Saturday, November 13, 2021

२८ बुद्धहरुको संक्षिप्त जानकारी




राजेन मानन्धर


सब्ब पापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदा । सचित्तपरियोदपनं, एतं बुद्धान सासनं (अर्थात् सबै प्रकारको पाप कर्म नगर्ने, पुण्य कर्म संचय गर्ने, आफ्नो चित्तलाई परिशुद्ध बनाउने – यही बुद्धहरुको शिक्षा हो )। त्यस्तै अर्को एक बुद्ध वन्दना यस प्रकार छ – सर्वबुद्धं नमस्यामि, धर्मञ्च जिन भाषितं, संघञ्च शील सम्पन्न, रत्नत्रयं नमस्तुते (सकल बुद्धलाई नमस्कार, बुद्धद्वारा अभिव्यक्त भएका धर्म ज्ञानलाई नमस्कार, शीलले सम्पन्न हुनु भएको संघलाई पनि नमस्कार। यी तीनवटा रत्नहरुलाई म सधैं शिरोपर गर्दछु।) यी दुबैमा बुद्धहरुको कुरा छ – बुद्धहरुको । यो जस्तै अन्य थुप्रै बौद्ध गाथा, व्याख्याहरुमा बुद्धहरुको प्रसंग उल्लेख छ । बौद्ध अभिलेखहरुले अथवा भनौं बौद्ध विश्वासले संसारमा एक जना मात्र हैन अनेकन् बुद्धहरुको जन्म भैसकेको, उहाँहरुको आफ्नो जीवन कालमा शिक्षा वा धर्मले मानव जीवनलाई धेरै अगाडिदेखि धन्य बनाइराखेको आदि प्रसंगहरु पाइन्छ । 


यिनै प्रसंगहरुले पनि हामीलाई बुद्ध एक जना मात्र हैन धेरै जना थिए भन्ने सम्झाइरहन्छ । थेरवाद, महायान तथा वज्रयान पछ्याउने सबैले मानिआएको एउटा सत्य यही हो कि बुद्ध एकजना मात्र हुनुहुन्न, उहाँ धेरै जना आइसक्नु भएको छ अनि नयाँ बुद्धहरु आउने क्रम रोकिने पनि छैन । बुद्ध धर्मको बारे चासो राख्ने, अध्ययन गर्ने वा धर्म अवलम्बन गर्नेहरुले उहाँ बुद्धहरुको बारे जानकारी लिइराख्नु उचित हुने देखिएकोले यहाँ उहाँहरुको बारेमा सामान्य जानकारी दिने कोशिस गरिन्छ । 


विशेष गरी काठमाडौं उपत्यकाका नेवार बौद्धहरुले दीपंकर बुद्धलाई पूजाआजा गरेर मान्छन् । ती मध्ये कतिलाई उहाँ दीपंकर कुन बुद्ध भनेको पनि थाहा नभएको हुनसक्छ । त्यसबाहेक यहाँ एक किंवदन्ती प्रख्यात छ जसमा काठमाडौं उपत्यका मानिस बस्न लायक नहुँदै एउटा दहको रुपमा हुँदा स्वयम्भूको उत्पत्ति भएको प्रसंग छ । यस अनुसार यहाँ विपश्वी बुद्धले आएर कमलको बीज रोप्नुभयो, त्यहाँबाट स्वयम्भुको उत्पत्ति भयो । त्यसपछि विभिन्न समयमा शिखि, विश्वभू क्रकुछन्द बुद्धहरु स्वयम्भुको दर्शन गर्न आउनुभयो ।


विशेष गरी सातजना बुद्धहरुको नाम यहाँ लिइन्छ — विपश्वी, शिखि, विश्वभू, क्रकुच्छन्द, कनकमुनि (कोणागमन), काश्यप तथा गौतम । ती मध्ये अर्कोतिर कपिलवस्तुको गोटिहवामा क्रकुछन्द बुद्ध तथा निग्लिहवामा कनकमुनी बुद्ध जन्म वा निर्वाण भएको भन्ने सम्राट अशोकका प्राचिन अभिलेखहरुमा उल्लेख छ । यसै आधारमा पर्यटकहरुलाई आकर्षण गर्न अरौराकोटमा कनकमुनी तथा गोटिहवामा क्रकुछन्द बुद्धको प्रतिमा हालै स्थापना गरिएका छन् । 



हामी सबैले थाहा भएको कुरा हो भगवान बुद्धको जन्म नेपालमा भएको हो । उहाँ कपिलवस्तु दरवारमा सुद्धोधन महाराजका सुपुत्रका रुपमा जन्मनुभयो, बोधगयामा बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो, सारनाथमा प्रथम धर्मदेशना गर्नुभयो र अन्तमा कुशीनगरमा निर्वाण प्राप्त गर्नुभयो । तर हामी मध्ये धेरैलाई थाहा नभएको करा के हो भने यसबाहेक बौद्ध साहित्यले धेरै जना उहाँ बुद्धहरुभन्दा अगाडि यस पृथ्वीमा जन्म लिएर धर्म रक्षा गरेर गइसकेको उल्लेख गरेको छ । थेरवादी साहित्य अनुसार यहाँ लुम्बिनीमा सिद्धार्थ राजकुमारको जन्म हुन अगाडि २७ जना बुद्धहरु जन्मिसकेका छन् । उहाँ शाक्यमुनि २८ औं हुनुहुन्छ र उहाँ पछि एक जना बुद्ध मैत्रय वा मैत्री बुद्धको जन्म पनि हुने भन्ने प्रक्षेपण भइसकेको छ । 


त्यो भन्दा अगाडि उहाँ बुद्धहरु कहिले जन्मनुभयो भन्ने जानकारी आवश्यक हुन्छ । उहाँहरु कुन बेला जन्मनुभयो भन्ने बारे बौद्ध ग्रन्थहरुका जुन जानकारी दिइएको छ त्यो हामीले पढ्ने गरेको पृथ्वीको इतिहाससँग मेल खाँदैन । एक बुद्ध जन्मेर उहाँको जीवनकाल समाप्त भएर अर्को बुद्ध जन्मने समयकालको बिचमा यति धेरै अन्तराल देखाइएको छ कि त्यस समयलाई बैज्ञानिक ढंगले प्रमाणित गर्न सम्भव छैन । त्यसकारण बुद्धहरुको इतिहासलाई पश्चिमी वा आधुनिक खगोलीय इतिहासको परिप्रेक्ष्यमा अध्ययन गर्नु उचित पनि नहुन सक्छ । 


बौद्धहरुको साहित्य वा विश्वास अनुसार लुम्बिनीमा जन्मनुभएको शाक्यमुनि बुद्धभन्दा पहिला पनि २७ जना बुद्धहरु विभिन्न कल्प (कालखण्ड)मा जन्मनुभएको थियो र बौद्धहरु उहाँहरुले आआफ्नो समयमा जगतसंसारमा रहेका प्राणीहरुलाई सद्धर्मको शिक्षा दिएर उद्धार गर्नुभएको विश्वास गर्दछन् । थेरवादहरुले विशेष रुपमा मान्ने त्रिपिटक अन्तर्गतको सुत्तपिटकको चौधौं ग्रन्थ बुद्धवंशमा यसबारे विस्तृत जानकारी पाइन्छ, जुन इस्वीको पहिलो वा दोश्रो शताब्दीमा संकलन गरिएको मानिन्छ । यसको अंग्रेजी अनुवाद सन् १८८२मा लण्डनमा भइसकेको देखिन्छ ।


ती बुद्धहरुको संक्षिप्त परिचय यसप्रकार छ । 

१. तण्हंकर बुद्ध ः उहाँको बारेमा कतै केही उल्लेख छैन ।

२. मेधंकर बुद्ध ः उहाँको बारेमा कतै केही उल्लेख छैन ।

३. शरणंकर बुद्ध ः उहाँको बारेमा कतै केही उल्लेख छैन ।

४. दीपंकर बुद्ध ः उहाँ बन्धुमती नगरमा सुदेव महाराजको कुलमा उहाँकी अग्र महारानी सुमेधाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । वैंश पुगेपछि उहाँको विवाह राजकुमारी पद्मादेवीसँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार उसभखण्डको जन्म भयो । उहाँले गृहत्याग गरी दश महिनासम्म दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु समंगल स्थविर तथा तिस्स स्थविर थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी नन्दाथेरी र सुनन्दथेरी थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु तपुस्स र भल्लुक थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सिरीमा तथा शोणा थिए । भिक्षु सागत स्थविर उहाँको निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८० हात तथा उहाको आयु एक लाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


५. कौण्डण्य बुद्ध ः पाँचौं बुद्ध उहाँ रमावती देशमा सुनन्द महाराजको कुलमा उहाँकी अग्र महारानी सुजाताको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी सुचिदेवीसँग भयो र उहाँहरुको एक जना राजकुमार विजितसेनको पनि जन्म भयो । उहाँले रथमा चढी गृहत्याग गरी दश महिनासम्म दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । र पछि उहाँले वैशाख पूर्णिमाको दिन बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो । उहाँले सर्वप्रथम आफुसँगै गृहत्याग गर्नेहरुलाई धर्मदेशना गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु भद्र स्थविर तथा सुभद्र स्थविर थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी तिस्साथेरी र उपतिस्साथेरी थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु शोण र उपशोण थिए भने मुख्य उपासिकाहरु नन्दा र सिरीमा थिए । भिक्षु अनिरुद्ध स्थविर उहाको निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८८ हात तथा उहाँको आयु एक लाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


६. मङ्गल बुद्ध ः उहाँ उत्तर देशमा उत्तरा महाराजको कुलमा उहाँकी अग्रमहारानी उत्तरादेवीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । वैंश पुगेपछि उहाँको विवाह राजकुमारी यशवतीसँग भयो र उहाँहरुको एक जना राजकुमार शीवलको जन्म भयो । उहाँले गृहत्याग गरी आठ महिनासम्म दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सुदेव तथा धम्मसेना थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी सिवलाथेरी र अशोकाथेरी थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु नन्द र विशाख थिए भने मुख्य उपासिकाहरु अनूला र सुत्तमा थिए । भिक्षु पालित स्थविर उहाँको निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८८ हात तथा उहाको आयु एक ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


७. सुमन बुद्ध ः उहाँ मेखला देशमा सुदत्त महाराजको कुलमा महारानी सिरिमाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । वैंश पुगेपछि उहाँको विवाह राजकुमारी वतंसिकासँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार अनुपमको जन्म भयो । उहाँले मंगल हात्ती चढेर गृहत्याग गरी दश महिनासम्म दुष्कर चर्या ध्यान गरेर बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु शरण तथा सावितत्थ थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी शोणाथेरी र उपशोणाथेरी थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु वरुण र शरण थिए भने मुख्य उपासिकाहरु चला र उपचाला थिए । भिक्षु सागत स्थविर उहाँको निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ९० हात तथा आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


८. रेवत बुद्ध ः आठौं बुद्ध रेवत बुद्ध सुधन्यवती देशमा विपुल महाराजको कुलमा महारानी विपुलाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उमेर पुगेपछि उहाँको विवाह राजकुमारी सुदस्सनासँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार वरुणको जन्म भयो । उहाँले घोडाले तान्ने रथ चढेर गृहत्याग गरी सात महिनासम्म दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँले साधुदेवीले दान दिएको क्षीर भोजन गर्नुभयो र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो । उहाँले वरुणाराम बगैंचामा ऋद्धि प्रातिहार्य देखाउनु भई धर्मचक्र प्रवर्तन गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु वरुण तथा ब्रम्हादेव थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी भद्दाथेरी र सुभद्राथेरी थिए । भिक्षु सम्भव उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८० हात तथा उहाँको आयु ६० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


९. सोभित बुद्ध ः नवौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ सुधम्मा देशमा सुधम्म महाराजको कुलमा महारानी सुधम्माको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । वैंश पुगेपछि उहाँको विवाह राजकुमारी मखिलादेवीसँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार सिंहकुमारको जन्म भयो । उहाँले दरवार भित्रै प्रवज्या लिई सात दिनसम्म दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सुन्यत तथा असम थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी नकुलाथेरी र सुजातथेरी थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु वरुण र शरण थिए भने मुख्य उपासिकाहरु चला र उपचाला थिए । भिक्षु अनोम स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाको देहको लम्बाइ ५८ हात तथा उहाको आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


१०. अनोमदस्सी बुद्ध ः दशौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ अनोमदस्सी बुद्ध चन्दवती देशमा यसवा महाराजको कुलमा महारानी यसवती÷यशोधराको कोखबाट सुनन्द नामक बगैंचामा जन्मनुभएको थियो । उहाँको जन्म भएको बेलामा सप्तरत्नको वर्षा भएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी सिरिमासँग भयो जसबाट एक जना राजकुमार उपसेना÷उपवानको जन्म भयो । उहाँले खटमा चढेर गृहत्याग गरी प्रवज्या लिई गरी १० महिनासम्म दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । त्यसपछि पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु निसम र अनोम थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी सुन्दरीथेरी र सुमनाथेरी थिए । उहाँका निजी सेवक भिक्षु वरुण थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ५८ हात तथा उहाँको आयु एक लाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


११. पदुम बुद्ध ः एघारौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ पदुम बुद्ध चम्पक देशमा असम महाराजको कुलमा महारानी असमाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । 

उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु साल तथा उपसाल थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी राधा र सुराधा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु भियय र असम थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सुचिदायी र नन्दारामा थिए । भिक्षु वरुण उहाँका निजी सेवक थिए । उहाको देहको लम्बाइ ५८ हात तथा उहाँको आयु १ लाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


१२. नारद बुद्ध ः बाह्रौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ धन्यवती देशमा सुदेव महाराजको कुलमा महारानी अनोमादेवीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । 

उहाँको विवाह राजकुमारी विजितसेना सँग भयो र उहाँहरुको एक जना राजकुमार नन्दुत्तरको जन्म भयो । उहाँले हिँडेर गृहत्याग गरी प्रवज्या लिनुभयो र दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु भद्दसाल तथा जितमित्त थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी उत्तरा र भग्गुनी थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु उगरिन्द र वसभ थिए भने मुख्य उपासिकाहरु इन्दावरी र वसभ थिए । भिक्षु अनोम स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाको देहको लम्बाइ ८८ हात तथा उहाँको आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


१३. पद्मुत्तर बुद्ध ः तेह्रौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ पदमुत्तर बुद्ध हंसवती देशमा आनन्द महाराजको कुलमा महारानी सुजातादेवीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी वसुदत्ता सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार उत्तमको जन्म भयो । उहाँले दरवारमै बसेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । 


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु देवल तथा सुजात थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी अभिता र वसमा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु विनित र तिस्स थिए भने मुख्य उपासिकाहरु हत्थदायी र विचिता थिए । भिक्षु सुमन स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाको देहको लम्बाइ ५८ हात तथा उहाको आयु १ लाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


१४. सुमेध बुद्ध ः चौधौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ सुदस्सन देशमा सुदत्त महाराजको कुलमा महारानी सुदत्ताको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । 

उहाँको विवाह राजकुमारी सुमना सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार पुनर्वसुको जन्म भयो । चार निमित्त देखेपछि उहाँले हात्ती चढेर अभिनिष्त्रमण गर्नुभयो र प्रवज्या लिई दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु शरण तथा सब्बकाम थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी रामा र सुरामा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु उरुबेल र यसवा थिए भने मुख्य उपासिकाहरु यशोधरा र सिरिमा थिए । भिक्षु सागल स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८८ हात तथा आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


१५. सुजात बुद्ध ः सुमंगल देशमा उगता महाराजको कुलमा महारानी प्रभावतीको कोखबाट जन्मनुभएको पन्ध्रौं बुद्ध सुजात बुद्ध हुनुहुन्थ्यो । 

समय आएपछि उहाँको विवाह राजकुमारी सिरिनन्दा सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार उपसेनको जन्म पनि भयो । उहाँले प्रवज्या लिई गरी दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सुदस्सन तथा सुदेव थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी नागा र नागसमाला थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सुदत्थ र चित्त थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सुभद्रा र पदुमा थिए । उहाँका निजी सेवक भिक्षु नारद स्थविर थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ५० हात तथा उहाको आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


१६. पियदस्सी बुद्ध ः सोह्रौं बुद्ध हुनुभएका पियदस्सी बुद्ध सुधन्य देशमा सुदत्थ महाराजको कुलमा महारानी चन्दादेवीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । समय आएपछि उहाँको विवाह राजकुमारी विमलासँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार कन्चनवेलको जन्म भयो । उहाँले रथमा बसी अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । उहाँले प्रवज्या लिई गरी ६ महिनासम्म ध्यान अभ्यास गर्नुभयो र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु पालित तथा सब्बदसी थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी सुजात र धम्मदिन्ना थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सन्धक र धम्मक थिए भने मुख्य उपासिकाहरु विशाखा र धम्मदीना थिए । भिक्षु सोभित स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८० हात तथा उहाको आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


१७. अत्थदस्सी बुद्ध ः सत्रौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ अत्थदसी बुद्ध सोभन देशमा सागल महाराजको कुलमा महारानी सुदस्सनाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । समय आएपछि उहाँको विवाह राजकुमारी विशाखासँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार सेन थियो । उहाँले घोडा चढेर अभिनिष्क्रमण गरी आठ महिनासम्म ध्यान गरी बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सन्त तथा उपसन्त थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी धम्मा र सुधम्मा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु नकुल र निसम्म थिए भने मुख्य उपासिकाहरु मनिला र सुनन्दा थिए । भिक्षु अनोम स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८० हात तथा उहाँको आयु एक लाख वर्ष थियो भन्ने गरिन्छ ।


१८. धम्मदस्सी बुद्ध ः अठारौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ धम्मदस्सी बुद्धशरण देशमा शरण महाराजको कुलमा महारानी सुनन्दाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी विचिकोली सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार पुण्यवधनको जन्म भयो । उहाँले दरवारमै प्रवज्या लिई एक हप्तासम्म ध्यान गर्नुभयो र पछि बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु पदुम तथा फुस्सदेव थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी खेमा र सच्चनामा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सुभद्द र कत्तिसह थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सालिया र कलिया थिए । भिक्षु अनोम स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८० हात तथा उहाको आयु १ लाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


१९. सिद्धत्थ बुद्ध ः उन्नाइसौं बुद्ध हुनुभएका सिद्धत्थ बुद्ध बेभार नगरमा उदेन महाराजको कुलमा महारानी सुफस देवीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी सोमनसा सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार अनुपमको जन्म भयो । उहाँले पालकीमा बसेर अभिनिष्क्रमण गरेर प्रवज्या लिई गरी दश महिनासम्म ध्यान गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सम्बल तथा सुमित्त थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी सिवल र सुरामा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सुपिय र समुद थिए भने मुख्य उपासिकाहरु रम्मा र सुरम्मा थिए । भिक्षु रेवत उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ५८ हात तथा आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२०. तिस्स बुद्ध ः बिसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ तिस्स बुद्ध खेमक नगरमा जनसन्ध महाराजको कुलमा महारानी पदुमाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी सुभद्दा सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार आनन्दको जन्म भयो । उहाँले घोडा चढेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले आठ महिनासम्म ध्यान गर्नुभयो । पछि उहाँ बुद्ध बन्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु ब्रम्हादेव तथा उदया थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी फुस्सा र सदत्था थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सम्बल र सिरिम थिए भने मुख्य उपासिकाहरु कृपागौतमी र उपसेना थिए । भिक्षु अनोम स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ६० हात तथा उहाको आयु एकलाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


२१. फुस्स बुद्ध ः एक्काइसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ फुस्स बुद्ध काशी नगरमा जयसेन महाराजको कुलमा महारानी सिरिमाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी किसागौतमी सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार अनुपमको जन्म भयो । उहाँले हात्ती चढेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले छ महिनासम्म ध्यान गर्नुभयो । पछि उहाँ बुद्ध बन्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सुरक्षित र धम्मसेन थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी चाला र उपचाला थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु धनन्जय र विशाखा थिए भने मुख्य उपासिकाहरु पदुमा र नागा थिए । भिक्षु सविय उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ५८ हात तथा आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२२. विपस्सी बुद्ध ः बाइसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ विपस्सी बुद्ध बन्धुमती नगरमा बन्धुमा महाराजको कुलमा महारानी बन्धुमतीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी सुदस्सना सँग भयो । उहाँहरुबाट एक जना राजकुमार समवत्तक्खन्दको जन्म भयो । उहाँले रथमा बसेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले आठ महिनासम्म ध्यान गर्नुभयो । र पछि उहाँले सम्बोधि ज्ञान लाभ गर्नुभयो । उहाँ काठमाडौ उपत्यकामा आएर कलको बीजारोपण गरेर जानुभयो भन्ने उक्ति छ ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु खण्ड तथा तिस्स थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी चन्दा अनि चन्दमित्ता थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु पुन्नवसुमित्त र नाग थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सिरिमा र उत्तरा थिए । भिक्षु अशोक उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८० हात तथा उहाँको आयु ८० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२३. सिखी बुद्ध ः  तेइसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ सिखी बुद्ध वरुणवती नगरमा वरुणवत महाराजको कुलमा महारानी प्रभावतीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । यौवन समय आएपछि उहाँको विवाह सर्वकामासँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार अतुलको जन्म भयो । उहाँले हात्ती चढेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले आठ महिनासम्म ध्यान गर्नुभयो र पछि बुद्ध बन्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु अभिभू र संभव थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी सखिला र पदुमा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सिखिढ र चन्द थिए भने मुख्य उपासिकाहरु चित्ता र सुगत्ता थिए । भिक्षु खेमंकर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ७० हात तथा उहाको आयु ७० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२४. बेस्सभू बुद्ध ः चौबिसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ बेस्सभू बुद्ध अनोमा नगरमा सुपतित महाराजको कुलमा महारानी यशवतीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको रानीको नाम सुचिता थियो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार सुप्रबुद्धको जन्म भयो । उहाँले पालकीमा बसेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले ६ महिनासम्म ध्यान अभ्यास गर्नुभयो । र पछि उहाँ बुद्ध बन्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सोण र उत्तर थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी रामा र समला थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सोत्थिक र रम्भ थिए भने मुख्य उपासिकाहरु गोतमी र सिसिमा थिए । भिक्षु उपसन्त उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ६० हात तथा उहाको आयु ६० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२५. ककुसन्ध बुद्ध ः पचिस्सौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ ककुसन्ध वा क्रकुच्छन्द बुद्ध खेमावती नगरमा अगिदत्थ ब्राम्हणको कुलमा विशाखा ब्राम्हणीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । युवावस्था आएपछि उहाँको विवाह रोचिनी सँग भयो । सहितउत्तर उहाँहरुको पुत्रको नाम थियो । उहाँले रथ चढेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले ध्यान गर्नुभयो । र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु विदुर र सजिव थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी सामा र चम्पका थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु अच्युत र सुमन थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सुनन्दा र नन्दा थिए । भिक्षु बुद्धिज उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ४० हात तथा उहाको आयु ४० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२६. कोणागमन बुद्ध ः छबिस्सौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ कोणागमन वा कनकमुनि बुद्ध भोगवती नगरमा धन्यदत्त ब्राम्हणको कुलमा उत्तरा ब्राम्हणीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । समय आएपछि उहाँको विवाह रुचिगता सँग भयो । उहाँहरुको एक जना पुत्र सार्थबाहको जन्म भयो । उहाँले हात्ती चढेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले ६ महिनासम्म ध्यान गर्नुभयो र पछि बुद्ध बन्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु भियस र उत्तर थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी समुदा र उत्तरा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सोमदेव र उग्ग थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सिवल र सामा थिए । भिक्षु सोत्थिज उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ३० हात तथा आयु ३० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२७. कस्सप बुद्ध ः सत्ताइसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ वाराणसी नगरमा ब्रम्हदत्त ब्राम्हणको कुलमा धनवती ब्राम्हणीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । 

समय आएपछि उहाँको विवाह सुनन्दा सँग भयो । उहाँहरुको एक जना पुत्र विजितसेनको जन्म भयो । उहाँले दरवारमै बसेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले एकहप्तासम्म ध्यान गर्नुभयो र पछि उहाँ बुद्ध बन्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु तिस्स तथा भारद्वाज थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी अनुला तथा उरुबेला थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सुमंगल र घटिकार थिए भने मुख्य उपासिकाहरु विजिसेना र भद्रा थिए । भिक्षु सब्बमित्त उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ २० हात तथा उहाको आयु २० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।



२८. गौतम बुद्ध ः अठाइसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ गौतम बुद्ध लुम्बिनी नेपालमा सुद्धोदन राजाको कुलमा महारानी मायादेवीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । समय आएपछि उहाँको विवाह राजकुमारी यशोधरा सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार राहुलको जन्म भयो । उहाँले घोडा चढेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले ६ वर्षसम्म ध्यान गर्नुभयो । र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुुभयो ।

उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सारिपुत्र र मौदगल्यान थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी खेमा र उप्पलवण्णा थिए । भिक्षु आनन्द उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ १८ हात तथा उहाको आयु असी वर्ष थियो भनिन्छ ।


सरसरी हेर्दा उहाँहरुको जीवनी अथवा जीवनीमा पाइने तथ्यहरुको अचम्मको एकरुपता पाइन्छ । राजकुलमा जन्म, यौवनमा विवाह, चार निमित्त, तीनवटा निवास, एक राजकुमार, अभिनिष्क्रमण, प्रवज्या, दुष्करचर्या, तपस्या, बोधिवृक्षमुनि बुद्धत्वप्राप्ति, अग्रश्रावकहरु, अग्रश्राविकाहरु, निजी सेवक इत्यादि । ऐतिहासिक प्रमाण नभेटिएसम्म यी बुद्धहरुको जानकारी अबौद्धहरुका लागि कथा काहानी जस्तो मात्र लाग्नु स्वभाविक हो । 



म्यानमार जस्ता बौद्धदेशहरुमा २८ बुद्धको प्रतीमा भएको तथा एक विशेष दिन दीपावली गरी त्यसको जात्रा गरिने भन्ने सुन्न पाएका छौं । भगवान बुद्ध जन्मेको देश भनेर विश्वका सारा बौद्धहरुको ध्यान नेपालमा केन्द्रित छ । तर दुखको कुरा, नेपालमै यी अतितका बुद्धहरुको बारेमा खासै जानकारी छैन र जानकारी लिने स्थानको पनि अभाव छ । बुद्धवंशका सानासाना एक दुइ पुस्तिकाहरु मात्र प्रकाशित छन् । यही सन्दर्भमा लुम्बिनीमा हाल बन्दै गरेको बुद्धवंशावली उद्यानमा उहाँ २८ बुद्धहरुको संक्षिप्त परिचय सहित प्रतिमाहरु राखिने जानकारी आएको छ । 


यसबाहेक महायान बुद्धधर्म अवलम्बन गर्नेहरुले ३५ जना बुद्धहरुको उपासना गर्ने गरिन्छ, जुन संस्कृत मूलको त्रीस्कन्धधर्मसुत्रको आधारमा गरिने गरिन्छ भनिएको छ । त्यतिमात्र हैन ललितविस्तका अनुसार पनि पदमोत्तर देखि कश्यप बुद्धसम्मको ५५जना बुद्धहरुको सूचि तयार गर्न सकिने पनि यहाँ उल्लेखनीय छ ।


सामान्य ढंगले हेर्दा यस अतित बुद्धहरुको प्रसंगले हामी बौद्धहरुलाई बुद्ध भन्नु कुनै व्यक्तिको नाम नभइ निश्चित तहको ज्ञान प्राप्त भएको व्यक्तिको पदवी हो भनेर बुझाउँछ । बुद्धदर्शन अनुसार संसारका सबैकुराहरु अनित्य वा नाशवान भए जस्तै बुद्ध तथा बुद्ध धर्म समेत पनि सँधै रहिरहने कुरा होइन, धर्म क्षय हुँदै समाज अधार्मिक हुनुलाई नियमितताको रुपमा स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने ज्ञान दिन्छ । त्यस्तै यसले भगवान बुद्ध र उहाँको धर्म नाश नै भएर गएपनि पछि फेरी कुनै उपायबाट संसारमा बुद्धधर्मको उद्भव हुन्छ अनि संसारका मानिसहरुले पुनः लाभ लिन सक्नेछन् भन्ने सन्देश पनि प्रतीकात्मक ढंगबाट दिएको प्रतीत हुन्छ ।


Monday, November 8, 2021

अमेरिकाय् जेन बुद्ध धर्मया लुखा चायेकूम्ह शुनर्यु सुजुकि

 

राजेन मानन्धर
विश्वयात बुद्धधर्मया सुकां चिनाः शान्तिया लँपुइ यंकाबिज्याम्ह भगवान बुद्धया जन्म नेपालय् जूगु धकाः झीसं सिउ । थुलि हे जक जक झीत थुइका च्वन । वसपोल बुद्धया शिक्षा वा ज्ञान नेपालय् गुलि ज्याख्यलय् वल, व छथाय् दु । तर थ्व खँ जक न्यनेबलय् हे झीत गर्व तायेमाः कि वसपोलया शिक्षा नेपाल व भारत जक मखु विश्व न्यंक हे धयाथें प्रख्यात जुयावनाच्वंगु दु । थथे हे वंगु निद्वःत्या दँया दुने बुद्धधर्म दुहाँ वनाः अनया समाजय् भ्यलय्पुनाः अनया विद्वान दार्शनिकतय्सं लनाः, दानाः, चुलाः थःगु कथं व्याख्या व विश्लेषण याःगु छगू थाय् जापान नं खः । 
जापानय् बुद्ध धर्म गुकथं थ्यन व पाखे मवने । थौंया यथार्थ ला छु खः ले धाःसा आः नं अन बुद्धधर्मयात अपार श्रद्धा तइपिं आपालं मनूत दु । उमिसं थःगु जीवनय् बुद्ध, धर्म व संघ सिबाय् मेपिनिगु शरण वनेगु बिचाः मयाः । उमिसं  बुद्धधर्मयात थःगु भासं थः गुरुपिन्सं कंगु बाखं, प्रवचन वा च्वयाथिकूगु सफूया आधारय् थुइका च्वन, उकिया हे आधारय् थःगु जीवनयात सफल दयेकाच्वन, मार्गफलया लँपुइ न्ह्याः वनाच्वन ।

थुकथं स्वयेबलय् जापानय् बुद्धधर्म थथे दुनेथ्यंक हा कयावनेगुया लिउने अनया विद्वान गुरुपिनिगु तःधंगु ल्हाः दु । उमिसं ईकथं पानावनाच्वंगु समाजय् अनया मनूतय्त ल्वयेक, उमिगु दैनिक जीवनलिसे स्वाक्क भगवान बुद्धया धर्मयात ब्याख्या विश्लेषण यानाः कनाबिल । मनूतय्सं उकथं हे थुइकाः बुद्धधर्मप्रति आदर गौरव तयावयाच्वन, थःत बौद्ध धायेकेगुलिइ गर्व महशुस यानाच्वन । अथे अनया जनतायात बुद्धधर्मया महत्व थुइकाः उकियात जीवनोपयोगी जुइकथं ब्याख्या यायेगुलिइ तःम्ह विद्वानपिनिगु ल्हाः दु । उकिइ मध्ये थन छम्ह शुनर्यु सुजुकीया बःचाहाकलं चर्चा यायेगु जुइ, गुम्हस्यां अमेरिका तक वनाः अनया अबौद्धतय्त तकं बुद्धधर्मया महिमा कनाः उमित बुद्धया शरणय् वनेत प्रेरणा बियावन ।

शुनर्यु सुजुकि (मे १८, १०९४ – डिसेम्बर ४, १९७१), गुम्हसिया धर्मनां शोगाकु शुनर्यु अले यक्वस्यां सुजुकि रोशी धकाः नं म्हसिउ, छम्ह सोतो जेन भिक्षु खः अले वं जीवनकाछि बुद्धधर्मया अध्ययन यानाः अमेरिकाय् थ्यंक जेन बुद्धधर्मया प्रचार यानावन । वयागु प्रमुख देन धइगु एशियां पिने दकलय् न्हापां जेन द्यःगः दयेकेगु खः, वया हे कुतलं
अमेरिकाय् तस्साजारा जेन पहाडी केन्द्र चाल । वं हे सान फ्रासिस्को जेन केन्द्र चायेकल, गुगुकि अमेरिकाया हे छगू प्रभावशाली जेन अध्ययन केन्द्र धकाः नां जाः । वयागु जेन नुगः, सयेकामिया नुगः (श्भल ःष्लम, द्यभनष्ललभचुक ःष्लम० धइगु स्यनेगु प्रवचन माला, पश्चिमी विश्वय् हे जेन बुद्धधर्म सयेकेगु तसकं नां जाःगु सफू कथं कायेगु याः ।

सुजुकीया जन्म मे १८, १९०४य् तोक्यो स्वयाः दक्षिण पश्चिमय् लागु कानागावा जिल्लाय् जूगु खः । वया बौ सोगाकु सुजुकि अनया सोतो जेन द्यःगःया मुख्य भिक्षु जुयाच्वंगु खः । वया मां योने धाःसा छम्ह पुरोहितया हे म्ह्याय् खयाःनं तसकं स्वचन्द जुइगु जुयाः वया भाःतं त्वःताछ्वःगु खः । लिपा तिनि वया मामं मेथाय् इहिपा यानाः शुनर्युया जन्म जूगु खः । वया बाल्यकाल वया मांया न्हापांम्ह भाःत पाखेंया दाजु अले निम्ह केहेँपिंलिसे बितेजुल । व लिपा थ्यंक नं ४फीट ११ इन्च जक तःधिकः, पश्चिमय् थ्व हे छगू नं वयागु विशेषता जुल ।

वया बौया शोगानजी धइगु द्यःगः तोक्यो स्वयाः करीब ५० माइल दक्षिण पश्चिमय् सागामी बे धइगु थासय् लाःगु हिरात्सुका नांगु शहरय् दु । अनं वइगु ध्यबा तसकं म्हो जुयाः वयागु परिवार सिसिककः जुयाः हे बितेजुल । व ब्वनेकुथिइ वनेधुंकाः तिनि वं थःगु परिवार तसकं गरिब धकाः वाःचाल । तसकं भावुक जूसां व छकःनिकः तसकं तंचाये यः । वया पासापिन्सं वयात सँ खानातःम्ह अले पुरोहितया काय् धकाः हिस्याइगु । अय्जुयाः व यक्व पिने म्हितःमवँसे क्लासय् हे च्वनाच्वनीगु । अले ब्वनेगुलिइ धाःसा व न्ह्याबलें न्हाप जुइगु । वया शिक्षकं वयात न्ह्याबलें तःधंम्ह मनू जुइमाः धाइगु, उकिया निंतिं वययात जिल्लां पिने वनाः हे ब्वंवनेमाः धकाः उत्साहित याइगु ।

सुजुकी सन् १९१६य् थः बौया चेला ग्योकुजुन सोओनयाथाय् तालिम कायेत वन । व अन मोरी, शिजुओका धइगु थासय् च्वंगु जोउनइन धइगु तःधंगु द्यःगलय् वंगु खः । वन वया तालिम अःपु मजू । सुथय् दनाः जाजेन अभ्यास यायेमाः, सुत्र पाठ अले अन सुचुपिनु नं यायेमाः । तर नं वं अनया तसकं अनुशासन माःम्ह गुरुयात द्यःथें मानेयानाः अध्ययन यानाच्वन । १३दँ दुबलय् वयात श्रामणेर दयेकाः वयागु नां शोगाकु शुनर्यु तयाबिल । व अनया स्कुलय् ब्वंवंबलय् नं वयात सोओनं बांलाःगु वसः छजु तकं तयामबिउ, उकिं वयात अन नं सकस्यां हिस्याइगु । तर नं वं ब्वनेगुलिइ मिहेनत यायेगु मत्वःतू । सन् १९१८य् वया गुरु याइजु धइगु थासय् च्वंगु सिन्सोइन धइगु द्यःगलय् वन अले शुनर्यु नं वलिसे वन । लिपा वयात वया गुरुं रिन्जाइ गुरुयाथाय् तालिम कायेत छ्वल । अन वं फरक कथंया जेन सयेकल । उकिइ वयात जाजेनया माध्यमं कोआनय् ध्यानकेन्द्रित यानाः सातोरीया तहतक हासिल यायेगु स्यन । 
 
सन् १९१९य् व १५दँ दयेकाः वयात मांबौयाथाय् लित छ्वल । तर व हानं रिन्सोइन व जोउनइनय् सोओनय् वनाः अध्ययन यात । वयागु अंग्रेजीइ दखल बांलाःगुलिं वयात डा. योशिकावा धइम्ह मनुखं वया मस्तय्त अंग्रेजी स्यनेत नं तल । 

सन् १९२४य् शुनर्यु तोक्योय् ब्वं वन । सन् १९२६य् वं दोजुल कातो लिसे शिजुओकाया केन्कोइन द्यःगलय् जेनया तालिम काल । अबलय् वयात १०० दँयया शिबिरया मुख्य भिक्षु दयेकाल । थबलय् हे व तोक्यय् सोतो जेनया  अध्ययन याकीगु किोमाजावा विश्वविद्यालय् प्रवेश यात ।

सन् १९२६या अगस्ट २६कुन्हु सोओनं २२दँ दुम्ह सुजुकीयात धर्महस्तान्तरण यात । उखे वया बौ नं शोगानजी द्यःगलय् सेवा निवृत जुल अले निवृत जुयाः नं सेवा यानाच्वन । छुं दँतक सुजुकीयात टिबी जुया अस्पतालय् तकं च्वनेमाल । लिपा छकः सन् १९२७य् वयात मय्जु नोना रानसोम धइगु अंग्रेजी शिक्षिका नाप लायेगु मौका चूलात । वं सुजुकीयात भाय्या बारे सहयोगी कथं ज्या याकल । लिपा वं व मय्जुयात जापानी संस्कृति व बुद्धधर्मया बारे कनेगु अवसर लुइकल । थ्व न्यनाः प्रभावित जुयाः वं सुजुकीपाखें जाजेन ध्यान तकं सयेकल । थनथाय् वं पश्चिमीतय्गु बुद्धधर्मबारे अज्ञानता चिइके फइ धइगु विश्वास लुइकल । 

सन् १९२९य् सुजुकीया गुरु सोओन जोउनइन द्यःगलं निवृत जुल अले वयात मुख्य पुरोहित नियुक्त यात । सन् १९३०य् तेनइ ज्याझ्वःयानाः वयात धर्म हस्तान्तरण यानातःगुयात स्वीकार यात । अले थुलि जुइवं सोतो नायःपिन्त शुनर्युयात पुरोहित कथं धर्मदेशनायायेगु अनुमति बिल । थ्व हे सालय् वं कोमाजावा दाइकगाकुनि विश्वविद्यालयपाखें जेन व बौद्ध दर्शनय् स्नातक जुल । थबलय् छकः वं थः गुरुयात थः अमेरिकाय् वनाः अन जेन बुद्धधर्म स्यनेगु इच्छा प्वंकूगु खः, तर गुरुयात थ्व खँ मयल ।

सन् १९३०य् स्नातक जुइधुंकाः सोओनं थः चेला शुनर्युयात फुकुइ जिल्लाय् च्वंगु एइहेइजी नांगु सोतो जेन द्यःगलय् तालिम कायेत छ्वल । व वनाः अन तानगार्यो धैगु संस्कार यानाः जेन दीक्षा काल । एइहेइजी धइगु अबलय् जापानया हे दकलय् तःधंगु मध्ये छगू जेन तालिम कायेगु थाय् खः । अनया मुख्य गुरु अबलय् गेन्पो कितानो रोशी खः । शुनर्युयात अबलय् इयान किशिजावा–रोशी धइम्ह गुरुयाथाय् सेवा यायेत छ्वयाबिल । किशिजावा धइम्ह छम्ह कडा स्वभावम्ह गुरु खः । वं शुनर्युयाके छुं विशेषता खन । 

सन् १९३१य् शुनर्युया गुरु सोओनं वयात योकोहामाया सोजिजी द्यःलगय् तालिमया लागि छ्वयाबिल । व अनया छगू मू सोतो द्यःखः खः । अन नं वं थाकूगु तानगार्यो अभ्यास यात । तसकं अनुशासनय् तयेमाःपिं गुरुपिनिगु तालिमं वयात झं झं परिपक्व दयेकल ।

सन् १९३२य् शुनर्यु छकः शोजिजी त्वःता हानं जोउइनय् वन अले थः परिवारलिसे हे च्वनाच्वन । अले हानं व किशिजावायाथाय् वन अले थाकुगु जाजेनया तालिम काल । थ्व हे इलय् वं छम्ह मिसालिसे इहिपा याःगु खः, तर व याकनं हे त्वाःदल । 

निक्वःगु विश्वयुद्ध जूवबलय् शुनर्युं युद्धविरोधी ज्याझ्वः याःगु धइगु न्यनेदु । सारा देश हे युद्धया लागि न्ह्याः वनाच्वंबलय् वयागु थज्याःगु पलाः महत्वपूर्ण खनेदु । 

अमेरिकाय् सुजुकी

इलं छकः सुजुकीयात अमेरिकाय् सालाकाल । सन् १९५९य् शुनर्यु पुरोहित जुयाः सान फ्रान्सिकोय् सोकोजी धइगु छगू जक सोतो जेन द्यःगलय् वन । अन बुद्धधर्म अले जेन तसकं लोकं ह्वाःगु विषय जुयाच्वन । अन वं बुलुहुँ अमेरिकनतय्त जेन स्यनेगु लुखा चाःगु महशुस यात । बुलुहुँ वयात नं अमेरिकी संस्कृति यः ताल ।

वं अन अमेरिकीतय्त जाजेनया अभ्यास याकल, लिसें अन जेन बुद्धधर्मया प्रचारप्रसार यायेत अनया स्थानीय साधकतय्त नेतृत्व तकं बिल । थाकुगु बुद्ध धर्म व जेन ध्यान पद्धतियात पश्चिमी संस्कृतिइ ब्वलंपिं मनूतय्त उमिसं थुइगु कथं जीवनया यथार्थयात न्ह्यब्वयाः व्यवहारिक उदाहरण बिबिउँ अःपुक्क स्यनेगु हे वयागु विशेषता जुल । 

वया विद्यार्थीपिन्सं जेन बुद्धधर्मय् उलि रुचि क्यन कि उमिसं वयागु हे ग्वाहालि कयाः लिपा सान फ्रान्सिस्को जेन केन्द्र नीस्वन । लिपा १९६६य् उमिसं तास्साजारा क्वाःगु लः वइगु बुंगाःचा न्यानकाल अले उकियात तास्साजारा जेन पहाडी केन्द्र दयेकल । अथे हे १९६९य् सान फ्रान्सिस्कोया पेज स्ट्रीटया छखा छेँ न्यानाः उकियात जेन द्यःगः दयेकल । लिपा ला वं एशिया स्वयाःपिनेया न्हापांगु बौद्ध तालिम बिइगु द्यःगलय् मुख्य पुरोहित जुइत सोकोजीया थःगु पद हे त्वःतल । अबलय् तक वं छु नं वाः चायेकल धाःसा अबलय् जापानं आप्रवासी जुयाः च्वनाच्वंपिं स्वयाः अमेरिकन विद्यार्थीत हे गंभीर जेन अभ्यास कर्ता जुयाच्वन । वं ला जापानय् जेन धर्म वथं गःथें जुयाः अन विकासया संभावना म्हो जुइधुंकल अले वं थःगु जीवन अमेरिका अथवाय् विश्वय् हे जेन धर्मयात प्रचार यायेत व अध्ययनशील विश्वयात हे जेन स्यनेत पात । थथे हे यानाः वं थःगु जीवन जेनयात विश्वय् न्यंकेत समर्पण यात । 

थौं अमेरिकी जेन बुद्धधर्मया साधक व विद्यार्थीतय्सं सुजुकीं पिनावंगु पुसायात सिचुगु किचः बिइगु सिमाया रुपय् काये खन । वयागु व ऐतिहासिक भासन वा प्रवचनत थौं नं अनया जेन साधकतय् निंतिं मार्गदर्शन जुयाच्वंगु दु । वयागु शिक्षण व नेतृत्वं यानाः आः जेन बुद्धधर्म अमेरिकाय् जक मखु सारा विश्वय् हे न्यनावनेत सफल जूगु धाःसां पाइमखु ।

सुजुकी तसकं धर्मय् मन दुम्ह अध्ययनशील खःसां, वयागु उद्देश्य विश्वय् हे जेन बुद्धधर्म न्यंकेगु खः धाःसां वं यक्व च्वयेगु धाःसा मयाः । वयागु मुख्य सफू धइगु सन् १९७०य् पिदंगु जेन नुगः, सयेकामिया नुगः (श्भल ःष्लम, द्यभनष्ललभचुक ःष्लम) खः, गुगु कि वयागु जेन प्रवचन तेइशो जक मुनातःगु खः । वयागु जीवन दतले पिदंगु वयागु सफू थ्व हे जक जुल । लिपा वयागु सानदोकिया विषयय् प्रवचनत खिउँथाय् पानावंगु खुसिबाः ( द्यचबलअजष्लन क्तचभबmक ँयिध ष्ल तजभ म्बचपलभकक) सन् १९९९य् पिदन, गुकियात मेल वेट्नसमेन व माइकल वेन्गरं सम्पादन याःगु खः । अथे हे न्ह्याबलें अथे मखु ः जेनया सही मर्मया अभ्यास नांगु सफूयात एडवार्ड एस्पी ब्राउनं सम्पादन याःगु खः । थुकिया प्रकाशन सन् २००२य् जुल । अथे हे वयागु जीवनी चाःतूगु तुसि नामं डेविड च्याडविकं च्वःगु खः, गुगु सन् १९९९य् पिदन ।

व लिपा सन् १९७१या डिसेम्बर ४य् मन्त । न्यनेदु कथं वया मृत्यु क्यान्सरं जूगु खः । 
नेपालभाषा टाइम्स ११४२ कछला

Friday, August 27, 2021

"जि राजिनामा बिइमाःम्ह मनू हे मखु" (सापारु ध्याचु)



राजेन मानन्धर

जि उलि खँ ल्हायेमाःम्ह मनू ला मखु । अप्वः त्वारत्वार हालाच्वने मयः । बरु जि छु धाल व यायेमाःम्ह, अले यायेफूगु जक नवाइम्ह । थुलि खँ नुगलय् तयाः न्यनादिसँ जिगु खँ । जिं जिमि मस्त थियाः पाःफयेके फु । जिं यायेफूगु जक याये धया, अले गुलि धया व फुक्क याना । पत्याः मजूला ? जिं ला अझ सुनां नं यायेमफुगु ज्या गुलि याना, गुलि याना ।

जिं जि प्रधानमन्त्री जुयाबलय् हे दछिया दुने थःगु सरकारं समृद्धिया लागि आधार तयार याना । का, मयाना ला, धा सा? देश समृद्धिया लँपुइ ल्वासाल्वासां वनाच्वन । छिं मखंसा मिखा जाँचेयाकादिसँ ।

न्ह्याबलें न्ह्याम्हस्यां नेपाली जनता ज्या दुसां असुरक्षित दु, उकिं उमि लिपा लिपा थाकुइ धाइगु । अथे जुयाः जिं तसकं तामझाम यानाः सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम, प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रम ज्याझ्वः हया । छखे ज्या दुपिं मनूत धुक्क जुयाः म्वायेखन धाःसा ज्या मदुपिं ला घाँय् जक लयाः नं जीवन यापन यायेखन, थ्व चानचुन तःधंगु खँ ला ? अथे हे जनताको जलविद्युत कार्यक्रम धकाः नं जनतायात व जलविद्युतय् लगानी याकेत, लगानी हे मयाकुसें प्रतिफल ल्हातिइ लाकेगु ज्याझ्वःत हया । 

उखे जिगु कार्यकालय् भ्रष्टाचार, दण्डहिनता व अपराधलगायतया बेथिती ह्वासाह्वासां थाहाँ वन धकाः थी थी अध्ययन अनुन्धानया तथ्यं धयाच्वन । थ्व धइगु बांमलाःगु मखु, थथे मयाःसा नेपाःया विश्वय् गनं नां च्वनी ? छुं याना ला क्यने हे माल नि । जिं थथे धकाः धयाच्वनाबलय् हे थन भ्रष्टाचार झन् झन् संस्थागत जुजुं वन धकाः नं धयाहल । मेगु छु खँ ल्हायेगु, नेपाःयात विश्वया हे दकलय् भ्रष्टाचार जुइगु देय् मध्ये छगू दयेकाबिया । मगात ला? जिगु योगदान ऐतिहासिक खः, उकियात ल्वहँपतिइ कियाः तयेत जिमि माकः थज्याःपिं कर्मठ कार्यकर्तात न्ह्याबलें तयार दु । 

कोरोनाया करामत

भाग्यया खँ धायेमाः जिगु कार्यकालय् विश्वन्यंक कोरोनाया भाइरसया माहामारी वल । थ्व धइगु ला बाह्रवर्षे जात्रा थें का । बागमतिइ छु धः बाः वइ, कोरोना वसांनिसें जिगु, जिमि मन्त्रीत, जिमि ठेकेदारत अले दक्व आसेपासेतय्गु म्हिचाय् ध्यबा बाः वल । जिमिसं यानाःगु लुट जनतां मखनेमा धकाः हे जक लकडाउन यानागु जिं । अले जनता निमोनिया जुयाः, अक्सिजन मदयाः प्वाक्क प्वाक्क सित धइगु खँ न्यना । ग्व, जि मसी, जिपिं मसी । उकिं ला जिमि विद्वान कार्यकर्तातय्त साक्षी तयाः कोरोना धइगु छुं मखु, हलू लः त्वनेगु, हाछ्युं साछ्युं यायेगु धकाः धयाबिया । जि एसएलसि फेल जुयां छु, निगु डाक्टरेट दु, जिमि हुलकाहुल डाक्टर प्रोफेसर कार्यकर्तात दु, न्ह्यपुइ गोबर भरेयानातःपिं । अले जिं धाःगु खँलय् लापा मथासे गाइ ला?

पानी जाहासया म्हगस

जिगु प्रधानमन्त्रीकालया दकलय् मज्जागु ज्या यानागु धइगु ला पानी जहाज हयेगु म्हगस मियागु हे खइ । जिं सिउ नेपाली जनता गुलि लाताग्वाज्यः धकाः । उमित बिइफइ, मफइ नाप मतलब मदु, छता निता साउथ इन्डियन फिल्मय्थें स्टन्ट का स्टन्टं जाःगु खँ ल्हानाबिल कि मख्ख जुइ । उकिं जिं धयाबिया नेपालय् पानी जहाज वइ । छम्ह निम्ह च्वापुकाःतय्सं नेपालय् समुद्र ला मदु गनया जाहाज धाल । यक्व ब्वनातयाम्ह ला मखु, तर जिं सिउ जहाज धइगु गज्याःगु अले गन सुनां चलेयाइ । अय्सां जिं नं धयाबिया, जहाज समुद्रय् वनी सामान ज्वनाः वइ । दां सइगु सिमा मियाथिकूम्ह ककाजुयागु बाखं थें का । ग्वाज्यःत दक्व मिखा फुतिफुति यानाः जिगु खँ पत्याः यानाकाल । दछि दुने येँय् हे नेपालय् सुनां हये मफुगु पानीजहाज (या ज्याकू) या उद्घाटन याना । अबलय् हे जिं धयागु खः थन बागमतिया पुल लुचुक्क ल्ह्वंकाः सां थन पानीजहाज हये धकाः । उमि फोटोय् नेपाली ध्वाँय् दूगु जहाज स्वयेदुसा गाःगु, जिं नं व हे जक क्यनाबिया । अले ला जि ति टप विकासवादी, परिवर्तनकारी प्रधानमन्त्री नेपाःया इतिहासय् सुं दइमखु कथं का । ज्या धाःसा भ्वंया डुंगा दयेकाः लः मुनाच्वंगु थासय् सुल्ल छ्वयेगु ति हे जक ज्या जुल । अथे ला थुकिइ जिगु लाकां मफ्यसे न्ह्यः हे मवः धाइपिं चाकरीबाज कार्यकर्तातय्गु सपोर्टया नं तःधंगु ल्हाः दु । 

च्वामुगु रेलया बाखं 

दिमाग मदुपिं जनतातय्थाय् न्ह्यागु खँ नं बिकेजुइ । थ्व हे बिचाः यानाः जिं धयाबिया, नेपालय् रेल वइ । ख ला रेल हयेगु खँ वःगु तःदँ दयेधुंकल । दक्व फय्गं जक जुयाच्वंगु । जिं नं छगः फय्गनय् फू याना — टाङ्ग न्यात । जिं जिगु न्हाय्थें च्वामुगु रेल हयेगु जक धायेसातकि मनूत ला कन्हय् हे रेलय् च्वनेदइथें लय्ताः । गनंनिसें गन तक वनी, सुनां दयेकी, गुलि न्हूगु गुलि पुलांगु, छम्ह यात्रुं गुलि ध्यबा पुलेमाली व सुनां हे बिचाः यायेमलाः । मस्त रेल माल रेल माल धकाः हालाच्वंथाय् जिं रेल बिइ धया । ख्वयाच्वंम्ह मचा लय्तायेथें दक्व लय्ताल । अले जि मस्तं छन्ह्यः द्यना । 

आखिरय् रेल ला वल हे वल । बिउगु लाकि न्यानाहयागु व जिं धायेमखु, गबलय् न्ह्याइ, गुलि खर्च जुल व नं धायेमखु । अले एक इन्ची इकधिक मसनीगु थ्व रेलं ग्वम्हसित गुलि लाभ जुल, ग्वःम्हस्यां जागिर नल धकाः ला न्यँहे मन्यंसा बांलाइ । थथे राजनीति याये अःपूगु देसय् ला जि मसिइतले हे प्रधानमन्त्री जुइफु । 

छेँय् छेँय् पाइपय् ग्यास

नेपालीतय्त न्ह्याबलें वयाच्वनीगु समस्या धइगुु पेट्रोल व ग्यास । भारतं ग्यास बिइवं नेपालीतय्सं भुतुलिइ मि दुइमसल । ख ला न्हापा न्हापा नं ग्यास व चिकंया अभाव जुयाच्वं । तर जिं थ्व हे खँयात राजनीति याना । दकलय् न्हापां ला जिं छेँय् छेँय् पाइपय् ग्यास हयाबिइ धया । वाह, झ्यातुगु सिलिण्डर मफु मफु ज्वनाः लाइन कायेमाःगु थासय् ग्यास थः हे भुतुलिइ भुरुरुरु वइ धाःबलय् लाताग्वाज्यःत लय्लय् ताइगु हे जुल । उलि यायेत प्लान्ट सुनां दयेकीगु, गुलि बजेट मालीगु अले ग्यास हे सप्लाइ सुनां याइगु धइगु या चिउताः नेपालीतय्सं तयेमसः । बस लापा थात, जागिर पचेयात । ग्यास पाइपं वइगु धाःसा व हे थःगु लिउने पाइप दुछ्वयाः थःके च्वंगु ग्यास हे काःसा जक का ।

मेलाम्चीया बाखं  

मेलम्ची धइगु नेपालय् ४६सालधुंकाःया गुलि प्रधानमन्त्री जुल, दक्वस्या भ्वय् न्यायेकेगु मोहनि खः । भचा भचा अन चलमल यातकि करोडौं च्वायेखनीगु जुयाः सुयां हे थ्व पुवंके मयः । जितः नं मयः । अथेसां हल्ला यायेमाल नि धकाः थ्व पालय् भचा यक्व हे हल्ला याना । पुवनीगु हे जुल । भचा यक्व तिसिनागु ला सुरुङय् ज्या यानाच्वंगु इटालियन ठेकेदार कम्पनी सिएमसी हे बिसिउँ वन । काचाकाचां जादु मन्तर यानाः बाःछिति मेलम्चीं तःगु पाइपय् लः वयेका । जनता खुश । थः हे राष्ट्रपति जूगुलिं हिति छगू दयेकाः उद्घाटन नं याका । पाकः थज्याःपिं जनतातय्त मेगु छु माल?

मोदीया नागरिक अभिनन्दन

नाकाबन्दी जूबलय् नेपालया बेहाल जूगु लुमंनि जि । ग्यास पेट्रोल वासः तकं मदयाः मनूत वाथावाथा कन । अज्याःबलय् जिं भारतयात नेपाःतय् दकलय् तःधंम्ह शत्रु धकाः नारा बिया । भारतयात फेसबुकय् सराः बियाच्वंपिं दक्व जुरुजारुं दनाः जिगु लिउलिउ वल । थ्व हे इलय् जिं भारतविरोधी राष्ट्रवादया नारा बियाः चुनावय् घघरानगु लिच्वः पिकया । थ्व हे झ्वलय् जि प्रधानमन्त्रीया मेचय् तकं च्वनेखन । थ्व का राजनीति धइगु ।

अज्याःबलय् मनूतय् भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी धइम्ह मनू गथांमुगः थें, खनकि हे आंग्साय् मि तयेथें । तर जिं सिउ, व मोदीया लाकां मफ्ययेकं जि जा नयागु हे पचेजुइमखु । थन जिं जनतायात जुरुक्क जुरुक्क प्यं ल्ह्वनेगु भासन यानाच्वने, उखे खबरीतय्सं व दक्व सावाँ ब्याजसहित थ्यंकाबिइ । अले जित गन मजिउ अन तियाः स्यायेथें ख्याःवइ । जि ला निम्ह कलाःया भाःतथें । थुखे स्वयाः द्यंसा उखे सालाकाइ, उखे स्वयाः द्यंसा थुखे सालाकाइ । अन्तय् जिहे मजिसेंलि सार्वजनिक थासय् हे जिं वया लाकां फ्ययेमाल । उकिं ला मोदीयात निथाय् निथाय् नागरिक अभिनन्दन याका । न्हापां जनकपुर थ्यन, अनं येँय् हे वल । नेपाली जनता गुलि ध्वां धाःसा व हे मनूयात न्हापा लाक्वपाक्व धयाः ब्वह बियाः लिपा वयात हे हयाः अभिनन्दन धकाः याकां दक्वस्यां लापा थानाबिल बाः । थुकियात धाइका सफल दलाली धकाः । 

थांथामय् प्रधानमन्त्री 

जिगु शरीरया हाल थ्व हे खः, थनं लिपा प्रधानमन्त्री धायेके खनीला मखनीला । छकः जितः जि थ्व देशया प्रधानमन्त्री धकाः सकसित क्यने मास्ति वल । धायेत ला यक्वस्यां धयाच्वन, तर लाज शरम मदुम्ह, ज्या याना क्यनेगु हुति मदुम्ह, खँ जक ल्हाइम्ह धाइगु । खःगु खँ झन् सहयाये थाकु । जि ला वाथावाथा हे कनीगु धया अज्याःगु खँ न्यनकि । अय् जुयाः जितः छकः कमसेकम जिगु ससः राजधानीया अंगलय् अंगलय्, बिजुलीया पोलपोलय् जिगु फोटो ब्वयेकेमास्ति वल । जिं चम्चातय्त हुकुम बिया — का थनया पोलपोलय् जिगु झकास् नारा छगू बियाः जिगु फोटो छापेयानाः तिकि । चम्चातय्गु ज्या हे धाःगु यायेगु । अले उपिं नं कां जुयाः जिं धाःथे योगदानय् आधारित सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमया नां बियाः जिगु फोटो तयाः आकर्षक पोस्टर थांथामय् यखात  । न्हूगु युगया शुरुवात धकाः पत्रपत्रिकाय् झ्याप्प विज्ञापन बियाबलय् उमि नं म्हुतु पाकापाका संकाच्वनेखन । विकास यायेम्वाः अथें हे विकास जूगु जनतां खन ।

करया आतंक

मनूत पुख्र्यौली सम्पत्तिइ मि दुइत राजनीति याः वइमखु । आखः ब्वनातःगु मदु, व्यापार व्यवसाय यायेत लाय् मदु धाःसा हे जक वइगु मनूत थन । अथे वइपिनि छेँय् भुतू दु । उमि नं मस्त, कलाः दइ । उमिगु बिचाः जिं मयाःसा सुनां याइ?

अथे जुयाः जिं जि सरकारय् वयेधुनेवं  संघीय सरकारं थःथःगु प्रदेशय् व नगरपालिकाय् थः ययःथे कर निर्धारण यायेगु छुट बिया । अले छु माल? अले वलका धाथेंगु प्रजातन्त्र । उकिंला जिगु सरकार वयेवं थी थी नगरपालिका व गाउँपालिकातय्सं लाक्वपाक्वकर कयाः हंगामा यात । छुकिइ जक कर मकाः? जनतायात गन गुलि गुकथं जिउ, अन उलि उकथं तिसिउगु खनाः जितः आनन्द वल । तिसिनाः, हुयाः फ्ययाः, लाफःपियाः प्याथः तक हे क्वाइँक्वाइँ न्ह्यल जनताया । अथे मयाःसा जिमि कार्यकर्तातय् चा नयाः च्वनी ला?

ज्या यानाः कमेयायेमफुपिं, मनूत हाल, तं क्यन, तर जिगु सरकार न्हाय्पनय् चिकं तयाः मुसुमुसु जक न्ह्लिाच्वन । उकिसं लाता ग्वाज्यःत जक दूगु प्रतिपक्षं चुइँक तकं नवायेमफुबलय् जिगु बहुमतया सरकारया लाखय् प्याखं राजधानीइ जक मखु, त्वाःत्वालय् गांगामय् तकं मच्चेजुयाच्वन । व का जिगु सफलता ।

सिण्डिकेटया बस

सरकार दयेकेवं हे छगू निगू मनूतय्गु दिमागय् कःनि सिइगु ज्या यायेमाल धकाः जिं धयागु खः । उकिं सरकार बनेजुइवं हे हावा तालं यातायात क्षेत्रया सिन्डिकेट अन्य यायेगु खँ पितहया । गृहमन्त्रालयं छगू निगू नौटंकी ला यात । तर जिं सिउ अज्याःपिं सिन्डिकेटवालातय्सं यानाः हे कार्यकर्तातय्गु खल्ति जायाच्वनीगु । अले लिपा लिपा थ्व खँय् म्हुतुइ पाकां सुयातया । मन्त्रालय मन्त्रालय दुथुइ छं दायेथें या जि ख्वयेथें याये धइगु सिद्धान्तं ज्या याःबलय् मनूत ज्यः जुयाः स्वयाच्वन । सिन्डिकेटया बाखं थन हे क्वचाल । खँ फछ्या जुल । 

३३ किलो लुँ 

नेपालीत गरिब, लुँ धइगु गुलिस्यां जीवनभरी हे खनीमखु । तर लुँ धइगु लुँ । उकिं जिं लुँ त्याकं त्याकं झिकेयाना । व जितः वा जिमि कलाःयात मालाः मखु । तर थ्व खँ मयःपिं थन दु । उकिं ला जिं झिकेयानाःगु ३३ किलो लुँ त्याप्प ज्वन । गन व उर्लाबारीया सनम शाक्यया हत्या, अले गन व ३३ किलो सुनकाण्ड सार्वजनिक जूगु । माःगु खँ ला व । 

उमिसं यानां यायेफइगु ज्या ला थ्व ? उकिं ला थुकिया नाइके धाःम्ह चुडामणी उप्रेतीं आत्मसमर्पण हे यात । म्वाःमदुगु खँ नवानाजुइम्ह एसएसपी श्याम खत्री फरार जुल । हल्ला माथि हल्ला जुल । जि थन हालेमते सनेमते धयाच्वना, उमि अन व याः थ्व याः मदु । आखिरय् जिं ज्वँ मधाःतले भौचा तकं ज्वनेफइमखु धइगु जक प्रमाणित जुल । व लुँ जिं कलाःयात तिसां तिइकेत हयागु मखु, जनतायात हे इनाबिइत हयागु खः । आसे ले, भचा जायेकाः उपयुक्त इलय् पिहाँ वइ । लुँ तिइमखंपिन्त बालकोटय् त्याःत्याः इनाबिइगु प्लान दु । 

एसिया प्यासिफिक समिटया सिरपाः

छगू विवादास्पद धार्मिक संस्था दु युनिभर्सल पिस फाउन्डेसन । उकिया एसिया प्यासिफिक समिट येँय् याइगु जुल । अज्याःगु संस्था संसारय् गुलि दु जुइ, तर थ्व संस्था जितः ला जिमि ससःकिजाया हे संस्था थें च्वन । देय्या तमाम समस्यायात मारो गोली, जिं ला उमित लय्तायेकेत लँ हे सुनसान जुइक स्वन्हुतक जोरबिजोर प्रणाली तयेका (लागु याके मफुत, व मेगु हे खँ) । जि थः हे न्ह्यःने च्वनाः उकिया व्यवस्थापन याना । जिं उगु संस्थायात गुलि ध्यबा बिया व धायेमखु, तर वं बिउगु १ लाख डलरया पुरस्कार स्वीकार याना, मन्त्रीपरिषदं निर्णय हे मयाकुसे ।  जि थज्याःम्हसित ‘नेतृत्व र असल शासन अवार्ड’ बिउगु, चानचुन खँ ला ? व अन्तराष्ट्रिय रुपं हे बदनाम संस्थाया पुरस्कार कयाः जि धन्य जुल ।

निर्मला बलात्कार व हत्या  

देसय् हत्या हिंसा धइगु सामान्य खँ खः । उकिसं कन्चनपुरय् निर्मला पन्त धइम्ह मिसामचाया बलात्कार धुंकाः जुल । थज्याःगु खँ नेपालय् सामान्य खः तर थ्व हत्याकाण्डया लिउने नां हे काये मत्यःम्हस्या ल्हा दु धइगु सिइवं मनूत हालाहल । शायद व मचा बःमनी मखुसे जनजाति वा दलित जूगु जूसां सुनां नं वास्ता मयाइगु जुइ । तर थन म्हुतुप्वाः मदुम्ह प्रमुख प्रतिपक्षी नेपाली कांग्रेस निसें महिला अधिकारकर्र्मी, मानव अधिकारकर्र्मी, नागरिक समाजं तकं सः तल । जिं न्हाय्पं मताःछु यानाच्वना । थुकिइ थिइगु हे जिगु सरकार घ्वाराक्क क्वदलीगु धकाः थू जिं । चानचुम्ह धकाः ला जि । 

वाइडबडीया वाइड म्हुतु

जिमि मन्त्रीतय् म्हुतु भचा तप्वाः, अथे धइगु वाइड । अथे जुयाः ला जिगु सरकारया तःधंगु ज्या धकाः बय्बय् यानागु

वाइडबडी जहाज लिपतय् इतिहासया हे छगू तःधंगु भ्रष्टाचार काण्ड धकाः प्रमाणित जूवन । संघीय संसदया सार्वजनिक लेखासमितिं बहालवाला संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री रविन्द्र अधिकारीयात मूख्य दोषी क्यनाः प्रतिवेदन बिल । तर जिं थः मन्त्री अधिकारीयात राजिनामा तकं याके मबिया । लिपा सरकारं हानं छानबीन समिति दयेका, वनं ह्वतय् तयाबिया । छिं मसिउ ला? भ्रष्टाचारविरुद्ध शुन्य सहनशीलता धइगु ला जिगु क्या भाइरल नारा नि ।

पप्पुया पावर

पार्टीया लबः धइगु हे ठेकेदारी खः । अज्याःपिं ठेकेदारतय्त ज्या बिइमफुसा पार्टी गथे चलेजुइ ? जुल का, गौर जिल्लास्थित लालबकैया खुसिया टिकुलियाघाटय दयेकाच्वंगु ताँय् डुंगा छगः न्यानाः जक हे न्याम्ह सित हँ । गज्याःगु ज्या जुइ? अय् नं छुं खँ मदु, पार्टीयात ध्यबा प्वंका च्वनीपिं ठेकेदारतय्त कारवाही यायेगु ला खँ हे वइमखु । पप्पु कन्स्ट्रक्सन भाइरल जुल । पिनेया छु खँ, येँय् टेकुइ गतिमलाःगु पुल दयेकूबलय् हे वयात कारबाही मयाना । अज्याःपिन्त ला बरु जिमि राष्ट्रपतिपाखें सम्मान बिइकेगु जिमिगु योजना दु । 

शेरबहादुरया म्हुतु

छम्ह दु कानून, न्याय तथा संसदिय मामिला मन्त्री शेरबहादुर तामाङ । थ्व जनजातितय्त मन्त्री दयेके हे मखु धयां छम्हनिम्हस्यां अथे थथे धाःगुलिं कासा धकाः वयात मन्त्री दयेकाबियागु । व बडा जान्ने । वं विदेशय् ब्वंवनीपिं मिस्तय्गु बारे भचा अस्यः जुयाः हे उगुंथुगुं धयाबिल । खयेफु मखयेफु, तर वं अथे धायेजिउ ला? थन थःत सरकार जोगेयायेत थज्याःगु थाकुबलय् । प्रतिपक्ष ग्वाज्यः धयां जिउला? प्रतिपक्ष स्वयाः चलाख ला व फेसबुक सेसबुक धाःगु दुनि । सासः हे ल्हाके मबिइगु । अले वयात नं घ्वंघ्वंतता यानाः छ्वयाबिया का । जि प्रधानमन्त्री जुयागु देसय् विकास यायेत मखु, जिगु सरकार जोगेयायेत सकाः । 

सुख्खा बन्दरगाह काण्ड 

ज्या यानाक्यने भाःमखंपिं शासकतय्गु छगू मन्त्र दु —  जनतायात भचा भचा ख्याना हे ति । थथे हे यायेत जिं ताइँनतुइँ चोभारय् पुलिस फोर्स तैनाथ यानाः सुख्खा बन्दरगाह शिलान्यास यानाबिया । व्यापक सुरक्षाकर्र्मी तयाः, स्थानीय मनूतय्त पिहाँ हे वये मबिसे भव्य शिलान्यास जुल । ज्या छु जुइ, ठेकेदारयात पोसेजक यानाच्वना । अन गनं गाडी वइ, छु सामान हइ, गन यंकी धइगु दक्व छु मतलब ? न्ह्यागुसां विश्व बैंकया डेढ मिलियन डलर पच यायेमाःगु दु का ।

थज्याःगु खँ ला गुलि दु गुलि का । थन जितः व जिगु सरकार आलोचना याइपिं ग्वाःग्वाः । छकः जि व पुष्पकमलचा व दुर्गा प्रसाईं धाःम्ह साहुजीया छेँय् मार्सि जाकिया जा नयाच्वनागु मगमग बास वयेक । छपाः किपा छु सामाजिक संजालय् छु वल, पिने ला मि च्याःथें का । थ्व हे सन्दर्भय् व प्रसाइँया कलेजयात सम्बन्धन बिइगु व मेमगु खँयात कयाः डा. गोविन्द केसीं जुम्लानिसें इलाम तक वनाः अनसन च्वन । लाथेपाथे मेडिकल कलेजयात सम्बन्धन बिइगु चलनया विरुद्ध ऐन हयाः हे स्वास्थ्य क्षेत्रय् दयावयाच्वंगु माफियाकरण न्हंकेमाः धाइम्ह व । थ्व सरकार थ्व पार्टी अले वया अबुं ध्यबा बियाः चले याइगु ला? खला अनसन हे जक च्वंगु खः, तर देय् हे च्यात । जित प्यनय् मिं पुत । 

थ्व जमाना हे प्रचारया जमाना खः भाइ । उकिं जिं थःगु सरकारया १० महिना तथा चालु आर्थिक वर्षया न्हापांगु पाँच महिनाया प्रगतिया तथ्याङ्क धकाः संसदय् पेश याना । जिं सिउ, उकिइ दक्व धयाथें तथ्यांक गलत धकाः । सरकारी अभिलेखय् हे मदुगु नं न्ह्यःने तयाबिया । मस्त वाताहाँ स्वयाच्वन । लिपा अधिकांश नक्कली व बढाइचढाई यानातःगु तथ्य धकाः सार्वजनिक ला जुल तर जि धइम्ह जि हे नि, भचा हे मछाः मजुया । 

जितः तं पिहाँ वलकि छिमिसं सिइमखु, जितः यःगु संस्कृत विश्वविद्यालयया उपकुलपति कुलप्रसाद कोइरालायात  त्रिभुवन अन्तराष्ट्रिय विमानस्थलं हे अपहरण याकाबिया । बिचरा क्यानडाय् १७ औं विश्व संस्कृत सम्मेलनय् भाग काःवंम्ह जिमि पुलिसचातय्सं बालुवाटार हयाबिल । थज्याःगु ज्या ला हिटलरं तकं मयाः जुइ ।

अथे हे सिधा प्रश्नयात सिधा बन्द यानाबिया ।  सूचना तथा संचार मन्त्री गोकुलप्रसाद बाँस्कोटा जिमि यःम्ह मन्त्री खः । वयात ला सात खून माफ । तर वयात हे नेपाल टेलिभिजनया सिधा प्रश्न धाःगु ज्याझ्वलय् सार्वजनिक सम्पत्ति विवरणया बारेमा उगुं थुगुं न्यनाः कायल यात । अरेबाबा जिगु एकमना सरकार थ्व जिमिसं नयेत सुयां अबुयाके न्यनेमाःला? लिपा बिचरा व हे बास्कोटा नं फोनकल रिकर्डया कारणं मन्त्री त्वःतेमाल । 

मेगु छु धायेगु । थज्याःगु खँ ला गुलि दु दु का । च्वकालूगु नक्सा लुमंला? धरग्वाराया खँ ल्हाये ला? जिं उद्घाटन यानागु लँ, स्कुल व अस्पतालया खँ ल्हाये ला? निकः ला संसद हे विघटन यानाबिया, खल्तिं खल्तिं विधेयक हया, एकमना सरकारं १९कः ला मन्त्रीमण्डल विस्तार याना । न्ह्यागुसां जितः थथे क्वह्यंम्ह नकचरा देशयात ध्वंप्वालय् कुरकीम्ह दयेकेत जितः ग्वाहालि यापिं मोदीचा, जिमि विद्या डार्लिङ, जिमिगु पार्टीया हुतिहारा सांसदत, माओवादीया हे जिमिगु लिउलिउ न्हिपं संकाः वःपिं सांसदत, ससःखलः, थः मतदाताया तकं कदर यायेमसःपिं नालायक नेवाः सांसादत, जिं ग्वलाःगु क्यनाः हाकःगु धाःसां लापा थाइपिं दास कार्यकर्तात व यायाःथे याकाः स्वयाजक च्वनीपिं जनतायात यक्व यक्व सुभाय् । अन्तय् थ्व हे धाये, जि राजिनामा बिइमाःम्ह मनूला मखु, अथेसां आः भचा आराम नये, धर्मकर्म याये धकाः जक थ्व राजिनामा बियागु जुल । सकसिया जय जुइमा ।

नःलि लय्‌पौ सायाः ल्याः गु‌ला ११४१ (अगस्ट २०२१)

किपा कान्तिपुरपाखें साभार कयागु जुल । 






नयेगु मखुला ममः चाउमिन ?


 

राजेन मानन्धर

नेवाःत दक्व हे भात्तेत । बेइमान भात्तेत । न्ह्याबलें जा, न्ह्याबलें जा, न्ह्याबलें जा । अले भात्ते मधाइ ला ? भात्ते मधाःसा छु धायेगु ले ? गुलि जक नयेमाःगु धइगु का व जा ।

खँ सवाःया खँ । मसःपिं न्हिछिं व हे जा केँ जक नयाः हे बुराबुरि जुइ । सःपिनिगु खँ ल्हायेनु ले । सःपिनि ला थौं जा, कन्हय् ममः कंस चाउमिन । अले इलं लाकाः, थाय् स्वयाः गबलें चप्सी, गबलें सिजलर, गबलें छु, गबलें छु का । थज्याःगु धकाः जिन्दगी ।

खँ इहिपाया वइ । इहिपा न्ह्यः ला छकःनिकः इलं लाकाः थय्क होटल, रेष्टुरां अले भट्टि पसलय् वनाः नं सुनां नं मखंक छ््वयला, कचिला, जँला, नं नइवइ झी पासापिं । भगवानं म्हुतु बियातःगु हे साःगु नयेत । अथे जुयाः ला “इलं मबिइका चौरासी घासा न्ह्यःने तयां छु याये, आः म्हुतं नये नये धाःबलय् नये मखंसा” धाधां साःसाःगु सवाः काः वनी । अथे जुयाःयाथाय् थासय् थीथी सुविधा दूगु साःसाःगु नयेगु होटल, रिसोर्टया व्यवस्था जुयाच्वंगु दु थ्व स्वनिगः अले उकिया चाकःलिं च्वंगु भीरपाखाय् ।
खँ थन इहिपा मजूनिपिं बाउचा मैंचापिनिगु जक मखु, इहिपा धुंकाःया खँ झन् ग्यानापु । सिल ला छिं?
साःगु नये सुया मयइ ? छेँय् हे दत धायेवं व न्हिं न्हिं स्वाकास्वाकाच्वंगु जा व प्वलंचा तरकारी सुया यइ ? न्हापा धकाः कि हथाय् जुल धकाः मिखा कां जुयाः न्हयःने लाःगु नयेलाइ, कि मां अबुं ज्वंकाबिउम्ह हे थः धकाः छ्यं ल्हुकुल्हुकु संकाः ह्वंका वइ । अले लिपतय् धकाः वाःचाइ, का थ्व ला चि मगाः, कि पाउँसे च्वं, कि जाय् फि वयाः वा किरिकिरि न्ह्यइ । अले शुरु जुइका ममः चाउमिनया बाखं ।

अले ला जागिर नं भचा धिसिलाइ, थःके क्याँथक्याँथ ध्यबा ल्हातिइ दइ, उखे मय्जुपिनि नं उगुं थुगुं यानाः भचा समाजय् इज्जत कमेयाइ, थ्व ला खः का धायेकेफुम्ह धायेकाजुइ । अथे ला मय्जुपिनि झन् अःपु, भगवानं बिउगु जक क्यने दुसा हे गाः । भाजुपिं ला आ सूरि धाःथें लिउलिउ हे वइ । अले चालीका ममः चाउचाउया सवाः कायेगु लुखा ।

गुलिस्यां अफिसया हाकिम व सेक्रेटरी, गुलिस्या ज्वलिंज्वः कर्मचारी, गुलिस्या बिजनेस पार्टनर । ज्या मयासे सुया नयेदु ? जिमि ज्या नं यायेम्वाःला ? जि ला थम्हं कमेयानाः सक्षम जुयाः दुनियायात क्यनेमानि धाधां सु गुलि सक्षम धकाः छामछाम छुमछुम याःजुइ । (गुलिस्यां दुकुलुगु लुइकी, गुलिस्या ल्हातिइ लाइ दुने फुस्कुलुगु बरां, थ्व खँ मेगु हे जुल) । लुचुक्क बुयाः तलय् यंकाबिइम्ह दसेंलि हानं सुनां मफु मफु स्वाहाने गयाच्वनी ? जमाना हे फास्टफरवार्डया जुसेंलि ।

आः न्हापाथें झ्याः क्वय् पिउवयेम्वाः, कःसिं कःसिं स्वानंं कयेके नं म्वाः आः । ल्हातिइ ल्हातिइ मोबाइल दु, फेसबुक, ह्वाट्सएप, भाइबर छ छु माः व व दु । अफिसया खँ ल्हाल्हां फिसया खँ नं जुइ । अफिस आवर नं धायेम्वाः, अर्जेन्ट खँ जुया हे च्वनी, मजिमगाःगु धायेत सुथय् नं च्वयेमालेयः, चान्हय् नं च्वयेमालेयः । फोन हे वःसां छु यायेजिउ? सुनां नं मतायेक कःसिइ वनाः खँ मिलेयायेमालेयः । क्यान्टिनय् नापलालां रेष्टुरां थ्यनी, रेष्टुरां धाधां होटल थ्यनेत नं आइतबार म्वाः । अथे ला अफिसया ज्यां थी थी जिल्लाय् वने नं माले यः । अज्याःबलय् मेपिं सुं मदयाः व हे हाकिम व सेक्रेटरी, व हे न्हापा नापं ट्रेनिङ कयापिं पासापिं अथवा बिजनेश पार्टनर हे जक मिलेजुयाच्वनी । वनाः कन्हय् सुथय् न्ह्यःमगाः ख्वालं फोटो पोस्ट यानातःगु खनाः छेँजःपिनि पीर जुइ, ओभरटाइम यायेमाः जुइका, गुलि जक ज्या यायेमाःगु हला ? धकाः खँ नं जुइ । तर ज्या यायेमाःपिन्त सुनां पनी । आखिर ज्या यानाः थःगु क्षमता क्यनीपिन्त समाजं कदर या हे याइ । मेपिन्सं छु सिउ धकाः छेँ जा नयां मगानाः पिने वनाः ममःचा चाउमिन नइपिनिगु क्षमता ।

छकः सवाः वलकि सवाःया बाखं हे मेगु जुइ । म्हुतुया सवाः म्हुतुं जक थुइगु । ममः चाउमिन धइगु ममः चाउमिन हे का । गन व ध्वगी नवःगु जा, गन अजिनोमोटो तयाः दयेकातःगु ममः चाउमिन । अज्याःगु धइगु छकः मनःतले जक का । छकः सवाः वलकि जा नयेगु हे ल्वःमनी । सुं हे लुमं जुइमखु, काय् म्ह्याय् हे लुमं जुइमखु । बस, व हे साःगु छतांबेस जक नये दुसा गाइ ।

आः ला जमाना हे आधुनिक । न्हापा जक वं धाइला थ्वं धाइला धकाः ग्यायेमाः । आः ला ममः चाउमिनया फेसन चलेजुयाच्वंगु दु । धाथें धायेगु खःसा सु पिने वनाः ममः चाउमिन नयेमसः व ला गामाः का गामाः । जा माः धायेगु ला गामाः धायेगु ला । यःसां मयःसां छेँय् बूगु जा जक पाकापाकां नयाच्वनेत, अथवा मयःसा द्यां हे लानाः द्यनेत भगवानं झीत थन छ्वयाहःगु ला ?

थ्व धइगु थःगु अधिकारया खँ नं खः । न्हापा मिजंतय्सं जक ममः चाउमिन नयाः हैरान याइगु । उमित बदला कायेगु सा मिस्तय्सं नं थ्व सयेकेमाल । धाइ न्हापं जिगु म्ह, जिगु अधिकार । थःत गनया गज्याःगु ममः चाउचाउ यः व हे नकेगु का । थ्व भगवानं म्हुतु मसाःगु नयेत बियहःगु ला? यःगु साःगु नयेगु नं समान अधिकारया छगू सिद्धान्त दुने लाः । जि छु यः व नये, छन्त छु मतलब? धकाः धाये सयेकेमाः । कलाः भाःत धइगु करंबरं च्वनेगु सम्झौता मखु । यःसा नापं नयेगु मयःसा पिनेवनाः नःवनेगु । थ्व हे थौंया समानता खः । छेँ जाजि थुइगु, नयेगु, अले अफिस वनेगु । अन अफिसय् अले अफिस धुंकाः नं गन गन वनाः छु छु नयेयः व नयेगु अले बहनी लुसुक्क छेँय् वयाः थौं अफिसया ज्यां तसकं त्यानुल धकाः भ्वाक्क लासाय् द्यनेगु । गुलि नयेगु व स्वाकास्वाकागु जा, नयेगु का साःथाय् वनाः थी थी सवाःया ममः चाउमिन । थ्व हे का आधुनिक जीवन ।

(पेज थ्री सायाः ल्याः २०२१)

https://elohanprakashan.com/?p=1999&fbclid=IwAR0-LQUcDjBBwAzEwveTTxRzCGQTCRh2X1SEOGm8D7kxyrn16V4JUzsbNyU

Wednesday, August 25, 2021

अफगानस्तानमा बुद्धधर्म : बौद्ध केन्द्रदेखि तालिबानको निशानासम्म



 राजेन मानन्धर

पृष्ठभूमि :
अफगानस्तान भन्ने देश एशियाको दक्षिण पश्चिममा पाकिस्तान र इरानको बिचमा पर्दछ । ६५२,००० र्ग किलोमिटर क्षेत्र भएको यो देश नेपाल सदस्य भएको दक्षिण एशियाली सहयोग संगठन (सार्क)को सदस्य राष्ट्र हो । मध्यपाषणयुगदेखि मानव सभ्यताको विकास भएको भनिएको यस देशलाई रेशममार्गले मध्यपूर्व र एशियामा अन्य देशहरुसँग जोडिएको । आजभन्दा ५० हजार वर्ष अगाडि नै बसोबास भएको अनि यहाँका कृषकअरु संसारकै प्राचिन कृषि सभ्यताका निर्माता पनि भनिन्छ । यहाँको सभ्यतालाई मिश्रको सभ्यताजतिकै पुरानो भनेर पनि भनिन्छ । महान् एलेक्जेन्दरदेखि लिएर मंगोल, ब्रिटिश, सोभियत, मुस्लिम र अहिले पश्चिमी शक्ति हुँदै विभिन्न समयमा विभिन्न राज्य वा साम्राज्य शक्तिको हातमा पर्न गएको यो देश निकै लामो समयदेखि शान्तिपूर्वक बाँच्न पाएनको देखिँदैन ।

सन् १९९४ देखि तालिबान भनिने कट्टरपन्थी मुसलमानहरुले हिंसात्मक आन्दोलन गरेर विभिन्न धार्मिक कानून लादेर मानव स्वतन्त्रता अपहरण गर्यो भन्ने सुनिन्थ्यो भने प्रजातान्त्रिक वातावरणमा चुनिएका राष्ट्रपतिलाई अमेरिकी साम्राज्यका पुतला पनि भन्ने गरिन्छ । हालै तालिबानले सबै देश कब्जा गरेपछि एकातिर अफगानस्तान विदेशीहरुको चंगुलबाट मुक्त भए भनेर खुशियाली मनाएको देखिन्छ भने अब यहाँ बस्न सकिँदैन भनेर लाखौं जनता देश छोडेर भागेको पनि देखिन्छ । यसै कारण पनि प्राकृतिक श्रोतले सम्पन्न भएर पनि सयौं वर्षदेखि गरिवीको चपेटामा परेको यो देश अहिले विश्वमा चर्चाको विषय बनेको छ ।

अस्तिसम्म यो देशलाई इस्लामिक गणतन्त्र अफगानस्तान भनिन्थ्यो जहाँ असफर घानी राष्ट्रपति भएर सत्ता चलाइरहेको थियो । अहिले याहाँ ३ करोड १८ लाख जनसंख्या छ । यो एक बहुजातीय देश हो । यहाँ पाश्तुन, ताजिक, हाजरा, उज्बेक आदि जातिका मानिसहरुको बसोबास छ र उनीहरुले दारि, पाश्तो, उज्वेक, तुर्कमान व अन्य अरबिक भाषाहरु बोल्छन् । यहाँका ९९ प्रतिशत जनताले मुस्लिम धर्म अपनाइरहेका छन् । अहिले जस्तो अवस्थामा भएपनि कुनै बेला अफगानस्तान बुद्धधर्ममा आस्था हुनेहरुको देश थियो र त्यहाँको बुद्धधर्मको इतिहास हजारौं वर्ष पुरानो छ । यस लेखमा विशेष गरी यहाँको बुद्धधर्मको इतिहास र सभ्यताको संक्षिप्त चर्चा गरिन्छ ।

बुद्धधर्मको प्रवेश :
अफगानस्तानको बुद्धधर्म भगवान बुद्ध जतिकै पुरानो छ । उहाँको जीवनकालमै यहाँ बुद्धधर्मले प्रवेश पाएको विश्वास गरिन्छ । बौद्ध धर्मग्रन्थहरुका अनुसार तपुस्स व भल्लुक (त्रपुस्स व भल्लिक) नामक दुई ब्यापारीहरु ५ सय गाडा लिएर मध्यदेसको उक्क्ल नामक प्रदेशमा जान लाग्दा भरखरै बोधिज्ञान लाभ गर्नुभएका बुद्धयात सबैभन्दा पहिला सात्तु र मह दान दिएर उनीहरु बुद्धधर्मका प्रथम उपासक भए । उनीहरुले बुद्धसँग मागेर ल्याएको केशधातु (आठवटा केश)गर्भमा राखेर आफ्नै देशमा बाल्ख भन्ने शहरमा चैत्य बनाए भनेर पनि लेखिएको पाइन्छ । उनीहरुलाई ब्याक्ट्रिया वा अहिलेको अफगानस्तानका बासिन्दा भनेर विश्वास गरिन्छ । त्यसमध्ये भल्लिक पछि भिक्षु भएर वर्तमान मजार–इ–शरिफ भन्ने ठाउँको नजिक विहार बनाएर बसे भनिन्छ । यस मानेमा अफगानस्तान बुद्धको पहिलो उपासक र पहिलो चैत्य भएको पवित्र स्थान भयो । साथै मानिसहरु बुद्धको शिरको अस्थिधातु यहाँ ल्याएर नगरमा विहार बनाएको भन्ने पनि विश्वास गर्छन् (हुन त यसकै कथालाई आधार मानेर कसैले उनीहरु श्रीलंका वा म्यानमार फर्केको भन्ने पनि गरिन्छ) ।

बुद्धको निर्वाण पश्चात् बौद्ध भिक्षुहरुमा मतभेद आएर बुद्धधर्म नै कति कति निकायमा विभाजित भयो । दोश्रो संघायना पछाडि ३४९ इपूतिर थेरवादबाट महासांघिक निकाय छुट्टिएर गयो । त्यसबेला धेरै महासांघिक भिक्षुहरु अहिलेको अफगानस्तानस्थित कन्दहारमा गए भनिन्छ । पछि महासांघिक पनि पाँच टुक्रामा विभाजित भयो, जसको मुख्य शाखा अफगानस्तानमा लोकोत्तरवादको नामले विकास भयो । त्यसैले महासांघिक लोकोत्तरवादको उद्भव यही अफगान क्षेत्रमा भएको विश्वास इतिहासकारहरुले गरेका छन् । यसप्रकार लोकोत्तरवादीहरुले त्यही बामियान उपत्यकामा आफुलाई स्थापित गरे जहाँका प्राचिन बुद्ध मूर्तिहरुलाई तालिबानहरुले बल पूर्वक ध्वस्त पारेका थिए ।

त्यस्तै तेश्रो संघायना पछि मौर्य सम्राट अशोक (३०४ इपू — २३२ इपू) ले विभिन्न देशमा नौ जना धर्मदूतहरु पठाएको मध्ये काश्मिर र गन्धार क्षेत्रमा मज्झन्तकलाई पठाएको भन्ने लेखिएको छ । अफगानस्तानको यस दक्षिणपूर्वी शहर कन्दहारमा अशोक अभिलेख समेत भेट्टिएको छ । पहिले नैे बुद्धधर्म फैलिसकेको यस क्षेत्रमा सम्राट अशोकका धर्मदूतहरुले पनि त्यहाँ बुद्धधर्मको विकास गराउन योगदान गरे होला अनि आपसमा मतभेद भएर छरिएर रहेको बुद्धधर्मलाई फेरि संगठित गर्न र बुद्धदर्शनको अध्ययन पुनः राम्रोसँग गर्ने वातावरण बनाइदियो होला भनेर अनुमान गर्न सकिन्छ ।

जे होस्, अफगानस्तानमा ईशापूर्व ३०५ देखि नै बुद्धधर्म विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ । यसबेला ग्रीसको सेल्युसिड साम्राज्यले भारतवर्षमा मौर्य साम्राज्यसँग सहकार्य वा गठबन्धन बनाई सम्पूर्ण मध्यपूर्वमा आफ्नो अधिपत्य कायम गरेको थियो । त्यसै कारण ग्रेको बाक्ट्रियन अधिराज्यमा २५० इपू देखि १२५ इपू सम्म भनेजस्तै बुद्धधर्म फैलिँदै गयो । पछि फेरि यही इन्डो–ग्रीक अधिराज्यको नामबाट १८० इपू देखि १० इस्वीभित्र यो पाकिस्तान र अफगानस्तानमा फैलिन गएपछि यसको साथसाथै बुद्धधर्मलाई पनि विस्तार हुने अवसर प्राप्त भयो । यस क्षेत्रमा विकास भएको बुद्धधर्मलाई समग्रमा ग्रेको बुद्धिज्म भनिन्छ, जुन हेलेनिस्टिक वा पछिल्लो ग्रिक सभ्यता र भारतवर्षमा विकसित बुद्धधर्मको संमिश्रण हो । यसरी यहाँ बुद्धधर्म इशापूर्वको ४औं शताब्दी देखि ईस्वीको ५औं शताब्दीसम्म राम्रैसँग विकास हुन पायो । यो भनेको सम्राट एलेक्जेन्डरको समयदेखि इन्डोग्रीक अधिराज्यको स्थापना भएको र पछि कुशान साम्राज्यको निर्माण भएको समयसम्मको अवधि हो ।

बुद्धधर्मको विस्तार :
अफगानस्तान विभिन्न समयमा विभिन्न राजनीतिक शक्तिको सम्पत्ति जस्तै भएकोले अनि समय–समयमा यस्तै किसिमबाट अफगानस्तानको राजनीतिक सिमाना परिवर्तन भइरहने, राज्यसत्ताको कारणले यहाँको सामाजिक र धार्मिक नीतिमा परिवर्तन आइरहने भएकोले नै यहाँ समय अनुसार बुद्धधर्म विस्तार भएको देखिन्छ । विशेष गरी यहाँ अलेक्जेन्डरले विजय प्राप्त गरिसकेपछि यसलाई अन्य बौद्ध केन्द्रहरुसँग जोडेपछि यसको त्यस किसिमको धार्मिक प्रभाव बढ्दै गयो । पछि त यहाँका पश्तुनहरु र सिथियनहरुले समेत बुद्धधर्म अवलम्बन गरे । यही कारणले त अफगानस्तानमा बुद्धधर्मको प्रचार भएको मात्र हैन कि यहाँ मुस्लिमहरुले आक्रमण गर्न अगाडिसम्म यो देश नै मध्यपूर्वको एक अद्वितीय बौद्ध केन्द्रको रुपमा विकास भएको थियो । यहाँका बौद्ध विद्वानहरुले नै चीन, रसिया लगायतया विभिन्न देशहरुमा बुद्धधर्मको प्रचार गरे अनि बौद्ध दर्शनको व्याख्यालाई नयाँ उचाइ दियो भनेर समेत इतिहासकारहरुले भन्छन् । कसैकसैले त बौद्ध विद्वान बोधिधर्म, जसले चीनमा गएर ध्यान वा जेन बुद्धधर्मसँगै कुङफु प्रशिक्षण दिए, अनि त्यस्तै लोकक्सेमा, जसले चीनमा गएर महायान बौद्धग्रन्थहरुलाई चीनियाँ भाषामा अनुवाद गरे, अनि महाधर्मरक्षित, जसले अहिलेको काबुल क्षेत्रबाट ३० हजार भिक्षुहरुलाई श्रीलंकाको अनुराधापुरस्थित स्तुप दर्शन गराउन तीर्थाटनमा लगे, उनीहरु सबै अफगानस्तानसँगै सम्बन्धित थिए भन्ने गरिन्छ ।


बौद्ध स्मारकहरु :
संक्षिप्तमा भन्ने हो भने अफगानस्तान भनिने स्थानमा विभिन्न समयमा क्रमशः अलेक्जेन्डर, सेल्यूसिड, ग्रेको बाक्ट्रियन, मौर्य, इन्डो–सिथियन, इन्डोपार्थियन, कुशान, ससानिड, कडाराइट, हिन्दुशाही, पालवंशीहरुले पालैसँग शासन गरे । उनीहरुले शासन मात्र गरेका थिएनन्, अझ त्यहाँ बुद्धधर्म प्रचार समेत गरेर र जनतालाई पनि बुद्धशिक्षाको प्रचार गर्न मार्गप्रशस्त गरिदिए तथा जनतालाइ बुद्धको मार्गमा लाग्न प्रोत्साहन पनि दिए । त्यसबेला त्यहाँ गान्धारा (वर्तमान अफगानस्तान र पाकिस्तानको बिचमा रहेको इलाका ) र ब्याक्ट्रिया भन्ने दुइटा ठुला बौद्ध प्रदेशहरु थिए । त्यहँका तक्षशिला व बामियान त्यसबेलाका निकै प्रशिद्ध बौद्ध केन्द्रहरु थिए । त्यस्तै ग्रेको ब्याक्ट्रियन राजा मिनान्दर (१६५ इपू — १३५ इपू), जसले बौद्धहरुले अति आदर गर्ने मिलिन्द प्रश्न नामक बौद्धग्रन्थ रचनाको आधार बनाए, उनी पनि यसै क्षेत्रका थिए ।

समयचक्रमा सबै कुराहरु बदलिए । अहिले त्यहाँ कोही बौद्धहरु छैनन् । तर त्यहाँ अहिले पनि यत्रतत्र प्रशस्तै बौद्ध स्मारकहरु पाइन्छन् ।उनीहरुलाई बुद्धको थिए र त्यहाँ किन बुद्धका त्यतिधेरै मूर्तिहरु बने भन्ने समेत हेक्का छैन होला ।

अफगानस्तानको बुद्धधर्म भन्ने बितिक्कै त्यहाँको रेशममार्गमाा अवस्थित बामियानका विशाल बुद्धमूर्तिहरुको सम्झना हुन्छ । पर्सियन भाषामा “बोथा–ए–बामियान” भनिने यी मूर्तिहरु त्यहाँका भित्ता जस्तै ठाडो पहाडमा त्यहाँका बौद्धहरुले चट्टानका भित्तामा कोप्दै कोप्दै बनाएका थिए । मुख्य गरी त्यहाँ दुइवटा त्यस्ता ठुल्ठुला बुद्धमूर्ति छन्, समयले धेरै क्षय गरेको भएपनि त्यहाँ बाँकी रहेका अंशको मुद्राका आधारमा तिनीहरु वैरोचन व शाक्यमुनि बुद्धका मूर्ति थिए भन्न सकिन्छ । त्यस मध्ये सानो (३८ मीटर वा १२५ फीट अग्लो पूर्वी बुद्ध, जसलाई स्थानीय भाषामा शाहमामा भनिन्छ) सन् ५४४ देखि ५९५ भित्र बनाइएको थियो । त्यस्तै ठुलो बुद्ध (५५मीटर वा १८० फीट अग्लो पश्चिमी बुद्ध, जसलाई स्थानीय भाषामा सोलसोल भनिन्छ) सन् ५९१ देखि ६६४भित्र बनाइएको थियो । यी मूर्तिहरु कुशान कलाकारहरुले त्यहाँका बौद्धभिक्षुहरुको निर्देशनमा बनाइएको भनिन्छ । यसको समयावधि हेर्दा यी मूर्तिहरु कलाकारहरुको तीन पुस्ताले बनाएको हुनुपर्छ अर्थात् शुरु गर्ने कलाकारले अन्त भएको देख्न पाएन, अनि अन्तिम रुप दिने कलाकारले शुरुको कलाकारलाई भेटेन ।


अफगानस्तान लगायतका मध्यपूर्व क्षेत्रको बुद्धधर्मले विश्वलाई दिएको एउटा उपहार भनेको गन्धार कला हो, जसको अर्को नाम ग्रेको बौद्ध कला हो । अफगानस्तान–पाकिस्तानको गन्धार क्षेत्रबाट विकसित र विस्तार भएको बुद्धधर्म — त्योे भनेको मध्य एशिया, अफगानस्तान, पाकिस्तान, भारत र चीन क्षेत्रमा — आफ्नै किसिमको एक विशेष कलाको लहरको विकास भयो जुन ग्रीक कला र पूर्वीय धर्मको संयोग भनिन्छ । ग्रेको–ब्याक्ट्रियन अधिराज्य, जहाँ अहिले अफगानस्तान छ, त्यहाँ नै यो कलाको विकास किन भयो होला भने यो भनेकोे पश्चिमी कला र पूर्वी दर्शनको मिलन विन्दु थियो ।
यस स्थानमा चीनिया यात्री हुएनसाङ सन् ६३०मा यात्रा गर्दै आएको देखिन्छ । उनले आफ्नो यात्रा विवरणमा यहाँको वर्णन गर्दा यहाँ दशवटा भन्दा धेरै ठुला विहारहरु र हजार जना भन्दा बढी त भिक्षुहरु मात्र भएको एक ठुलो बौद्ध समाज देखेको कुरा उल्लेख गेरका थिए । त्यस्तै ती विशाल बुद्धमूर्तिहरुलाई सुन र हिरा जवाहरातले सजाएर राखेको थियो भनेर पनि भनेका छन् । त्यसबेला उनी त्यहाँको एक लोकोत्तरवाद विहारमा पनि भ्रमण गरेका थिए । यसबाट त्यहाँ त्यसबेला बुद्धधर्ममा श्रद्धा भएका जनता निकै धेरै थिए भन्ने स्पष्ट हुन्छ ।

यसबाहेक, जापानी अन्वेषकहरुले त बामियानका गुफाहरुमा प्राप्त सन् ६५०इस्वी तिरका भित्ते चित्रहरुलाई संसारकै सबैभन्दा पुरानो तेलचित्र भनी दाबी गरेका छन् । उनीहरुले त्यहाँ हजारौं बुद्धका चित्रहरु पत्ता लगाएका थिए ।


अफगानस्तानको पूर्वी शहर गजनीमा अवस्थित तेपे सरदार विहार यहाँको एक महत्वपूर्ण पुरातात्विक स्थल हो । यहाँ एउटा डाँडाको टुप्पामा एउटा ठुलो स्तुप छ जसको चारैतिर ससाना स्तुपहरुले घेरिएको छ । त्यस्तै त्यहाँ एउटा १८ मीटर लामो बुद्ध परिनिर्वाण मूर्ति पनि उत्खनन् गरेर पत्ता लगाइएको छ । त्यस्तै गजनीमै अर्को होमाइ काला भन्ने स्थानमा पनि बौद्ध विहारहरु छन् । बासावाल भन्ने स्थानमा त झन् १५० वटा जति त बौद्ध गुफाहरु नै छन् ।
पुरातात्विक अन्वेषणले त्यहाँ त्यसबेला केही महायानी सुत्रहरु कोरिएका ताडपत्र अभिलेखहरु भेट्टाएका थिए । त्यसमा कुनै अभिलेखहरु गान्धारी भाषा र खरोष्ठी लिपिमा लेखिएका छन् भने कुन संस्कृत भाषा र गुप्त लिपिबाट लेखिएका छन् । त्यहाँ उनीहरुले महासंघिक लोकोत्तरवादको प्रतिमोक्ष विभंग, आगम (सुत्तपिटक)को महापरिनिर्वाण सुत्र, वज्रछेदिका प्रज्ञापारमिता सुत्र, भैषज्यगुरु सुत्र, श्रीमलदेवी सिंहनाद सुत्र र सारिपुत्र अभिधर्म सुत्र इत्यादि ग्रन्थहरु पत्ता लगाएका थिए । त्यहाँ अब अझ भेटिन सक्ने, नष्ट भइसकेको त्यस्ता अमूल्य ग्रन्थहरु होलान् त्यसका अनुमान पनि गर्न सजिलो छैन ।

दुःखका साथ भन्ने पर्छ कि जस्तोसुकै गौरवमय इतिहास र पुरातत्वको भण्डार रहेतापनि वर्षैभरी विश्वका ठुलठुला इतिहासकार तथा पुरातत्वविद्हरुको यहाँ अनुसन्धान चलिरहेपनि यहाँका जनतालाई भने यसको कुनै चासो छैन । विश्वकै उत्कृष्ट बौद्धकलाका नमुनाहरु यहाँ पाइन्छन्, जमिनमुनि लुकिरहेको अवस्थामा होलान् तर यसको संरक्षण र जिर्णेद्धार गर्ने समेत पनि यहाँको सरकारले वा जनताले गरेको देख्न मुश्किल छ । यहाँका संग्रहालयमा केही त्यस्ता उल्लेखनीय मूर्तिहरु राखिएको त देखिन्छ तर ती मूर्तिहरु कहिले कुन कट्टरपन्थीको क्षोभको शिकार हुने हो त्यो भन्न सकिने अवस्था छैन ।

तत्कालिन बौद्ध समाज :
कुनै समयमा अफगानस्तानको समाज भन्नु नै बौद्धसमाज थियो । बुद्ध धर्मको त्यहाँ व्यापक प्रचारप्रसार भयो, समाजले बुद्ध धर्म र संघलाई नै जीवनको लक्ष्यको रुपमा स्वीकार गर्यो । भगवान बुद्धको शिक्षालाई उनीहरुले जीवन मान्यो र त्यस बाहेकको शिक्षा उनीहरुले देखेन पनि होला । हुन त त्यसबेलाका अफगानस्तानको बौद्धसमाज कस्तो थियो, कति धर्ममा आधारित थियो, केले बौद्ध समाजलाई शासन गथ्र्यो वा निर्देशन दिन्थ्यो अनि राज्यले त्यहाँको बौद्ध समाजलाई कस्तो सहयोग वा अभिभावकत्व प्रदान गर्यो भनेर देखाउने अभिलेख प्राप्त गरेको देखिँदैन । तर पनि हजारौं वर्षसम्म त्यहाँको एकमात्र धर्म र जीवनशैली भइरहेको बुद्धधर्मले नै उनीहरुको समाजलाई सहि मार्गमा लग्यो होला, उनीहरुले भगवान बुद्धले देखाउनुभएको मार्गलाई नै पछ्यायो भनेर अनुमान गर्न सकिन्छ । अन्य प्रतिद्वन्द्वी धर्मको उपस्थिति नभएको अवस्थामा उनीहरुलाई राज्यले राम्रोसँग प्रोत्साहन र संरक्षकत्व दियो होला । अझ राजा वा शासकहरु नैे बौद्ध हुने भएकोले जनतालाई आफ्नो धर्म अनुसार जीवन यापन गर्न कुनै कठिनाइ वा अवरोध आएन होला भनेर सजिलै अनुमान गर्न सकिन्छ ।

बुद्धधर्मको अवनति :
भगवान बुद्धले नै भन्नु भएको थियो संसारका सबै कुराहरु अनित्य हुन् भनेर । अफगानस्तानको यो वैभवताले भरिएको बुद्धधर्म पनि ह्रासतर्फ उन्मूख हुनुपर्यो । हुँदा हुँदै सातौं देखि ११औं शताब्दीसम्म पुग्दा यहाँको समाजमा बौद्धहरुको छाँया समेत नभेटिने अवस्था हुँदै यहाँको बुद्धधर्म आखिरमा इतिहासका कथाहरुमा मात्र सीमित हुनुपर्यो ।

हजारौं वर्ष पुरानो यहाँको बौद्ध सभ्यता यसरी विलिन हुनुको मुख्य कारण भनेको मुस्लिमहरुको आक्रमण नै थियो । सातौं शताब्दी तिर मुस्लिमहरुले विश्वका विभिन्न देशमा आक्रमण गर्दै त्यहाँको सभ्यता संस्कृति नाश गर्दै त्यसमाथि आफ्नो धर्मको शासनको झण्डा गाड्ने क्रममा अफगानस्तानमा पनि उनीहरुको आखाँ पर्यो । यो भनेको मध्यपूर्वमा मुस्लिमहरुको शाक्ति बढिरहेको अवस्था थियो । उनीहरुले अरु अरु देशमा जस्तै यहाँ पनि पाइला राखे, चूर्ण हुने गरी यहाँको सभ्यता कुल्चे र त्यसमाथि आतंक मच्चाएरै आफ्नो धर्म, संस्कृति र धर्मको नाममा गरिने राज्यको स्थापना गरे । यो भनेको भारतमा मुस्लिमहरुको आक्रमणभन्दा धेरै पृथक थिएन।


वर्तमान अवस्था :
संक्षिप्तमा भन्दा सन् ६४२मा इस्लामको झण्डा बोकेर अरब सैनिकहरु पश्चिमबाट आए र यहाँका सुसानियनहरुलाई हराए । उनीहरु बिस्तारै पर्सियाको पूर्वतिर बढे र सन् ६५२मा अफगानस्तानको पश्चिमी शहर हेरुत कब्जा गरे । सन् ६६७ सम्म पुग्दा अफगान वा पश्तुनहरुको सबै क्षेत्र मुस्लिमहरुको कब्जामा गयो । सन् ६८३मा काबुल र अन्य क्षेत्र पनि उनीहरुकै भयो । यस बेला स्थानीय अफगानहरुले कतै कतै त प्रतिकार गरे तर उनीहरुले भित्र आइसकेका मुस्लिमहरुलाई धपाउन सकेन । फलतः ८औ व ९औ शताब्दी भित्रमा अहिलेको अफगानस्तान र पाकिस्तानका जनतालाई उनीहरुले सुन्नी मुसलमान बनाए । उनीहरुले गजनी, काबुल इत्यादि ठाउँमा तत्कालिन बौद्ध शासकहरुकहाँ प्रभाव देखाउँदै गए । त्यहाँका बौद्धहरु उमयाहरुको आक्रमण र अबसित कलिफतहरुको शासनमा त टिके तर पछि सफारिदत, गज्नाविदत व गुरिदहरको आक्रमणको अगाडि केही लागेन । त्यसैले ११औं शताब्दीसम्म पुग्दा त्यहाँ बौद्धहरुको नामोनिशान नै रहेन भन्दा पनि हुन्छ । त्यत्रो ठुलो बौद्ध सभ्यतालाई गति दिने बौद्धहरु किन आत्मरक्षाका लागि उठेनन् वा उठेर पनि आफ्नो जन्मभूमि, धर्म र संस्कृतिको रक्षा गर्न सकेनन् भन्ने कुरा इतिहासकै गर्भमा छ ।

एउटा सभ्यता, धर्म व समुदायले अर्कोलाई आक्रमण गर्ने, अतिक्रमण गर्ने र त्यहाँकोलाई निमिट्यान्न पारेर त्यहाँ आफ्नो स्थापना गर्ने नै मानव इतिहास हो । यति गर्दा गर्दे मानिसहरु शिकारी अवस्थादेखि यहाँसम्म पुगेको हो । यहाँ पनि यही भयो, आफ्नो धर्म संस्कृतिको रक्षा गर्न नजान्ने वा नसक्नेहरुमाथि अर्काको धर्म संस्कृति मास्नु नै जीत भन्नेहरुले बलपूर्वक मिचे ।

तर यहाँ विशेष गरी बौद्धहरुले शिक्षा लिनुपर्ने कुरा के भने यहाँको इतिहासको बुझ्न निकै कठिन घटनाको विकासक्रममा पनि त्यहाँका बौद्धहरुले आफ्नो हजारौं वर्ष पुरानो धर्म, संस्कृति कला र सभ्यतालाई बचाउन कसरी प्रतिकार गरे अनि आफु बस्नै नसक्ने गरी हारेपछि आफ्नो धर्म र संस्कृति बोकेर कहाँ पलायन भयो होला भन्ने बुझ्न झन् कठिन छ । आफ्नो धर्म, दर्शन, जीवन पद्धति अनि संस्कृति नै भइसकेका बुद्ध धर्मलाई बतासले उडाइ लगेको जस्तै लग्यो । त्यतिमात्र होइन बुद्धकाल र त्यसभन्दा पछिको समयदेखि बुद्धदर्शनका लागि शास्त्रार्थ गरेर महासांघिक–लोकोत्तरवादको विस्तारको केन्द्रविन्दु भएको अनि पहिले सम्पूर्ण मध्यपूर्व क्षेत्रकै बुद्धधर्मको केन्द्र भइरहेको यस अफगानस्तानमा चारसय केही वर्षकै समयमा के के भयो होला र कि त्यहाँ बुद्धधर्मको छायाँ समेत बाँकी रहेन, जीव नभएको ढुंगा र माटोको स्मारक अनि प्रार्थना वा ध्यानगर्ने पवित्रस्थलहरु बाहेक? त्यति धेरै धर्मग्रन्थको रचना भएको, पाठ भएको ठाउँमा अहिले बुद्धधर्म भनेको के हो भनेर थाहा भएका मानिसहरु नै पाउन छोडिसक्यो ।

यहाँ सम्म भयो कि युनेस्कोले विश्वसम्पदामा सूचिकृत गरेको बामियानका विशाल बुद्धमूर्तिहरुलाई सन् २००१ मार्च २ का दिनमा तालिबान शासकहरुले बन्दुकले हानेर तोप पड्काएरै ध्वस्त पारे । एन्टी–एअरक्राफ्ट गन र एन्टी–ट्यांक माइन प्रयोग गरेर पनि एक महिना जस्तो लाग्यो तिनीहरुलाई त्यो आफ्नै देशको सभ्यताको अनुपम चिनोलाई माटो बनाउन । यसका लागि तत्कालिन तालिबानका सर्वोच्च नेता मुल्लाह ओमारले यो सम्पदा नभत्काउनका लागि दिएको विश्वब्यापी दबावलाई वास्ता नगरी यसलाई भत्काएरै छाड्ने आदेश दिएका थिए । उनीहरुले बुद्धका मूर्तिहरुलाई इस्लाम धर्मका विरुद्ध उभिरहेको ठाने । त्यसपछि त्यहाँको धार्मिक मामिला मन्त्रालयले यो विनाश इस्लामिक कानुन अन्तर्गत गरेको भनेर वक्तव्य पनि निकालेको थियो । मानिसहरु सबैभन्दा पहिले यसको विनाशको आदेश धार्मिक अतिवादी संगठन अल–कायदाया नेता ओसामाबिन लादेनले नै दिएको भन्ने पनि गरे । मुस्लिमहरुलाई यो नबोल्ने मूर्तिदेखि किन यत्रो त्रास भएको भन्ने स्पष्ट भएन । जुन धर्मको भएपनि त्यो अफगानी जनताको सम्पदा थियो र पुरानो पुस्ताको नयाँ पुस्ताका लागि नासो पनि थियो । यो देखेर विभिन्न देशका जनताहरु आआफ्नो ठाउँबाट बोले तर सम्बन्धित अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरु चुप लागेर बसे वा उनीहरु तालिबानलाई यो कार्य रोकाउन असफल भए । यसै विध्वंशको विषयलाई लिए स्वीस निर्माता क्रिश्चियन फ्रेइले “दि जायन्ट बुद्धज” नामक वृत्तचित्र नं सन् २००५मा बनाए । अफगान शासकहरुले यसको महत्व नबुझेपनि विदेशी सहयोगमा अहिले केही वर्ष मात्रैमात्रै थ्रिडि प्रकाश प्रविधि प्रयोग गरेर ध्वस्त पारिएको बुद्धमूर्तिलाई प्रतिविम्ब मार्फत देखाउने काम भएको छ ।


तर यहाँ अफगानस्तानको घटनाक्रमले एउटा पाठ नै विश्वलाई सिकाएको छ । अरुको नाश गर्नेहरु सँधै सुख चयनमा बाँच्न पाउँदैन रहेछ । अरुलाई विदेशी हस्तक्षेप भन्दै आतंककारी वा लडाकु बनिरहेको मुस्लिम कट्टरपन्थीहरुले पनि देशमा कुनै शान्ति वा विकास ल्याउन सकिरहेको छैन । अरुको विनाश चाहनेहरुको नियति यस्तै हुन्छ भनेर पनि यसले देखाएको छ । आफ्नै ढुंगा माटोमा हजारौं वर्षमा विकसित भएको सभ्यतालाई तहस नहस गरेर पनि अहिले त्यहाँ मुस्लिमहरु सुखचयनमा बस्न पाइरहेका छैनन् । हुन त मुस्लिमहरुको एकछत्र राज छ, अन्य धर्म वा संस्कृतिले तिनीहरुको एकाधिकारमाथि आक्रमण त गरेको छैन तर पनि यो शान्त छैन । एकातिर मुस्लिम मुस्लिमहरुको आपसी लडाइ छ भने यो अहिले रसिया वा तत्कालिन सोभियत रुस, चीन र अमेरिकाको हानथापको शिकार भइरहेको छ ।
अब यो क्षेत्र विदेशी पुरातत्वविद्हरुको अनुसन्धानका लागि एउटा प्रयोगशाला बनिरहेको छ । चालिसौं वर्ष अघिदेखि विभिन्न देशका पुरातत्वविद्हरु आएर यहाँका माटोका पत्रहरुको उत्खनन् गरिरहेको छ, यो भेटियो, त्यो भेटियो भनेर विश्व संचारमाध्यममा तहलका मच्चाइरहेका छन् तर यहाँका स्थानीय मानिसहरु आफ्नो देशमा त्यस्ता अमुल्य खजाना भेटिएर पनि खास उत्साहित भएका पाइँदैन । उनीहरुमा बुद्धधर्मप्रति कति पनि आस्था, श्रद्धा र सम्मान देखिँदैन ।


नेपालले सिक्नुपर्ने पाठ :
हामीलाई थाहा छ, सन् १९४६ मै संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्यता प्राप्त गरेको अफगानिस्तान ७० को दशकसम्म दक्षिण पश्चिम क्षेत्रमा विकसित जस्तै देश थियो । सन् १९७३मा जहिर शाह विदेश भ्रमण गएको बेला सेना कमाण्डर दाउद खानले रक्तपातपूर्ण कू गरेपछि त्यहाँ राजतन्त्रको अन्त्य भयो । तत्कालीन सोभियत संघको सहयोगमा गरिएको त्यो कू नै अफगानिस्तानको दुर्दशाको शुरुवात थियो । यस्तैमा सन् १९७९ मा सोभियत सेनाले अफगानिस्तान कब्जा नै गर्यो । कुनै बेला कम्युनिष्टहरुको हातमा देश गयो, उनीहरुले भनेजस्तो केही गर्न सकेन, खाली त्यहाँको श्रोतसाधनको दोहन मात्र विभिन्न शक्तिशाली देशहरुले पालैपालो गर्यो । अमेरिकालाई पनि यहाँ के कारणले हो धेरै चासो लाग्यो । यहाँ शान्ति स्थापना गर्ने भनेर खर्बौं डलर खर्च गरेर कहिल्यै नसकिने युद्ध मचायो । यहाँका अफगानी जनता पनि कोही कसका पछि र कोही कसका पछि लागेर आफु आफु लडेरै सकिए । आधा शताब्दी यो देश विभिन्न देशहरुको हस्तक्षेपको नमूना मात्र बन्यो, जनता झन् झन् गरिबीको खाडलमा पुरिए । हालै तालिबानीहरुले काबुल सहित देश कब्जामा लिएको खबरले विश्वमा सनसनी फैलायो । यता केही नेपालीहरु अफगानस्तान पुनः धार्मिक कट्टरपन्थी तालिबानहरुको हातमा गएकोमा खुशी छन् भने अफगानस्तानका जनता भने तालिबानको त्रासबाट बच्न झुण्डिएरै भएपनि यात्रा गरेर देश छोड्ने तरखरमा छन् । यो बिच तिनीहरले त्यो देश कुनैबेला बुद्धधर्मको केन्द्र थियो भन्ने सम्झन पनि पाएन ।

अफगानस्तानमा बुद्धधर्मको अवनति व बौद्धस्मारकको श्रृंखलावद्ध विनाश नेपालका लागि एउटा ठुलो पाठ हो । पहिलो यसले कुनै धर्मको रक्षाको निमित्त राज्यसत्ताको भूमिका कति हुन्छ भनेर सिकाएको छ । जब राज्यले कुनै धर्मलाई छाडेर अन्य धर्मलाइ काखी च्याप्छ, त्यो अर्को धर्मको हविगत त्यस्तै हुन्छ जस्तो अफगानस्तानमा बुद्धधर्मको भयो । हामी नेपाली बौद्धहरु राज्य र धर्म बिचको सम्बन्ध बुझ्दैनौं अनि राज्यको सहयोग वा सद्भाव बिना पनि धर्म बाँच्न सक्छ भन्ने भ्रममा बस्छौं । बुद्ध धर्मको रक्षा वा चीरस्थायित्वको लागि कि राज्यको संरक्षणको खाँचो छ, कि भने कमसेकम राज्य धर्म निरपेक्ष भइ सबै धर्मलाई समान व्यवहार गर्ने व्यवस्था भएपनि चाहिन्छ । अहिलेको नाममात्रको धर्मनिरपेक्षतामा राज्यले हाकाहाकी हिन्दु धर्मको संरक्षणमा वर्षेनी करोडौं बजेट खर्च गरिरहेको छ भने बौद्ध तीर्थस्थलमा प्रत्येक नेपालीलाई टिकट काट्न बाध्य पारी विभेदको राजनीति गरिरहेको छ । बौद्धहरु सचेत हुनु यहाँ जरुरी छ ।


(तसबिरहरु इन्टरनेटमार्फत संकलन गरिएका हुन् )
अर्कोतर्फ सबै कुरा अनित्य भएजस्तै बौद्धस्मारकहरु पनि अनित्य भनेर अफगानस्तानले शिक्षा दिएको छ । बुद्धका मूर्ति, मन्दिर र विहारहरु समयको अमूल्य निधि हो तर त्यसले मात्र धर्म रहिरहँदैन । धर्म रहन धर्म बुझेका भिक्षु, भिक्षुणी, उपासक र उपासिकाहरुको आवश्यकता हुन्छ । यहाँ अहिले नेपालमा पनि धेरै पैसा खर्च गरेर बुद्धको मूर्ति, विहार वा गुम्बा बनाउने होड नै चलेको छ । यी सबै श्रद्धाका उपज हुन्, यसले बुद्ध शासनलाई चीरकालसम्म जीवित राख्न मदत त गर्छ तर यो नै सबैथोक होइन । बुद्धधर्म बुद्धशिक्षाको बलमा चीरस्थायी हुन्छ । यदि मानिसहरुको मनमा बुद्धको शिक्षाले स्थान लिन सकेन भने, उनीहरुले बुद्धमार्गलाई अवलम्बन गरेन भने ती सबै महँगा विशाल बौद्धस्मारकहरु पर्यटकहरुको लागि शोभा मात्र बन्न जान्छ र अफगानस्तानमा जस्तै अन्य धर्मको शासन आयो भने धुलो बनाइदिन्छ अनि यसको विरोध गर्ने बौद्धहरु पाइने समेत छैन । अहिलेको नेपालमा बौद्धहरुको अवस्था त्यति सन्तोष जनक छैन र भएका बौद्धहरुमा पनि विपरित धारको राज्यव्यवस्थासँग प्रतिकार गरेर बुद्धधर्म बचाउनु पर्छ भन्ने प्रतिरक्षात्मकताको अभाव छ । यस्तो अवस्थामा बुद्ध जन्मभूमि नेपालमा पनि मानिसहरुको सत्ताको मोह मात्र बढ्यो भने, बुद्धधर्म विरोधी कट्टरपन्थीहरुको हातमा सत्ता गयो भने अहिले हाम्रो गौरव भएर खडा भएका बौद्ध स्मारकहरु पनि एक एक गर्दै ढल्दै गएको हाम्रै आँखाले देख्नुपर्नेछ । समयमै नेपाली बौद्ध समुदायमा चेतना आए राम्रो हुनेछ ।
०००

Monday, August 16, 2021

अफगानस्तानय् बुद्धधर्म



राजेन मानन्धर

पृष्ठभूमि ः

अफगानस्तान धइगु देय् एशियाया दक्षिण पश्चिमय् पाकिस्तान व इरानया दथुइ लाः । ६५२,००० वर्ग किलोमिटर दूगु थ्व देय् नेपाः नं दुजः दूगु दक्षिण एशियाली सहयोग संगठन (सार्क)या दुजः देय् नं खः । मध्य ल्वहँयुगंनिसें मानव सभ्यता ब्वलंगु धयातःगु थ्व देय्यात रेशमलँपुं मध्यपूर्व व एशियाया मेमेगु देय्लिसे स्वाकातःगु खः । थौं स्वयाः ५०,००० दँ न्ह्यः हे थन मनूत च्वनेधुंकल अले थनया बुँज्या याइपिं संसारया हे दकलय् पुलांपिं नं धाः । थनया सभ्यतायात मिश्रया सभ्यताति पुलां धकाः नं धाइ ।

 महान् एलेक्जेन्दरनिसें कयाः मंलोग, ब्रिटिश, सोभियत, मुस्लिम व आः पश्चिमी शक्ति जुयाः थी थी इलय् थी थी राज्य वा साम्राज्य शक्तिया ल्हातिइ लाः वंगु थ्व देय् थौंया दिनय् तकं शान्तिकथं म्वायेखनाच्वंगु मदुनि । सन् १९९४ निसें तालिबान धाःपिं कट्टरपन्थी मुसमांतय्सं हिंसात्मक आन्दोलन यानाः थी थी धार्मिक कानून लादेयानाः मानव स्वतन्त्रता लाकाकायातल धकाः ब्वनेदु । 


थ्व देय्यात आः इस्लामिक गणतन्त्र अफगानस्तान धाइ, गन असफर घानी राष्ट्रपति व अब्दुल्लाह अब्दुल्लाह प्रमुख कार्यकारी अधिकृत कथं सत्ता न्ह्याकाच्वंगु दु । आः अन ३ करोड १८ लाख जनसंख्या दु धाइ । थ्व छगू बहुजातीय देय् खः । थन पाश्तुन, ताजिक, हाजरा, उज्बेक आदि जातिया मनूतय्गु बसोबास दु अले उमिसं दारि, पाश्तो, उज्वेक, तुर्कमान व मेमेमगु अरबिक भाय् ल्हाइ । थनया ९९ प्रतिशत जनतां मुस्लिम धर्म ज्वनाच्वंगु दु । आः न्ह्यागु अवस्थाय् दुसां अफगानस्तान गुगुं इलय् बुद्धधर्मय् आस्था तइपिनिगु देय् खः ।


बुद्धधर्मया प्रवेश ः

तपुस्स व भल्लुक (त्रपुस्स व भल्लिक) धइपिं निम्ह ब्यापारीत न्यासः गाडा ज्वना मध्यदेसय् उक्क्ल धइगु प्रदेशय् वनेत्यंबलय् उमिसं नकतिनि बोधिज्ञानलाभ यानाबिज्याम्ह बुद्धयात दकलय् न्हापां सत्तु व कस्ति दान बियाः दकलय् न्हापां उपासक जुल धकाः बौद्धग्रन्थय् धयातःगु दु । उमिसं बुद्धयाके फ्वनाहःगु केशधातु (च्यापु सँ) गर्भय् तयाः थःगु थासय् चैत्य दयेकल धाइ । उमित ब्याक्ट्रिया वा आःया अफगानस्तानयापिं धकाः विश्वास याइ । भल्लिक लिपा भिक्षु जुयाः आःया मजार–इ–शरिफ धइगु थाय् लिक्क विहार दयेका च्वंवन धाइ । थ्व ल्याखं अफगानस्तान बुद्धया न्हापांम्ह उपासक व न्हापांगु चैत्य दूगु थाय् जुल । मनूतय्सं बुद्धया छ्यंया अस्थिधातु हयाः थनया नगरय् विहार दयेकूगु धकाः नं धायेगु याः । 


बुद्धया निर्वाण लिपा बौद्ध भिक्षुतय् मतभेद वयाः बुद्धधर्म हे ग्वःथी ग्वःथी जुल । निक्वःगु संघायना लिपा ३४९ इपू पाखे थेरवादं महासांघिक निकाय बायावन । अले यक्व महासांघिकत आःया अफगानस्तानया कन्दहारय् वन धायेगु चलन दु । अनंलि महासांघिक नं न्याकू जुल । मुख्यगु कुचा अफगानस्तानय् लोकोत्तरवाद धायेकाः विकास जुल अले लिपा उमिसं बामियान उपत्यकाय् थःत स्थापित यात । उकिं महासांघिक लोकोत्तरवादया उद्भव थ्व हे अफगान क्षेत्रय् जूगु विश्वास इतिहासकारतय्सं यानातःगु दु । 


अथे हे स्वकःगु संघायनालिपा मौर्य सम्राट अशोकं (३०४ इपू – २३२ इपू) थी थी देसय् गुम्ह धर्मदूतत छ्वःगु मध्ये काश्मिर व गन्धार क्षेत्रय् मज्झन्तकयात छ्वःगु धकाः धयातःगु दु । अफगानस्तानया दक्षिणपूर्वी शहर कन्दहारय् अशोक अभिलेख तकं लूगु दु । न्हापा हे बुद्धधर्म न्यनावनेधुंगूगु थ्व लागाय् अशोकया धर्मदूतपिन्सं नं माःगु ज्या यात जुइ, अन थःथवय् मतभेद जुयाः चिचाः दनाच्वंगु बुद्धधर्म हानं संगठित जुइत, बुद्धदर्शनया अध्ययन हानं बांलाका यायेत वातावरण दयेकलजुइ धकाः अनुमान यायेछिं ।


न्ह्यागुसां अफगानस्तानय् ईशापूर्व ३०५ निसें हे बुद्धधर्म दुथ्यनेधुंकूगु खनेदु । थबलय् ग्रीसया सेल्युसिड साम्राज्यं भारतवर्षया मौर्य साम्राज्यलिसे ज्वःचिनाः दक्व मध्यपूर्वय् थःगु अधिपत्य कायम याःगु खः । उकिया कारणं ग्रेको बाक्ट्रियन अधिराज्यय् २५० इपू निसें १२५ इपू तक धयाथें ग्रेको–बुद्धिज्म न्यनावन । लिपा हानं थ्व हे इन्डो–ग्रीक अधिराज्यया नामं १८० इपू निसें १० इस्वी तकया दुने पाकिस्तान व अफगानस्तानय् चकनेवं उकिया लिउलिउ बुद्धधर्मयात चकनेत नं थाय् दत । थ्व इलय् थ्व लागाय् ब्वलंगु बुद्धधर्मयात सगोलं ग्रेको बुद्धिज्म धाइ । ग्रेको बुद्धिज्म धइगु हे हेलेनिस्टिक वा लिपांगु ग्रिक सभ्यता व भारतवर्षया बुद्धधर्मया संमिश्रण खः । थुकथं थन बुद्धधर्म इशापूर्वया ४गूगु शताब्दी निसें ईस्वीया ५गूगु शताब्दीतक बांलाक हे विकास जुइखन । थ्व धइगु सम्राट एलेक्जेन्डरया ईनिसें इन्डोग्रीक अधिराज्यया स्थापना जूगु व लिपा कुशान साम्राज्यया निर्माण जूगु ईतकया अवधि खः । 


बुद्धधर्मया विस्तार ः

विभिन्न इलय् विभिन्न राजनीति शक्तिया सम्पत्तिथें जूगुलिं अले इलय् ब्यलय् व हे कथं अफगानस्तानया राजनीतिक सिमाना हिलावनीगु, राज्यसत्ताया कारणं थनया सामाजिक व धार्मिक नीतिइ नं हिउपाः वइगुलिं थन ईकथं बुद्धधर्म न्यनावंगु खनेदु । विशेष यानाः थन अलेक्जेन्डरं त्याकाकायेवं अले थुकियात मेमेगु बौद्ध केन्द्रतलिसे स्वायेवं थन उकथंया धार्मिक प्रभाव अप्वयावन । अनया पश्तुनत व सिथियनतय्सं नं बुद्धधर्म अवलम्बन यानाकाल । थ्व हे कारणं खः अफगानस्तानय् बुद्धधर्मया प्रचार जूगु जक मखु मुसमांतय्सं अन आक्रमण याये न्ह्यःतक थ्व देय् धइगु हे मध्यपूर्वया छगू त्वःफिकेमजिउगु बौद्ध केन्द्र जूयाच्वंगु खः । मनूतय्सं थनया हे बौद्ध विद्वानतय्सं चीन लगायतया थी थी देसय् बुद्धधर्मया प्रचार यात धकाः विश्वास नं याः । गुम्हगुम्हस्यां ला बोधिधर्म, गुम्हस्यां चीनय् वनाः ध्यान वा जेन बुद्धधर्मया लिसें कुङफु स्यन, अले लोकक्सेमा, गुम्हस्यां चीनय् वनाः महायान बौद्धग्रन्थतय्त चीनियाँ भासं अनुवाद यात, अले महाधर्मरक्षित, गुम्हस्यां आःया काबुल क्षेत्रं स्वीद्वः भिक्षुतय्त श्रीलंकाया अनुराधापुरय् च्वंगु स्तुप दर्शन याकेत यंकल उपिं व हे अफगानस्तानयापिं धकाः नं धायेगु याः । 


अःपुक व चीहाकलं धायेबलय् आः अफगानस्तन धयाच्वनागु थासय् थी थी इलय् कथहं अलेक्जेन्डर, सेल्यूसिड, ग्रेको बाक्ट्रियन, मौर्य, इन्डो सिथियन, इन्डोपार्थियन, कुशान, ससानिड, कडाराइट, हिन्दुशाही, पालवंशतय्सं शासन यात । उमिसं शासन जक याःगु मखु, अन बुद्धधर्म प्रचार यात वा प्रचारयायेत लँ तप्यंकाबिल, अले मनूतय्त बुद्धया मार्ग वनेत ग्वहालि नं यात । अबलय् अन गान्धारा (आःया अफागानस्ताव व पाकिस्तानया दथुइ लाःगु) व ब्याक्ट्रिया धइगु निगू बौद्ध प्रदेशत खः । अनं तक्षशिला व बामियान अबलय्या तसकं प्रशिद्ध बौद्ध केन्द्रत खः । अथे हे ग्रेको ब्याक्ट्रियन जुजु मिनान्दर (१६५ इपू – १३५ इपू), गुम्हस्यां मिलिन्द पन्हा धइगु त्वःफिकेमजिउगु बौद्धग्रन्थ रचनाया आधार दयेकल व नं थ्व हे क्षेत्रयाम्ह खः ।


बौद्ध स्मारकत ः

अफगानस्तानया बुद्धधर्म धालकि अनया रेशममार्गय् लाःगु बामियानया विशाल बुद्धमूर्तित लुमनी । पर्सियन भासं “बोथा–ए–बामियान” धाइगु थ्व मूर्तित अनया अंगःतथें तस्वाःगु उत्तरी अफगानस्तानया पहाडय् अनया बौद्धतय्सं ग्वाखंचा थें म्हुयाः अन दुने हे चट्टान खोपेयानाः खुगूगु शताब्दीइ दयेकूगु खः । अन विशेष यानाः निम्ह बुद्धमूर्तित दु, उमित उमिगु ल्यंदनिगु अंगया मुद्रया आधारय् वैरोचन व शाक्यमुनि धकाः म्हसीकू । उकिइ मध्ये चीधिकःम्ह (३५ मीटर जाःम्ह, स्थानीय भासं शाहमामा धाःम्ह) सन् ५४४ निसें ५९५य् दयेकल । तःधिकःम्ह बुद्ध ५३मीटर तःजाः , वयात दीपंकर बुद्ध धकाः धायेगु याः अले स्थानीय भासं वयात सोलसोल धाइ । उकियात अनया बौद्धतय्सं सन् ५९१निसें ६६४य् दयेकल । थुमित कुशानतय्सं अनया बौद्धभिक्षुपिनिगु निर्देनय् दयेकूगु धाइ । चीनिया यात्री हुएनसाङ थ्व थासय् सन् ६३०य् वःगु जुयाच्वन । वं थःगु विवरणय् थन झिगू स्वयाः मल्याक्क विहार व द्वःछिम्ह स्वयाः अप्वः भिक्षुत दूगु खँ उल्लेख यानातःगु दु । अथे हे व ततःधिकःपिं बुद्धमूर्तितय्त लुँ व जवाहरात तयाः छाय्पियातःगु धकाः नं धयातःगु दु । व अबलय् अनया छगू लोकोत्तरवाद विहारय् नं वंगु खः । थ्व ल्याखं अबलय् थन बुद्धधर्मय् श्रद्धा दुपिं यक्व हे दूगु स्पष्ट जू । 


अफगानस्तान लगायतया मध्यपूर्व क्षेत्रया बुद्धधर्मं विश्वयात बिउगु छगू उपहार धइगु गन्धार कला खः, गुकिया मेगु नां ग्रेको बौद्ध कला खः । अफगानस्तान–पाकिस्तानया गन्धार लागां विकसित जूगु थासय् न्यंगु बुद्धधर्म — अथे धइगु मध्य एशिया, अफगानस्तान, पाकिस्तान, भारत व चीन — लागाय् थःगु कथंया छगू कलाया लहर विकास जुल, गुगु ग्रीक कला व पूर्वीय धर्मया संयोग धकाः धाइ । ग्रेको–ब्याक्ट्रियन अधिराज्य, गन आः अफगानस्तान दु, अन हे थ्व कलाया विकास जूवल छाय् धाःसा व थाय् धयागु हे पश्चिमी कला व पूर्वी दर्शनया मिलन जूगु थाय् खः । 


उलि जक मखु, जापानी अन्वेषकतय्सं ला बामियानया गुफाय् लूगु सन् ६५०इस्वी जःखःया अंगःचित्रयात संसारया हे दकलय् पुलांगु तेलचित्र धकाः तकं दाबीयानातःगु दु । अन उमिसं द्वलंद्वः बुद्धयागु चित्रत लुइकूगु खः । 


पुरातात्विक अन्वेषणं अन अबलय्या छुं महायानी सुत्रत ताडपत्र अभिलेखत लुइकूगु दु । गुलिं गुलिं अभिलेखत गान्धारी भासं व खरोष्ठी लिपिं च्वयातःगु दु सा गुलिं गुलिं संस्कृत भासं व गुप्त लिपिं च्वयातःगु दु । अन उमिसं महासंघिक लोकोत्तरवादया प्रतिमोक्ष विभंग, आगम (सुत्तपिटक)या महापरिनिर्वाण सुत्र, वज्रछेदिका प्रज्ञापारमिता सुत्र, भैषज्यगुरु सुत्र, श्रीमलदेवी सिंहनाद सुत्र व सारिपुत्र अभिधर्म सुत्र इत्यादि ग्रन्थत लुइकगूगु दु । अझ लुइकेमानिगु, नष्टजुइधुंकूगु अज्याःगु अमूल्य ग्रन्थत अन गुलि दु धइगु अनुमान याये अःपु मजू । 


अफगानस्तानया पूर्वी शहर गजनीइ लाःगु थाय् तेपे सरदार विहार छगू अनया महत्वपूर्ण पुरातात्विक स्थल खः । छगू डाँडाया च्वय् छगः तग्वःगु व चाकःलिं चिचीग्वःगु स्तुपत दु सा अनसं १८ मीटर तःहाकःगु बुद्ध परिनिर्वाण मूर्ति नं उत्खनन्यानाः लुइकूगु दु । अथे हे गजनीइ हे होमाइ काला धइगु थासय् नं बौद्ध विहारत दु । बासावाल धइथाय् नं १५० गू ति हे बौद्ध गुफात दु । 


बौद्ध समाज ः

गुगुं इलय् अफगानस्तानया समाज धइगु हे बौद्धसमाज खः । बौद्ध धर्मया अन व्यापक प्रचारप्रसार जुल सा गनं गनं भचा भचा हिन्दु धर्म न्यन । खतुं आः अन अबलय् बौद्धसमाज गज्याःगु, गुलि क्वातु, छुकिं बौद्ध समाजयात शासन याइ, वा निर्देशन बिइ अले राज्यं अनया बौद्ध समाजयात गज्याःगु ग्वहालियात धइगु अज्याःगु बांलाक कनीगु अभिलेख लुइकूगु खनेमदुनि । तर नं द्वलंद्वः दँतक अनया छगू जक धर्म व जीवनशैली जुयाच्वंगु बुद्धधर्मं हे उमिगु समाजयात बांलाःगु लँपुइ यंकल जुइ, उमिसं बुद्र्धं स्यनाबिज्याःगु मार्गय् वनाः हे जीवन यापन यानाच्वनजुइ धकाः अनुमान यायेफु । मेगु प्रतिद्वन्द्वी धर्मया उपस्थिति मदुबलय् उमित राज्यं नं बांलाःगु हे प्रोत्साहन व संरक्षकत्व बिलजुइ । अझ जुजुपिं हे बौद्ध जुसेंलि जनतायात थःथःगु धर्मकथं जीवन हनेत छुं थाकु मजूजुइ धकाः विश्वास यायेत अःपु ।


बुद्धधर्मया अवनति ः

भगवान बुद्धं हे धयाबिज्याःगु खः, दक्व खँ अनित्य धकाः । अफगानस्तानया थ्व वैभवतां जाःगु बुद्धधर्म नं मदयावनेमाल । न्हय्गूगु शताब्दीइ तक थ्यंबलय् थन बुद्धधर्मया इतिहास बाखनय् जक सीमित जुइमालावन । थुकिया मू कारण धइगु अन मुस्मांतय्सं यानाहःगु आक्रमण व अतिक्रमण खः । न्हय्गूगु शताब्दी धइगु मध्यपूर्वय् मुस्मांतय्गु शाक्ति अप्वयावयाच्वंगु ई खः । मेमेथाय्थें उमिसं अफगानस्तानय् पलाःतल, नचुक न्हुल । थ्व बर्बरतापूर्ण इतिहासयात चीहालं धायेअःपू मजू । सन् ६४२य् इस्लामया ध्वाँय् ज्वना अरब सैनिकत पश्चिमं वल अले सुसानियनतय्त बुकल । मुस्मांत अरबं बुलुहँु पर्सियाया पूर्वपाखे वल अले ६५२य् अफगानस्तानया पश्चिमी शहर हेरुतय् कब्जायात । सन् ६६७तक थ्यंबलय् अफगान वा पश्तुनतय्गु दक्व धयाथें भूभाग मुस्मांतय्गु जूवन । सन् ६८३य् काबुल व मेमेगु थाय्यापिं अफगानतय्सं गनं गनं प्रतिकार नं यात तर उमिसं दुहाँवयेधुंकूपिं मुस्मांतय्त लिनाछ्वयेमफुत । ८औ व ९औ शताब्दीइ तकया दुने आःया अफगानस्तान व पाकिस्तानया मनूततय्त उमिसं सुन्नी मुसुमां दयेकेधुंकल । उमिसं गजनी, काबुल इत्यादि थासय् अबलय्या बौद्ध शाही शासकतय्थाय् प्रभाव क्यक्यंवन । अनया बौद्धत उमयादतय्गु आक्रमण व अबसित कलिफततय्गु शासनय् ला टिकेजुल तर लिपा सफारिदत, गज्नाविदत व गुरिदतय्गु आक्रमणया न्ह्यःने धाःसा ११औं शताब्दीतक थ्यंबलय् बौद्धत ल्यनाच्वने तकं मफुत ।  


आःया अवस्था ः

छगू सभ्यता, धर्म व समुदायं मेगुयात आक्रमण यायेगु, अतिक्रमण यानाच्वनेगु व पुलांगुयात मदयेकाछ्वयेगु ला मानव इतिहास हे खः । तर थन विशेष यानाः बौद्धतय्सं सयेकेमाःगु खँ छु ले धाःसा थनया इतिहासया थ्व तसकं थुइकेथाकुगु घटनाया विकासक्रमय् नं अनया बौद्धतय्सं थःगु द्वलंद्वः दँ पुलांगु धर्म, संस्कृति कला व सभ्यतायात ल्यंकातयेत गुकथं प्रतिकारयात अले अन च्वने हे मफुसेंलि अनया थःगु संस्कृति ज्वनाः गन पलायन जुल धइगु धाःसा लुइके थाकु । थःगु धर्म, दर्शन, जीवन पद्धति अले संस्कृति हे जुइधुंकूगु बुद्ध धर्मयात इलं फसं पुइकूथें पुइकाछ्वत । उलि जक मखु बुद्धकाल व वयांलिपानिसें बुद्धदर्शनया निंतिं शास्त्रार्थ यानाः महासांघिक–लोकोत्तरवादया विस्तारया केन्द्रविन्दु जुयाच्वंगु अले न्हापा सम्पूर्ण मध्यपूर्व लागाया बुद्धधर्मया हे केन्द्र जुयाच्वंगु थ्व अफगानस्तानय् प्यसः दँ चाःचू दुने छु छु जुल जुइ कि अन बुद्धधर्मया किपालु हे मल्यन, जीव मदुगु ल्वहँ चाया स्मारक बाहेक ? उलिमछि धर्मग्रन्थया रचना जूगु, पाठ जूगु थासय् आः बुद्धधर्म छु धकाः सिउपिं मनूत हे मदयावन । 


थुलितक कि युनेस्को विश्वसम्पदा धयातःगु बामियान या बुद्धमूर्तितय्त सन् २००१या मार्च २ कुन्हु अनया तालिबान शासकतय्संं बन्दुकं कयेकाः तोप मुइकाः हे मदयेकाछ्वत । एन्टी–एअरक्राफ्ट गन व एन्टी–ट्यांक माइन छ्यलाः नं लछि धयाथें बित उमित व सभ्यताया अनुपम चिंयात धूयायात । उकिया निंतिया अबलय्या तालिबानया सर्वोच्च नेता मुल्लाह ओमार धाःम्हस्यां विश्वब्यापी दबावयात वास्ता मयासें उकियात स्यंका हे छ्वयेगु उजं बिउगु खः । उमिसं बुद्धया मूर्तितय्त इस्लामया धर्म विरुद्ध दनाच्वंगु धकाः तायेकूगु खः । व धुंकाः अनया धार्मिक मामिलाया मन्त्रालयं थ्व विनाश इस्लामिक कानुन अन्तर्गत यानागु धकाः वक्तव्य तकं बिउगु खः । मनूतय्सं दकलय् न्हापां थुकिया विनाशया आदेश धार्मिक अतिवादी संगठन अल–कायदाया नेता ओसामाबिन लादेनं हे बिउगु खः धकाः नं धाः । थ्व विषयय्यात कयाः स्वीस निर्माता क्रिश्चियन फ्रेइं “दि जायन्ट बुद्धज” नांगु वृत्तचित्र नं सन् २००५य् दयेकातःगु दु । आः वयाः अन उकुन्हु हे तिनि थ्रिडि प्रकाश प्रविधि छ्यलाः मदयेकुधंकूगु बुद्धमूर्तियात दूगुथें खनेदयेकेगु ज्या जूगु दु । 


उकिं आः थ्व लागा हे विदेशी पुरातत्वविद्तय्गु अनुसन्धानया निंतिं छगू प्रयोगशाला जुयाच्वंगु दु । स्वीदँ–पीदँनिसें थी थी देशयापिं पुरातत्वविद्तय्सं थन थी थी थासय् उत्खनन् यानाच्वंगु दु, व लुत थ्व लुत धकाः विश्व संचारमाध्यमय् बय्बय् यानाच्वंगु दु, तर थनया स्थानीय मनूतयत्त धाःसा थःगु देसय् लूगु अज्याः अमुल्य खजानां खास छुं हे उत्साहित यानाच्वंगु मदु । उमित बुद्धधर्मप्रति भ्याःचा नं आस्था, श्रद्धा व सम्मान दुथें मताः । 


तर थन अफगानस्तानं छगू पाठ स्यनाबिउगु दु झीत — मेपिन्त फुकेगु हे थःगु थाय् ल्यंकेगु मखु खनी । थथे थःगु हे चाय् ब्वलंगु निद्वःदँया सभ्यतायात तहस नहस यानाः नं आः अन मुस्मांत सुखचयनं च्वनेखनाच्वंगु मदु । मुस्मांतय्गु जक एकछत्र राज खःसां थःथवय्या हे ल्वापुं देश युद्धभुमि जुयाच्वन । गुबलें चीन, सोभियत रुस व अमेरिका अले आः नाटोया प्रयोगशाला जुयाच्वनेमाल । उमिसं नं मसिउजुइ थ्व गबलय् तक जुइ धकाः ।


नेपालं सयेकेमाःगु ः

अफगानस्तानय् बुद्धधर्मया अवनति व बौद्धस्मारकया विनाश नेपालया निंतिं छगू पाठ खः । राज्य पक्ष बुद्धधर्मप्रति सकारात्मक मजुयाच्वंगु ला दक्वस्यां अनुभव याना हे च्वंगु खः । उकिसं थनया बौद्धजनपिं नं बुद्ध मूर्ति, विहार, मठमन्दिर जक दयेकेगुलिइ लालायित जुयाच्वंगु अले मनूतय्त बुद्ध शिक्षा बियाः धर्मरक्षाया निंतिं तयार यायेमफयाच्वंगु आःया अवस्थाय् राज्य झं झं प्रतिकूल जुयावन धाःसा, मनूत राज्यपाखें दइगु लाभ व सत्कारपाखे यक्व लालचय् तक्यनावन धाःसा कन्हय् झीथाय् नं बौद्धस्मारकत पर्यटकतय्त क्यनेगु ब्वसा जक जुइगु व मनूत धर्म प्रति कायेगु नं मदु बिइगु नं मदुया अवस्थाय् मथ्यनी धायेमफु । व धुंकाः राज्ययात व हे स्मारकतय्त नं धू दयेकेत थाकुइमखु । 

सन् २०१६य् आनन्दभूमिइ पिदंगु



२८ बुद्धहरुको संक्षिप्त जानकारी

राजेन मानन्धर सब्ब पापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदा । सचित्तपरियोदपनं, एतं बुद्धान सासनं (अर्थात् सबै प्रकारको पाप कर्म नगर्ने, पुण्य कर्म संच...