष्य किसिमबाट धर्म र संस्कृति दुवैलाई असर गर्ने धेरै आधुनिक चुनौतीहरू र खतराहरूको सामना गरिरहेको अवस्था छ ।

सांस्कृतिक र धार्मिक चुनौतीहरू ः पहिले लद्दाखमा बाटो भरी लामा वा आनीहरु भेटिन्थे तर अहिले त्यस्तो अवस्था छैन । कम युवा लद्दाखीहरू मात्र लामा वा आनी बन्न तयार छन् । यसले बौद्ध शिक्षा र अनुष्ठानहरूको निरन्तरतामा शंका लाग्न थालेको छ । आधुनिकीकरण, विश्वव्यापी मिडिया र सामाजिक संजालसँगको सम्पर्कले त्यहाँका बौद्धहरु पहिले जस्तो धार्मिक बन्न सकिरहेका छैनन् । यसका साथै अहिलेका धेरै युवाहरु धर्मशास्त्र र भाषा (शास्त्रीय तिब्बती तथा लद्दाखी बोलीहरू) को अध्ययनमा रुची राख्दैनन् । अहिलेको शिक्षा नीतिले यहाँका स्कूलहरूमा, हिन्दी र अंग्रेजी हावी छ तर लद्दाखी (तिब्बती भाषा) लोप हुने अवस्थामा छ । यसले पनि यहाँको धर्म संरक्षण्मा प्रतिकुल प्रभाव पार्छ । त्यस्तै यहाँ बौद्ध अध्ययन केन्द्रहरु सीमित भएकोले यहाँका बौद्ध लामा तथा अन्य विद्यार्थीहरु उन्नत अध्ययनको लागि दक्षिण भारत वा विदेश यात्रा गर्नुपर्छ । यसले पनि बुद्ध धर्मको प्रचार प्रसारमा असर गरिरहेको छ ।
अर्कोतिर बौद्ध धर्मको व्यावसायीकरण पनि बढेको छ । गुम्बाहरूले कहिलेकाहीं पर्यटकहरूलाई आकर्षण गर्न बुद्ध दर्शनलाई तोडमोड वा छोटकरी गरेर कोर्सहरु चलाउँछन् जसले विद्यार्थीहरुको आध्यात्मिक गहिराइलाई कमजोर बनाउन सक्छ ।

सामाजिक र जनसंख्याका खतराहरू ः अहिले यहाँका आदिबासी बौद्धहरु विशेष गरी युवाहरू लेह, दिल्ली, वा विदेशमा बसाइँ सराइ गरेर गएका छन् । त्यसकारण यहाँ गाउँमा बुद्ध धर्मको अभ्यास गर्नेहरु समेत थोरै भएका छन् । यसले गर्दा गाउँमा आधारित धार्मिक जीवनलाई कमजोर बनाउँछ ।

अन्तर–धार्मिक तनाव ः लद्दाखमा बौद्ध र मुस्लिम दुवै समुदायहरू छन् । ११औ शताब्दी देखि नै मुस्लिमहरुले यहाँको बौद्ध समाजमा अतिक्रमण गर्न थालेको त माथि उल्लेख भइसकेको छ । दुइ प्रमुख धार्मिक समुदायहरुमा पहिले जस्तो सहअस्तित्व ऐतिहासिक रूपमा बलियो थियो, अहिले त्यस्तो छ भन्न मिल्दैन । एकातिर बौद्धहरु सबै छोड्दै जाने र मुस्लिमहरु अतिक्रमण गर्ने भएदेखि बिस्तारै असन्तुष्टीको भावनाले ठाउँ लिनु स्वभाविक हो । अहिले दुर्गम क्षेत्रहरूमा बौद्धहरूले इस्लाम वा ईसाई धर्ममा धर्म परिवर्तन गरेको केही रिपोर्टहरूले यहाँका बौद्धहरुको सांस्कृतिक अस्तित्वको बारेमा चिन्ता बढाएको छ । यसमा पनि भूमि प्रयोग, विवाह, धर्मान्तरण आदि कारणले पनि कहिलेकाहीं भित्रभित्र तनाव बढाउँछ ।

राजनीतिक र प्रशासनिक कारणहरु ः अहिलेको अवस्थामा सन् २०१९ देखि लद्दाख अब एक केन्द्र शासित प्रदेश हो । यसको कारणले यहाँका केही बौद्धहरूले स्थानीय स्वायत्तता गुमाउने र मुख्य भूमि प्रशासनद्वारा कब्जा गर्ने होकि भन्ने डर महसुस गर्छन् । त्यस्तै लद्दाखी बौद्धहरू भूमि, संस्कृति र अल्पसंख्यक अधिकारहरूको संरक्षण गर्न संवैधानिक सुरक्षाको लागि जोड दिइरहेका छन् । अहिलेको राजनीतिक परिस्थितमिा लद्दाखमा स्थानीय बौद्धहरुको शासनमा प्रतिनिधित्व निकै कम छ । लद्दाखमा अहिले पनि बौद्धहरु र मुस्लिमहरुको जनसंख्या बढी छ तर राज्य व्यवस्था र विशेष गरी अहिले भारतीय जनता पार्टीको सरकार भएको कारणले हिन्दु चाडपर्व र अन्य कार्यक्रमलाई सरकारले धेरै सुविधा दिएको भन्ने यहाँका आदिबासी बौद्ध र मुस्लिमहरुको गुनासो छ । त्यस्तै त्यहाँ अहिले हिन्दुत्वको प्रभुत्व बढाउने राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघको गतिविधि बढ्न थालेको भन्ने पनि यहाँका आदिबासीहरुको बुझाइ छ । यसबाट भविष्यमा बौद्ध आवाजहरू राजनीतिक रूपमा कमजोर हुन सक्ने चिन्ता बढेको छ ।

लद्दाखमा हालसालैको विरोध प्रदर्शन
हालै सेप्टेम्बरको बिचमा लद्दाखमा केही विरोध प्रर्दशन भएका छन् । नेपालमा जेनजीको आन्दोलन भए लगतै शुरु भएको यो विरोध यहाँका आदिबासीहरुले आफ्नो धर्म संस्कृतिमा माथि आइपरेको खतराको प्रतिरोध पनि हो भन्न सकिन्छ । प्रदर्शनकारीहरुले यहाँको भारतीय जनता पार्टीको कार्यालयमा आगो समेत लगाएका थिए । विरोध हिंसात्मक भएर अहिलेसम्म ४ जनाले ज्यान गुमाइसकेको छ । यो विरोध प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपमा त्यहाँ भइरहेको धार्मिक अतिक्रमणका विरुद्ध पनि हो । उनीहरुले अहिले अलग राज्य मागेका छन्, आफ्नो जमिन तथा श्रोतको संरक्षणको लागि संविधानको छैठौं सूचिमा राख्न तथा राजनीतिक प्रतिनिधित्व बढाउन मागेका छन् ।

फोटोहरु विभिन्न वेभसाइबाट साभार गरिएका हुन् ।

बाैद्ध मासिक आनन्दभूमिमा असाेज २०८२ मा प्रकािशत लेख । भारतको लद्दाखमा बुद्ध धर्मको संरक्षण र चुनौतिहरु

“Protection of Buddhism in Ladakh of India and challenges” Article published in the Buddhist monthly in Nepal, Anandabhoomi, in September 2025.

https://bit.ly/4q1ZamD

छोटो समयमा अर्जेन्टिनामा बुद्धधर्मको विकास

 राजेन मानन्धर

पृष्ठभूमि
अर्जेन्टिना दक्षिण अमेरिकामा अवस्थित एउटा छगू संघीय गणराज्य हो । यो पाराग्वे, बोलिभिया, उरुग्वे र ब्राजिलको बिचमा पर्छ अनि यसको पूर्वमा दक्षिणी आन्ध्र महासागर अवस्थित छ । यसको भूभाग लगभग २,७८०,४०० वर्ग किलोमिटर छ । यहाँ २३वटा प्रान्तहरु छन् अनि यसको राजधानी ब्यूनोस आयर्स हो ।

यहाँ पालेओलिथिक युगदेखि मानिसहरु बसोबास गर्थे भनिन्छ ।सबैभन्दा पहिले यहाँ सन् १५०२मा अमेरिगो भेसपुच्ची आएको थियो । त्यसपछि १६औ शताब्दीदेखि यो स्पेनिश उपनिवेश बन्यो । सन् १८१०देखि १८१८सम्म स्वतन्त्रताको निमित्त यहाँका जनताले संघर्ष गरेर सन् १८६१मा यो स्वतन्त्र भयो अनि संघीय रुपमा पुनर्संरचना भयो । त्यसपछि यहाँ ठुलो संख्यामा यूरोपबाट आप्रवासन बढ्यो । १९३०को राजनीतिक अस्थिरता र आन्दोलन पनि धेरै भोग्नु पर्यो यहाँका जनताले । सन् १९७६ देखि सन् १९८३सम्मको सैनिक अधिनायकवादले यहाँ राम्रोका साथै धेरै नराम्रो अनुभव पनि दिलायो । अर्जेन्टिनामा १९८५ को आन्दोलन भयो । यसले जुन्टासको ऐतिहासिक मुद्दालाई जनाउँछ, जुन एक नागरिक अदालतको मुद्दा थियो जसले फोहोरी युद्धको समयमा मानव अधिकार हननको लागि सैन्य तानाशाहीका पूर्व नेताहरूलाई मुद्दा चलाएको थियो।

यसबेला क्रूर सैन्य तानाशाहीको अन्त्य (१९७६–१९८३) भयो र अर्जेन्टिनाले राष्ट्रपति राउल अल्फोन्सिनको नेतृत्वमा लोकतान्त्रिक सरकार पायो । त्यसपछि १९८५मा पूर्व सैन्य जुन्टाका नेताहरूलाई हत्या यातना तथा बेपत्ता पार्ने जस्ता अपराधहरूको लागि मुद्दा चलाइयो । यो प्रजातन्त्रको ऐतिहासिक विजय थियो । यस्ता घटनाक्रम पश्चात् अहिले २०औ शताब्दीमा पुग्दा यो देश विश्वकै धनी र विकसित देशको रुपमा आफुलाई प्रस्तुत गर्न यो सफल भएको छ । अहिले यो देश एशिया अफ्रिका तथा ल्याटिन अमेरिकाका सम्पन्न १५ देश (जि–१५) भित्र पर्छ ।

यहाँको संविधानले धार्मिक स्वतन्त्रताको प्रत्याभूति दिएको छ । यहाँ राज्यको धर्म भनेर कुनै धर्म लादेको छैन तैपनि रोमन क्याथोलिक धर्म मान्नेहरुको संख्या धेरै छ । त्यसमा पनि मध्य १९८०तिर आएको प्रजातान्त्रिक लहरको कारणले यहाँ बौद्ध धर्मको बारे अध्ययन गर्ने र अभ्यास गर्ने चलन बढ्दै गएको पाइन्छ । अहिले पनि यहाँ भएका ८०वटा भन्दा बढी बौद्ध केन्द्रहरुले यहाँको एकाधिकार बनाएको राखेको क्याथोलिक जनतालाई बिस्तारै आकर्षण गरिराखेको देखिन्छ ।

अर्जेन्टिनाका धर्महरुः
अर्जेन्टिनामा पहिला त्यहाँका आदिबासीहरुको आफ्नै धर्म थियो होला भनेर अनुमान गर्न सकिन्छ । तर कालान्तरमा यो युरोपीय साम्राज्यको उपनिवेश बनिसकेपछि यहाँ उनीहरुको धर्मको अत्याधिक प्रचार भएर यहाँको धर्म लोप भएर गएको हुनुपर्छ । पछि यहाँ धर्म रोमन क्याथोलिक धर्मको बलियो ऐतिहासिक प्रभाव भयो । त्यससँगै प्रोटेस्टेन्ट धर्मको उपस्थिति पनि बढयो । त्यस्तै गरेर विस्तारै अन्य धर्म र विश्वासहरूको विकास हुँदै गयो । यहाँको बहुधार्मिक सामाजिक वातावरणको परिदृश्य यहाँको विशेषता हो ।

हरेक देशको धार्मिक इतिहास त्यसको औपनिवेशिक इतिहाससँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ । अर्जेन्टिनाको धार्मिक इतिहासमा पनि उपनिवेश बनाउने स्पेनको धार्मिक नीतिबाट प्रभावित छ । स्पेनी विजेताहरूले १६ औं शताब्दीमा यहाँ आएर रोमन क्याथोलिक धर्मको परिचय दिए र हर तरिकाले यहाँ आफ्नो धर्मको प्रचार गरे अनि यहाँका जनतालाई आफ्नो धर्म अँगाल्न लगाएर त्यसैमार्फत उनीहरुलाई नियन्त्रण गरिरहे । यहाँ बनाइएका क्याथोलिक चर्चहरुले आदिवासी जनसंख्याको बिचमा आफ्नो धर्मको प्रचार र स्पेनी बस्तीहरूको स्थापनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । त्यसकारण यहाँ धेरै लामो समयसम्म यो प्रमुख धर्म बन्यो ।

१९ औं शताब्दीमा अर्जेन्टिनाको संविधानले क्याथोलिक धर्मलाई समर्थन गर्दै युरोपका विभिन्न भागहरूबाट आप्रवासीहरूलाई आकर्षित गर्न धार्मिक स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टी पनि दियो । यसले गर्दा यहाँ प्रोटेस्टेन्ट, यहूदी र अन्य समुदायहरूको संख्यामा वृद्धि भई यहाँको धार्मिक परिदृश्यमा विविधीकरण पनि देखायो । यहाँको संविधानले धर्मको स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टी गरेको छ भनिन्छ । तर पनि व्यवहारमा भने नेपालमा धर्म निरपेक्ष देश भनेर लेखिए पनि हिन्दु धर्मलाई मात्र राज्यले संरक्षण दिने अन्य धर्मलाई विकास हुन नदिने गरेजस्तै यहाँ पनि रोमन क्याथोलिक चर्चलाई आर्थिक र कानुनी सहयोग पनि प्रदान गर्ने अनि अरु धर्मलाई अप्रत्यक्ष रुपमा विकासमा वाधा अडचन ल्याउने जस्तो खालको अवस्था छ ।

संक्षेपमा भन्नु पर्दा यहाँ अहिले संविधामा धार्मिक स्वतन्त्रता छ, यहाँको सर्वोच्च अदालतले क्याथोलिक धर्म भनेको औपचारिक रुपमा राज्यको धर्म होइन पनि भनेको छैन । तर यहाँको व्यवस्थाले क्याथोलिक गुरुहरुलाई सुविधा दिएको छ । अन्य धर्मावलम्बीहरुले आफुखुशी धर्म अभ्यास गर्न प्रतिबन्ध त लगाएको छैन तर राज्यबाट सुविधा पाउन दर्ता हुनुपर्ने आदि बाध्यकारी नियम बनाइएका छन् ।

अर्जेन्टिनाको राष्ट्रिय वैज्ञानिक तथा प्राविधिक अनुसन्धान परिषद्को २०१९ को सर्वेक्षण अनुसार यहाँको धार्मिक जनसंख्या यस प्रकार छ । यहाँ रोमन क्याथोलिकहरु जनसंख्याको ६२.९ प्रतिशत छन् । यहाँ क्याथोलिक धर्म समाज र संस्कृतिमा स्थापित भएपनि, परम्परादेखि आफुलाई क्याथेलिक भन्ने मध्ये धेरै अहलिे धर्मको अभ्यास नगर्नेहरू छन् । यहाँ प्रोटेस्टेन्ट धर्म मान्नेहरु १५.३ छन् जसमा ठूलो संख्यामा इभान्जेलिकल क्रिश्चियन समूहहरू समावेश छन् । क्याथोलिकहरुमा रुढिवाद र पुरोहितबाद हाबी भएकोले हालैका दशकहरूमा यहाँ प्रोटेस्टेन्टवाद निरन्तर बढिरहेको भन्ने केही धर्मिक अनुसन्धानहरुले देखाउँछ । यहाँका १८.९ प्रतिशत जनताको कुनै धर्म छैन । यसमा जसमा नास्तिकहरू समावेश छन् । त्यसपछि सानो समुदायमा अन्य धर्महरू २.९% प्रतिशत छन् जसमा यहूदी धर्म, इस्लाम, बुद्ध धर्म तथा आदिवासी धर्म मान्नेहरु पर्छन् ।

बुद्धधर्मको प्रवेश ः

१९८० को दशक अघि: १९८० को दशक अघि अर्जेन्टिनामा बौद्ध धर्मको प्रवेश बौद्धिक दार्शनिकहरु तथा पाठ्यपुस्तकहरु मार्फत भएको थियो । अर्जेन्टिनाका विद्वान र साहित्यकारहरू र विशेष गरी पूर्वीय दर्शनका अध्येताहरुको अनुवाद र दार्शनिक अध्ययनहरू मार्फत त्यहाँका जनताहरु बौद्ध विचारहरूसँग परिचित हुन थालेका थिए । तिनीहरु मध्ये एक प्रमुख व्यक्तित्व भिसेन्टे फ्याटोन (Vicente Fatone) थिए, जसले सन् १९२५ तिर अर्जेन्टिनामा विश्वव्यापी दार्शनिकको प्रवृत्तिहरूसँग परिचय गराउने काम गरे । उनले भारतीय दर्शनहरूको अन्वेषण गर्दा गर्दै बुद्ध धर्मको पनि गहिरो अध्ययन गरे आफुले जानेका कुरा अर्जेन्टिनाको समाजमा बाँडे । यस बाहेक जर्ज लुइस बोज (Jorge Luis Borges) जस्ता बिचारकहरुले पन ियहाँ बौद्ध धर्मको शैक्षिक जग बसाल्यो । यद्यपि, यी प्रारम्भिक प्रयासहरू व्यावहारिक भन्दा बढी सैद्धान्तिक थिए, किताबी ज्ञान मात्र थिए ।

१९८०को दशकमा प्रारम्भिक सुरुवात : अर्जेन्टिनामा बुद्धधर्म पुगेको धेरै भएको छैन । सन् १९८०को दशकमा मात्रै यहाँका मानिसहरुले बुद्धधर्मसँग परिचित राम्रोसँग अवसर पायो । यसमा १९८५मा भएको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन र खुलापनले पनि भूमिका खेलेको हुनसक्छ ।

१९८६ बाट यहाँ एसियाली आप्रवासन बढ्यो । यहाँ बौद्ध संस्थाहरू स्थापना गर्न चिनियाँ र कोरियाली आप्रवासीहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेले । यहाँ आप्रवासनमा आएका चीनियाँहरुले तथा कोरियनहरुले आआफ्नौ धर्म परम्परा अनुसार बौद्ध मन्दिर वा विहारको स्थापना गरे जसको कारणले यहाँका मानिसहरुले बुद्ध तथा उहाँको धर्मसँग साक्षात्कार गर्न पाए । चिनियाँ आप्रवासीहरूले ताइवानी बौद्ध समुदायको समर्थनमा ब्यूनस आयर्सको बेल्ग्रानो छिमेकमा पहिलो बौद्ध मन्दिर, जोङ कुआन मन्दिर स्थापना गर े। त्यही समयमा, कोरियाली आप्रवासीहरूले कोरियाली बौद्ध अभ्यासहरू परिचय गर्दै आफ्नै मन्दिर स्थापना गर े। यी मन्दिरहरूले सुरुमा आफ्नै देशका समुदायहरूलाई सेवा दिए तर पछि अर्जेन्टिनाका धर्म परिवर्तन गर्नेहरूलाई बिस्तारै आकर्षित गरे।

१९९०को दशकमा : अर्जेन्टिनामा बुद्ध धर्मको भविष्य उज्यालो देखेर होला हिमाली बुद्ध धर्मका प्रभावशाली गुरु दलाइ लामाले यहाँ धेरै रुची देखाउनुभएको छ । उहाँ अहिलेसम्म तीन पल्ट अर्जेन्टिनाको धार्मिक भ्रमण गरिसक्नुभएको छ । सन् १९९२मा जाँदा उहाँले तत्कालिक राष्ट्रपतिलाई भेट्नुभयो । सन् २००६मा उहाँले धर्म देशना दिनुभयो र उहाँलाई यसबेला ब्युनोस आयर्सको मानर्थ नागरिकता दिइएको थियो । सन् २०११ उहाँ फेरि गएर प्रवचन दिनुभयो ।

यस प्रकार यहाँ बुद्धधर्मको प्रचारप्रसारमा सबैभन्दा धेरै भूमिका यहाँ आप्रवासनमा बस्न आएका एशियन अर्जेन्टाइनहरुको देखिन्छ । यहाँ अहिले १ लाख ८० हजार एशियाबाट आएका मात्र छ भनिन्छ, जसमा सबैभन्दा धेरै चीनियाँहरु, जापानीहरु तथा कोरियनहरु छन् ।

१९९० को दशकमा अर्जेन्टिनामा बौद्ध धर्मको आश्चर्यजनक ढंगले वृद्धि भयो । पहिले आप्रवासीहरु मात्र बौद्ध जस्तो देखिन्थयो भने अब एसियाली वंशबाट नआएका अर्जेन्टिनीहरु पनि धर्म परिवर्तन गरेर बौद्ध बन्ने लहरको शुरुवात भयो । आप्रबासी बौद्धअरुले पहिले आफ्नै देशका बौद्धहरुका लागि मात्र काम गर्ने गर्थे भने अबका दिनमा त्यहाँ अर्जेन्टिनको समाजलाई समेत ध्यानमा राखेर कार्यक्रमहरु संचालन हुन थाले ।

१९९२ मा ताइवानको फो ग्वाङ शान निकायले भिक्षुनी चुएह केको नेतृत्वमा ब्यूनस आयर्समा ध्यान, मार्शल आर्ट, योग र शाकाहारी अभियानका केन्द्रित भइ एउटा मन्दिर स्थापना गर्यो । यस मन्दिर बुद्ध धर्मको एउटा केन्द्र पनि हो र यसले बौद्ध सुत्रहरु स्पेनिशमा अनुवाद गरेर स्थानीयहरुलाई बुद्ध धर्म बुझ्न सजिलो बनायो ।

२००० पछिको दशकमा विस्तार
विविध परम्पराहरूः २००० को दशकसम्ममा अर्जेन्टिनाले जेन, तिब्बती (वज्रयान), थेरवाद, र सोका गक्काई (निचिरेन बौद्ध धर्म) सहित विभिन्न बौद्ध परम्पराहरूको अभ्यास गर्ने वातावरणको विकास गर्यो । यसबाहेक नयाँ कदम्पा परम्पराको केन्द्रहरू बनेका छन् ।

विपश्यना ध्यान केन्द्रहरु ः परम्परा र पूजापाठमा रुची नराख्ने अर्जेन्टनाका जनताले विपश्यना ध्यानमा रुची राखे । सत्यनारायण गोयन्कासँग जोडिएको विपश्यना ध्यानको विश्वब्यापी आन्दोलनले अर्जेन्टिनालाई समेत आकर्षण गर्यो । हुन त यहाँ पहिलो विपश्यना शिविर १९९४ मा लोबोसमा आयोजित गरिएको थियो तर यसको विकास भने २०००को दशकमा मात्र राम्रोसँग भयो ।

यहाँ एडुराडो तोरेस अस्तिगुएताले स्थापना गरेको “विपश्यना ब्युनोस आयर्स” भन्ने समुह छ । यसले पालेर्मो तथा फ्लोरेस नजिकै साप्ताहिक ध्यान शिविरहरु चलाउने गरेको छ । अहिले यहाँ दुइटा औपचारिक विपश्यना ध्यान केन्द्रहरु छन् — ब्युनोस आयर्सको ब्रान्सडेनमा धम्म सुखदाको स्थपना भएको छ । यसको विकास अर्जेन्टिना विपश्यना संघको स्थापना भएको थियो । यसले सन् २०१३देखि १० दिवसीय शिविरहरु सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ । अर्को केन्द्र धम्म वीरिय कोरडोबा प्रान्तको क्यापिल्ला डेल मोन्तेमा अवस्थित छ । यस बाहेक अन्य केही अस्थायी शिविरहरु पनि छन् ।

बुद्ध धर्मका निकायहरुको विकास
बुद्ध धर्म अन्तर्गत विभिन्न निकाय छन् । विभिन्न निकाय अन्तर्गतका बौद्ध समुदायहरुले आआफ्नो निकाय अनुसारका धर्म अभ्यास गर्नु पनि स्वाभाविक हो । अर्जेन्टिनामा विभिन्न देशका विभिन्न निकायको अभ्यास गर्नेहरुले बुद्ध धर्मको विकास गरेको हुनाँले यहाँ विभिन्न निकायहरुको सँगसँगै विकास हुनु पनि आश्चर्यको कुरा भएन ।

अहिले यहाँ विशेष गरेर जापानको सोतो परम्पराअनुसार जेन बुद्ध धर्म धेरै प्रचलित छ । त्यस्तै तिब्बती परम्परा अनुसार ध्यान अभ्यास गर्नेहरु पनि यस परम्पराअनुसारको अध्ययन गर्ने ठाउँमा आउँछन् । यहाँ तिब्बती बुद्ध धर्म प्रभाव बढ्दै गएपछि दलाइ लामा यहाँ आएर यहाँका बौद्धहरुलाई आशिष दिनुभएको छ ।

यहाँ चीनियाँ बुद्ध धर्मको कुरा गर्दा बेलग्रानोमा सन् १९८८मा स्थापित जोङ क्वान मन्दिर (The Tzong Kuan Temple) तथा सन् १९९२मा सञ्चालनमा आएको फोग्वाङ शान शाखाको नाम लिन सकिन्छ । त्यस्तै जापानी बुद्ध धर्मको कुरा गर्दा यहाँ थुप्रै जेन दोजो मन्दिरहरु बनेका छन् । त्यसमध्ये जेन देशिमारु बैद्ध संघ अनि शोबोगेन्जीको नाम लिनु पर्ने हुन्छ ।

यहाँ अहिले महायानी, बज्रयानी, थेरवादी तथा जेन गरेर चारै निकायको बुद्धधर्म अलिअलि प्रचार भइरहेको छ । यसबाहेक विभिन्न देशका बौद्ध गुरुहरु र विद्वानहरु यहाँ आएर धर्मदेशना प्रवचन दिने अनि बुद्धधर्मको अध्ययन गराउने काम निरन्तर भइसहेकोले यहाँका मानिसहरु बुद्धधर्मसँग नजिक हुँदै गइरहेको छ । विशेष गरी धर्ममा विश्वास छैन भन्ने युवा पुस्ताले अहिले जीवन जिउने शैली वा दर्शनको रुपमा बुद्धधर्मको गहन् अध्ययन गर्न थालेको छ ।

बौद्ध धर्मगुरुहरु
यसका साथै अहिले यहाँ धेरै बौद्ध गुरुहरु छन् जसको कक्षामा बसेर यहाँका स्थानीयहरु लाभान्वीत पनि भइरहेका छन् । तिनीहरु मध्ये अगुस्टो आल्काल्डे (डाइमन्ड संघ), जोर्गे बुस्तामान्ते (सोतो सम्प्रदाय), अबलेर्टो पुलिसी (उपासक), गोन्जालो बारिएर्स (धर्म शिक्षक) अनि अर्जेन्टिनाकै लामाहरु होरासिओ र कोन्सुएलोको छुटाउन सकिन्न ।

यहाँ बुद्धधर्मको विकास बौद्ध परिवारमा जन्मेकोले अथवा श्रद्धा भएकोले भन्दा पनि अध्ययन र अभ्यासको कारणले भइरहेको छ । ग्रन्थमा लेखेको पढेर विश्लेषण गरेर यहाँका स्थानीयहरुले बुद्धधर्म अँगालिरहेका छन् । अहिले यहाँ यस्तो हुनुमा यहाँका केही लेखकहरुको विशेष योगदान भएको पाइन्छ । त्यसमध्ये एक जना साम्यूल ओल्पिनको नाम आउँछ । उनका बुद्धधर्ममा लेखेका पुस्तकहरु यहाँ निकै प्रख्यात छन् । पूर्वीय दर्शनका बारे लेख्न उनी एक नाम चलेका लेखक थिए र उसलाई यहाँ प्रख्यात देखेर दलाई लामा स्वयम्ले छात्रवृति दिएर भारतमा अध्ययन गर्न पठाउनु भएको थियो ।

९०को दशकमा चाग्डुड टुल्कु रिम्पोछेले अर्जेन्टिनामा नियमित धर्म देशना दिनुभयो । उहाँलाई दक्षिण अमेरिकामै तिब्बती बुद्ध धर्म ल्याउनुको श्रेय दिइन्छ । उहाँको प्रभावले यस क्षेत्रमा जोग्चेन अभ्यास गर्ने प्रेरणा मिल्यो ।

अर्जेन्टिनमा बुद्ध धर्मलाई प्रवेश गराउने मध्ये एक प्रमुख व्यक्तित्व भिसेन्टे फ्याटोन (Vicente Fatone) थिए, जसले सन् १९२५ तिर अर्जेन्टिनामा विश्वव्यापी दार्शनिकको प्रवृत्तिहरूसँग परिचय गराउने काम गरे । उनले भारतीय दर्शनहरूको अन्वेषण गर्दा गर्दै बुद्ध धर्मको पनि गहिरो अध्ययन गरे आफुले जानेका कुरा अर्जेन्टिनाको समाजमा बाँडे । यस बाहेक जर्ज लुइस बोज (Jorge Luis Borges) जस्ता बिचारकहरुले पन ियहाँ बौद्ध धर्मको शैक्षिक जग बसाल्यो । त्यस्तै गरेर स्याम्युल वोलपिन (Samuel Wolpin), कारमन ड्रागोनेट्टी (Carmen Dragonetti) र फेर्डिनान्डो तोला (Fernando Tola) आदिले पनि बुद्धधर्मको अध्ययन अनुसन्धान गरेर पुस्तकहरु लेखेका छन् । अझ ती मध्ये केही पुस्ताहरु त विभिन्न भाषामा अनुवाद समेत भइसकेका छन् । यसैबाट अर्जेन्टिनका बौद्ध लेखकहरुको अध्ययनको गहिराईको अनुमान लगाउन सकिन्छ ।

यसरी अन्य देशबाट यहाँ आएर धर्म शिक्षा दिने गुरुहरु मध्ये जोन क्वान मन्दिरका स्थापक पु शिएन (Pu Hsien), २१औ शताब्दीमा विश्वमा बुद्धधर्म प्रचार गर्न योगदान दिनुहुने कोरियन मोक सुनिम (Mok Sunim), अन्तर्राष्ट्रिय जोङचेन सम्प्रदायया स्थापक चोग्याल नामखाइ नोर्बु (Chogyal Namkhai Norbu), आदिहरुको नाम उल्लेखनीय छ ।

बुद्धधर्मका केन्द्रहरु ः
अर्जेन्टिनामा धेरै नभए पनि केही केही संस्थाहरुले बुद्धधर्मको प्रचारप्रसार गर्न निरन्तर काम गरिरहेका छन् । यहाँ ती संस्थाहरु मध्ये केहीको संक्षिप्त जानकारी दिइन्छ । विशेष गरेर ब्युन्स आर्यसमा जापानी साँस्कृतिक केन्द्रमा बौद्ध सोतो जेन संघ छ । यहाँ बुधबार र शनिबार नियमित ध्यान कक्षा संचालन हुन्छ । अर्बन लोटसमा पनि शुक्रबार साँझ जेन कक्षा सञ्चालन हुन्छ ।

यहाँका केही प्रमुख बौद्ध केन्द्रहरु यस प्रकार छन् ।
काग्यु टेचेन छोलिङ इन्स्टिच्युट : यो ब्युनोस आयर्सको बेलग्रानो जिल्लामा रहेकोछ । यसको स्थापना सन् १९८३मा भएको थियो । यहाँ कर्मा काग्यू निकाय अनुसाकार अभ्यास गरिन्छ । यसलाई ल्याटिन अमेरिकाकै पहिलो तिब्बती बौद्ध केन्द्र मानिन्छ ।
द्रुग्पा काग्यु दोङ्ग्युलिङ केन्द्र : सन् १९८६मा स्थापित यो केन्द्रले पहिला ब्युनोस आयर्समा र पछि बारिलोचे, तान्दिलमा शाखा खोलेको छ । सन् १९९७मा तान्दिलमा अर्जेन्टिनाकै पहिलो स्तपु निर्माण गरेको थियो । सन् २००५मा बारिलोचेमा दोश्रो स्तुप निर्माण गर्यो ।
सहाराः दलाइ लामालाई सर्वोच्च मान्ने गेलुपा परम्परा अन्तर्गतको पाठशाला मेन्दोजामा खोलिएको छ । यसले नियमित कक्षा पनि संचालन गरेको छ । यो अहिले भिक्षु र गृहस्थहरुको संघ बनाउनका लागि कार्यरत छ ।
कर्मपा सम्बद्ध केन्द्रहरु : यहाँ सेन्त्रो बुदिस्ता कामिनो बोधी अर्जेन्टिना र सेन्त्रो बुदिस्ता दे सान मिगेल आदि संस्थाहरु खोलिएका छन् यिनिीहरुले ध्यान, योगा ता धर्म शिक्षाहरु दिने गर्दछन् । दोङचेन तथा अन्य तिब्बती शिक्षाकेन्द्रहरु ः दोङचेन समुदायको लागि चोग्याल नामखाइ नोर्बुको दोङचेन समुदा खोलिएको छ ।
थेरवाद सम्बन्धी केन्द्र : यहाँ फ्रेन्ड्स अफ थेरवाद बुद्धिज्म एसोसिएसन ( La Asociación Amigos del Budismo Theravada) नाम संस्था थियो जुन अर्जेन्टिनाको ब्यूनोस आयर्समा स्थापना गरिएको थियो । यो थेरवादमा आधारित एक धार्मिक संस्था थियो, जसको लक्ष्य मुख्यतया ध्यान र पाली पिटकका ग्रन्थहरू मार्फत थेरवाद बौद्ध धर्मको प्रचार र प्रवद्र्धन गर्नु थियो ।

यहाँ भएका अन्य केही बौद्ध संस्थाहरुको नामावली यस प्रकार छ ः ब्युनोस आयर्समा बौद्ध संघ (Asamblea Budista de Buenos Aires), थेरवाद बुद्धिज्मका साथीरुको संघ (Asociación Amigos del Budismo Theravada), अर्जेन्टिना बौद्ध संघ (Asociacion Budistas de Argentina), गार्डेन महायाना बुद्धधर्म संस्था (Asociación Jardín del Budismo Mahayana), ल्याटिन अमेरिकाको जेन संगठन (Asociación Zen de América Latina), तिब्बती कर्मा काग्यु बुद्धधर्म केन्द्र ( Buddhist Center Tibetano Karma Kagyu), मेन्दोजा जेन केन्द्र ( Centro Zen de Mendoza), अर्जेन्टिना अन्तर्राष्ट्रिय सोका गाक्काइ (Soka Gakkai internacional de la Argentina) इत्यादि । ती सबै संस्था अहिले जीवन वा सशक्त होलान् वा नहोलान् तर तिनीहरुले आआफ्नो समयमा यहाँ बुद्ध धर्म प्रचार गर्नै र बौद्धहरुलाई संगठित बनाउन केही न केही भूमिका अवश्य निर्वाह गरिरहेका छन् ।

यसबाहेक बेला मौकामा प्रविधिको प्रयोगले पनि यहाँ बुद्ध धर्मको प्रचारमा सहयोग मिल्छ । सन् २००५मा यहाँ निर्मित फिल्म उन बुदा (एक जना बुद्ध) बाट पनि यहाँ बुद्धधर्मको प्रचारप्रसारमा सहयोग पुगेको छ । आफुलाई बौद्ध भन्न रुचाउने दिएगो राफेकासले निर्देशन गरेको यस फिल्ममा दुइ जना दाजु भाइ हुन्छन् — दाजु दर्शनशास्त्रया प्राध्यापक अनि भाइ बुद्धधर्मको अध्ययन गरिरहेका हुन्छन् । अर्जेन्टिनाको कालंकित सामाजिक व्यवस्थाको पृष्ठभूमिमा दाजुले भाइको बिचमा बुद्धधर्मका बारेमा हुने प्रश्नोत्तर नै यो फिल्मको विषय वस्तु रहेको छ ।

अहिले यहाँका विभिन्न बौद्ध संस्थाहरुले विभिन्न अवसरमा बुद्धधर्मका बारे प्रवचन इत्यादि दिएर यहाँका स्थानीयहरुलाई बुद्धधर्मतिर आकर्षित गरिरहेको देखिन्छ । यस्तै किसिमले यहाा धेरै भन्दा धेरै स्थानीयहरुले बुद्धको शिक्षाप्रति रुची राखेर सिक्ने तथा अभ्यास गर्ने गरिरहेको पाइन्छ । एकपल्ट यहाँ भगवान बुद्धको अस्थिधातु लैनाजने प्रयास पनि भएको थियो । यसका लागि यहाँको थाइल्याण्डको दुतावासले सहयोग पनि गरेको थियो ।

वर्तमान अवस्था ः
यति भनिरहँदा पनि अहिलेको अवस्थामा अर्जेन्टिनामा बौद्ध धर्म अल्पसंख्यकहरुको धर्म हो । यहाँ अहिले महायान, थेरवाद र तिब्बती सबै परम्पराका गरेर लगभग ३५,०००–४०,००० बुद्ध धर्मका अभ्यासकर्ताहरू छन् । यहाँको राजधानी ब्युनोस आयर्समा मात्र पनि लगभग ३० हजार बौद्धहरु छन्, जसमा २५ हजार बुद्ध धर्म स्वीकार गरेका स्थानीयहरु छन् भने ५ हजार जति बौद्ध आप्रबासीहरु छन् । यहाँ बौद्धहरु कति छन् भनेर गणना गर्न सजिलो छैन । करिब ४ करोड जनसंख्या भएको यस विशाल देशमा यति मानिस भनेको जम्मा ०.०८ प्रतिशत मात्र होला । तर पनि बुद्धको जन्म र कर्मस्थल भन्दा हजारौं किलोमिटर टाढा अनि सात समुद्र पारीको देशमा पनि यसरी बुद्ध धर्म अस्तित्वमा आएको अनि त्यहाँको समाजले सुरक्षित र सम्मानित स्थान दिएको राखेको भनेको विश्वभरीका बौद्धहरुको लागि गर्वको कुरा हो ।

जे भएपनि यहाँका स्थानीहरुका लागि बुद्धधर्म भनेको नयाँ विषयनै हो । यहाँको हावापानीसँग कुनै सम्बन्ध नभएको, कोही पनि जन्मजात बौद्ध नभएको अनि बौद्ध संस्कारमा नहुर्केका मानिसहरु यसरी बिस्तारै बुद्धधर्ममा प्रवेश गर्दै छन् । यसको कारण भनेको यहाँका धर्मगुरुहरुले यहाँका मानिसहरुलाई बुद्ध धर्म भनेको के हो र किन यो अन्य धर्म भन्दा अलग्ग छ अनि किन आफ्नो परम्परागत धर्म छोडेर यस बुद्ध धर्ममा आउनु उचित हो भनेर तार्किक र वैज्ञानिक ढंगले ब्याख्या गर्न सकेकोले हो ।

नेपालले सिक्नु पर्ने पाठ ः
अर्जेन्टिनामा भएको वा हुँद आएको बुद्धधर्मको विकास नेपालका लागि एउटा पाठ हो । निरन्तर गर्दै गयो भने अनि गर्नेहरु लगनशिल भयो भने बुद्धधर्मको छाँया समेन नपरेको दुरदराजको देशमा आधा शताब्दीको समयमा बुद्धधर्मलाई स्थापित गर्न सकिँदो रहेछ भन्ने उदाहरण बनेको छ अर्जेन्टिना । अझ यो विशेष गरेर क्याथोलिक जस्तो रुढीवादमा चुर्लुम्म डुबेको देशमा भएको बुद्धधर्मको विकासलाई लिएर नेपालका बौद्ध संघसंस्थाहरु र अभियन्ताहरुले धेरै कुरा सिक्न सक्छन् ।

हाम्रो नेपालमा बुद्ध जन्मनुभएको भन्छौं, यहाँ दुइ हजार वर्ष लामो बुद्धधर्मको इतिहास छ भन्छौं तर भएका बौद्धहरुले समेत विभिन्न कारणले बुद्धधर्म त्यागेर अन्य धर्ममा लाग्ने फेसन जस्तै आइरहेको छ । भएकालाई त बुद्ध धर्ममा राखिराख्न सकेका छैनौं भने अबौद्धहरुलाई सिकाएर बुझाएर बौद्ध बनाउने कहिले हो भन्ने प्रश्न आउनु स्वभाविक हो । यस्तो अवस्थामा हाम्रो नेपालमा पनि यदि सबै मिलेर धर्मका अन्धविश्वास र रुढिवादलाई त्यागेर सच्चा बौद्धहरुले यस्तो जीवन बिताउँछन् अनि बुद्ध धर्म अँगालेमा यस्तो परिवर्तन आउँछ भनेर नमुनाको रुपमा देखाएर हामीले पनि आफ्नो समाजमा बुद्धधर्मको विकास गर्न सकिन्छ भन्ने ज्ञान यस टाढा रहेको देशमा काम गरिरहेका बौद्ध संघसंस्थाहरुले हामीलाई दिइरहको छ ।

बौद्ध मासिक आनन्दभूमि २०८२ भाद्रमा प्रकाशित । फोटोहरु विभिन्न इन्टरनेट साइटबाट साभार गरिएको

Buddhism in Argentina — Published in Buddhist Monthly of Nepal “Anandabhoomi” in September 2025.

छोटो समयमा अर्जेन्टिनामा बुद्धधर्मको विकास bit.ly/46jNTF9

फेसबुक प्रतिबन्धले निम्त्याएकाे विरोध प्रदर्शनमा १९ जनाकाे मृत्यु

सत्ताबाट खोसिएको सामाजिक सञ्जाल फिर्ता लिन, भ्रष्टाचारको अन्त्य र सुशासनको माग गर्दै हजारौँ युवा आज साेमबार सडकमा उत्रेका छन् । यस प्रदर्शनमा साँझ ८ बजेसम्म प्रहरीको गोली लागेर १९ जना प्रदर्शनकारीकाे मृत्यु भएको छ भने लगभग ३०० जना घाइते भएका छन् ।

प्रजातन्त्रिक नेपालकाे इतिहासमा सरकारले सुशासनकाे माग गर्नेहरुकाे प्रदर्शनमा एकै दिनमा यति धेरै मान्छे मारेको यो संभवतः पहिलो पटक होला ।

अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता देउ अनि भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर भन्ने जस्ता नारा लिएर युवाहरु विषेश गरेर २८ वर्ष मुनिका जसलाई आजभोलि जेनजी भनेर चिनिन्छ आज उनीहरु संसाद भवन घेर्न पुगेका थिए । उनीहरु सरकारको भ्रष्टाचार, सामाजिक सञ्जाल बन्द र लोकतन्त्र माथि बारम्बार भइरहेको आक्रमणको विरुद्धमा सडकमा आएका हुन् । मध्यान्हतिरबाट युवाहरु प्रहरीकाे सुरक्षा घेरा तोडेर निषेिधत क्षेत्र पार गरी नयाँ बानेश्वरमा संसद भवनकाे गेटमै पुगेर नाराबाजी गरे । नयाँ बानेश्वर क्षेत्र तनावग्रस्त बन्यो । जिल्ला प्रहरी परिसरले कम्तिमा ४ हजारको संख्यामा युवाहरु भेला भएको भनेको छ ।

आफुकहाँ दर्ता गर्न आएन भन्ने निहुँमा सरकारले जनमानसमा चर्चित र उपयोगी फेसबुक लगायतका सामाजिक संजालहरु बन्द गरिदिएपछि नेपालका युवाहरु पहिले कहिल्यै नभएकाे जसरी स्वस्फुर्त ढंगले जागेका छन् । सामाजिक संजाल रमाइलो गर्ने थलो मात्र हैन अहिले सुसूचित हुने संचार माध्यम विदेशमा बस्ने आफन्तसँग संचार गर्ने उपाय अनि हजारौंको व्यापार प्रवर्धन गर्ने बाटो पनि भएकाे छ ।

 

कुनै पार्टीसँग प्रत्यक्ष संलग्नता नभएका युवाहरुलाई सुरक्षा स‌ंयन्त्रले पहिल्यै देखि आक्रमण गरेर उत्तेजित बनाएकाे देखिन्छ । अुगवाहरुलाई गिरफ्तार गर्ने वा नियन्त्रणमा लिएर स्थितिलाई सामान्य पार्ने भन्दा पनि गोली नै चलाएर दमन गरेरै लाने प्रहरीकाे यो बर्बरतापूर्ण योजना बनाएकाेले पनि यो स्थिति आएकाे हो । सरकारले अपनाएको दमनकारी नीति र हिंसात्मक रवैयाले गर्दा नै यो आन्दोलन यति हिंसात्मक भएकाे हो । अस्पताल भित्र समेत प्रहरी गएर स्वास्थ्यकर्मीलाई समेत आतंकित पार्ने काम भएको छ ।

यसै प्रकारकाे आन्दोलन काठमाडौं लगायत पोखरा बुटवल बिर्तामोड खोटाङ दमक भरतपुर सुर्खेत कालिकोट हेटौंडा धनगढी आदि देशका अन्य भागमा पनि भएकाे छ ।

काठमाडौंमा प्रदर्शनकारीहरू संसद् भवनभित्रै प्रवेश गरेपछि प्रशासनले नयाँ बानेश्वर क्षेत्रमा कर्फ्यू आदेश जारी गरिसकेको थियो र त्यस क्षेत्र लगायतका ठाउँमा सेना परिचालन गरिएकाे थियो । त्यस्तै स्थिति नियन्त्रणमा राख्न नसकेपछि इटहरी रुपन्देही पाेखरा लगायतका ठाउँमा समेत कर्फ्यु लगाइएकाे छ ।

स्थितिकाे गंभीरता नबुझेका प्रधानमन्त्री केपी ओली भने देशकाे कानुन नमान्ने सामाजिक संजाल प्रयोग गर्न पाइँदैन भनिरहेकाे थिए । जनताको मागलाई जहिलेपनि हेप्ने वा हँसी मजाकमा उडाइदिने अनि सबैलाई अर्ति उपदेश दिएर आफुलाई विद्वान भनेर चिनाउन खोज्ने प्रधान मन्त्री अझै गंभीर भएकाे जस्तो देखिँदैन । उनी भन्दै थिए — देशलाई हेपेको सहन सकिँदैन अनि अहिले केही मान्छेहरु विरोधमात्रै गर्ने पात्र पुतलीजस्ता भएका छन् ।

सर्वसाधारणलाई फेसबुक चलाउने नपाउने निर्णय गराउने प्रधानमन्त्री केपी ओलीले भने अझै फेसबुकमा आफ्नो गतिविधि जारी नै राखेर आफ्नो नैतिकताकाे धज्जी आफैले उडाएकाे कुरा पनि यहाँ प्रासंगिक हुन आउँछ । अरुले गर्न नदेख्ने ओलीको सचिवालय पेजमा समेत एमालेको विधान महाधिवेशनसम्बन्धी पोस्ट भएको थियो ।

 

सरकारले फेसबुक, युट्युब, वाट्सएप, इन्स्टाग्राम लगायतका सामाजिक सञ्जालमा लगाएको प्रतिबन्धविरुद्ध सर्वोच्च अदालतमा रिट दायर पनि भएको थियो । तर ती सामाजिक सञ्जाल खुलाउन सर्वोच्चमा १२ रिट त पुगै तर ती रिट न दर्ता भए, न दरपिठ भएर अल्झेर बसिसहेकाे थिए ।

सरकारले सामाजिक संजालमा प्रतिबन्ध लगाउँदा सत्तामा रहेका तथा अन्य पार्टीहले पनि केही छुटपुट नेताहरुले व्यक्तिगत रुपमा असन्तोष जनाए पनि पार्टी नेतृत्वले भने मौन रहेर सहमति देखाइरहकाे थिए । उनीहरु आफै पनि ढिलो चाँडो सत्तामा जानै पर्ने अनि सत्तामा पुग्दा जनताकाे विरोध सहन नसक्ने रोग भएकाेले उनीहरु यस प्रतिवन्ध प्रति सकारात्मक नै देखिन्थे ।

फेसबुक युट्युव जस्ता सामाजिक संजाल बन्द गरिनुको पछाडि नागरिकका आवाज निषेधित गर्ने एक मात्र नियत थियो भन्ने कुरा स्पष्ट थियो । यो २१औं शताब्दीमा जनताको मुख थुनेर सत्तामा टिक्न सकिँदैन भनेर अहिले सरकारमा जानेहरुले नबुझेको देखिन्छ । हुन त युवाहरुले भिपिएन आदिको प्रयोग गरेर ती निषेधित साइटहरुमा प्रवेश गरिरहेकै थियो तर यसले एकातिर सामान्य पुरानो पुस्ताका मानिसहरुलाई कठिनाइ भइरहेकाे थियो भने यस्तो निषेध देशकै अभिव्यक्तिमाथिको स्वतन्त्रता हनन थियो भन्ने युवाहरुकाे ठम्याइ थियो । हुन पनि यो काम सरकारले आलोचना दबाउन र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथि नियन्त्रण गर्ने भनेर सबैलाई थाहै छ ।

फेसबुकले गर्दा सानो ठुलो घटना बारे सबैले तुरन्त जानकारी पाइरहेका थिए । ठुला पत्रिकाहरुले नछोएका विषयका बारेमा पनि चर्चा हुन थाल्यो । यसले गर्दा देशमा भएका सबै प्रकारका अनियमितता भ्रष्टाचार गलत निर्णय लेनदेन पदकाे दुरुपयोग अनि सार्वजनिक पदमा रहेका मानिसहरुकाे गलत आचरणका बारेमा पनि जनता सुसूिचत भइरहेका थिए । अनि जनताले पनि हरेक घटनमामाथि प्रत्यक्ष रुपमा आफ्नो कमेन्ट राख्ने स्वतन्त्रता पाइरहेकाे थियो ।

हुन पनि एक पल्ट चुनाव जितेको भरका सरकार बनाएर अरुलाई सुन्न थाहा पाउन समेत नदिएर भित्र भित्र नेटवर्क बनाएर आफुले सात पुस्ताले देख्न नपाएको सम्पत्ति लुटने अनि सामान्य जनताले गरिखाने समेत वातावरण नपाउने भनेको कसैगरी पनि सह्य कुरा होइन । गएकाे आधा शताब्दीदेखि यो देशकाे ढुकुटी उनीहरुकाे खल्तीमा छ । हेर्दा हेर्दै पेशा व्यवसाय नगरी आफ्ना कार्यकर्तालाई पैसा बाँड्न सक्ने, उनीहरुको जीवन शैली विलासी हुने अनि उनीहरुका छोराछोरी पनि कामै नगरी धनाढ्य जीवन बिताउन सक्ने भनेको उनीहरुले देश लुटेको प्रमाण नै हो । कति चुप लागेर बस्छन् त जना ?

एक पल्ट सत्तामा पुगेपछि कसैगरी पनि सत्तामा टाँसिरहने शरीरले काम गर्न छोड्दासम्म पनि सत्ताकै वरीपरी बसिरहन मन पराउनुकाे कारण पनि सत्ताबाट टाढा भयो भने जनताले धुलोपिठो बनाउलान् भन्ने डर पनि हो । जुन उनीहरुमा हुनु पनि पर्छ ।

जहिले पनि जुनै पार्टीबाट पनि ७० आसपासका बुढाबुढीहरुले मात्र शासन गर्ने, सत्तामा जानका लागि जस्तो सुकै खेल पनि खेल्ने र युवाहरुकाे मागलाई सम्बोधन नगर्ने परिपाटी भएकाे देशमा यसरी युवाहरुले एकै दिनकाे विरोध प्रदर्शनले सरकारलाई यो पाली झुक्न बाध्य बनाउने देखिन्छ ।

 

साँझ तिर पुगेपछि बल्ल सत्तामा सहभागी पार्टीहरु र अन्य पार्टिहरुले यसकाे प्रतिबन्ध र सरकारी दमनको विरोध गर्न थालेका छन् । प्रधानमन्त्री तथा गृह मन्त्रीले राजिनामा दिनु पर्ने अनि आन्दोलनरत युवाहरुसँग सरकारले वार्ता गर्नु पर्ने कुरा निकालेका छन् । सरकारलाई कुरा बुझाउनलाई १६ जना नेपालीको बलि दिनु नै पर्ने ?

यस आन्दोलनलाई चर्चित युवा नेता रवि लामिछानेले तथा काठमाडौंका युवा मेयर बालेन साहले तथा अभिनेता दयाहाङ राईले ऐक्यबद्धता जनाएका थिए ।

फिलिपिन्स, इन्डोनेसिया, बंगलादेश श्रीलंकालगायतका देशमा जस्तै नेपालमा पनि युवाहरुकाे ‘नेतृत्वविहीनहरुको आन्दोलन’ ले केही दुरगामी परिवर्तन ल्याउने संकेत देखाएकाे छ ।

00

१९ जनाकाे ज्यान गएकाे छ । गन्न सक्छौं ती लासहरु ? ए सरकार तिमीलाई तानाशाह बन्न सरकारमा पठाएकाे हैन, देश बनाउ भनेर पठाएकाे थियो । बनाएकाे त देख्न पाइएन तर देश भने भ्रष्टाचारमा डुबिरहेकाे छ । ती युवाहरुले त्यही भ्रष्टाचारकाे नियन्त्रण गर्न माग गरेका थिए तिमीहरु, तिमीहरुको छोरी छोरी कसरी विलासी जीवन बिताउन सक्ने भयो भनेर सोधेका थिए । अनि सडकमा आउन नपर्ने गरेर सामाजिक संजालमा तिमीहरुकाे कालो करतुतकाे जानकारी लिने अवसर मात्र मागेका थिए । उनीहरुले तिमीहरुले खाँदै आएकाे भाग पनि खोस्न आएका थिएनन् र उनीहरु आफ्ना कुनै अमुक नेतालाई सत्तामा राख्नलाई सडकमा आएका पनि थिएनन् ।


अब फेसबुक हैन ती युवाहरुकाे रगतकाे मोल माग्छ जेनजीले । तिर्न सक्छौं ? एक एक थोपा रगतको हिसाब हुन्छ अब ।

फोटोहरु  विभिन्न अनलाइनहरुबाट साभार लिइएका हुन् । 

देशबासीया नामय् जुजु श्री ५ बानरेन्द्र महाराजया सन्देश

 राजेन मानन्धर

यःपिं देशबासीपिं,
न्हापा न्हापा लावण्यदेशया जुजु जक किसिं स्वामां क्वखायेकाः दयेकीगु । गोमय्जुया काय् नवराजयात ध्याक्वय् सुला च्वंसां जुजु मजुसे मगात । थनया बाखं च्वमिं नं अथे च्वयाबिल, कि थन छम्ह जुजु माल । अथे जुयाः जि जुजुया भूमिका म्हिता च्वना । जितः जुजुया रुपय् स्वीकार याःगुलिं छिपिं गणतन्त्रया प्रजातय्‌त सुभाय् ।

तर जि धाःसा किसिं स्वामालं क्वखायेकाः मखु यमितय्सं भोटं क्वखायेकाः जुजु जुयाम्ह । यमितय्गु ज्या हे जुजु दयेकेगु । जुजु छम्ह दयेके खनकि उमि स्वर्गय् थ्यनाति ग्यनीगु । न्हापा ला येँयाः न्यायेका च्वंबलय् पिरिपिरि नारांचित ध्वाखा चायेकाः हे जुजु दयेकूगु । व हे पुलांम्ह जात्रापात्राया जक खँ ल्हाइम्ह नेवाः जुजु तयातयां झीगु प्रगति मजुइगु खनाः ग्वाय्फुइँ याइम्ह खय्चा जुजु हःगु । अबलय्निसें नेवाःत धुसुकुस जुइक हे विकास जूगु धालनि । बासाठ्ठी हरण निसें कयाः भूमि सुधार व गुठी संस्थान व हे जुजुया देन ला खःनि । महेन्द्रमाला ब्वना मदिया ला ? तर छु याये कुलंकार जनतां हानं जनताया शासन माल धकाः दरवार हत्याकाण्डं थिइमफुम्ह जुजुयात छु छु यानाः नागार्जुनय् छ्वयाबिल । अले ला आः छकःनिकः ख्वपय् यलय् चाःहिउ वइबलय् जय जय धकाः हाःसां वयात हानं जुजु दयेके खनी ख्वाः मवः । उकिं ला न्हापा नं जुजु धाधां भाजु दयेकीगु । बालं च्वंम्हसित नं भाजु दयेकीगु । गुम्हं झापाय् च्वंम्ह भाजु, गुम्हं गोरखाय् च्वंम्ह भाजु । गुम्हस्यां क्यने जिउम्ह भाजु, गुम्हस्यां क्यने मजिउम्ह भाजु । भाजुपिं दयाः नेवाः ससःमां ससःबौपिनि किसि न्हाय् ।

आः वयाः देशया काल परिस्थितिं नेवाःतय्त हानं छकः जुजु हे दयेकेगु मौका बिउगु दु । अथे जुयाः ला बासः दँया अनुभव‌ं न्ह्यानाच्वंगु पार्टीतय्सं तालय् मलाःपिं जक उम्मेदवार थनाः, उकिसं बासः धयाथें च्वापुकाःतय्सं मेयरया थासय् करौंती उम्मेदवारी बियाः जितः जुजु यानाः त्याकल । गुलिस्यां नेवाःतय्सं जितः भोट बिइ हे मखु, नेवाःतय्सं भोट मबिइकं जि त्याइ हे मखु धकाः धयाच्वंगु खः । तर मेमेगु थाय्या छु खँ ल्हायेगु, कोर एरिया धकाः नांजाम्ह पुलांम्ह मेयर हालाच्वंगु थासं नं जितः हे भोट वल ।

नेवाःतय्त दक्वं यः, नेवाः मेयरत जक मयः धकाः ला न्हापा हे सिउ नि । थथे धायेबलय् नेवाःतय्सं भोट मबिउगु जुइला ? खला जितः नेवाःतय्सं जुजु दयेकूगु धायेबलय् पाप लायेफु । छाय् धाःसा थन उमिसं छेँबुँ मियाः दुकयातःपिं गैर नेवाः बासिन्दातय्गु मताधिकार नं ल्याःखायेमाः । उमिसं भोट बियाः त्याकूगु धकाः नं धायेफु । तर नेवाःतय्सं छेँ बुँ ममिउगु जूसा व गैर नेवाःत थन च्वने खनी ला ? अले उमिसं भोट कुरके खनीला ? आखिरय् जस बिइमाःगु ला नेवाःतय्त हे जुल नि । न्ह्याथे यानाःसां त्याकूगु नेवाःतय्सं धकाः मधासें मजिउ । जि जुजु जुइखनाः छु मख्ख जुइ, व स्वयाः जितः जुजु दयेके खनाः नेवाःत मख्ख ।

तर छता खँ सुटुक्क धाये ला? मेपिन्त धायेमते न्है? जितः न नेवाःतय्सं जुजु दयेकल, न गैरनेवाःतय्सं जुजु दयकेकल । थ्व ला मचा खँ का । खास ला जितः वं व दयेकल गुगु व थः हे जुइ मखनाः वाथावाथा कनाच्वंगु खः । थुल ला ? न्ह्यागुसां जि जुजु जुल, जि जुल जुजु ।

नेवाःतय् कय्ता मदुसां मास्क तयेमाः, च्वनेगु बाय् मदुसां भाय् धकाः आन्दोलन यायेमाः । उकिं थ्व हे खँयात बिचाः यानाः खय् भाय्या लिसें नेवाः भासं नं सपथ कयाबिया । उलि दसेंलि मेगु छु माल नेवाःतय्त, जि जक जिउसा छेँखा पतिकं छम्ह छम्ह म्हाय् हे बिइ हइला धइथें च्वंक लय्ताल दक्व नेवाःत ।

तर छु धाये । चुनाव त्यानाः जुजु जुइ जकं अःपु का । जुजु जुइकथं ज्या यायेगु ला, अबुया ब्याहा खनी । गबलें वडा सदस्ययागु ज्याया तकं अनुभव याना मच्वनाम्हसित भाग्यं जुजु दयेकाबिल । हँय् काये ला ख्यँय् काये ला यानाबिल । चुनाव प्रचारय् नं खास हे योजना दयेकाः वयागु मखु, व हे निम्ह प्यम्ह नेवाःचातय्सं ग्वाहालि यानाः न्ह्यज्यानागु खः । आः धाःसा आपत । तर जिं सिउ जुजु गथे यानाः जुइमाः धकाः । उकिं ला जनताया सुविधाया नामय् छुं मबिया । जनता धइपिं हे छेँय् छेँय् ध्यबा सइगु सिमा दुपिं खः, उकिं उमित सम्पत्ति कर, घरबहाल कर धकाः ककुइ ज्वना ल्ह्वका कायेगु हे जक शासन यायेगु खः । उमित सुविधा बिइम्ह जुजु माःसा महिन्द्र मल्लयात सःता हजि ।

जुजु जुइ साथकि छु धाये छु धाये जुयाः धयाबिया आः महनगरपालिकां चःबि दयेकेगु मखु, गन गन चःबि दयेकातःगु खः व हे निशुल्क धकाः प्रयोग याःहुँ धकाः । ओहोसा, थज्याःगु महान बुद्धि न्हापायापिं मेयरपिन्के मदु खनी । सकस्यां तारिफ यात । अथे हे धयाबिया जिं, आः लँय् फ्वने दइमखु, बँ पसः तयेदइमखु, फोहर नं ध्वगीगु व ध्वमगीगु निब्वथलाः जक वायेदइ, पिने गनं मि च्याकेदइमखु, आदि आदि । धायेगु जक ला खःनि, सिन्का छपु त्वथुले माःसा जिमांया काय् । थ्व येँया जनतातय्त धाइम्ह मालाच्वंगु खः, ज्या ला निद्वःदँ न्ह्यः हे यानातयेधुंकल नि ।
थ्व संसार हे क्यनीपिनिगु खः ।

क्यंगु जक खनी, कंगु जक न्यनी । थ्व हे जिगु शासन यायेगु मूल मन्त्र खः । वयेसातकिं धमास बियाबिया । जि जिगु देशया बैठकया प्रत्यक्ष प्रसारण याये धकाः । गोपनियता व ओपनियताया खँ वल । मुसुमुसु जक न्हिला च्वना । तर लिपा ला जितः जिमि वडा अध्यक्षपिन्सं थाथामाथा याःगु दक्वस्यां खन । का धकाः थ्व नं उगुं थुगु त्वह तयाः बन्द यानाबिया ।

थन ततःखागु शपिङ्ग कम्पलेक्स खन कि जितः गन गन चासुसे च्वनावइगु । थन छकः कुतिकुति याःसा मिडिया भुंवइगु गोप्य खँ सिउ । अले मेमेगु खँ छखे तयाः पाक्वया आरबि कम्प्लेक्स, सुनधाराया काठमाडौं मल, बानेश्वरया अल्फाबेटा थज्याःगु निखास्वखा छेँय् डोजर यंकाः अन अंगलय् निकःस्वकः थ्वाकथ्वाक नकाबलय् जि ला देयस् दक्व हे नक्सापास स्वयाः मेकथं दयेकातःगु छेँत भांगरांभुंगुरुं थुनबिउगु थें जस वल । थ्व महानगर दुने गुलि अज्याःगु छेँ दु जिं मसिउ, तर जनताया मिखा वनीगु निखा स्वखा छेँयात धाःसा संकेमाःगु दु । आः थ्व न्यादँया जुजु जि, थन गुलि अज्याःगु दु गनंनिसें थुनेगु धकाः हिसाब यानाच्वंसा ला हानं मेगु चुनाव वइ का । सुनां मिडिया मवइगु मेपिन्सं मखनीगु गल्लीगिल्लीइ डोजर यंकाः अवैध संरचना स्यंकाच्वनी । जि नियम मानेयाकेत वइम्ह खःला ? उकिं ला मेपिन्त पार्किङ बिउ धाइम्ह जि थःगु न्हूसतकय् च्वंगु नगरपालिका भवनय् धाःसा पार्किङ मतया । अथे हे थाय् थासय् च्वंगु वडा ज्याकुथिइ नं पार्किङया व्यवस्था मयाना जिं । जनतायात सुख बिइम्ह नं जुजु जुइ ला? बरु छायादेवी कम्प्लेक्स थज्याःगु जनताया गुथि न्यायेकेमाःगु जग्गाया द्यःने दयेकातःगु भवनाय् धाःसा जिगु ल्हाः मवं । व ला जिमि मालिकयागु हे अप्रत्यक्ष लगानी दूगु थाय् जुल नि । थिलकि च्वाइँक्क पुइ धकाः सिउ जिं ।

जुजु जुयागु गुलिचां मदुबलय् न्ह्याबले वयाच्वनीगु समस्या हानं थ्याक्राक्क जिगु न्ह्यःने दंवल । व खः फोहरया समस्या । ए बाबा, जि फोहर फिहर मुनेत जुजु जूवयागु ला ? आः हानं न्हापा न्हापाथें नुवाकोटया स्थानीय मनूतय्सं थी थी माग यानाः थनया फोहर उठे याके मबिउ बाः । जि नं छु कम, जिं ला आः दीर्घ कालीन उपाय मालाच्वनागु धकाः फोहर हे उठेयाना मबिया । ज्या याःसा मेयर जुक जुइगु, ज्या मयाःनाः ला जि जुजु का ।

उलिमछि जि योजनावद्ध कथं ज्या यानाच्वनां हे मनूतय्सं जितः भारतीय खुफिया धकाः लितुमुतु लिनाच्वन । अथे जुयाः मौका लाकाः आदिपुरुष धाःगु फिलिमया निग्ति खँयात कयाः येँ दुने दक्व हलय् भारतीय फिलिम हे चलेयाके मबिया । थुलि यानाः द्याःबलय् हलवाला त जक द्ययात, तर भारत मयःपिं दक्व जनतां जितः वाहवाह यात । जिगु हाइट बढेजुल ।

धयाजक बिइमाः थन । नेवाःतय्गु अय्लाः ब्राण्डिङ याये जक धयाबलय् दक्व हे लय्ताः थन । अझ नाय्खिं छकः थानाबियाबलय् ला दक्व हे नेवाःत भुतुक्क । अथे जुयाः ला ज्यापुतय्गु ल्हाः फोहर जुइ धकाः धाःसां जनता लय्ताः । गुरुजुयागु मुखः यंका म्ये हालीम्हसिगु छ्यनय् पुकूसां जनता लय्ताः । यम बुद्दयागु पार्क दयेकेगु धकाः सना । जनतां बिरोध यात । जिं ला धयाबिया जिगु हे तलबं सां दयेके धकाः । जितः तलब दइ लाकि दइमखु धकाः हे मसिउ । धायेगु जक ला खःनि थन । धायेत आइतबार माः ला?

थनया दकलय् अःपूगु व न्ह्यइपूगु ज्या धइगु बँ पसःतय्त ख्यायेगु खः । थ्व छगू जक ज्या अज्याःगु जुइ गुगु थनया नेवाःतय्त यः तर जिमि हे समर्थकतय्त मयः । अले नेवाःत भचा पाय्छि जक धाल कि उमित जिमि हे सेनां किमि सिक्क स्याइ । क्या मज्जा वः । अथे जुयाः ला जिमि नगरप्रहरीत नं मेगु झिगू ज्या त्वःताः नं थ्व ज्याय् सुथेनिसें कम्मर कसेयानाः ब्वाँय् वनी । जितः थन बँ पसः तयेमा, मतयेमा, थुकिइ खास हे चासो मदु । तर उमित पसः तयेकेबिइगु अले जिमि प्रहरीतय् म्हाइपुलकि, कलातं ब्वह बियाहःगु तं प्वंकेमालकि, कलाःचित न्हून्हूगु वसः पुंकेमालकि, साक्क तरकारी नयेमालकि उमित अन लछारपछार व्यवस्थापनय् इपिं हे खटेजुइ । नगर व्यवस्थापन ला याये हे माःगु मखु, बरु थुकें उमि छेँ धाःसा व्यवस्थापन जुइ । छखें तयेके बियातयेगु, मेखे तयेदइमखु धकाः सिटी पुइगु, ठेलागाडा ल्ह्वनाः ट्रकय् तयेगु, अले हुलमुलय् लाकालुकु यायेगु । पत्रकारतय् थज्याःगु दृष्य साप स्वये यः । पत्रकारतय्त नं भचा भचा मसला बियाच्वनेमाल नि ।

येँ राजधानी शहर खः, मनूत थन व्यस्त, न्यासिवनां मब्याः । अथे जुयाः गुलिस्यां साइकल, गुलिस्यां मोटर साइकल गुलिस्यां मोटर गइगु स्वभाविक हे खः । जितः अज्याःगु मोटरसाइकल व मोटर चाःचाःहिलाच्वनीगु धाःसा यः, तर गनं दिकाः मनूत कुहाँ वयाः ज्या याःवनीगु, वा सामान न्याः वनीगु धाःसा मयः । जिं जिं मयः धालकि जुइमखु जुइमखुका थन । अथे जुयाः न्हूसतकय् मोटरसाइकल मोटर पार्किङ यायेदइमखु धयाबिया । छम्ह जिम्ह अथे याये मजिउ धायेवं जिं उमित तप्यंक पार्किङया ध्यबा नयाच्वंम्ह धकाः आरोप लगेयाका, सकलें चुप जुल । अन पार्किङया ध्यबा सुनां म्हयाच्वंगु धइगु सुनां मसिउ, जिं जक सिउ । खास ला जिगु योजना ला अपाय्मछि धंगु तिंख्यलय् अन्डरग्राउण्ड पार्किङ दयेकेबियाः १०/२० अर्बया टेण्डर थःयम्ह ठेकेदारयात लाकेगु खः, तर उखेयापिं जनता भचा तकसं जान्नेसकार जुयाः याके मबिल । अथे जुसेंलि खुल्ला मञ्चय् फुटलबल ग्राउण्ड दयेकेगु धकाः योजना दयेका । अलछिनाः जनतां व नं याके मबिल । मुरुमुरु तं वयाच्वंगु जितः अन ।

अले जिं अन च्वंगु निगू स्वंगु शपिङ कम्पलेक्सय् तं दिका । छेँदिइ पार्किङ याकेगु धकाः नक्सा पास यानातःगु छेँय् धमाधम पार्किङ याका । उलिं जक गन गाइ, समस्या ला विकराल हे खनी का । अले प्यदँ न्यादँ निसें दयेकेसिमधयेकुसें तयातःगु महानगरयागु हे पुलांगु बसपार्कया छेँदिइ पार्किङ या धया । मोटर साइकल मोटर दिकाः २० मिनेट न्यासि वयाः न्हूसतकय् सामान न्यायेसा न्याःहुा मखुसा कलंकीइ वनाः न्याःहुँ धकाः । अथे नं मजिसेंलि जिगु जुजु स्टाइल पिकया — थम्हं दयेके भाः मखंसां मेपिन्सं दयेकातःगु लुटे याये सः जि । अले सरकारं लीजय् बियाः दयेकातःगु लुँहितिया क्वय् च्वंगु तःधंगु पार्किङयाये थासय् मिखा वन । सुनां सुयात गुलिं लीजय् बिउगु, सुनां गुलि ध्यबा फुकाः दयेकूगु नाप बाल मतलब, ऐलान यानाबिया — आवंलि थन च्वंगु थासय् दक्व मोटरसाइकलतय्त सितिकं पार्किङ यायेगु धकाः । जिगु लिउने च्वंपिं फेसबुके जनतां जितः जयजयकार यात । उलि दुसा जिगु न्यादँया शासन पूर्ण सफल जुइगु हे जुल नि ।

ज्या यायेमसःसां गथे यानाः समाचारय् वयेगु अले गथेयानाः फेसबुकय् लाइक कायेगु धइगु सिउ जिं । अथे जुयाः तुकुचा खुसिइ आक्रमण याना जिं । जितः व खुसि गनं वःगु गन गपाय् ब्या, गपाय् ब्याय जुइमाःगु, सुनां सुनां त्यलाकयात:गु दु धइगु नाप मतलब मदु । चण्डोल, बाँसबारीइ सुनां स्वःवनी ? जि ला न्ह्याथे यानाः सां समाचारय् वये माः भाइ । अले जिं तप्यंक नारायणहिति दरवारया क्वसं जयनेपाल हलया कम्पाउण्डय् डोजरं मुइका । सकसियां सिउ अन दुने तुकुचा दु धकाः । राणाकालय् आल्पसें हे व खुसि तपुनाः उमिसं जग्गा धकाः नेवाःतय्त ध्वंलानाः मियातःगु धकाः जिं सि हे सिउ नि । तर थन नकतिनि येँय् वःपिं पर्यटक पत्रकारतय्सं तुकुचा लुइकल धकाः बय्बय् यानाः च्वयाबिल । छुं यायेगु हे हुति दुम्ह ला गन खः धकाः जि । बाःछिति अथें तयाबियाः । फेसबुकय् जितः ला कोलम्बसं अमेरिका पत्ता लगेयाःगु थें हे यानाः च्वछायाबिल । लिपा अदालतं यायेदइमखु धाल, सामसुम जुयावन । जित माःगु उलि हे ला खःनि ।

सुकुम्बासी येँया दकलय् तःधंगु समस्या खः । जिं सिउ । तर अथे धायेवं जिं उति गन थनी धकाः । जिमि हे उलिमछि थः मनूत दु अन । अझ अन थाय् कब्जा यानाः बालं तयाच्वंपिं हे जिमि स्याःन्याःपिं समर्थकत दु । अथे जूसां लोकपत्यार धकाः छकः तीजक निगः स्वंगः गाडीइ नगरप्रहरीत तयाः थापाथलीइ बागमति खुसि सिथय् च्वनाच्वंपिं सुकुम्बासी हटेयायेगु नाटक मञ्चन याना । उखे तयार जुयाच्वंपिं सुकुम्बासी हुकुम्बासीतय्सं खुकुरी ज्वनाः लिनाहल । न्हिम्ह प्यम्ह नगरप्रहरी घाइते नं जुल ।

अरेबाबा, उमित हटेयायेत उलि फौजं मगाः, सरकारी समन्वय माः धकाः ला जिं सिउ नि । उकिं ला जिं बागमति सभ्यता एकीकृत विकास समितिया समन्वय धयाबिया, उखे कानूनी प्रक्रिया पुरा मयासे, पूर्व सुचना मबिसे अले विकल्प मबिसे थने फइमखु धकाः ला जिं सि हे सिउनि । उकिंला झिम्ह नीम्ह अनलाइने व यूट्युबेत तयाः नगर प्रहरी क्वकयाः फिल्म सुटिङ याकागु । अन पाय्छि जिं दायेथें याये छ ख्वयेथें याः धाःथें जुल । अले बाबुरामं नेवाःतय्गु छेँ थुंबलय् केरा स्वयाच्वंपिं पत्रकारत उमित थनेदइमखु धकाः हालाहल । जिं खास छुं हे यायेम्वाःल । फेसबुकय् जिगु माक्व चर्चा जुल, जिगु मिसन सफल जुल ।

छकःनिकः छुं हे यानाः नं प्रचारय् वये मखनीबलय् म्हाइपुसे च्वनीगु । खिचापुखुलिइ वनाः खिचाया प्यनय् सँ खाकःवनेथें जुइगु । छकः अथे हे जुल । तर ईश्वरया कृपा । छन्हु शनिबार बहनी सरकारी गाडीइ कलाःचा चाहिलाः कोटेश्वर वःबलय् पुलिसं पास ग्व हँ । वया अबु, जि थनयाम्ह जुजु धकाः मसिउ ला वं ? चुनाव त्यानाः वयाम्ह जुजु जि थनयाम्ह, पारस स्वयाः छु कम ? देसय् गणतन्त्र वःसां जिला थन ला जिगु राजतन्त्र कायम जुइधुंकल । जिमि कलाःयात म्हसिकातये म्वाःला व जाग्वारा पुलिसचां ? जिं ला सिडिओ साडिओतय्त नं थर्केयाना ।

ज्या यानाः मखु, तं क्यनाः शासन याये धकाः वयाम्ह जि । मेगु छुं यायेमसःसां फेसबुक चलेयाये सः जिं । सिंह दरवार च्याकाबिइ धकाः च्वयाबिया । न जिं दयेकागु, न जिमि अबुं दयेकूगु व । जितः छुकिया माया? मि च्याःथाय् दमकल छ्वये मसःसां जनताया सम्पति सिंह दरवार च्याके सःजि । थनया फै जनतायात मेगु छु माल, जिं निदँ तकः याःगु मयाःगु ज्या स्वयाः फेसबुक स्टाटस हिट जुल । थनया फेसबुके जनतायात देश दयेकीम्ह मखु सिंहदरवार च्याकीम्ह नेता मालाच्वंगु दु । भीड मनोविज्ञान धइगु हे थज्याःगु । सकस्यां जितः स्याबासी बिल ।

आः वइ खः न्हूसतकयागु । खयेत जिगु देश येँ महानगरपालिका खः, तर जि गन व दुने दुने चाःहिले लाः धकाः । जिं खनाःगु जितः यःगु ला थ्व हे न्हूसतक जक । थन विकास जुल कि देय् दक्वं विकास जूगु थें जुइ । विकास यायेगु ला धया, तर छु यायेगु जिं हे मसिउ । नेपाःया हे दकलय् पुलांगु तब्यागु युरोपियन छाँटयागु लँ धइगु हे थ्व न्यूरोड । थुकिया जुजु जि । दयेके ला माःगु हे मखु, अथेसां थ्व जिं दयेका धायेकेमाःगु दु जितः । जिउसा थन गजू छुनाः व जुद्ध समशेरया सालिक लिथनाः जिगु सालिक तयेकेमानि थन । यायेगु ला यायेगु तर छु यायेगु धकाः बिचाः याना । छगू न्हूसत दयकेत ९० वर्ष लगे जुइ, आः जिं ९० दिनं थ्व स्यंकाबिइ । आः पार्किङ हटे यायेधुन, बजार शुन्य जुयावनाच्वंगु दु, आः उकिसं थनया फुटपाथ तबाला यानाबिल धाःसा गामं गामं चाःहिउवःपिं, गल्लिगिल्लिइ बालं च्वनीपिं मनूतय् सेल्फी कायेगु छगू खास्सागु थाय् बनेजुइ । दुइ चार अर्ब उखे थुखे यायेखनी । थ्व हे बिचाःयानाः थन फुटपाथ हटे यायेगु अले गाडी वनीगु लँ चिबाला यायेगु अजबगु योजना सुयातं मन्यसे न्ह्यःने तयाबिया । सरकारी नियम नं मस्वया, स्थानीय जनतालिसे सहलह नं मयाना ।

जुजुया ज्या यायेगु स्टाइल हे अथे नि । छखे सडक विभागं जिगु थाय् धकाः स्यंके मबिउ, मेखे तर व बेइमान छम्ह वडा अध्यक्षं ला जित तेरे हे मयाः बाः । जि थज्याःम्ह निर्वाचित जुजु थज्याःगु न्हूसतकया ज्याय् निकः निकः ख्वाःपाः सुचुकाः लिहाँ वयेमाल । जितः छेँय् कलाःचां छु छु याइ जुइ । हरे लुमंके हे मयः । तर थन नं जिमि सेनां बहादुरीपूर्वक युद्ध ल्वात । देशय् विदेशय् च्वंपिं पाखें न्हूसतया लँ चिबाला मयाःतले देश विकास हे जुइमखु, अले चिबाला यातकि थ्व येँ देश अमेरिका जापान थें हे विकसित जुइ धकाः धायेके बिया । ध्यबा ला खुसि हे बाः वयेका । अले बल्ल भचा ज्या यायेगु वातावरण वःगु दु । आः थुलि यानाः न्हूसतक लागाया दक्व पसः व्यवसाय बन्द याकाः कलंकीच्वंगु न्हूगु सेन्टरय् छ्वयेदुसा जि सफल जुइ । च्वय् नं थुलि या धकाः हे आदेश बियाःगु जितः । जि जुजु जुयागु हे थुलि हे यायेत ।

थज्याःगु खँ ला गुलि दु गुलि का । खास ला छु धाःसा जिगु मन्त्र हे थम्हं ज्या मयायेगु अले मेपिन्सं मयाः धकाः मेपिन्त दोष बियाः हिरो जुयाच्वनेगु । जुजुपिं धइपिं हे अथे जक ला खःनि । वंगु निसःत्या दँ दुने जुजुपिन्सं याःगु धइगु हे जस कायेगु जक खः, जिं नं जस हे कायेत जक वयागु ।

निद्वःदँ पुलांगु सभ्यता दूगु न्यासः दँ न्ह्यः हे लुँयागु गजू दूगु द्यःगः दयेके सःपिं नेवाःतय्थाय् जि म्हिगः म्हीग तिनि दुहाँ वयाम्ह मरस्या जुजु जुइगु धइगु अःपुगु खँ मखु । जिं थन चाकःलिं शत्रुया शत्रु जक खनाच्वनागु दु । जि शत्रु जुजुं हमला यात कि छ्वय्लां कयेकाः बचेजुइ धाइम्ह जयप्रकाश मल्ल मखु । अले थज्यागु पहलं शासन यायेत सेनामेना धाःसा बल्लाक हे व्यवस्था यानातये माः । जिगु सेना धइगु हे साइबर सेना खः । उकिं जिगु समर्थनय् निसः मनू गबलें सतकय् कुहाँ वइमखु, तर दुनें दुनें फेसबुक लगायतया सामाजिक सञ्जालय् हजारौं सेनात २४सै घण्टा सक्रिय जुयाच्वनी । उमि फेसबुक चलेयायेगु धइगु नेवाःतय्थें समय् बजि, थ्वँ अय्ला, हाकु पतासि अले जात्रापात्रा ब्वयेत मखु । उमिसं शब्द शब्दं शत्रुयात गोली कयेकाच्वनी । गनं ध्याकुंचाय् छम्हस्यां जिगु विरुद्धय् छुं च्वल कि हां भुंवये थें भुं वनी, थाथामाथा हे याइ । थ्व हे खः जिगु मूल मन्त्र । उमिसं जिं छु यानाच्वन धइगु नं मसिउ, छु याइ धइगु नं मसिउ । उमिसं सुनां जिगु विरोधय् नवात कि वयात लिसः बिइमाः धइगु जक सिउ । उमित जिं स्यनातयागु दु, जिं यानाच्वन धायेगु, अथे मानेमजूसा या हे याइ नि धायेगु, अन नं मानेमजूसा मेपिन्सं याके मबिउ धायेगु, अले अझ नं मानेमजूसा छिमि पुलांपिं पार्टीया नेतातय्सं छु यानाच्वन ले धकाः ज्वनेगु । उपिं हायल कायल जुयाः सुम्क च्वनी । थथे हे जुयाः जिगु न्यादँ पुवनी । थुकिया ग्यारेन्टी बिइ जिं ।

श्री पशुपतिनाथं जिगु कल्याण यायेमा ।

( नःलि साहित्यिक लयपतिइ पिदंगु  ल्यंपुल्यं ध्याचू  ११४४)