तिब्बतमा बुद्ध धर्म

 

राजेन मानन्धर

अहिले भरखरै नेपालमा भएको कथित जेनजी आन्दालनको परिणाम स्वरुप बनेको सरकारलाई विभिन्न कारणले यहाँका तिब्बत शरणार्थीहरुले स्वतन्त्र तिब्बत आन्दोलन प्रति सकारात्मक हुने हो कि भन्ने धेरैलाई लागेको छ । अहिलेसम्म नेपालले चीन र तिब्बतप्रति लिएको नीति अनि अहिले यहाँ प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष रुपमा सक्रिय तिब्बती शरणार्थीहरुको क्रियाकलापले गर्दा नेपालीहरु तिब्बतको इतिहास, धर्म र नेपालसँगको सम्बन्धमा चासो राख्न थालेका छन् । यसै प्रसंगमा तिब्बतको बुद्ध धर्मको इतिहास र त्यहाँको बदलिँदो राजनीतिक पृष्ठभूमिमा त्यहाँको बुद्ध धर्मको अवस्थाको बारेमा संक्षिप्त चर्चा यस लेखमा हुनेछ ।

तिब्बत अहिले चीनको एक स्वायत्त प्रदेश हो । तिब्बत मध्य एसियाको तिब्बती पठारमा अवस्थित एक विशाल र अद्वितीय क्षेत्र हो । यो हिमालयको उत्तरमा अवस्थित छ र लगभग १२ लाख वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको छ । त्यो भनेको तिब्बत लगभग पश्चिमी युरोप जतिको ठुलो छ, अनि नेपाल भन्दा ८ गुणा ठुलो छ । यसले चीनको सिनजियाङ, छिङघाई, सिचुआन र युनान प्रान्तहरूसँग सिमाना जोड्छ । यसका साथै दक्षिणमा यसले नेपाल, भारत, भुटान र म्यानमारसँग अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना जोड्छ ।

यहाँको औसत उचाइ लगभग ४,५०० मिटर (१५,००० फिट) छ । त्यो भनेकै पृथ्वीको सबैभन्दा अग्लो क्षेत्र हो । यसको उच्च उचाइका कारण यसलाई “संसारको छाना“ भनिन्छ । यहाँका प्रमुख पर्वत शृङ्खलाहरूमा हिमालय (दक्षिण), कुनलुन (उत्तर), र ताङगुला (मध्य) आदिको नाम आउँछ । नेपाल र तिब्बतको सिमानामा नेपालतर्फ सगरमाथा रहेको हामी सबैलाई थाहा छ । यहाँको उचाइमा रहेको पठार मरुभूमिहरू, घाँसे मैदानहरू, नुनिलो पानीका तालहरू र हिमनदीहरूले भरिएको छ । यहाँको भूमिलेएसियाका धेरै ठूला नदीहरू (सिन्धु, ब्रह्मपुत्र, मेकोङ, याङ्त्जे, पहेँलो नदी) लाई पानी उपलब्ध गराउँछ ।

यहाँ ३६लाख मानिस बसोसबास गर्छन् । यहाँका आदिबासीहरु भनेर मंगोल, मोन्पा, तामाङ, छियाङ, शेर्पा तथा ल्होबाहरुलाई चिनिन्छ ।

तिब्बतको संक्षिप्त इतिहास
तिब्बत एक आफैमा एउटा विशाल सभ्यता हो । यसको इतिहास लामो र जटिल छ, जुन एकीकरण, साम्राज्य विस्तार, धार्मिक प्रमुखता, शोषण र विदेशी प्रभाव अनि चीनियाँ अधिपत्यको अध्ययन पछि बुझिन्छ ।
तिब्बतमा लगभग ४० हजार वर्ष पुरानो मानव उपस्थितिकोे अनुमान छ । यहाँ ५ हजार वर्ष पहिले मानिसहरु बसोबास गरेको पुरातात्विक अवषेशका प्रमाणहरु छन् । यहाँका मानिसहरुको उत्पति बाँदर र राक्षसहरुबाट भएको भन्ने किंवदन्ती छ । सातौं शताब्दी अघिसम्म यहाँ छियाङ आदिबासीहरु बस्थे ।

तिब्बतमा ७औंदेखि ९औं शताब्दी बिचको अवधि एकीकरणको अवधि थियो । यसबेला तिब्बतलाई यार्लुङ राजवंशले एकीकरण गरेको थियो जसमा ७ औं शताब्दीमा राजा सोङचेन गम्पोको विशेष भूमिका थियो ।

तिब्बतका राजा धर्म उ दुमसेन अथवा लाङदर्माले सन् ८३८मा आफ्ना दाजुलाई मारेर राजा बनेका थिए । यसबेलादेखि तिब्बतको राजनीतिक पतन भयो । तिब्बत साम्राज्य साना राज्यहरूमा विभाजित भयो । यसलाई तिब्बतको इतिहासमा खण्डीकरणको युग भनेर चिनिन्छ । नेपाल उपत्यका जस्तै तिब्बतको इतिहासमा पनि खण्डीकरण नै यसको विनाश र पतनको कारण बन्यो । यसपछि धेरै यहाँ विद्रोहहरू भए र क्षेत्रीय सरदारहरूको उदय भयो । यसरी हेर्दा ९औंदेखि १३औं शताब्दी बिचको समय तिब्बतको लागि अस्थिरताको समय थियो ।

१३औं र १४औं शताब्दीमा यहाँ शाक्य र मंगोल प्रभाव बढ्न थाल्यो । यसबेला यहाँ मंगोल शासन शक्तिशाली भयो । १३औं शताब्दीमा यहाँ तिब्बती नेताहरू, विशेष गरी शाक्य लामाहरू त्यसबेला विस्तार भइरहेको चीनको युआन राजवंश अन्तर्गतको मंगोल साम्राज्यको अधीनमा रहे । यसले गर्दा ती शाक्य लामाहरूले मंगोल संरक्षकत्वमा रहेर तिब्बतमाथि अस्थायी अधिकार जमाएका थिए ।

१४औं शताब्दीको मध्यमा मंगोल शासन कमजोर हुन थाल्यो अनि तिब्बती राजवंश फाग्मोद्रूप शक्तिशाली भएर यसले तिब्बती स्वतन्त्रता पुनः स्थापित गर्यो । १५औंदेखि १८औं शताब्दीतिर तिब्बतमा गेलुग निकायको विकास भयो । यससँगै १६औं शताब्दीको अन्त्यतिर एक मङ्गोल नेताले गेलुग स्कूलका प्रमुख सोनम ग्यात्सोलाई दलाई लामा (अर्थात् “बुद्धिको महासागर“) भन्ने उपाधि प्रदान गरे । त्यसपछि तिब्बतमा बिस्तारै दलाई लामाको प्रभाव बढ्दै गयो ।

१७औं शताब्दीको मध्यतिर पाँचौं दलाई लामा, ङावाङ लोबसाङ ग्यात्सोले खोशुत मङ्गोलहरूको सहयोगमा तिब्बतलाई एकीकृत गरे र ल्हासामा सरकार स्थापना गरे । यसै समय देखि उनी सर्वोच्च आध्यात्मिक र राजनीतिक नेता बने । १८औंदेखि २०औं शताब्दीको सुरुवातसम्ममा तिब्बतमा मान्चु छिङ राजवंशको उदय भयो । उनीहरुले तिब्बतमा आफ्नो उपस्थिति स्थापित गर्यो तर दलाई लामाहरूको नेतृत्वमा तिब्बतले आन्तरिक स्वायत्तता कायम राख्यो ।

सन् १९०४मा ब्रिटिश सेनाले ल्हासामा छोटो समयको लागि आक्रमण गर्यो । सन् १९१२मा छिङ राजवंशको पतन पछि १३औं दलाई लामाले तिब्बतको स्वतन्त्रताको घोषणा गरे । यसलाई चीनले मान्यता नदिए पनि तिब्बतले १९५० सम्म स्वतन्त्र राज्यको रूपमा काम गर्यो ।

चिनियाँ कब्जाः यसै क्रममा सन् १९५०मा चीनको जनमुक्ति सेनाले पूर्वी तिब्बतमा सैन्य आक्रमण सुरु गर्याे (वा शान्तिपूर्ण स्वतन्त्रता दियो) र चीनले मे १९५१मा तिब्बतलाई १७–बुँदे सम्झौतामा हस्ताक्षर गरायो । र अन्तमा बेइजिङमा तिब्बती प्रतिनिधिहरूले तिब्बतमाथि चिनियाँ सार्वभौमिकतालाई स्वीकार ग¥यो । त्यस पछिको ९ वर्षसम्म तिब्बतीहरुले विरोध जनाएनन् अनि सन् १९५९मा कब्जाको विरोधमा ल्हासामा विद्रोह त भयो तर त्यसलाई चीनले दबायो । फलस्वरुप १४ औं दलाई लामा, तेन्जिन ग्यात्सो भारत भागे । त्यसपछि चीनले १९६५ मा तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र स्थापना गर्याे र यहाँ धार्मिक, सामाजिक र राजनीतिक परिवर्तनहरू ल्यायो, धर्ममा नियन्त्रण गर्यो अनि विकास निर्माणमा जोड दियो । १९८० पछिका दिनमा चीनले यहाँ धार्मिक प्रतिबन्धहरू केही खुकुलो पारेको छ तर तर राजनीतिक नियन्त्रण भने कायमै राखेको छ ।

नेपाल–तिब्बत सम्बन्ध
नेपालको छिमेकी देश वा प्रदेश भएको नाताले नेपाल र तिब्बतको सम्बन्धको इतिहासलाई संक्षिप्तमा केलाउनु उपयुक्त हुन्छ ।

हिमालय पर्वत श्रृंखलाको वारिपारि रहेका दुइ देश नेपाल र तिब्बतको सम्बन्धको इतिहास लामो र जटिल छ, जसमा धर्म, ब्यापार, युद्ध र कुटनीति मिसिएको छ ।

लिच्छवी काल (इस्वी ५औ — ८औ शताब्दी)ः लिच्छवीकालमा नेपाल उपत्यका र तिब्बत अलग अलग स्वतन्त्र देशहरु थिए । नेपालले तिब्बतमा बुद्ध धर्म फैलाउन खेलेको भूमिका स्मरणीय छ । नेपालकी राजकुमारी भृकुटीले तिब्बतका राजा सङचेन गम्पोसँग विवाह गरेर त्यहाँ बुद्ध धर्म लिएर गएको भन्ने विश्वास नेपाल र तिब्बतमा अझै छ ।

मल्ल काल (इस्वी १२औ — १८औ शताब्दी)ः मल्ल कालमा नेपाल तिब्बतको सम्बन्धको आधार व्यापार थियो । यी दुइ देशमा एक देशको सामान अर्को देशमा लगेर ब्यापार गर्ने परम्परा बन्यो र यसमा धार्मिक र साँस्कृतिक सम्बन्धहरुका आयामहरु पनि थपिए । त्यसबेला नेपालबाट मसला, चिनी र अन्य समान लान्थे भने तिब्बतबाट नून, उन तथा सून ल्याउँथे । यसबेला तिब्बत सरकारको लागि चाँदी टक समेत नेपालका नेवार कालिगढहरुले बनाइदिन्थे । उनीहरुलाई नेपालीहरु प्रति यति धेरै विश्वास थियो । यो क्रम उपत्यकामाथि गोरखाका राजाले नेपाल उपत्यका विजय गरेसँगै टुट्यो । नेपालका नेवार ब्यापारीहरु त्यहाँ ब्यापार गर्न जान्थे, उनीहरुलाई तिब्बतमा विशेष सम्मान थियो । यससँगै वैबाहिक सम्बन्धहरु बने । यो ब्यापारिक सम्बन्ध भने पछिसम्म कुनै न कुनै रुपमा कायमै रह्यो ।

शाह काल (इस्वी १८औ शताब्दीदेखि)ः नेपालमा शाह काल शुरुभएदेखि नेपाल तिब्बत सम्बन्ध सौहार्द रहेन, नेपालका राजाहरुले सम्बन्धको महत्व भन्दा पनि फाइदा र अतिक्रमण रोजे र पछि विभिन्न चरणका युद्धहरुमा अन्त भयो । नेपाल र तिब्बत बिच पहिलो युद्ध सन् १७८८–१७८९मा भयो, दोश्रो युद्ध सन् १७९१–१९७२मा भयो अनि तेश्रो युद्ध सन् १८५५–१८५६मा भयो ।

चीनले तिब्बतमाथि सन् १९५०मा अधिपत्य जमाएपछि नेपालको सम्बन्ध सिधै चीन सरकारसँग हुने भयो । सन् १९६०मा नेपाल चीन सीमा सम्झौत भए पछि नेपाल सरकारले अहिले “एक चीन नीति”लाई अँगालेको छ । तथापि नेपालले करिब १२ हजार देखि २० हजारसम्म तिब्बती शरणार्थीलाई बासस्थान भने दिएको छ ।

तिब्बतमा बुद्ध धर्मको प्रवेश
बोन धर्म तिब्बतको आदिवासी धर्म मौलिक हो, जसको उत्पत्ति बुद्ध धर्मभन्दा पहिले भएको मानिन्छ । सयौं वा हजारौं वर्षदेखि यहाँको धर्म संस्कृति र परम्परा बनेको यो धर्मको आफ्नै महत्व छ । पछि यहाँ बुद्ध धर्मले प्रवेश पाएपछि पनि तिब्बतीहरुमा बोन धर्मप्रतिको मानिसहरुको लगाव यति गहिरो थियो कि यहाँ बुद्ध धर्मको प्रचार गर्नेहरुले बुद्ध धर्म र बोन धर्मलाई मिश्रण गरेर मात्र यहाँको समाजमा फैलाउन सक्यो । बुद्ध धर्मसँग मिसिएर बोन धर्म पछि आफ्नै किसिमले विकास हुँदै गयो ।

प्रारम्भिक युग ः तिब्बतमा धेरै पहिले नै बुद्ध धर्मले प्रवेश पाएको थियो । यो सम्भवतः इसाको पहिलो शताब्दीतिर नै रेशम मार्ग भएर त्यहाँ पुगेको हुनुपर्छ । तेश्रो शताब्दीमा भारतमा सम्राट अशोकले दक्षिण एशिया भरी बुद्ध धर्म फैलाइरहेको बेलामा यसको लहर तिब्बतसम्म आइपुगेको पनि अनुमान गरिन्छ । यसबेला तिब्बतको उत्तर पश्चिममा अवस्थित झाङझुङ राज्यमा तिब्बती बुद्ध धर्मले प्रभाव पारेको देखिन्छ ।

सङचेन गम्पोको योगदान ः तिब्बतमा बुद्ध धर्म फैलिनुमा नेपालकी विभुति भनेर चिनिएकी भृकुटीको योगदान स्मरणीय मानिन्छ । ७तौं शताब्दीका तिब्बती राजा सङचेन गम्पो (सन् ६१८–६४९)को विवाह नेपालको लिच्छवी वंशकी राजकुमारी भृकुटीसँग भएको थियो र उनले नेपालबाट बुद्धको मूर्ति तथा नेवार कलाकारहरु लिएर गएकी थिइन् । उनैको मिहेनतबाट तिब्बतमा बुद्ध धर्मको प्रचार भएको थियोे । त्यसैकारण त्यहाँ भृकुटीलाई हरित ताराको रुपमा पूजा गर्ने चलन छ ।अर्को तर्फ उनै राजाको विवाह चीनियाँ राजकुमारी वेनचेङसँग पनि भएको थियो र उनले तिब्बतमा बुद्ध धर्म लिएर गइन् भन्ने मान्यता पनि छ । जे होस् यिनको पालादेखि तिब्बतमा बुद्ध धर्मको प्रचार बढ्यो र यसैकारणले पछि यिनलाई बोधिसत्व अवलोकितेश्वरको रुपमा मान्न थाले ।

त्रिसोङ देत्सेनको योगदानः सङचेन गम्पो पछि करिब एक सय वर्षसम्म तिब्बतमा बुद्ध धर्मको संरक्षणको लागि खासै काम भएन तर त्यसपछि अर्को बुद्ध धर्मको संरक्षक राजा उदायो । राजा त्रिसोङ देत्सेन (सन् ७५५–७९७)ले यहाँ कमजोर हुन थालेको बुद्ध धर्मको संरक्षण गरे र यसलाई देशको राज्य धर्मको दर्जा दिए । उनले भारतबाट कहलिएका बौद्ध विद्वानहरुलाई झिकाएर यहाँ बुद्ध शिक्षाको ब्यापक प्रचार गरे । यसबेला तिब्बत आएका गुरुहरुमा पद्मसंभव तथा शान्तरक्षितहरुको नाम उल्लेखनीय छ । समयसँगै यहाँ महायान तथा वज्रयानको प्रचार तथा अभ्यास बढ्न थाल्यो ।

राजा राल्पाचेनको योगदान ः नवौं शताब्दीको सुरुवातमा राजा राल्पाचेन (सन् ८१५–८३८)को समयमा यहाँ बुद्ध धर्मको धेरै विकास भयो । यस बेला राजाको संरक्षणमा यहाँको बुद्ध धर्म फस्टाएको थियो । उनले त्यसबेला थुप्रै बौद्ध ग्रन्थहरूको संस्कृतबाट तिब्बतीमा अनुवाद गराएका थिए । यसबेला यहाँ समाजनमा बौद्धहरुको प्रभाव बढको थियो । पछि यी राजा राल्पाचेनलाई उसका भाइले हत्या गरिदिए र फेरि देशमा बुद्ध धर्मको पतन शुरु भयो ।
राजा लाङदार्माको दमनः नवौं शताब्दीको मध्यमा दाजुलाई हत्या गरेर राजा भएका उनका भाइ लाङदार्मा (सन् ८३८–८४२) बुद्ध धर्मका विरोधी भएर निक्ले । उनले बुद्ध धर्मप्रति शत्रु सरह व्यवहार गरे, गुम्बाहरु बन्द गराए अनि भिक्षु संस्थाहरूलाई पनि दमन गरे । उनको कालमा धेरै लामाहरूलाई चिवर फुकाल्न बाध्य पारिएको थियो, र बौद्ध अभ्यासहरूमा पनि रोक लगाएको थियो । त्यसकारण उनको शासन काललाई तिब्बती बुद्ध धर्मको लागि “अन्धकारको युग“ जस्तै भयो । त्यसपछि तिब्बतको साम्राज्य नै टुक्रा टुक्रा भएर गयो ।
दोश्रो चरणको विस्तारः १०औ शताब्दीको अन्ततिर तिब्बतमा पुनः बुद्ध धर्मको विकास हुन थाल्यो । यसबेला यहाँको धार्मिक वातावरण अलि सकारात्मक हुन थालेदेखि विदेशबाट उच्च तहका गुरुहरु आएर बुद्ध धर्मको शिक्षा दिन आए । ती मध्ये एक प्रमुख गुरुको नाम हो अतिशा (सन् ९८२–१०५४)।

अनुवाद र भिक्षुसंख्यामा वृद्धिः यस अवधिमा भारत लगायतका देशहरुबाट ल्याइएका बौद्ध ग्रन्थहरूको तिब्बतीभाषामा व्यापक अनुवाद गर्ने काम भयो । यसैको फलस्वरुप अहिले तिब्बतमा विशाल बौद्ध साहित्यको भण्डार रहेको छ । त्यस्तै किसिमले रिन्चेन जाङ्पो जस्ता व्यक्तित्वहरूले यहाँ नयाँ गुम्बाहरुको निर्माण गर्ने लहर नै चलाए र लामा बन्नेहरुको संख्यामा पनि ठुलो वृद्धि भयो । यहाँ शाक्य तथा निङ्मा सम्प्रदायहरुको विकास पनि यसै समयमा भएको थियो ।

१३औ शताब्दीमा यहाँ विस्तारै मंगोल साम्राज्यको प्रभाव बढ्नथाल्यो । यसबेला यहाँ शाक्य पण्डित तथा फाग्पा नामका विद्वानहरुले यहाँको बौद्ध समाजलाई धेरै प्रभाव पार्यो ।
विभिन्न निकायहरुको विकास ः १३औदेखि १७औ शताब्दीमा तिब्बतमा बुद्ध धर्मको ब्यापक प्रचार भयो र यसका साथै यहाँकौ बुद्ध धर्ममा विविधता पनि थपियो । यसै बेला यहाँ विभिन्न निकायहरुको उदय र विकास भयो । काग्यु, शाक्य तथा गेलुग निकायहरुको विकास यसै बेला भएको थियो । तर अर्कोतिर यसै बेलादेखि तिब्बतका बौद्धहरु आआफ्नो निकायप्रति यति कट्टर हुन थाले कि एक निकायका बौद्धहरु अर्कोनिकाय प्रति द्वेष राख्न थाले र असहिष्णु भएर निस्के । यसको फलस्वरुप समाजमा बौद्ध बौद्धहरु बिच वैमनुष्यता बढ्यो ।
दलाइ लामाको सिद्धान्त र विकास ः दलाइको परम्पराको शुरुवात १६औ शताब्दीमा मात्र भएको देखिन्छ । यसबेला गेलुग सम्प्रदायका बौद्धहरुको दलाइ लामाको प्रचलन ल्याए । यो यहाँको गेलुग निकायका बौद्धहरुका लागि प्रमुख धार्मिक गुरु जस्तो पद थियो । यसका लागि मंगोल नेता अल्तान खान ल्याएर उसको हातबाट सोनाम ग्यात्सो (इस्वी १५४३–१६८८)लाई दिलाएको थियो । तर यससँगै बिस्तारै दलाई लामाको पदवीमा राजनीतिकरण हुन थाल्यो । ५औं दलाई लामा ङावाङ लोबसाङ त्यात्सो (इस्वी १६१७–१६८२)ले मंगोल साम्राज्यको साथ लिएर आफ्नो राजनीतिक शक्ति बलियो पारे । उनले पोताला दरवार निर्माण गराएर तिब्बतमा गेलुगको प्रभुत्व देखाउन खोजे । यसरी हेर्दा १७औं देखि २०औ शताब्दीको तिब्बत भनेको दलाई लामाको अधिपत्यको समय बन्यो ।

१८औं शताब्दीमा, चीनको छिङ राजवंशले तिब्बतमा प्रभाव पारेको थियो । यो प्रभाव कायम राख्न चीनले दलाई लामाहरूलाई आध्यात्मिक नेताको रूपमा मान्यता दियो र यसको बदलामा चीनले तिब्बतमाथि नियन्त्रण बढायो ।

१९औं शताब्दीसम्म तिब्बतको धार्मिक सांस्कृतिक अवस्था
१७ औं शताब्दीदेखि तिब्बतको राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक संरचनामा तिब्बती बौद्ध धर्मको प्रभुत्व बढेको अवस्था थियो । चीनियाँ कब्जा हुनु भन्दा अथवा सन् १९५० भन्दा अघि तिब्बत एक धर्मतन्त्रको रूपमा सञ्चालित थियो, यहाँको राजनीति, आर्थिक, सामाजिक अवस्था त्यहाँको बुद्ध धर्मको आधारमा हुन्थ्यो, यो धर्म नै यहाँको सरकार, समाज, र व्यक्तिगत जीवनको केन्द्रीय स्तम्भ थियो ।

देशको सरकार गेलुग निकायका लामाहरुको नियन्त्रणमा थियो । यहाँ दलाई लामा देशको आध्यात्मिक र राजनीतिक राज्य प्रमुख थिए । त्यहाँका लामा तथा आनीहरुका गुम्बाहरु केवल पूजा र धर्म शिक्षाका केन्द्रहरू मात्र थिएनन्, तिनीहरू बास्तवमा देशका प्रमुख आर्थिक र राजनीतिक संस्थाहरू थिए । देशको ठूलो भूभाग उनीहरुको स्वामित्वमा थियो भने जनतामा पनि उनीहरूको प्रभाव थियो । धर्मको लागि अनि राजनीतिक शक्ति प्राप्त गर्नका लागि पनि मानिसहरु लामा बन्थे । सर्वसाधारण जनताको दैनिक जीवन धार्मिक अभ्याससँग गाँसिएको थियो । उनीहरुको जीवन नै मन्त्र पाठ गर्ने, माने घुमाउने, दण्डवत गर्ने, घरमा धार्मिक झण्डा फहराउने अनि पोताला दरवारको तीर्थयात्रा गर्नेमा सीमित थियो ।

अर्को दृष्टिकोणबाट हेर्दा यसबेलाको तिब्बतमा धार्मिक शोषणको गम्भीर समस्या थियो । यो शोषण मुख्य रूपमा बौद्ध गुम्बाहरु र लामाहरूको प्रभुत्वमा आधारित थियो, जसलाई इतिहासकारहरूले धार्मिक सामन्ती दासप्रथा भनेका छन् ।

त्यसबेलाको समाज तीन तहमा विभाजित थियो — देशको कुल जनसंख्यको ५देखि १० प्रतिशत मानिस उच्च तहका लामा थिए र उनीहरूले देशको ९० प्रतिशत भन्दा बढी जमिन र स्रोत नियन्त्रण गरेर राखेका थिए । अरु सामन्ती मालिकहरू अथवा अभिजात वर्गले गुम्बा तथा उच्च तहका लामाहरूसँग मिलेर शोषण गर्थे । अर्कोतिर किसान वा दासहरू देशको जनसंख्याको ८० देखि ९० प्रतिशत थिए तर उनीहरू गुम्बा र मालिकका लागि अनिवार्य कर तिर्न बाध्य थिए । त्यसकारण बुद्ध शिक्षाले सिँचित देश भएर पनि धनी झन् धनी र गरिब झन् गरिब हुँदै गइरहेका थिए ।

यहाँसम्म कि किसानले उत्पादनको ५०–७५ प्रतिशत आम्दानी गुम्बाहरु र उच्च तहका लामाहरुलाई धार्मिक कर भनेर दिनुपथ्र्याे । यस बाहेक त्यहाँ उलाग प्रथा चलेको थियो जस अनुसार प्रत्येक परिवारले वर्षमा १००–२०० दिन गुम्बाका लागि निःशुल्क श्रम गर्नुपथ्यो । अझ गुम्बाहरूले गरिब किसानहरुलाई ऋण दिँदा भारी ब्याज लिन्थे, जसले किसानहरूलाई ऋणको दास बनाउँथ्यो । लामाहरु भगवान बुद्धको शिक्षाले देश चलाउने भन्थे तर त्यहाँ गलती अपराध गर्ने जनतालाई अमानवीय शारीरिक यातना दिने जस्तो दण्ड दिन्थे ।
संसार भरी शिक्षाको महत्व फैलिसक्दा पनि तिब्बतमा शिक्षा र स्वतन्त्रता थिएन । त्यसबेला त्यहाँका ९५ जनता जनता अशिक्षित थिए । उनीहरुले बाहिरको संसारको बारेमा केही जानकारी पाउँदैनथे । शिक्षाको नामा गुम्बा गएर धार्मिक ग्रन्थ पाठ गर्न मात्र सिकाइन्थ्यो । बच्चाहरूलाई गुम्बामा बलपूर्वक लामा बनाइन्थ्यो । उच्च तहका लामाहरूले “धार्मिक विवाह“ को नाममा बहुपत्नी राख्न पाउँथे ।

चीनियाँ कब्जा पछिको तिब्बतको बुद्ध धर्म
सत्यको दुइटा पाटा छन् — चीनले कब्जा गर्नु अघि तिब्बतमा धर्मको नाममा अत्याचार भइरहेको एउटा पाटो हो भने चीनले तिब्बतले कब्जा गरेपछि यहाँ बौद्ध सम्पदामाथि गरिएको विनाश अर्को पाटो हो ।

सन् १९५०मा चीनले तिब्बत कब्जा गर्यो (वा शान्तिपूर्ण स्वतन्त्रता दियो) । त्यस पछिको ९ वर्ष पछि १९५९मा ल्हासामा विद्रोह गरे । यो दबाउने क्रममा करिब १,००० गुम्बाहरू क्षतिग्रस्त भए । ल्हासा विद्रोह पछि, नोर्बुलिङका र जोखाङ मन्दिरमा गोलाबारी गर्यो । यसबेला यहाँ मध्य तिब्बतमा सयौं गुम्बाहरू तोडफोड गरिए, भित्तेचित्रहरू विकृत गरिए, मूर्तिहरू फुटाइए ।

तिब्बतमा चीनियाँ साम्यवादी सिद्धान्त अनुसार सांस्कृतिक क्रान्ति (१९६६–१९७६) को समयमा यहाँ नयाँ नियमहरु लागु गरे, भूमिसुधार गरे, सामन्ती प्रथा अन्त गरे अनि बुद्ध धर्मलाई निषेध जस्तै गरे, यहाँका जनताले गर्दै आएको बौद्ध अभ्यासहरू दबाइए अनि यहाँका हजारौं बौद्ध गुम्बाहरु ध्वस्त पारे ।

यस बेला मात्रै करिब ६,००० गुम्बा र मन्दिरहरू नष्ट गरिए । कतिपय गुम्बाहरू अन्न भण्डार, ब्यारेक वा विद्यालयहरूको रुपमा प्रयोग गरिए । यो समयमा यति सम्म गरियो कि गोली बारुद बनाउनका लागि मूर्तिहरू पगालिएका थिए अनि धर्मग्रन्थहरू इन्धनको रूपमा जलाइएका थिए । यस बाहेक पनि अरु हजारौं टन सुन तथा चाँदीका बौद्ध देवी देवताका मूर्तिहरू पगालिए अझ लाखौं पाण्डुलिपिहरू जलाइए वा धुलो बनाइए ।

यसका साथै त्यसबेला लामा, आनीहरुमाथि उत्पीडन कार्य समेत भएको थियो । त्यसबेला हजारौं लामा आनीहरुलाई विवाह गर्न बाध्य पारिएको थियो । दशौं हजार लामाहरूलाई कैद गरियो । ती मध्ये धेरैको श्रम शिविरमा मृत्यु पनि भयो ।

यस्ता समाचार विश्वभरी फैलिए र यसको विश्वब्यापी निन्दा भयो । चीनको कम्युनिष्ट सरकार अलिकति भएपनि लचिलो हुन थाल्यो । सन् १९७९ पछि राष्ट प्रमुख डेङ सियाओपिङको उदारीकरणले केही गुम्बाहरुको पुनर्निर्माणलाई अनुमति दियो । यसबेला यहाँका अमुल्य बौद्ध सम्पदा मध्ये धेरैको आंशिक पुनरुत्थान भएको थियो । सन् १९८५ सम्ममा २०० मठहरू पुनः खोलिए तर तिनीहरु सरकारको नियन्त्रणमा थिए ।

दलाई लामाको निर्वासन र विश्वव्यापी बुद्ध धर्मको प्रसारः भनिन्छ, यदि चीनले तिब्बतमाथि कब्जा नगरेको भए र दलाई लामा निर्वासनमा नगएको भए आज विश्वमा बुद्ध धर्म यसरी फैलिने थिएन । एकातिर चीनले तिब्बतमा अधिपत्य जमाएको कारणले यसमा विश्वको नजर पर्यो । अनि निर्वासनमा गएका दलाई लामामाथि पश्चिमी देशहरुको सहानूभुति बढ्यो ।
आफ्नै देशका नवजागृत बौद्धहरु प्रति सकारात्मक हुन नसकेको भारत सरकारले दलाई लामालाई शरण दियो मात्र होइन त्यहाँ धर्मशालामा दलाई लामाको निर्वासन सरकार स्थापना गर्न समेत अनुमति दियो । यसैको सहयोगमा दलाई लामाले त्यहाँ र र अन्य देशमा बसाइँ सराइ गरेका तिब्बतीहरु बिच बौद्ध संस्कृति संरक्षण गर्न काम गरे । उनले विश्वभरी भ्रमण पश्चिममा बुद्ध शिक्षा फैलाए र उनको प्रेरणामा विश्वव्यापी रूपमा बुद्ध धर्मका केन्द्रहरू स्थापना गरिए ।

तिब्बतको विश्वव्यापी प्रभावः आजको विश्वमा तिब्बत भन्नाले तिब्बती बुद्ध धर्मको पर्यायवाची नाम जस्तै गरी बुझिन्छ । चीनमा भएको राजनीति परिवर्तनले गर्दा विश्वले तिब्बत बुझ्न खोजे, उनीहरुले त्यहाँ बुद्ध धर्म पाए, यसलाई हिराको खानी सरह स्वीकार गरे । अनि यस अद्वितीय बुद्ध धर्मको संरक्षण गरेर राखेको स्थलको रुपमा उनीहरुले तिब्बतलाई आदर र सत्कार गरे । उनीहरुले तिब्बतलाई मान्नुको कारण यहाँको धर्म नै हो ।

समकालीन तिब्बतमा तिब्बती बौद्ध धर्मको अवस्था
गत केही सय वर्षमा तिब्बती बौद्ध धर्मले थुप्रै धार्मिक, सामाजिक तथा राजनीतिक उतारचढाव भोगिसक्यो । अहिलेको अवस्थामा तिब्बतमा बुद्ध धर्मको र त्यहाँका बौद्धहरुको जनजीवन कस्तो छ भन्ने खुलदुली धेरैलाई छ ।

समयको अन्तरालसँगै चीनमा खुलापन आयो, त्यहाँको साम्यवाद पहिले जस्तो कट्टर रहेन । अनि विश्वमा बुद्ध धर्म फैलिन थालेको, विश्वको ध्यान चीनमा आकर्षित हुन थालेको अनि यहाँका सम्पदाहरुको पर्यटकीय महत्व समेत देखिन थालेकोले चीनको तिब्बतका बौद्ध स्मारकरुको प्रतिको नीति र दृष्टिकोण सकारात्मक हुँदै गयो । त्यसैले १९८०को दशकदेखि, चीन सरकारले तिब्बतमा भएको बुद्ध धर्मको पुनरुत्थानमा सहयोगी भूमिका निभाएको छ । यस अन्तर्गत यहाँका थुप्रै महत्वपूर्ण ऐतिहासिक बौद्ध गुम्बाहरुको पुनर्निर्माण एवं जीर्णोद्धार गरिएका छन् ।

आज तिब्बती बुद्ध धर्म यहाँका तिब्बतीहरूका लागि आध्यात्मिक र सांस्कृतिक आधारशिला बनेको छ, जुन तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र र वरपरका तिब्बती क्षेत्रहरू, जस्तौ छिङहाई, सिचुआन, गान्सु र युनान प्रान्तहरूमा अनुमानित ९१ प्रतिशत जनसंख्याले अभ्यास गर्छन् । विभिन्न श्रोतका रिपोर्टहरूमा आधारित भएर भन्नु पर्दा अहिले २०२५ सम्म तिब्बत स्वशाशित क्षेत्रमा लगभग १,७०० आधिकारिक रूपमा दर्ता भएका गुम्बाहरू छन्, जसमा लगभग ४६,००० लामाहरु बस्छन् ।

यहाँको सामाजिक वातावरण बाहिरबाट हेर्दा बौद्ध देखिन्छ । हरेक स्थानमा झण्डा, मणि ढुङ्गा, र घरमा बुद्धको मूर्ति भएको प्रार्थनास्थल हुन्छ । तर सार्वजनिक प्रदर्शनमा भने सरकारी नियन्त्रण कडा छ । यहाँ लोसार (तिब्बती नयाँ वर्ष) जस्ता चाडपर्वहरूलाई अनुमति छ तर यस्तो बेलामा भारी मात्रामा प्रहरी गरिएको हुन्छ ।

१९८० को दशकदेखि सीमित पुनरुत्थानको बावजुद, धर्मलाई चीन सरकार वा चीनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीले एक किसिमले नियन्त्रण गरेर राखेको छ । यहाँ लामाहरुको जीवनचर्या तथा उनीहरुले दिने शिक्षाको अनुगमन भइरहन्छ । तिब्बती पहिचान र दलाई लामा जस्ता व्यक्तित्वहरूप्रतिको श्रद्धालाई निरुत्साही गर्ने सरकाको नीति नै हो जस्तो देखिन्छ ।

२०२५ को सुरुमा सिचुआनमा सयौं भिक्षुहरूलाई ऐतिहासिक मठहरूलाई खतरामा पार्ने बाँधको विरोध गरेको आरोपमा गिरफ्तार गरिएको थियो । र हालै अक्टोबर २०२५मा चिनियाँ अधिकारीहरूले गान्सु प्रान्तको लाब्राङ ताशी खिइल गुम्बामा छापा मारेका थिए ।

यसप्रकारको अवस्थालाई पश्चिमी विश्वले धार्मिक स्वतन्त्रताका हनन भनेर आलोचना गरिरहेको पाइन्छ ।

तिब्बतबाट नेपाली बौद्धहरुले सिक्नु पर्ने पाठ

तिब्बत चीनको कब्जामा गयो । यस ऐतिहासिक घटनाबाट नेपालले केही पाठ सिक्नु पर्ने देखिन्छ । पहिलो त तिब्बतमा विश्वलाई नै चकित पर्ने गरी आफ्नो मौलिकता सहितको बुद्ध धर्मको विकास भयो । यो कुरा आफ्नै देशमा बुद्ध जन्मेर पनि ९ प्रतिशत भन्दा कम जनताले मात्र बुद्ध धर्म मान्ने नेपालले सिक्नु पर्ने थियो । दोश्रो तिब्बत धर्मको आधारमा शासन गर्ने देश थियो तर यथार्थमा त्यहाँ बुद्ध धर्मको खोल ओढेर सामन्तहरुले समाजमा अत्याचार पनि गरिरहेको अवस्था थियो । शासन भोगमा मस्त भएर शासकहरुले देशको र छिमेकी देशको योजनामा ध्यान दिन सकेन । यस्तैमा चीनले तिब्बत कब्जा गर्यो र त्यहाँ केही विनाश अनि केही सुधार भयो । यसरी हेर्दा चीनले तिब्बत कब्जा गर्नुमा र त्यहाँका सामान्य जनताले विरोध नगर्नुको पछाडि त्यहाँका धार्मिक सामन्तवादीहरु नै जिम्मेवार जस्तो देखिन्छ ।

नेपालमा पनि केही हिन्दुहरु देशलाई फेरि हिन्दु राज्य बनाउने योजनामा सक्रिय छन् । तिब्बतबाट हामीले सिक्नु पर्ने यही हो कि जुनसुकै धर्मको आडमा पनि राज्य व्यवस्था सञ्चालन हुन थालेदेखि त्यस धर्मका ठेकेदारहरुले समाजलाई त्यही धर्मको नाम दिएर शोषण र अत्याचार गर्नेछन् अनि अरु धर्म मान्नेहरुलाई शत्रुको नजरले हेर्ने छन् । यसले अन्ततोगत्वाः जनताहरु नै मारमा पर्ने हो । त्यसकारण हामी नेपालीहरु पनि एकातिर इतिहासको कुरामा गर्व मात्र नगरेर वर्तमान यथार्थका बारेमा सचेत हुन् जरुरी छ भने अर्कोतिर देशका सबै धर्महरु बराबर हुन् भन्ने धार्मिक विविधता र समानतालाई बल दिने खालको राजनीतिक व्यवस्थालाई मजबुत बनाउन जरुरी छ ।

Buddhism in Tibet

फोटोहरु विभिन्न वेभसाइटहरुबाट साभार गरिएका हुन्

तिब्बतमा बुद्ध धर्म https://medium.com/p/1a6727fdfa94 <https://bit.ly/4iLQe1x

भारतको लद्दाखमा बुद्ध धर्मको संरक्षण र चुनौतिहरु

 

राजेन मानन्धर

भारतको सबैभन्दा उत्तरमा पर्ने पहाडी राज्य विभिन्न पक्षबाट विवादको घेरामा छ । राजनीतिक रुपमा हेर्दा पनि यो क्षेत्रमाथि चीन, पाकिस्तान अनि भारतको दाबी छ । यी सबैको बाबजुद यहाँ एउटा कुरा निर्विवाद छ, त्यो हो यहाँको बुद्ध धर्म । तर हालसालै यहाँ भएको विरोध प्रदर्शनले यहाँका आदिबासीहरु धेरै कुरामा केन्द्रीय सरकारसँग सन्तुष्ट छैनन् भन्ने कुरा खुलाएको छ ।

भारतको नक्सामा सबैभन्दा उत्तरमा पर्ने टोपी जस्तो भाग लद्दाख हो । यसको उत्तरमा काराकोरम पर्वतश्रृंखलाको सियाचिन ग्लेशियरदेखि दक्षिणमा मुख्य ग्रेट हिमालयसम्म फैलिएको छ । यो अहिले भारतद्वारा प्रशासित केन्द्र शासित क्षेत्र हो र यो ठूलो कश्मीर क्षेत्रको पूर्वी भाग हो । यसकोे पूर्वमा चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र, दक्षिणमा भारतको हिमाञ्चल प्रदेश, पश्चिममा भारत–प्रशासित केन्द्र शासित प्रदेश जम्मू र कश्मीर र पाकिस्तान–प्रशासित गिलगिट–बाल्टिस्तान दुवै र उत्तरमा काराकोरम दर्रा पारी सिनजियाङको दक्षिणपश्चिम कुना अवस्थित छ ।

लद्दाखमा भेटिएका केही ढुंगा खोपिएका अवशेषहरुको आधारमा यहाँ निओलिथिक युग अर्थात् लगभग १२ हजार वर्ष अगाडिदेखि मानव बसोबास थियो भन्ने पुरातत्वविद्हरुले भनेका छन् । लगभग इसाको पहिलो शताब्दीदेखि यो कुशान साम्राज्यको भाग थियो ।

दोश्रो शताब्दीदेखि पश्चिमी लद्दाखमा काश्मीरबाट बुद्ध धर्मले प्रवेश पाएको देखिन्छ । सातौ शताब्दीका बौद्ध यात्री शुआनजाङले पनि यस क्षेत्रको वर्णन आफ्नो यात्रा वृतान्तमा गरेको पाइन्छ ।

सन् ८४२मा तिब्बती साम्राज्यको पतन पछि त्यहाँका एक अधिकारी न्यिमा–गोनले लद्दाखमा आएर स्वतन्त्र राजयको निर्माण गरेका थिए । यसबेला उनीसँग आएका तिब्बतीहरु यहाँ बसोबास गरेर बस्न थाले । सन् ९१२मा तुबोका अन्तिम राजा न्यिमा–मोनले ङारीमा आफ्नो राज्य बनाएको थियो । उसले आफ्नो मृत्यु अघि आफ्नो देश आफ्ना तीन जना छोराहरु बाँडिदिए भन्ने इतिहास छ, जुन नेपाल उपत्यकाका राजाले आफ्ना तीन जना छोराहरुलाई बाँडिदिए भन्ने इतिहाससँग मिल्दोजुल्दो छ ।

१३औं शताब्दीमा भारतवर्षका थुप्रै बौद्ध तथा हिन्दु केन्द्रहरुमाथि मुस्लिमहरुले कब्जा जमाउन थालेको थियो । यहाँ मुस्लिमहरुको बसाइँसराइँ त धेरै अगाडि नै विस्तारै हुँदै थियो । त्यसमा पनि सन् १३८२मा मीर सयेद अली हामदानी सबैभन्दा पहिला लद्दाख पुगे र त्यहाँ विभिन्न तरिकाले त्यहाँका जनतालाई इस्लामा धर्मान्तर गराए । पछि १५औ शताब्दीमा शामसुद्दीन इराकीले यो कामलाई निरन्तरता दिए । यसबेला भारतका अन्य राज्यमा जस्तै बुद्ध धर्म बिस्तारै लोप हुँदै गयो र यसको ठाउँमा मुस्लिमहरुले कब्जा जमाए । यसप्रकार १७औ शताब्दीसम्ममा मुस्लिमहरुले लद्दाखको ठुलो भाग आफ्नो कब्जामा लिए ।

यद्यपि यस्तो अवस्थामा पनि यहाँको बौद्ध क्षेत्रमा बुद्ध धर्मको संरक्षण गर्ने शासकहरुको अधिपत्य पनि कायम नै थियो । सन् १४७०मा बास्गोका राजा लाछेन बागानले लेह क्षेत्रका राजालाई धपाएर लद्दाखको एकिकरण गरे र नामग्याल वंशको स्थापना गरे । १७औ शताब्दीमा लद्दाखका राजाहरु एकातिर तिब्बततिर आफ्नो राज्य विस्तार गर्न हिँडे भने अर्कोतिर मुगलहरु उनीहरुको देशका लागि खतरा बनेको थियो ।

लद्दाखका बहुसंख्यक जनता बौद्ध भएर पनि लगभग १५औं शताब्दीदेखि नै यहाँका शासकहरु क्रमशः मुस्लिमहरुको प्रभावमा पर्दै गएको देखिन्छ । यसबेलादेखि यहाँ मुस्लिमहरुको आप्रबासन शुरु भैसकेको थियो । काश्मीरी तथा बेल्टीका मुस्लिम ब्यापारीहरु यहाँका शहरुहरुमा समुदाय बनाएर बस्न थाले अनि सैनिक हमला नै नगरीकन विबाह गरेर, ब्यापार गरेर तथा अन्य कुटनीतिक चाल चलेर यहाँको राज्य सत्तमा उनीहरुले नियन्त्रण गर्न थाले ।

सन्१५९५देखि १६१६सम्म शासन गरेका राजा जामयाङ नामग्याललाई बालिस्तानका मुस्लिम शासक अलि शेरखान अन्चनले हराए र उसलाई आफ्नी छोरी गयाल खातुनसँग बिहे गर्न बाध्य बनायो । उसले आफ्नो साथमा ठुलो संख्यामा प्रभावशाली मुस्लिमहरु दरवारमा ल्याए अनि आफ्नो सन्तान पनि मुस्लिम वातावरणमा हुर्काए । यस प्रकार बौद्ध देश लद्दाखमा मुस्लिमहरुको प्रभाव बढदै गयो ।

सन् १९४७ देखि भारत र पाकिस्तान र १९५९ देखि भारत र चीन बीच विवादको विषय बनेको छ । १९६० को दशकमा चीनमा राजनीतिक परिवर्तन पछि तिब्बत र लद्दाख बीचको सिमाना बन्द गरेपछि यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार घट्यो । अर्को तिर अहिले १९७४ देखि भारतले लद्दाखलाई पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा विकास गर्दै छ ।

लद्दाखमा मानिने धर्महरु
कुनै बेलामा लद्दाख भनेको भारतदेखि तिब्बतसम्म प्रख्यात विशाल बुद्ध धर्मको केन्द्र थियो । यहाँ टाढा टाढादेखि बुद्ध धर्मका अध्येताहरु यहाँ संकलन गरिएका ग्रन्थहरु पढ्न र यहाँका गुरुहरुसँग बसेर अध्ययन गर्न आउँथे । तर कालान्तरमा यहाँ अन्य धर्मको प्रवेशसँगै यहाँको बौद्धहरु अल्पमतमा पर्दै गए । हालको अवस्थामा यस क्षेत्रका मुख्य धार्मिक समूहहरू भन्नाले मुस्लिम, बौद्ध, हिन्दु आदि आउँछ । यसमध्ये यहाँ मुस्लिम (मुख्यतया शिया)हरु ४६% छन्, बौद्ध (मुख्यतया तिब्बती बौद्ध)हरु ४०% छन् । त्यसपछि यहाँ हिन्दूहरु १२% तथा बाँकी २% अन्य धर्मावलम्बीहरु छन् ।

लद्दाखमा बुद्ध धर्मको इतिहास
लद्दाखमा बौद्ध धर्मको इतिहास प्राचिन, समृद्ध र जटिल छ । यहाँको बुद्ध धर्म यस क्षेत्रको राजनीतिक र सांस्कृतिक विकाससँग पनि गाँसिएको छ । यहाँको भूराजनीतिक अवस्थितिले यहाँ विभिन्न क्षेत्रका मानिसहरु आएर बस्ने केन्द्र पनि बन्यो । यसैकारणले पनि यहाँ अन्तर साँस्कृतिक क्रियाकलाप धेरै पहिलेदेखि हुने गर्दथ्यो भन्न सकिन्छ । यसमा मुख्यतया कश्मीरबाट र पछि तिब्बतबाट आएका लहरहरुले यहाँ दूरगामी प्रभाव पारे । र यसप्रकार यहाँ तिब्बती बुद्ध धर्मले जरा गाडे ।

कश्मीरको प्रभाव (१–१०औं शताब्दी)ः
सम्राट अशोकको धर्मदूतहरु लद्दाख पुगे भन्ने कसैकसैले अनुमान गरेतापनि यसको कुनै ऐतिहासिक प्रमाण भेटिँदैन । श्रीलंकादेखि ग्रीससम्म पुगेका धर्मदूतहरु यहाँसम्म नआएपनि राजनैतिक वा सामाजिक कारणले अशोककै समयमा यहाँ बुद्ध धर्मले प्रवेश पाएको अनुमान मात्र गर्न सकिन्छ ।

लद्दाखमा बौद्ध धर्मको पहिलो किरण कुशाण साम्राज्यको समयमा अर्थात् पहिलो शताब्दी ईस्वीको आसपास प्रवेश पाएको थियो । यस समयमा कश्मीर बौद्ध शिक्षाको एक महत्वपूर्ण केन्द्र बनिसकेको थियो । अनि यस क्षेत्रबाट व्यापारीहरुको आवत जावत भइहने भएकोले यहाँ धर्म प्रचार सबैभन्दा पहिले उनै बौद्ध ब्यापारीहरु मार्फत भएको देखिन्छ । यस प्रकार धर्म र ब्यापार सँगसँगै फैलिँदै पश्चिमी लद्दाखमा बुद्ध धर्म बिस्तारै फैलियो । यो प्रारम्भिक चरणमा यहाँ चट्टानका बुट्टाहरुका अवशेषहरु र केही स्तूपहरूको अवशेष पाइएका छन् । यी अवशेषहरुमा कश्मीरी र गन्धार कला शैलीहरूको बलियो प्रभाव पाइन्छ । यसले यहाँ भारतीय वा कश्मीरी बुद्ध धर्मको प्रभाव परेको वा प्रसार भएको प्रमाण दिन्छ । यसबाट पनि यहाँ बुद्ध धर्मको प्रवेश काश्मीर मार्फत भएको भन्ने प्रमाणित हुन्छ । यद्यपि, बौद्ध धर्मको यो प्रारम्भिक लहरले पूर्ण रूपमा जरा गाडेन र कुशाण साम्राज्यको पतनसँगै यसको प्रभाव घट्यो ।

हुयेनसाङले देखेको लद्दाख
७ औं शताब्दीका चिनियाँ बौद्ध तीर्थयात्री सुआनजाङ (हुयेनसाङ) ले आफ्नो यात्रावर्णनमा लद्दाख क्षेत्रको वर्णन गरेको पाइन्छ । भारतवर्षका विभिन्न बौद्ध शहर र बस्तीहरुको भ्रमण गरेर त्यहाँको वर्णन गर्ने क्रममा उनले लद्दाखको उल्लेख गरेबाट यो ठाउँ यसबेलासम्म एक उल्लेखनीय बौद्ध केन्द्र थियो भन्ने प्रमाणित गर्दछ । उनले यसलाई मो–लो–सो (मलासा वा मारसा) नामले उल्लेख गरेका थिए । यस नामलाई इतिहासकारहरूले लद्दाखको लागि एक प्राचीन नाम भनेर पहिचान गरेका छन् । यसले यो स्पष्ट पार्दछ कि त्यस समयमा लद्दाख एक महत्वपूर्ण बौद्ध क्षेत्र थियो । उनकोे विवरणले ७ औं शताब्दीको समयमा यहाँको सांस्कृतिक र धार्मिक समाजको परिदृश्य प्रस्तुत गर्दछ ।

तिब्बतको प्रभाव (१०औं शताब्दी पछि)
१०औ शताब्दीको समयमा तिब्बतमा त्यहाँको साम्राज्यको पतन भएको अवस्था थियो । यसबेलाको तिब्बती शाही परिवारका वंशज न्यमा–गोन पश्चिमी तिब्बतमा भागे र लद्दाख नजिकै बसेर लद्दाख समेतलाई समावेश गरी नयाँ राज्य स्थापना गरे । लद्दाखको बुद्ध धर्मको इतिहासमा यसलाई दोस्रो विकास भन्न सकिन्छ । यो भनेको तिब्बती सांस्कृतिक क्षेत्रमा एक प्रमुख पुनरुत्थान आन्दोलन पनि हो । अनि यसैबेलादेखि लद्दाखको बुद्ध धर्ममा तिब्बती बुद्ध धर्मको प्रत्यक्ष प्रभाव देखिन थाल्यो ।

यसबेलादेखि लद्दाखका शासकहरुले बुद्ध धर्मको संरक्षण गर्न थाले । राजा ल्हाचेन पाल्गीगोन जस्ता नयाँ शासकहरूले यहाँ सक्रिय रूपमा बौद्ध धर्मको प्रचार गरे अनि को लागि भारत र कश्मीरतिरबाट समेत यहाँ धार्मिक ग्रन्थहरू र विद्वानहरू झिकाइए । यहाँका धेरै प्राचीन गुम्बाहरूको निर्माण यसै समयमा बनेका थिए । जुनबेला नजिकैको काश्मीरमा बुद्ध धर्म लोप हुँदै थियो, त्यसबेलामा समेत लद्दाखमा भने बुद्ध धर्मको विकासनै भइरहेको देखिन्छ।

नामग्याल राजवंशबाट बुद्ध धर्मको संरक्षण (१५औं शताब्दी)
१५ औं शताब्दीमा नामग्याल राजवंशको उदयसँगै लद्दाखमा बुद्ध धर्मको विकास तथा संरक्षणको सबैभन्दा महत्वपूर्ण अवधि सुरु भयो । नामग्याल राजाहरू बौद्ध धर्मावलम्बी थिए र उनीहरूको शासनकाल लद्दाखमा बुद्ध धर्मको लागि स्वर्ण युग मानिन्छ । उनीहरुले पहिलेदेखि विकास हुँदै आएको बुद्ध धर्मलाई अझ बढी सम्मान र संरक्षण दिएर यहाँको बौद्ध समाजलाई उच्च तहमा पुर्याए । राजा सेन्गे नामग्याल (सन् १६१६–१६४२) विशेष गरी तिब्बती बुद्ध धर्मको ड्रुकपा काग्यु निकायका संरक्षक थिए। एनको प्रायोजन अथवा अभिभावकत्वले गर्दा लद्दाखका धेरै महत्वपूर्ण र प्रसिद्ध गुम्बाहरूको निर्माण भयो । यसले आजपनि लद्दाखको उन्नत बुद्ध धर्मको गाथा गाइरहेका छन् ।

यसबेलाका शासकहरूले छात्रवृत्ति दिएर यहाँका लामाहरूलाई उच्च शिक्षाको लागि मध्य तिब्बतमा पठाए जसको कारणले यहाँका बौद्ध अध्ययन केन्द्रहरुमा अझ बढी सक्षम र विद्वान धर्मगुरुहरु भए । साथै यसले गर्दा लद्दाख र तिब्बत बिचको धार्मिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध पनि अझ बढी सुदृढ बन्यो । अर्कोतिर यहाँका गुम्बा प्रणालीहरु यहाँको सामाजिक र आर्थिक संरचनाका आधार समेत बने अनि यिनीहरुले यहाँका शिक्षा, कला र सामुदायिक जीवनमा समेत सकारात्मक प्रभाव पारे ।

आज लद्दाख भरी र विशेष गरी लेह जिल्लामा बुद्ध धर्म यहाँका आदिबासीहरुको प्रमुख धर्म बनेको छ र यो नै लद्दाखी पहिचानको केन्द्रबिन्दु बनेको छ । यी गुम्बाहरू यहाँका जनताका आध्यात्मिक अभ्यास र सांस्कृतिक संरक्षणका जीवन्त प्रमाणहरु हुन्, जसले बदलिँदो परिस्थितिमा पनि यहाँको गौरवमयी बौद्ध इतिहासको कथा सुनाइरहेको छ अनि आज विश्वभरका विभिन्न देशबाट आउने बौद्ध तीर्थयात्रीहरू र पर्यटकहरूलाई आकर्षित गरिरहेका छन् ।

११औ शताब्दीका काश्मीरका ठुला विद्वा रिन्चेन जाङ्पो लद्दाखमा आएर माने तथा गुम्बा बनाएको भन्ने प्रसंगले यो ठाउँले विभिन्न ठाउँका बौद्ध विद्वानहरुलाई बोलाएको अथवा यो उनीहरुको रुचीको स्थान थियो भन्ने संकेत पनि गर्दछ ।

१३औं शताब्दी भनेको दक्षिण एशिया नै इस्लामिक आक्रमणको युग थियो । भारतवर्षका बौद्ध तथा हिन्दु केन्द्रहरुमाथि मुस्लिमहरुले कब्जा जमाउन थालेको थियो । यस्तो बेलामा बुद्ध धर्ममा क्रमशः कमजोर बन्दै गएको लद्दाखले तिब्बतसँग सहयोग माग्नु स्वभाविक थियो । तर पनि यसबेला भारतका अन्य राज्यमा जस्तै बुद्ध धर्म बिस्तारै लोप हुँदै गयो र यसको ठाउँमा मुस्लिमहरुले कब्जा जमाए । यसप्रकार १७औ शताब्दीसम्मका मुस्लिमहरुले लद्दाखको बुद्ध धर्मलाई समाप्त नै पारेको अवस्था थियो । तर पनि यस्तो प्रतिकुल अवस्थामा पनि लद्दाखका बौद्धहरुले आफ्नो धर्म छोडेन, आफ्नो धार्मिक पहिचान बचाएर राखे । यो भने उदाहरणीय नै छ ।

अहिलेको अवस्थामा पनि यहाँ अन्य सरकारी बिदाका अतिरिक्त छोर्तुद दुचेन, लोसार, सागादावा आदि बौद्ध चाडहरुमा सार्वजनिक बिदा दिइन्छ ।

वर्तमान अवस्थामा यहाँ बौद्धहरु तथा मुस्लिमहरुको बाहुल्यता छ । उनीहरु सहअस्तित्वको धारणामा सँगसँगै आआफ्नो धार्मिक अभ्यास गरिरहेका छन् । यसबाहेक यहाँ बिस्तारै हिन्दुहरुको जनसंख्या पनि बढ्दै गइरहेको देखिन्छ ।

लद्दाखका प्रमुख गुम्बाहरु
लद्दाखको बुद्ध धर्मको एक छुटाउनै नहुने पक्ष भनेको यहाँका ऐतिहासिक अनि सुन्दर गुम्बाहरु हुन् । तिब्बती बुद्ध धर्मको प्रचलन भएको ठाउँमा गुम्बाहरु हुनु स्वभाविक हो तर यहाँ हरेक बस्तीमा साना ठुला गुम्बाहरु छन् । उच्च पहाडीभाग, विकट भौगोलिक अवस्था, असहज मौसम र आर्थिक अवस्था त्यति उन्नत नभएर पनि यहाँ भएका श्रोत साधानको सदुपयोग गरी गुम्बा बनाएर आफुलाई धर्ममा समाहित गराउनु नै लद्दाखी बौद्धहरुको विशेषता हो । यहाँ साना ठुला गरेर कुल १,००० भन्दा बढी गुम्बाहरू छन् जहाँ नियमित पूजा, ध्यान, शिक्षा र सांस्कृतिक संरक्षणको कार्यक्रम सयौं वर्षदेखि नियमित र अटुट रुपमा हुँदै आइरहेका छन् ।

यहाँका गुम्बाहरु पहाड वा चट्टानहरूमाथि बनाइएका छन् जसको निर्माण धेरैजसो ११ औं–१७ औं शताब्दीमा भएका थिए । यहाँका केही प्रमुख गुम्बाहरुको संक्षिप्त जानकारी तल दिइन्छ ।

हेमिस गुम्बा ः लद्दाखको प्रमुख गुम्बा हेसिम गुम्बा हो । यो यहाँको केन्द्र लेहबाट ४५ किलोमिटर दक्षिण पूर्वमा अवस्थित छ । यसको निर्माण ११औ शताब्दीमा भएको थियो र सन् १६७२मा राजा सेन्गे नामग्यालले फेरि बनाउन लगाएको थियो । यसलाई लद्दाखको सबैभन्दा विशाल र धनी गुम्बा भनिन्छ र यो द्रुक्पा निकायसँग सम्बन्धित छ । यहाँ पद्मसम्भव (गुरु रिन्पोछे) को एक विशाल मूर्ति स्थापना गरिएको छ र यहाँको सुनौलो अस्तुको कारणले पनि यो प्रख्यात छ । यसका साथै यहाँ प्राचिन थाङ्काहरु तथा अन्य बहुमुल्य धार्मिक बस्तुहरु रहेको एक विषेश संग्रहालय पनि बनाइएको छ । हरेक वर्षको जुन–जुलाई महिनामा यहाँ मुखौटा लगाएका छाम नृत्यहरू सहितको वार्षिक पुजा हुन्छ । यो पर्व हेर्न टाढा टाढादेखि बौद्ध तीर्थ यात्रीहरु र पर्यटकहरु आउँछन् ।

आलची गुम्बा ः यसलाई लद्दाखको अहिले भेटिने सबैभन्दा पुरानो गुम्बा भनिन्छ । यसको निर्माण ११औं शताब्दीमा भएको थियो । यो लेहदेखि ७० किलोमिटर पश्चिममा पर्दछ । यसको स्थापना प्रशिद्ध काश्मीरी बौद्ध विद्वान रिन्चेन जाङ्पोबाट भएको मानिन्छ । यहाँ ११औ वा १२औ शताब्दीका केही दुर्लभ भित्तेचित्रहरु तथा काष्ठकलाका नमुनाहरु छन् जसमा मण्डलहरु र देवी देवताका मूर्तिहरु पनि पर्दछन् ।

लामायुरु गुम्बा ः यो लद्दाखको अर्को प्राचिन गुम्बा हो । ११औ शताब्दीमा निर्मित यो गुम्बा लेहदेखि १२७ किलोमिटर पश्चिममा पर्दछ । यो गुम्बा गेलुक्पा निकायसँग सम्बन्धित छ । यहाँका प्राचिन भित्तेचित्रहरु, ग्रन्थ पुस्तकालयहरुको कारण यो प्रशिद्ध छ । यसलाई तिब्बती बौद्ध बास्तुकलाको एक उच्चकोटीको नमुना भनेर पनि लिइन्छ । हरेक वर्ष जुलाई महिनामा यहाँ विशेष पूजा हुन्छ ।

स्पितुक गुम्बा ः यहाँको अर्को प्राचिन गुम्बा स्पितुक गुम्बा हो । यो लेहदेखि ८ किलोमिटर पश्चिममा पर्दछ । ११औं शताब्दीमा यसको स्थापना विद्वान रिन्चेन जाङमोले गरेका थिए । यो गुम्बा यहाँको बुद्ध मूर्तिका साथै यहाँ राखिएको खप्परको मुखौटा, प्राचिन हतियारहरुका कारण पनि प्रशिद्ध छ । कुनै बेला यो गुम्बा यहाँका शासकहरुको निवासस्थान पनि हुने गथ्र्यो ।
लिरिक गुम्बा ः लेह भन्दा ५३ किलोमिटर टाढा अवस्थित यो लिरिक गुम्बा सानो डाँडामाथि अवस्थित छ । यसको स्थापना पनि रिन्चेन जाङ्पोले गरेको मानिन्छ । ११औं शताब्दीको यस प्राचिन गुम्बामाथि अहले १८औ शताब्दीमा नयाँ संरचना बनाएको छ । यो गुम्बाभित्र एक विशाल बुद्ध मूर्तिको अलावा चाँदीका मूर्तिहरु तथा थाङ्का संग्रहालय पनि छ ।

थिक्से गुम्बा ः यहाँको अर्को महत्वपूर्ण गुम्बा थिक्से गुम्बा हो । यो लेहदेखि १९ किलोमिटर पूर्वमा अवस्थित छ र यसको निर्माण १५औ शताब्दीमा भएको थियो । यो गुम्बा १२ तल्ला अग्लो छ र यो तिब्बतको प्रशिद्ध पोताला गुम्बाको नक्कल गरेर बनाइएको छ । यहाँ ४९ फिट अग्लो मैत्रेय बुद्धको मूर्ति छ । यसका साथै यहाँ स्तुपहरु, थाङ्काहरु तथा आनीहरुको गुम्बा पनि छ । यस गुम्बाको विशेषता भनेको यहाँका आनीहरुका लागि विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रमहरुको सञ्चालन हो ।

फुग्तल गुम्बा ः लेह भन्दा १५० किलोमिटर दक्षिणपूर्वमा रहेको जान्सकर उपत्यकाको यो गुम्बा विभिन्न कारणले विशेष छ । यो भिरालो पहरामा रहेको गुम्बा दुर्गम स्थानमा छ र यो गेलुक्पा निकायसँग सम्बन्धित गुम्बा हो । यहाँ मुख्य प्रार्थनागार, ग्रन्थसंग्रह तथा ध्यान गर्ने गुफाहरु छन् । शहरी वातावरणदेखि टाढा शान्त क्षेत्रमा ध्यान गर्नेहरु गइरहन्छन् ।
यसबाहेक पनि यहाँ गेलुक द्रिकुङ तथा द्रुक्पा निकायसँग सम्बन्धित थुप्रै गुम्बाहरु छन् जुन त्यसबेलाका शासकहरको संरक्षकत्वमा निर्माण भएको थिए ।

विश्व शान्ति स्तुप ः गुम्बा नै गुम्बाहरु मात्र भएको लद्दाखमा बुद्ध धर्मका सबै निकायहरु समेट्ने अनि बौद्ध तथा गैरबौद्धहरु बिच शान्तिको सन्देश फैलाउने उद्देश्यले विश्वशान्ति स्तुपको निर्माण भएको छ । लेहबाट ५ किलोमिटरको दुरीमा रहेको चान्स्पा डाँडाको टुप्पामा सन् १९९१मा भिक्षु ग्योम्यो नाकामुराको संयोजनमा यो स्तुप बनाइएको थियो । यस भित्र भगवान बुद्धको अस्थिधातु राखिएकोले यसलाई विश्वभरीका बौद्धहरुले पवित्र मान्दछन् । १४औ दलाइ लामाले यसको प्रतिष्ठापन गर्नुभएको थियो । धार्मिक महत्वका साथै ३,६०९ मिटरको उचाइमा रहेको र हिमालयको आकर्षक दृष्यावलोकन गर्न सकिने अवस्थितिले गर्दा पनि यहाँ पर्यटकहरुको घुइचो लागिरहन्छ ।

लद्दाखका प्रमुख धर्मगुरुहरु
लद्दाखमा ऐतिहासिक कालदेखि विद्वान धर्मगुरुहरुको जन्मस्थल वा कर्मस्थल रहँदैआएको छ । यहाँका ती गुरुहरुको धर्मनिर्देशनले गर्दा नै यहाँको बौद्ध समाज सबल र श्रद्धावान भएको हो । उहाँहरु मध्ये केहीको बारेमा सामान्य जानकारी यहाँ दिइन्छ ।

जाङसेम शेराब जाङ्पो ः प्रचिनकालका किंवदन्तीहरु बाहेक अहिलेको जनमानसले सुनेका लद्दाखका मध्यकालीन धर्मगुरुहरु मध्ये जाङसेम शेराबको नाम उल्लेखनीय छ । उहाँको जन्म सन् १३९५मा भएको थियो । उहाँले लद्दाख भरी नै बुद्ध धर्मको प्रचार प्रसार गर्नमा धेरै योगदान दिनुभएको थियो । उहाँले आफ्नो समयमा लद्दाखका विभिन्न स्थानमा गुम्बा बनाएर स्थानीयहरुलाई बुद्ध धर्मप्रति श्रद्धा जगाउने काम गर्नुभएको थियो । आजका थिक्से गुम्बा, फुग्ताल गुम्बा आदिको निर्माणमा उहाँको योगदान रहेको मानिन्छ ।

कुशोक बकुला रिम्पोछे ः यहाँ अहिले सबैले मान्ने धर्मगुरुहरुमध्ये बकुला रिम्पोछेको नाम सबैभन्दा माथि आउँछ । सन् १९१७मा जन्मनुभएका उहाँ लद्दाखका एक धर्मगुरु एवं राजनेता पनि हुनुहुन्छ । उहाँले लद्दाखको परम्परागत शिक्षा प्रणालीलाई पुर्नजीवन दिएर केही महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याउनुभयो । उहाँले यहाँ केन्द्रीय बौद्ध अध्ययन केन्द्रको स्थापना गर्न तथा यसका लागि विभिन्न बौद्ध गुम्बाहरुलाई मुलधारमा ल्याउन भूमिका खेल्नुभयो । उहाँको देहावसान २००३मा भयो ।

खेन्सुर रिम्पोछे ः लद्दाखका महत्वपूर्ण धर्मगुरुहरु मध्ये खेन्सुर रिम्पोछे अर्थात् गेसे ल्हाराम्पा लोब्साङ ग्याल्सेन हुनुहुन्छ । उहाँ ड्रेपुङ गोमाङ गुम्बाका प्रमुख गुरु हुनुहुन्छ । उहाँले गुम्बा गेलुग निकाय भित्रको सबैभन्दा ठुलो उपाधि लिनुभएकोछ ।
भिक्षु संघसेना ः लद्दाखमा थेरवादको प्रचलन नगण्य मात्र भएपनि उहाँ भिक्षुसेना अर्थात् सेरिङ आङचुकले यहाँ आफ्नो क्षमताले अन्य निकायसँग समन्वय गरिरहनु भएको छ । उहाले लेहमा माहाबोधी अन्तर्राष्ट्रिउ ध्यान केन्द्र खोल्नुभएको छ । साथै उहाँ स्थानीय जनताका लागि शिक्षा, स्थास्थ तथा समाजिक कार्यमा पनि सक्रिय भएर लाग्नुभएको छ ।
भिक्षु ग्योम्यो नाकामुरा ः जापानमा जन्मेका भिक्षु ग्योम्यो नाकामुराले लद्दाखलाई आफ्नो कर्मथलो बनाउनुभएको छ । उहाँले यहाँ विश्वशान्ति स्तुप बनाउन संयोजनको काम गर्नुभएको थियो । यसका साथै उहाँले विभिन्न धार्मिक निकायहरु बिच समन्वय गर्ने, धार्मिक आदानप्रदान गर्ने तथा ध्यान अभ्यास गराउने गर्नुहुन्छ ।

धार्मिक र साँस्कृतिक जनजीवन
लद्दाखको शक्ति तथा पहिचान भनेकै यहाँको धार्मिक तथा साँस्कृतिक जीवन हो । बुद्ध धर्म यहाँका बहुसंख्यक मानिसहरुको परिचय नै बनेको छ । जस्तोसुकै अवस्थामा पनि यहाँको सामाजिक, साँस्कृतिक तथा राजनीतिक जीवनमा बुद्ध धर्म गहिरोसँग गाँसिएको छ । यहाँका गुम्बाहरु, मानेहरु अनि लुङ्ताहरुले यहाँको परिचय बोकेको छ । तथापि वर्तमान समयमा लद्दाखमा थुप्रै राजनीतिक, धार्मिक साँस्कृतिक परिवर्तनहरु भइरहेका छन् । उपनिवेशबाट मुक्ति, भारतीय सरकारसँगको समायोजन अनि प्रशासनिक अवस्था इत्यादिमा निकै हेरफेर आएका छन् । यसले यहाँका स्वच्छ बौद्ध समाज र वातावरणलाई केही हदसम्म खलल पारेको छ । अहिले यहाँका ऐतिहासिक गुम्बाहरुको संरक्षण, गुम्बा शिक्षालाई समयावधिक गर्ने, परम्परा र आधुनिकीकरणको बिच सन्तुलन ल्याउने तरा यहाँका प्राकृतिक तथा साँस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण अहिलेको पुस्ताको लागि चुनौति बनेको छ ।

लद्दाखमा बुद्ध धर्मको चुनौतिहरु
समय परिवर्तनशील छ । लद्दाखका बौद्धहरूको समृद्ध सम्पदा छ, उन्नत बौद्ध समाज पनि छ । तर अहिलेको अवस्थामा लद्दाखको धार्मिक वातावरण कुनै काल्पनिक युटोपिया जस्तो समस्यारहित छैन । एकातिर देशैभरी बुद्ध धर्म लोप हुने अवस्थामा पुगेको सबैलाई थाहा भएकै कुरा हो । त्यसमा पनि लद्दाखमा पनि बुद्ध धर्म अहिले पहिलेजस्तो सुरक्षित छैन । उनीहरूको समुदायले अहिले बिस्तारै दृष्य अदृष्य किसिमबाट धर्म र संस्कृति दुवैलाई असर गर्ने धेरै आधुनिक चुनौतीहरू र खतराहरूको सामना गरिरहेको अवस्था छ ।

सांस्कृतिक र धार्मिक चुनौतीहरू ः पहिले लद्दाखमा बाटो भरी लामा वा आनीहरु भेटिन्थे तर अहिले त्यस्तो अवस्था छैन । कम युवा लद्दाखीहरू मात्र लामा वा आनी बन्न तयार छन् । यसले बौद्ध शिक्षा र अनुष्ठानहरूको निरन्तरतामा शंका लाग्न थालेको छ । आधुनिकीकरण, विश्वव्यापी मिडिया र सामाजिक संजालसँगको सम्पर्कले त्यहाँका बौद्धहरु पहिले जस्तो धार्मिक बन्न सकिरहेका छैनन् । यसका साथै अहिलेका धेरै युवाहरु धर्मशास्त्र र भाषा (शास्त्रीय तिब्बती तथा लद्दाखी बोलीहरू) को अध्ययनमा रुची राख्दैनन् । अहिलेको शिक्षा नीतिले यहाँका स्कूलहरूमा, हिन्दी र अंग्रेजी हावी छ तर लद्दाखी (तिब्बती भाषा) लोप हुने अवस्थामा छ । यसले पनि यहाँको धर्म संरक्षण्मा प्रतिकुल प्रभाव पार्छ । त्यस्तै यहाँ बौद्ध अध्ययन केन्द्रहरु सीमित भएकोले यहाँका बौद्ध लामा तथा अन्य विद्यार्थीहरु उन्नत अध्ययनको लागि दक्षिण भारत वा विदेश यात्रा गर्नुपर्छ । यसले पनि बुद्ध धर्मको प्रचार प्रसारमा असर गरिरहेको छ ।
अर्कोतिर बौद्ध धर्मको व्यावसायीकरण पनि बढेको छ । गुम्बाहरूले कहिलेकाहीं पर्यटकहरूलाई आकर्षण गर्न बुद्ध दर्शनलाई तोडमोड वा छोटकरी गरेर कोर्सहरु चलाउँछन् जसले विद्यार्थीहरुको आध्यात्मिक गहिराइलाई कमजोर बनाउन सक्छ ।

सामाजिक र जनसंख्याका खतराहरू ः अहिले यहाँका आदिबासी बौद्धहरु विशेष गरी युवाहरू लेह, दिल्ली, वा विदेशमा बसाइँ सराइ गरेर गएका छन् । त्यसकारण यहाँ गाउँमा बुद्ध धर्मको अभ्यास गर्नेहरु समेत थोरै भएका छन् । यसले गर्दा गाउँमा आधारित धार्मिक जीवनलाई कमजोर बनाउँछ ।

अन्तर–धार्मिक तनाव ः लद्दाखमा बौद्ध र मुस्लिम दुवै समुदायहरू छन् । ११औ शताब्दी देखि नै मुस्लिमहरुले यहाँको बौद्ध समाजमा अतिक्रमण गर्न थालेको त माथि उल्लेख भइसकेको छ । दुइ प्रमुख धार्मिक समुदायहरुमा पहिले जस्तो सहअस्तित्व ऐतिहासिक रूपमा बलियो थियो, अहिले त्यस्तो छ भन्न मिल्दैन । एकातिर बौद्धहरु सबै छोड्दै जाने र मुस्लिमहरु अतिक्रमण गर्ने भएदेखि बिस्तारै असन्तुष्टीको भावनाले ठाउँ लिनु स्वभाविक हो । अहिले दुर्गम क्षेत्रहरूमा बौद्धहरूले इस्लाम वा ईसाई धर्ममा धर्म परिवर्तन गरेको केही रिपोर्टहरूले यहाँका बौद्धहरुको सांस्कृतिक अस्तित्वको बारेमा चिन्ता बढाएको छ । यसमा पनि भूमि प्रयोग, विवाह, धर्मान्तरण आदि कारणले पनि कहिलेकाहीं भित्रभित्र तनाव बढाउँछ ।

राजनीतिक र प्रशासनिक कारणहरु ः अहिलेको अवस्थामा सन् २०१९ देखि लद्दाख अब एक केन्द्र शासित प्रदेश हो । यसको कारणले यहाँका केही बौद्धहरूले स्थानीय स्वायत्तता गुमाउने र मुख्य भूमि प्रशासनद्वारा कब्जा गर्ने होकि भन्ने डर महसुस गर्छन् । त्यस्तै लद्दाखी बौद्धहरू भूमि, संस्कृति र अल्पसंख्यक अधिकारहरूको संरक्षण गर्न संवैधानिक सुरक्षाको लागि जोड दिइरहेका छन् । अहिलेको राजनीतिक परिस्थितमिा लद्दाखमा स्थानीय बौद्धहरुको शासनमा प्रतिनिधित्व निकै कम छ । लद्दाखमा अहिले पनि बौद्धहरु र मुस्लिमहरुको जनसंख्या बढी छ तर राज्य व्यवस्था र विशेष गरी अहिले भारतीय जनता पार्टीको सरकार भएको कारणले हिन्दु चाडपर्व र अन्य कार्यक्रमलाई सरकारले धेरै सुविधा दिएको भन्ने यहाँका आदिबासी बौद्ध र मुस्लिमहरुको गुनासो छ । त्यस्तै त्यहाँ अहिले हिन्दुत्वको प्रभुत्व बढाउने राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघको गतिविधि बढ्न थालेको भन्ने पनि यहाँका आदिबासीहरुको बुझाइ छ । यसबाट भविष्यमा बौद्ध आवाजहरू राजनीतिक रूपमा कमजोर हुन सक्ने चिन्ता बढेको छ ।

लद्दाखमा हालसालैको विरोध प्रदर्शन
हालै सेप्टेम्बरको बिचमा लद्दाखमा केही विरोध प्रर्दशन भएका छन् । नेपालमा जेनजीको आन्दोलन भए लगतै शुरु भएको यो विरोध यहाँका आदिबासीहरुले आफ्नो धर्म संस्कृतिमा माथि आइपरेको खतराको प्रतिरोध पनि हो भन्न सकिन्छ । प्रदर्शनकारीहरुले यहाँको भारतीय जनता पार्टीको कार्यालयमा आगो समेत लगाएका थिए । विरोध हिंसात्मक भएर अहिलेसम्म ४ जनाले ज्यान गुमाइसकेको छ । यो विरोध प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपमा त्यहाँ भइरहेको धार्मिक अतिक्रमणका विरुद्ध पनि हो । उनीहरुले अहिले अलग राज्य मागेका छन्, आफ्नो जमिन तथा श्रोतको संरक्षणको लागि संविधानको छैठौं सूचिमा राख्न तथा राजनीतिक प्रतिनिधित्व बढाउन मागेका छन् ।

फोटोहरु विभिन्न वेभसाइबाट साभार गरिएका हुन् ।

बाैद्ध मासिक आनन्दभूमिमा असाेज २०८२ मा प्रकािशत लेख । भारतको लद्दाखमा बुद्ध धर्मको संरक्षण र चुनौतिहरु

“Protection of Buddhism in Ladakh of India and challenges” Article published in the Buddhist monthly in Nepal, Anandabhoomi, in September 2025.

https://bit.ly/4q1ZamD

छोटो समयमा अर्जेन्टिनामा बुद्धधर्मको विकास

 राजेन मानन्धर

पृष्ठभूमि
अर्जेन्टिना दक्षिण अमेरिकामा अवस्थित एउटा छगू संघीय गणराज्य हो । यो पाराग्वे, बोलिभिया, उरुग्वे र ब्राजिलको बिचमा पर्छ अनि यसको पूर्वमा दक्षिणी आन्ध्र महासागर अवस्थित छ । यसको भूभाग लगभग २,७८०,४०० वर्ग किलोमिटर छ । यहाँ २३वटा प्रान्तहरु छन् अनि यसको राजधानी ब्यूनोस आयर्स हो ।

यहाँ पालेओलिथिक युगदेखि मानिसहरु बसोबास गर्थे भनिन्छ ।सबैभन्दा पहिले यहाँ सन् १५०२मा अमेरिगो भेसपुच्ची आएको थियो । त्यसपछि १६औ शताब्दीदेखि यो स्पेनिश उपनिवेश बन्यो । सन् १८१०देखि १८१८सम्म स्वतन्त्रताको निमित्त यहाँका जनताले संघर्ष गरेर सन् १८६१मा यो स्वतन्त्र भयो अनि संघीय रुपमा पुनर्संरचना भयो । त्यसपछि यहाँ ठुलो संख्यामा यूरोपबाट आप्रवासन बढ्यो । १९३०को राजनीतिक अस्थिरता र आन्दोलन पनि धेरै भोग्नु पर्यो यहाँका जनताले । सन् १९७६ देखि सन् १९८३सम्मको सैनिक अधिनायकवादले यहाँ राम्रोका साथै धेरै नराम्रो अनुभव पनि दिलायो । अर्जेन्टिनामा १९८५ को आन्दोलन भयो । यसले जुन्टासको ऐतिहासिक मुद्दालाई जनाउँछ, जुन एक नागरिक अदालतको मुद्दा थियो जसले फोहोरी युद्धको समयमा मानव अधिकार हननको लागि सैन्य तानाशाहीका पूर्व नेताहरूलाई मुद्दा चलाएको थियो।

यसबेला क्रूर सैन्य तानाशाहीको अन्त्य (१९७६–१९८३) भयो र अर्जेन्टिनाले राष्ट्रपति राउल अल्फोन्सिनको नेतृत्वमा लोकतान्त्रिक सरकार पायो । त्यसपछि १९८५मा पूर्व सैन्य जुन्टाका नेताहरूलाई हत्या यातना तथा बेपत्ता पार्ने जस्ता अपराधहरूको लागि मुद्दा चलाइयो । यो प्रजातन्त्रको ऐतिहासिक विजय थियो । यस्ता घटनाक्रम पश्चात् अहिले २०औ शताब्दीमा पुग्दा यो देश विश्वकै धनी र विकसित देशको रुपमा आफुलाई प्रस्तुत गर्न यो सफल भएको छ । अहिले यो देश एशिया अफ्रिका तथा ल्याटिन अमेरिकाका सम्पन्न १५ देश (जि–१५) भित्र पर्छ ।

यहाँको संविधानले धार्मिक स्वतन्त्रताको प्रत्याभूति दिएको छ । यहाँ राज्यको धर्म भनेर कुनै धर्म लादेको छैन तैपनि रोमन क्याथोलिक धर्म मान्नेहरुको संख्या धेरै छ । त्यसमा पनि मध्य १९८०तिर आएको प्रजातान्त्रिक लहरको कारणले यहाँ बौद्ध धर्मको बारे अध्ययन गर्ने र अभ्यास गर्ने चलन बढ्दै गएको पाइन्छ । अहिले पनि यहाँ भएका ८०वटा भन्दा बढी बौद्ध केन्द्रहरुले यहाँको एकाधिकार बनाएको राखेको क्याथोलिक जनतालाई बिस्तारै आकर्षण गरिराखेको देखिन्छ ।

अर्जेन्टिनाका धर्महरुः
अर्जेन्टिनामा पहिला त्यहाँका आदिबासीहरुको आफ्नै धर्म थियो होला भनेर अनुमान गर्न सकिन्छ । तर कालान्तरमा यो युरोपीय साम्राज्यको उपनिवेश बनिसकेपछि यहाँ उनीहरुको धर्मको अत्याधिक प्रचार भएर यहाँको धर्म लोप भएर गएको हुनुपर्छ । पछि यहाँ धर्म रोमन क्याथोलिक धर्मको बलियो ऐतिहासिक प्रभाव भयो । त्यससँगै प्रोटेस्टेन्ट धर्मको उपस्थिति पनि बढयो । त्यस्तै गरेर विस्तारै अन्य धर्म र विश्वासहरूको विकास हुँदै गयो । यहाँको बहुधार्मिक सामाजिक वातावरणको परिदृश्य यहाँको विशेषता हो ।

हरेक देशको धार्मिक इतिहास त्यसको औपनिवेशिक इतिहाससँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ । अर्जेन्टिनाको धार्मिक इतिहासमा पनि उपनिवेश बनाउने स्पेनको धार्मिक नीतिबाट प्रभावित छ । स्पेनी विजेताहरूले १६ औं शताब्दीमा यहाँ आएर रोमन क्याथोलिक धर्मको परिचय दिए र हर तरिकाले यहाँ आफ्नो धर्मको प्रचार गरे अनि यहाँका जनतालाई आफ्नो धर्म अँगाल्न लगाएर त्यसैमार्फत उनीहरुलाई नियन्त्रण गरिरहे । यहाँ बनाइएका क्याथोलिक चर्चहरुले आदिवासी जनसंख्याको बिचमा आफ्नो धर्मको प्रचार र स्पेनी बस्तीहरूको स्थापनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । त्यसकारण यहाँ धेरै लामो समयसम्म यो प्रमुख धर्म बन्यो ।

१९ औं शताब्दीमा अर्जेन्टिनाको संविधानले क्याथोलिक धर्मलाई समर्थन गर्दै युरोपका विभिन्न भागहरूबाट आप्रवासीहरूलाई आकर्षित गर्न धार्मिक स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टी पनि दियो । यसले गर्दा यहाँ प्रोटेस्टेन्ट, यहूदी र अन्य समुदायहरूको संख्यामा वृद्धि भई यहाँको धार्मिक परिदृश्यमा विविधीकरण पनि देखायो । यहाँको संविधानले धर्मको स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टी गरेको छ भनिन्छ । तर पनि व्यवहारमा भने नेपालमा धर्म निरपेक्ष देश भनेर लेखिए पनि हिन्दु धर्मलाई मात्र राज्यले संरक्षण दिने अन्य धर्मलाई विकास हुन नदिने गरेजस्तै यहाँ पनि रोमन क्याथोलिक चर्चलाई आर्थिक र कानुनी सहयोग पनि प्रदान गर्ने अनि अरु धर्मलाई अप्रत्यक्ष रुपमा विकासमा वाधा अडचन ल्याउने जस्तो खालको अवस्था छ ।

संक्षेपमा भन्नु पर्दा यहाँ अहिले संविधामा धार्मिक स्वतन्त्रता छ, यहाँको सर्वोच्च अदालतले क्याथोलिक धर्म भनेको औपचारिक रुपमा राज्यको धर्म होइन पनि भनेको छैन । तर यहाँको व्यवस्थाले क्याथोलिक गुरुहरुलाई सुविधा दिएको छ । अन्य धर्मावलम्बीहरुले आफुखुशी धर्म अभ्यास गर्न प्रतिबन्ध त लगाएको छैन तर राज्यबाट सुविधा पाउन दर्ता हुनुपर्ने आदि बाध्यकारी नियम बनाइएका छन् ।

अर्जेन्टिनाको राष्ट्रिय वैज्ञानिक तथा प्राविधिक अनुसन्धान परिषद्को २०१९ को सर्वेक्षण अनुसार यहाँको धार्मिक जनसंख्या यस प्रकार छ । यहाँ रोमन क्याथोलिकहरु जनसंख्याको ६२.९ प्रतिशत छन् । यहाँ क्याथोलिक धर्म समाज र संस्कृतिमा स्थापित भएपनि, परम्परादेखि आफुलाई क्याथेलिक भन्ने मध्ये धेरै अहलिे धर्मको अभ्यास नगर्नेहरू छन् । यहाँ प्रोटेस्टेन्ट धर्म मान्नेहरु १५.३ छन् जसमा ठूलो संख्यामा इभान्जेलिकल क्रिश्चियन समूहहरू समावेश छन् । क्याथोलिकहरुमा रुढिवाद र पुरोहितबाद हाबी भएकोले हालैका दशकहरूमा यहाँ प्रोटेस्टेन्टवाद निरन्तर बढिरहेको भन्ने केही धर्मिक अनुसन्धानहरुले देखाउँछ । यहाँका १८.९ प्रतिशत जनताको कुनै धर्म छैन । यसमा जसमा नास्तिकहरू समावेश छन् । त्यसपछि सानो समुदायमा अन्य धर्महरू २.९% प्रतिशत छन् जसमा यहूदी धर्म, इस्लाम, बुद्ध धर्म तथा आदिवासी धर्म मान्नेहरु पर्छन् ।

बुद्धधर्मको प्रवेश ः

१९८० को दशक अघि: १९८० को दशक अघि अर्जेन्टिनामा बौद्ध धर्मको प्रवेश बौद्धिक दार्शनिकहरु तथा पाठ्यपुस्तकहरु मार्फत भएको थियो । अर्जेन्टिनाका विद्वान र साहित्यकारहरू र विशेष गरी पूर्वीय दर्शनका अध्येताहरुको अनुवाद र दार्शनिक अध्ययनहरू मार्फत त्यहाँका जनताहरु बौद्ध विचारहरूसँग परिचित हुन थालेका थिए । तिनीहरु मध्ये एक प्रमुख व्यक्तित्व भिसेन्टे फ्याटोन (Vicente Fatone) थिए, जसले सन् १९२५ तिर अर्जेन्टिनामा विश्वव्यापी दार्शनिकको प्रवृत्तिहरूसँग परिचय गराउने काम गरे । उनले भारतीय दर्शनहरूको अन्वेषण गर्दा गर्दै बुद्ध धर्मको पनि गहिरो अध्ययन गरे आफुले जानेका कुरा अर्जेन्टिनाको समाजमा बाँडे । यस बाहेक जर्ज लुइस बोज (Jorge Luis Borges) जस्ता बिचारकहरुले पन ियहाँ बौद्ध धर्मको शैक्षिक जग बसाल्यो । यद्यपि, यी प्रारम्भिक प्रयासहरू व्यावहारिक भन्दा बढी सैद्धान्तिक थिए, किताबी ज्ञान मात्र थिए ।

१९८०को दशकमा प्रारम्भिक सुरुवात : अर्जेन्टिनामा बुद्धधर्म पुगेको धेरै भएको छैन । सन् १९८०को दशकमा मात्रै यहाँका मानिसहरुले बुद्धधर्मसँग परिचित राम्रोसँग अवसर पायो । यसमा १९८५मा भएको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन र खुलापनले पनि भूमिका खेलेको हुनसक्छ ।

१९८६ बाट यहाँ एसियाली आप्रवासन बढ्यो । यहाँ बौद्ध संस्थाहरू स्थापना गर्न चिनियाँ र कोरियाली आप्रवासीहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेले । यहाँ आप्रवासनमा आएका चीनियाँहरुले तथा कोरियनहरुले आआफ्नौ धर्म परम्परा अनुसार बौद्ध मन्दिर वा विहारको स्थापना गरे जसको कारणले यहाँका मानिसहरुले बुद्ध तथा उहाँको धर्मसँग साक्षात्कार गर्न पाए । चिनियाँ आप्रवासीहरूले ताइवानी बौद्ध समुदायको समर्थनमा ब्यूनस आयर्सको बेल्ग्रानो छिमेकमा पहिलो बौद्ध मन्दिर, जोङ कुआन मन्दिर स्थापना गर े। त्यही समयमा, कोरियाली आप्रवासीहरूले कोरियाली बौद्ध अभ्यासहरू परिचय गर्दै आफ्नै मन्दिर स्थापना गर े। यी मन्दिरहरूले सुरुमा आफ्नै देशका समुदायहरूलाई सेवा दिए तर पछि अर्जेन्टिनाका धर्म परिवर्तन गर्नेहरूलाई बिस्तारै आकर्षित गरे।

१९९०को दशकमा : अर्जेन्टिनामा बुद्ध धर्मको भविष्य उज्यालो देखेर होला हिमाली बुद्ध धर्मका प्रभावशाली गुरु दलाइ लामाले यहाँ धेरै रुची देखाउनुभएको छ । उहाँ अहिलेसम्म तीन पल्ट अर्जेन्टिनाको धार्मिक भ्रमण गरिसक्नुभएको छ । सन् १९९२मा जाँदा उहाँले तत्कालिक राष्ट्रपतिलाई भेट्नुभयो । सन् २००६मा उहाँले धर्म देशना दिनुभयो र उहाँलाई यसबेला ब्युनोस आयर्सको मानर्थ नागरिकता दिइएको थियो । सन् २०११ उहाँ फेरि गएर प्रवचन दिनुभयो ।

यस प्रकार यहाँ बुद्धधर्मको प्रचारप्रसारमा सबैभन्दा धेरै भूमिका यहाँ आप्रवासनमा बस्न आएका एशियन अर्जेन्टाइनहरुको देखिन्छ । यहाँ अहिले १ लाख ८० हजार एशियाबाट आएका मात्र छ भनिन्छ, जसमा सबैभन्दा धेरै चीनियाँहरु, जापानीहरु तथा कोरियनहरु छन् ।

१९९० को दशकमा अर्जेन्टिनामा बौद्ध धर्मको आश्चर्यजनक ढंगले वृद्धि भयो । पहिले आप्रवासीहरु मात्र बौद्ध जस्तो देखिन्थयो भने अब एसियाली वंशबाट नआएका अर्जेन्टिनीहरु पनि धर्म परिवर्तन गरेर बौद्ध बन्ने लहरको शुरुवात भयो । आप्रबासी बौद्धअरुले पहिले आफ्नै देशका बौद्धहरुका लागि मात्र काम गर्ने गर्थे भने अबका दिनमा त्यहाँ अर्जेन्टिनको समाजलाई समेत ध्यानमा राखेर कार्यक्रमहरु संचालन हुन थाले ।

१९९२ मा ताइवानको फो ग्वाङ शान निकायले भिक्षुनी चुएह केको नेतृत्वमा ब्यूनस आयर्समा ध्यान, मार्शल आर्ट, योग र शाकाहारी अभियानका केन्द्रित भइ एउटा मन्दिर स्थापना गर्यो । यस मन्दिर बुद्ध धर्मको एउटा केन्द्र पनि हो र यसले बौद्ध सुत्रहरु स्पेनिशमा अनुवाद गरेर स्थानीयहरुलाई बुद्ध धर्म बुझ्न सजिलो बनायो ।

२००० पछिको दशकमा विस्तार
विविध परम्पराहरूः २००० को दशकसम्ममा अर्जेन्टिनाले जेन, तिब्बती (वज्रयान), थेरवाद, र सोका गक्काई (निचिरेन बौद्ध धर्म) सहित विभिन्न बौद्ध परम्पराहरूको अभ्यास गर्ने वातावरणको विकास गर्यो । यसबाहेक नयाँ कदम्पा परम्पराको केन्द्रहरू बनेका छन् ।

विपश्यना ध्यान केन्द्रहरु ः परम्परा र पूजापाठमा रुची नराख्ने अर्जेन्टनाका जनताले विपश्यना ध्यानमा रुची राखे । सत्यनारायण गोयन्कासँग जोडिएको विपश्यना ध्यानको विश्वब्यापी आन्दोलनले अर्जेन्टिनालाई समेत आकर्षण गर्यो । हुन त यहाँ पहिलो विपश्यना शिविर १९९४ मा लोबोसमा आयोजित गरिएको थियो तर यसको विकास भने २०००को दशकमा मात्र राम्रोसँग भयो ।

यहाँ एडुराडो तोरेस अस्तिगुएताले स्थापना गरेको “विपश्यना ब्युनोस आयर्स” भन्ने समुह छ । यसले पालेर्मो तथा फ्लोरेस नजिकै साप्ताहिक ध्यान शिविरहरु चलाउने गरेको छ । अहिले यहाँ दुइटा औपचारिक विपश्यना ध्यान केन्द्रहरु छन् — ब्युनोस आयर्सको ब्रान्सडेनमा धम्म सुखदाको स्थपना भएको छ । यसको विकास अर्जेन्टिना विपश्यना संघको स्थापना भएको थियो । यसले सन् २०१३देखि १० दिवसीय शिविरहरु सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ । अर्को केन्द्र धम्म वीरिय कोरडोबा प्रान्तको क्यापिल्ला डेल मोन्तेमा अवस्थित छ । यस बाहेक अन्य केही अस्थायी शिविरहरु पनि छन् ।

बुद्ध धर्मका निकायहरुको विकास
बुद्ध धर्म अन्तर्गत विभिन्न निकाय छन् । विभिन्न निकाय अन्तर्गतका बौद्ध समुदायहरुले आआफ्नो निकाय अनुसारका धर्म अभ्यास गर्नु पनि स्वाभाविक हो । अर्जेन्टिनामा विभिन्न देशका विभिन्न निकायको अभ्यास गर्नेहरुले बुद्ध धर्मको विकास गरेको हुनाँले यहाँ विभिन्न निकायहरुको सँगसँगै विकास हुनु पनि आश्चर्यको कुरा भएन ।

अहिले यहाँ विशेष गरेर जापानको सोतो परम्पराअनुसार जेन बुद्ध धर्म धेरै प्रचलित छ । त्यस्तै तिब्बती परम्परा अनुसार ध्यान अभ्यास गर्नेहरु पनि यस परम्पराअनुसारको अध्ययन गर्ने ठाउँमा आउँछन् । यहाँ तिब्बती बुद्ध धर्म प्रभाव बढ्दै गएपछि दलाइ लामा यहाँ आएर यहाँका बौद्धहरुलाई आशिष दिनुभएको छ ।

यहाँ चीनियाँ बुद्ध धर्मको कुरा गर्दा बेलग्रानोमा सन् १९८८मा स्थापित जोङ क्वान मन्दिर (The Tzong Kuan Temple) तथा सन् १९९२मा सञ्चालनमा आएको फोग्वाङ शान शाखाको नाम लिन सकिन्छ । त्यस्तै जापानी बुद्ध धर्मको कुरा गर्दा यहाँ थुप्रै जेन दोजो मन्दिरहरु बनेका छन् । त्यसमध्ये जेन देशिमारु बैद्ध संघ अनि शोबोगेन्जीको नाम लिनु पर्ने हुन्छ ।

यहाँ अहिले महायानी, बज्रयानी, थेरवादी तथा जेन गरेर चारै निकायको बुद्धधर्म अलिअलि प्रचार भइरहेको छ । यसबाहेक विभिन्न देशका बौद्ध गुरुहरु र विद्वानहरु यहाँ आएर धर्मदेशना प्रवचन दिने अनि बुद्धधर्मको अध्ययन गराउने काम निरन्तर भइसहेकोले यहाँका मानिसहरु बुद्धधर्मसँग नजिक हुँदै गइरहेको छ । विशेष गरी धर्ममा विश्वास छैन भन्ने युवा पुस्ताले अहिले जीवन जिउने शैली वा दर्शनको रुपमा बुद्धधर्मको गहन् अध्ययन गर्न थालेको छ ।

बौद्ध धर्मगुरुहरु
यसका साथै अहिले यहाँ धेरै बौद्ध गुरुहरु छन् जसको कक्षामा बसेर यहाँका स्थानीयहरु लाभान्वीत पनि भइरहेका छन् । तिनीहरु मध्ये अगुस्टो आल्काल्डे (डाइमन्ड संघ), जोर्गे बुस्तामान्ते (सोतो सम्प्रदाय), अबलेर्टो पुलिसी (उपासक), गोन्जालो बारिएर्स (धर्म शिक्षक) अनि अर्जेन्टिनाकै लामाहरु होरासिओ र कोन्सुएलोको छुटाउन सकिन्न ।

यहाँ बुद्धधर्मको विकास बौद्ध परिवारमा जन्मेकोले अथवा श्रद्धा भएकोले भन्दा पनि अध्ययन र अभ्यासको कारणले भइरहेको छ । ग्रन्थमा लेखेको पढेर विश्लेषण गरेर यहाँका स्थानीयहरुले बुद्धधर्म अँगालिरहेका छन् । अहिले यहाँ यस्तो हुनुमा यहाँका केही लेखकहरुको विशेष योगदान भएको पाइन्छ । त्यसमध्ये एक जना साम्यूल ओल्पिनको नाम आउँछ । उनका बुद्धधर्ममा लेखेका पुस्तकहरु यहाँ निकै प्रख्यात छन् । पूर्वीय दर्शनका बारे लेख्न उनी एक नाम चलेका लेखक थिए र उसलाई यहाँ प्रख्यात देखेर दलाई लामा स्वयम्ले छात्रवृति दिएर भारतमा अध्ययन गर्न पठाउनु भएको थियो ।

९०को दशकमा चाग्डुड टुल्कु रिम्पोछेले अर्जेन्टिनामा नियमित धर्म देशना दिनुभयो । उहाँलाई दक्षिण अमेरिकामै तिब्बती बुद्ध धर्म ल्याउनुको श्रेय दिइन्छ । उहाँको प्रभावले यस क्षेत्रमा जोग्चेन अभ्यास गर्ने प्रेरणा मिल्यो ।

अर्जेन्टिनमा बुद्ध धर्मलाई प्रवेश गराउने मध्ये एक प्रमुख व्यक्तित्व भिसेन्टे फ्याटोन (Vicente Fatone) थिए, जसले सन् १९२५ तिर अर्जेन्टिनामा विश्वव्यापी दार्शनिकको प्रवृत्तिहरूसँग परिचय गराउने काम गरे । उनले भारतीय दर्शनहरूको अन्वेषण गर्दा गर्दै बुद्ध धर्मको पनि गहिरो अध्ययन गरे आफुले जानेका कुरा अर्जेन्टिनाको समाजमा बाँडे । यस बाहेक जर्ज लुइस बोज (Jorge Luis Borges) जस्ता बिचारकहरुले पन ियहाँ बौद्ध धर्मको शैक्षिक जग बसाल्यो । त्यस्तै गरेर स्याम्युल वोलपिन (Samuel Wolpin), कारमन ड्रागोनेट्टी (Carmen Dragonetti) र फेर्डिनान्डो तोला (Fernando Tola) आदिले पनि बुद्धधर्मको अध्ययन अनुसन्धान गरेर पुस्तकहरु लेखेका छन् । अझ ती मध्ये केही पुस्ताहरु त विभिन्न भाषामा अनुवाद समेत भइसकेका छन् । यसैबाट अर्जेन्टिनका बौद्ध लेखकहरुको अध्ययनको गहिराईको अनुमान लगाउन सकिन्छ ।

यसरी अन्य देशबाट यहाँ आएर धर्म शिक्षा दिने गुरुहरु मध्ये जोन क्वान मन्दिरका स्थापक पु शिएन (Pu Hsien), २१औ शताब्दीमा विश्वमा बुद्धधर्म प्रचार गर्न योगदान दिनुहुने कोरियन मोक सुनिम (Mok Sunim), अन्तर्राष्ट्रिय जोङचेन सम्प्रदायया स्थापक चोग्याल नामखाइ नोर्बु (Chogyal Namkhai Norbu), आदिहरुको नाम उल्लेखनीय छ ।

बुद्धधर्मका केन्द्रहरु ः
अर्जेन्टिनामा धेरै नभए पनि केही केही संस्थाहरुले बुद्धधर्मको प्रचारप्रसार गर्न निरन्तर काम गरिरहेका छन् । यहाँ ती संस्थाहरु मध्ये केहीको संक्षिप्त जानकारी दिइन्छ । विशेष गरेर ब्युन्स आर्यसमा जापानी साँस्कृतिक केन्द्रमा बौद्ध सोतो जेन संघ छ । यहाँ बुधबार र शनिबार नियमित ध्यान कक्षा संचालन हुन्छ । अर्बन लोटसमा पनि शुक्रबार साँझ जेन कक्षा सञ्चालन हुन्छ ।

यहाँका केही प्रमुख बौद्ध केन्द्रहरु यस प्रकार छन् ।
काग्यु टेचेन छोलिङ इन्स्टिच्युट : यो ब्युनोस आयर्सको बेलग्रानो जिल्लामा रहेकोछ । यसको स्थापना सन् १९८३मा भएको थियो । यहाँ कर्मा काग्यू निकाय अनुसाकार अभ्यास गरिन्छ । यसलाई ल्याटिन अमेरिकाकै पहिलो तिब्बती बौद्ध केन्द्र मानिन्छ ।
द्रुग्पा काग्यु दोङ्ग्युलिङ केन्द्र : सन् १९८६मा स्थापित यो केन्द्रले पहिला ब्युनोस आयर्समा र पछि बारिलोचे, तान्दिलमा शाखा खोलेको छ । सन् १९९७मा तान्दिलमा अर्जेन्टिनाकै पहिलो स्तपु निर्माण गरेको थियो । सन् २००५मा बारिलोचेमा दोश्रो स्तुप निर्माण गर्यो ।
सहाराः दलाइ लामालाई सर्वोच्च मान्ने गेलुपा परम्परा अन्तर्गतको पाठशाला मेन्दोजामा खोलिएको छ । यसले नियमित कक्षा पनि संचालन गरेको छ । यो अहिले भिक्षु र गृहस्थहरुको संघ बनाउनका लागि कार्यरत छ ।
कर्मपा सम्बद्ध केन्द्रहरु : यहाँ सेन्त्रो बुदिस्ता कामिनो बोधी अर्जेन्टिना र सेन्त्रो बुदिस्ता दे सान मिगेल आदि संस्थाहरु खोलिएका छन् यिनिीहरुले ध्यान, योगा ता धर्म शिक्षाहरु दिने गर्दछन् । दोङचेन तथा अन्य तिब्बती शिक्षाकेन्द्रहरु ः दोङचेन समुदायको लागि चोग्याल नामखाइ नोर्बुको दोङचेन समुदा खोलिएको छ ।
थेरवाद सम्बन्धी केन्द्र : यहाँ फ्रेन्ड्स अफ थेरवाद बुद्धिज्म एसोसिएसन ( La Asociación Amigos del Budismo Theravada) नाम संस्था थियो जुन अर्जेन्टिनाको ब्यूनोस आयर्समा स्थापना गरिएको थियो । यो थेरवादमा आधारित एक धार्मिक संस्था थियो, जसको लक्ष्य मुख्यतया ध्यान र पाली पिटकका ग्रन्थहरू मार्फत थेरवाद बौद्ध धर्मको प्रचार र प्रवद्र्धन गर्नु थियो ।

यहाँ भएका अन्य केही बौद्ध संस्थाहरुको नामावली यस प्रकार छ ः ब्युनोस आयर्समा बौद्ध संघ (Asamblea Budista de Buenos Aires), थेरवाद बुद्धिज्मका साथीरुको संघ (Asociación Amigos del Budismo Theravada), अर्जेन्टिना बौद्ध संघ (Asociacion Budistas de Argentina), गार्डेन महायाना बुद्धधर्म संस्था (Asociación Jardín del Budismo Mahayana), ल्याटिन अमेरिकाको जेन संगठन (Asociación Zen de América Latina), तिब्बती कर्मा काग्यु बुद्धधर्म केन्द्र ( Buddhist Center Tibetano Karma Kagyu), मेन्दोजा जेन केन्द्र ( Centro Zen de Mendoza), अर्जेन्टिना अन्तर्राष्ट्रिय सोका गाक्काइ (Soka Gakkai internacional de la Argentina) इत्यादि । ती सबै संस्था अहिले जीवन वा सशक्त होलान् वा नहोलान् तर तिनीहरुले आआफ्नो समयमा यहाँ बुद्ध धर्म प्रचार गर्नै र बौद्धहरुलाई संगठित बनाउन केही न केही भूमिका अवश्य निर्वाह गरिरहेका छन् ।

यसबाहेक बेला मौकामा प्रविधिको प्रयोगले पनि यहाँ बुद्ध धर्मको प्रचारमा सहयोग मिल्छ । सन् २००५मा यहाँ निर्मित फिल्म उन बुदा (एक जना बुद्ध) बाट पनि यहाँ बुद्धधर्मको प्रचारप्रसारमा सहयोग पुगेको छ । आफुलाई बौद्ध भन्न रुचाउने दिएगो राफेकासले निर्देशन गरेको यस फिल्ममा दुइ जना दाजु भाइ हुन्छन् — दाजु दर्शनशास्त्रया प्राध्यापक अनि भाइ बुद्धधर्मको अध्ययन गरिरहेका हुन्छन् । अर्जेन्टिनाको कालंकित सामाजिक व्यवस्थाको पृष्ठभूमिमा दाजुले भाइको बिचमा बुद्धधर्मका बारेमा हुने प्रश्नोत्तर नै यो फिल्मको विषय वस्तु रहेको छ ।

अहिले यहाँका विभिन्न बौद्ध संस्थाहरुले विभिन्न अवसरमा बुद्धधर्मका बारे प्रवचन इत्यादि दिएर यहाँका स्थानीयहरुलाई बुद्धधर्मतिर आकर्षित गरिरहेको देखिन्छ । यस्तै किसिमले यहाा धेरै भन्दा धेरै स्थानीयहरुले बुद्धको शिक्षाप्रति रुची राखेर सिक्ने तथा अभ्यास गर्ने गरिरहेको पाइन्छ । एकपल्ट यहाँ भगवान बुद्धको अस्थिधातु लैनाजने प्रयास पनि भएको थियो । यसका लागि यहाँको थाइल्याण्डको दुतावासले सहयोग पनि गरेको थियो ।

वर्तमान अवस्था ः
यति भनिरहँदा पनि अहिलेको अवस्थामा अर्जेन्टिनामा बौद्ध धर्म अल्पसंख्यकहरुको धर्म हो । यहाँ अहिले महायान, थेरवाद र तिब्बती सबै परम्पराका गरेर लगभग ३५,०००–४०,००० बुद्ध धर्मका अभ्यासकर्ताहरू छन् । यहाँको राजधानी ब्युनोस आयर्समा मात्र पनि लगभग ३० हजार बौद्धहरु छन्, जसमा २५ हजार बुद्ध धर्म स्वीकार गरेका स्थानीयहरु छन् भने ५ हजार जति बौद्ध आप्रबासीहरु छन् । यहाँ बौद्धहरु कति छन् भनेर गणना गर्न सजिलो छैन । करिब ४ करोड जनसंख्या भएको यस विशाल देशमा यति मानिस भनेको जम्मा ०.०८ प्रतिशत मात्र होला । तर पनि बुद्धको जन्म र कर्मस्थल भन्दा हजारौं किलोमिटर टाढा अनि सात समुद्र पारीको देशमा पनि यसरी बुद्ध धर्म अस्तित्वमा आएको अनि त्यहाँको समाजले सुरक्षित र सम्मानित स्थान दिएको राखेको भनेको विश्वभरीका बौद्धहरुको लागि गर्वको कुरा हो ।

जे भएपनि यहाँका स्थानीहरुका लागि बुद्धधर्म भनेको नयाँ विषयनै हो । यहाँको हावापानीसँग कुनै सम्बन्ध नभएको, कोही पनि जन्मजात बौद्ध नभएको अनि बौद्ध संस्कारमा नहुर्केका मानिसहरु यसरी बिस्तारै बुद्धधर्ममा प्रवेश गर्दै छन् । यसको कारण भनेको यहाँका धर्मगुरुहरुले यहाँका मानिसहरुलाई बुद्ध धर्म भनेको के हो र किन यो अन्य धर्म भन्दा अलग्ग छ अनि किन आफ्नो परम्परागत धर्म छोडेर यस बुद्ध धर्ममा आउनु उचित हो भनेर तार्किक र वैज्ञानिक ढंगले ब्याख्या गर्न सकेकोले हो ।

नेपालले सिक्नु पर्ने पाठ ः
अर्जेन्टिनामा भएको वा हुँद आएको बुद्धधर्मको विकास नेपालका लागि एउटा पाठ हो । निरन्तर गर्दै गयो भने अनि गर्नेहरु लगनशिल भयो भने बुद्धधर्मको छाँया समेन नपरेको दुरदराजको देशमा आधा शताब्दीको समयमा बुद्धधर्मलाई स्थापित गर्न सकिँदो रहेछ भन्ने उदाहरण बनेको छ अर्जेन्टिना । अझ यो विशेष गरेर क्याथोलिक जस्तो रुढीवादमा चुर्लुम्म डुबेको देशमा भएको बुद्धधर्मको विकासलाई लिएर नेपालका बौद्ध संघसंस्थाहरु र अभियन्ताहरुले धेरै कुरा सिक्न सक्छन् ।

हाम्रो नेपालमा बुद्ध जन्मनुभएको भन्छौं, यहाँ दुइ हजार वर्ष लामो बुद्धधर्मको इतिहास छ भन्छौं तर भएका बौद्धहरुले समेत विभिन्न कारणले बुद्धधर्म त्यागेर अन्य धर्ममा लाग्ने फेसन जस्तै आइरहेको छ । भएकालाई त बुद्ध धर्ममा राखिराख्न सकेका छैनौं भने अबौद्धहरुलाई सिकाएर बुझाएर बौद्ध बनाउने कहिले हो भन्ने प्रश्न आउनु स्वभाविक हो । यस्तो अवस्थामा हाम्रो नेपालमा पनि यदि सबै मिलेर धर्मका अन्धविश्वास र रुढिवादलाई त्यागेर सच्चा बौद्धहरुले यस्तो जीवन बिताउँछन् अनि बुद्ध धर्म अँगालेमा यस्तो परिवर्तन आउँछ भनेर नमुनाको रुपमा देखाएर हामीले पनि आफ्नो समाजमा बुद्धधर्मको विकास गर्न सकिन्छ भन्ने ज्ञान यस टाढा रहेको देशमा काम गरिरहेका बौद्ध संघसंस्थाहरुले हामीलाई दिइरहको छ ।

बौद्ध मासिक आनन्दभूमि २०८२ भाद्रमा प्रकाशित । फोटोहरु विभिन्न इन्टरनेट साइटबाट साभार गरिएको

Buddhism in Argentina — Published in Buddhist Monthly of Nepal “Anandabhoomi” in September 2025.

छोटो समयमा अर्जेन्टिनामा बुद्धधर्मको विकास bit.ly/46jNTF9