This is me, Thank you Gemini

 

कम्युनिष्ट सत्ताले मेटाउन नसकेको मंगोलियाको बुद्ध धर्म

 

राजेन मानन्धर

परिचय
एशियाको मध्य उत्तरमा अवस्थित मंगोलिया विभिन्न दृष्टिकोणबाट अलग्ग र विशेष रहेको छ । यो एक भूपरिवेष्ठित देश हो, यसको उत्तरमा रूस र दक्षिणमा चीन छ । यी दुइ देश बाहेक यसले अरुसँग सीमा जोडेको छैन । यसले १,५६४,११६ वर्ग किलोमिटरको क्षेत्र समेटेको छ तर जनसंख्या भने केवल ३३ लाख मात्र छ । यसलाई विश्वको सबैभन्दा कम जनघनत्व भएको देश भनेर पनि चिनिछ । यसको धेरै भन्दा धेरै भूभाग निर्जन घाँसे मैदानले ढाकिएको छ । यसको राजधानी उलानबाटार हो ।

बीस हजार वर्ष पुरानो इतिहास भएको भनेर चिनिने मंगोलियामा धेरै पहिलेदेखि फिरन्ते समुहरु शासन गर्थे । हजारौं वर्षसम्म यहाँका घुमन्ते जनजातिहरू मंगोलियन मैदानमा घुमन्ते जीवन बिताइरहेका थिए । इतिहासमा पहिलो प्रमुख समुहहरू मध्ये एक शिओनङनु भन्ने समुह लगभग २०० ईसापूर्वमा देखा पर्छ । इस्वीको दोश्रो र तेश्रो शताब्दी तिर त्यहाँ श्यानबेइ साम्राज्य थियो । अनि आठौं र नवौं शताब्दी तिर उइघुर खगनाती वंशको राज थियो ।

यहाँको इतिहासमा १३औं शताब्दीमा अचानक चंगेज खानको उदय भयो । नाटकी ढंगले उनले त्यहाँका मंगोल जनजातिहरूलाई एकीकरण गरे र युरोपदेखि एशियासम्म फैलिएको एक विशाल साम्राज्य निर्माण गरे । पत्याउनै नसकिने उनको साम्राज्य इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो साम्राज्य थियो । तर चंगेज खानको मृत्यु पछि उनको साम्राज्य टुट्यो । त्यसपछिका शताब्दीहरूमा मङ्गोलिया चीनमा युआन राजवंश र मान्चुको नेतृत्वमा छिङ राजवंशको प्रभावमा पर्यो । फेरि १६औं शताब्दी मा दायान खानले यहाँ पुनः एकीकरणको प्रयास गरे । बेलाबेलामा यसका अधिकांश भाग चीनको अधिनमा जाने क्रम पनि चलिरह्यो ।

सन् १९११मा बोज खानले मंगोलियालाई चीनबाट स्वतन्त्र भएको घोषणा गर्यो तर चीनले यसलाई आफ्नो प्रान्त भनेर दाबी गरिरह्यो । सन् १९२१सम्म पुग्दा मंगोलिया सोभियत रुससँग नजिक हुन पुग्यो । यसैको परिणाम भन्नु पर्ला कि मंगोलियामा सन् १९३७मा स्टालिनवादी दमन शुरु भयो जसमा ३० हजार भन्दा बढी मानिस मारिए । मारिनेहरुमा तिब्बती बुद्ध धर्म प्रचारक, मंगोलिस्ट राष्ट्रवादी, जापानपक्षीयहरु, बौद्ध गुरुहरु, बौद्धिक जमात आदि थिए । त्यसपछिको ७० वर्षसम्म कम्युनिस्ट राज्य बन्यो । सन् १९८०को दशकको अन्तमा सोभियत संघको पतनले मंगोलियालाई प्रजातन्त्र तर्फ लाग्न सजिलो बनायो । सन् १९९२मा नयाँ संविधान आयो र देश प्रजातन्त्रिक बन्यो ।

१. मंगोलियामा बुद्ध धर्मको इतिहास
मंगोलियाको बुद्ध धर्मको इतिहास विविधताले भरिएको छ । यसले यहाँको धार्मिक, साँस्कृतिक तथा राजनीतिक विविधता, समाञ्जस्य अनि खिचातानीको इतिहासलाई पनि उजागर गर्दछ । यहाँ बुद्ध धर्मको प्रवेश हुनुभन्दा पहिले प्रकृति पुजकहरु थिए । उनीहरु तेङ्री भेर सूर्य देवता पुज्थे ।

कथ्यहरुमा आधारित भएर भन्दा यहाँ श्याग्नु साम्राज्य हँदा अर्थात् इशापूर्व तेश्रो शताब्दी देखी इस्वीको पहिलो शताब्दीमा बुद्ध धर्मको प्रवेश भएको भनिन्छ । यसबेला यहाँ बुद्ध धर्मले नेपालबाट मध्य चीन छिचोलेर प्रवेश पाएको भनाइहरु छन् । यहाँका प्रचिन वंशहरुको कालमा पनि विभिन्न धर्मदूतहरु आएर बौद्ध मन्दिरहरु बनाएर गएको कुरा कतै कतै उल्लेख छ । चौथो शताब्दीमा नजिकका देशहरुबाट व्यापारिक मार्ग भएर यहाँ बुद्ध धर्मको प्रवेश भएको मानिन्छ । पाँचौं तथा छैठौ शताब्दीका वेइ वंश, सातौ शताब्दीको तुर्गिक खगनातीको समयमा तथा एघारौं बाह्रौं शताब्दीका ल्याओ वंश तथा बाहौं तेह्रौं शताब्दीका जिन वंशका समयमा पनि बुद्ध धर्म प्रचलनमा थियो देखिन्छ ।

चेङगेज खान (इस्वीको ११६२–१२२७)को समयदेखि मंगोलियामा बुद्ध धर्मले स्थायीत्व पाएको देखिन्छ । उनले एशियाको ठुलो भूभाग एकीकरण गरे बुद्ध धर्म अपनाउने समुदायसँग सम्पर्क बढाए । उनका नाती कुब्लाइ खानले भने तिब्बती बुद्ध धर्मका गुरु लामा द्रोगोन चोग्याल फाग्पालाई बुद्ध धर्मको प्रचार गर्न बोलाएका थिए । यस प्रकार युवान वंशको बेलामा अर्थात् तेह्रौं र चौधौं शताब्दीमा तिब्बती बुद्ध धर्म स्वीकार गरेको देखिन्छ । यसबेलाका एक महान बौद्ध भिक्षु फाग्पा (स्न १२३५–१२८०)ले पनि बुद्ध धर्मको विकासमा धेरै योगदान गरे । उनले मंगोल भाषाको लागि लिपि तयार गरेका थिए । उनी कुब्लाई खानका सल्लाहार प िनबने । यहाँ आनन्दध्वजले सन् १२४८मा मंगोलियामा बुद्ध धर्मको प्रचार गरेको भन्ने भिक्षु् सुदर्शनको भनाइ पनि यहाँ प्रासंगिक हु्न्छ ।

Press enter or click to view image in full size

सन् १२६९मा युआन वंशमा बुद्ध धर्म त्यहाँको राज्य धर्म बनिसकेको थियो । यसै क्रममा यहाँ लामावादको पनि प्रभाव बढायो । बौद्ध भिक्षुहरु वा लामाहरुले यसबेला एसियाका मध्य तथा दक्षिणपूर्वमा प्रभाव जमाइरहेको अवस्था थियो ।

१६औ र १७औं शताब्दीलाई मंगोलियामा बुद्ध धर्म पुनरुत्थान भएको समाय मानिन्छ । सन् १५७८मा त्यहाँका सैनिक अधिकार अल्टन खानले तिब्बतबाट तेश्रो दलाइ लामालाई निमन्त्रणा गरेर गेलुग परम्परालाई झन् बलियो बनायो । यसबेलादेखि मंगोलिया धर्मको आधारमा एकीकृत जस्तो पनि भयो । यसबेलासम्म यहाँको बुद्ध धर्मले एकातिर यहाँको परम्परागत झाँक्रीवादी धर्मसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपरेको थियो भने अर्कोतिर बढ्दै गएको इसाईहरुको चुनौतिलाई पनि सामना गर्न परेको थियो । यसैबेला विभिन्न भाषामा उपलब्ध बुद्ध बचन र दर्शन सम्बन्धि ग्रन्थहरु मंगोलियन भाषामा अनुवाद पनि हुन थाले ।

Press enter or click to view image in full size

१६औं देखि २०औं शताब्दीसम्म यहाँ २ हजार भन्दा बढी गुम्बाहरुको निर्माण भयो । मानिसहरुमा धर्मप्रति यसरी श्रद्धा जागे कि लगभग ४० प्रतिशत जनता प्रवजित लामा बने । सबै ठुला विहारमा बुद्ध धर्मका साथै कला, नाट्यकला, खगोलशास्त्र इत्यादिको समेत पढाइ हुन्थ्यो ।

१७औं शताब्दीमा मंगोलिया क्विङ वंशको हातमा गयो । राजनीतिक अधिपत्य बढाउन पन िउनीहरुले यहाँ तिब्बती बुद्ध धर्मको प्रचार गरायो । यसैबेला यहाँको जेब्सुनदाम्बा खुतुक्तुलाई मंगोलियाको सबैभन्दा ठुलो लामाको पद दियो ।

Press enter or click to view image in full size

२०औं शताब्दीको शुरुवातमा देश धर्मबाट सञ्चालित थियो । लामाहरु शक्तिशाली पनि बने । यसबेला पूर्वी युरोपमा कम्युनिज्म प्रख्यात भइरहेको थियो । उनीहरु एशियामा आफ्नो प्रभुत्व जमाउन चाहन्थे, अथवा एशियालाई आफ्नो राजनीतिक सिद्धान्तको प्रयोगशाला बनाउन चाहन्थे । यसै बिच सन् १९२१मा सोभियत युनियनको सहयोगमा मंगोलिया जन गणतन्त्र भयो, अर्थात् कम्युनिष्टहरुको राज शुरु भयो । शुरुदेखि नै सत्तामा बसेकाहरुल बुद्ध धर्मलाई सामान्ती प्रतिक्रियावादी भनेर प्रचार गर्दै थिए किनभने उनीहरुलाई थाहा थियो कि यहाँ बौद्धहरुको एकता छ र यसलाई नतोडीकन वा निमित्यान्न नबनाई यहाँ शासन गर्न सकिन्न ।

कम्युनिष्टहरुको बौद्ध धर्ममाथि अत्याचार
मंगोलियाको बुद्ध धर्मको कुरा गर्दा यहाँको कम्युनिष्टहरुले बौद्ध धर्म माथि गरेको अत्याचारको बारेमा केही कुरा गर्नै पर्छ । सन् १९२४ देखि १९८२मा यहा कम्युनिज्मको शासन चल्यो । लगभग ६० वर्षसम्म कम्युनिष्टहरुले यहाँका सोझा सिधा धर्म संस्कृति र सदाचारको मात्र कुरा गरेर खुशी जीवन बाँचिरहेका मंगोलियाका जनतालाई विदेशीहरुको इशारामा यहाँको हजारौं वर्ष पुरानो धर्म, संस्कृति र सभ्यतालाई खरानी खरानी बनाए । इतिहासमा यो कुरा कहिल्यै बिर्सन सकिन्न । मात्र दुइ दशकमा कम्युनिष्टहरुले यहाँका ७०० भन्दा बढी धार्मिक, ऐतिहासिक कलात्मक गुम्बाहरु भत्काए । यसैबाट अनुमान लगाउन सकिन्छ यहाँका बौद्धहरुमा कति त्रास छायो होला भनेर ।

नयाँ सत्ताका मानिसहरु धर्म मन पराउँदैनथे, तर त्यो भन्दा भित्री आशय भनेको उनीहरु जनता त्यसरी धर्ममा लीन भएर सुखी भएको हेर्न चाहँदैनथे । उनीहरुले बुझेका थिए कि धर्म नै मंगोलियाली जनताको एकताको सूत्र हो । उनीहरु चाहन्थे कि सबै जनता उनीहरुको जुत्ता मुनि लम्पसार परोस् । यति गराउनलाई नै उनीहरुले बौद्धहरुमाथि यति अमानवीय अत्याचार गरेको देखिन्छ ।

Press enter or click to view image in full size

दमनको चक्र ः सबैभन्दा पहिले कम्युनिष्टहरुले गुम्बा र लामाहरुमाथि दमन शुरु गरे । उनीहरुले लामाहरुमा सहेको धार्मिक अधिकार कटौती गरे, लामाहरुको संख्या घटाउन योजना बनाए, शिक्षामा धर्मलाई निषेध गरे, धार्मिक अभ्यासमा प्रतिवन्ध ल्याए अनि गुम्बाहरुमा निकै धेरै कर लगाए । यतिबेला १५ हजार भएको भिक्षु संघलाई २००मा सीमित गरे ।

हत्याको श्रृंखला ः त्यहाँ कम्युनिष्ट दमनका समयमा ३५ हजार मान्छेलाई मृत्युदण्ड दिएको रिपोर्ट छ तर प्रोफेसर डि ओ बात्साइखानले त्यहाँ एक लाख भन्दा बढी मान्छे मारिएको सम्भावना रहेका बताएका छन् । त्यसबेला साधारण जनतामाथि अनेक अभियोग लगाई प्रमाणित नै नगरी सयौं नागरिकलाई लहरै राखेर गोली हानी मारेको घटना प्रतिवेदनहरुमा आउँछ । यति मात्र हैन शंकाकै भरमा मंगोलियाकै कम्युनिष्ट नेताहरुलाई समेत मृत्युदण्ड दिएको भेटिन्छ । सन् १९२९मा जब देशको पुरा जनसंख्या नै ७ लाख २१ ह्जार मात्र थियो, त्यसबेला २५ हजार मंगोलियनहरुलाई मृत्युदण्ड दिइयो । सन् १९२८मा शुरु भएको दमनको श्रृंखला १९३३मा चरम बिन्दुमा पुग्यो । त्यहाँका मन्त्रीमण्डलका अध्यक्ष खार्लुगिन चोइबालसानले त्यहाँका भएका मध्ये १७ हजार लामाहरुलाई राज्यको शत्रु घोषणा गरेर साइबेरियाको श्रम शिविरमा पठाए, ती मध्ये धेरै फर्केर आएनन् ।

यसबेला सोभियत नास्तिकबाटको प्रभावमा परेर यहाँका बौद्धहरुलाई भयानक यातना दिएको थियो र धार्मिक अभ्यासमा प्रतिवन्ध लगाएको थियो । यसबेला सरकार बौद्धहरुलाई खतराको दृष्टिले हेथ्र्यो । सरकारी अफिसरहरुको नजरमा गुम्बाहरुले जापानी शत्रुहरुसँग मिलेर काम गरेको, प्रति–क्रान्तिको श्रोत बनेको भन्ने थियो अनि धर्ममा परम्परागत उचनीचको व्यवस्था कायम भएको देख्थे । कम्युनिष्टहरुको प्रचार विभागले समाजमा बौद्ध गुरुहरु भ्रष्ट छन् भन्ने जस्तो फिल्म देखाएर जनताको मन परिवर्तन गरे ।

यसबेला थुप्रो संख्यामा भिक्षुहरु पक्राउ पर्थे, धर्म छोड्न बाध्य पारिन्थ्यो, श्रममा पठाइन्थ्यो अनि भएन भने फाँसी दिइन्थ्यो । यति समयभित्र यहाँ लगभग २० हजार बौद्ध भिक्षुहरुलाई राज्यद्वारा मारिएको थियो । अन्य लामाहरुलाई चीवर फुकालेर कम्युनिष्ट सरकारको शरण जान बाध्य बनाए । आफु कुनै पनि धर्म मान्दिन भनेर भन्न लगाए अनि अनकन्टार मैदानमा लगेर श्रम शिविरमा राखे, जहाँ उनीहरुको गुमनाम मृत्यु हुन्थ्यो । १९८५ सम्ममा त्यहाँ १०० जना लामाहरु मात्र बाँकी थिए ।

यस्तो त्रासको अवस्थामा यहाँ बुद्ध धर्म मान्नेहरु हराउनु स्वभाविक थियो । सरकारको दमनबाट बचेका केही बौद्धहरु गुप्तरुपमा धर्म अभ्यास गर्दै थिए तर कम्युनिष्टहरुको सुराकी लागे पछि उनीहरुको अत्य कष्टपूर्ण हुन्थ्यो । यस दमनको फलस्वरुप धर्मले दिएको साँस्कृतिक तथा आध्यात्मिक पहिचान गुमाउनु पर्यो ।

Press enter or click to view image in full size

विनाशको ताण्डब ः यसबेला यहाँका हजारौं प्राचिन गुम्बाहरु योजनाबद्ध रुपमा आक्रमण भए । कैयन गुम्बाहरु भत्काइए । गुम्बाभित्र भएका सुनचाँदी तथा बहुमुल्य पत्थरहरु कब्जा गरेर लुटेर लगे । यहाँका सुन र चाँदी सोभियत युनियनमा पठाइए र बदलामा आफ्नै नागरिकलाई आमहत्या गर्ने हातहतियार भित्र्याए । निकै ठुला ठुला गुम्बाहरु खाली गराएर सरकारले प्रशासनिक काममा प्रयोग गरे । त्यहाँका हजारौं प्राचिन ग्रन्थहरु मिल्काइए वा जलाइए । बुद्ध मूर्ति तथा त्यस्तै गुम्बामा भएका बोधिसत्व तथा अन्य सुन्दर मूर्तिहरु बाहिर ल्यएर सबैको अगाडि तोडे अनि कम्युनिष्ट शासकहरुले यसलाई विजयको रुपमा व्याख्या गरे । यहाँका गुम्बाहरुको विनाशले यहाँका जनताको धार्मिक जीवनलाई मात्र फरक पारेन, बरु यहाँको विश्व सामु देखाउन लायक साँस्कृतिक, ऐतिहासिक तथा धार्मिक सम्पदा पनि नाश भए ।

प्रजातन्त्रमा बुद्ध धर्म
तर यसरी लाखौं जनताको ज्यानमा खेलेर बनाएको कम्युनिष्ट सत्ता पनि मंगोलियामा टिकेन । विश्वभर कम्युनिज्मले पकड बनाउन छोड्यो, यसका भित्रका अनेकौ जन्जालहरु बाहिरिए, देशको अर्थतन्त्र झनझन खस्कियो अनि विश्वका विभिन्न देशमा कम्युनिज्म विरुद्ध जनआन्दोलनहरु हुन थाले । यसै क्रममा यहाँ पनि सन् १९९०को प्रजातान्त्रिक लहर पछि यहाँको कम्युनिष्ट शासन ढल्यो । त्यसपछिको प्रजातान्त्रिक वातावरणमा यहाँ धार्मिक गतिविधि खुल्ला गरियो र गुम्बाहरुको पुनर्निमाण भयो ।

अहिले मंगोलिया धर्मनिरपेक्ष देश हो र यहाँको संविधानले धार्मिक स्वतन्त्रताको अधिकार दिएको छ । अहिलेको स्वतन्त्र व्यवस्थामा यहाँ बौद्धहरुको जनसंख्या बढि रहेको त छ, तर पनि आफैमा कम जनसंख्या भएको देशमा आधा शताब्दीसम्म बौद्धहरुमाथि त्रासको ताण्डव नचाएपछि त्यस अमानवीय वातावरणबाट गुज्रेकोले यहाँ बौद्धहरुको संख्या इतिहासमा भएजस्तो धेरै भने बढ्न सकेको छैन ।

अहिलेको अवस्थामा यहाँको ५१.७ प्रतिशत जनताले बुद्ध धर्म मान्छन् । त्यस्तै यहाँ ३९ प्रतिशतले आफुलाई गैर धार्मिक बताउँछन्, ३ प्रतिशत मुस्लिम छन्, ३ प्रतिशत मंगोल परम्परागत धर्म मान्छन्, २ प्रतिशत इसाई छन् । ०.४ प्रतिशत अन्य धर्म मान्छन् ।

२. परम्परा वा निकायहरु
मंगोलियामा बुद्ध धर्मको प्रवेश नै तिब्बत र चीनबाट भएको भएपछि यहाँ तिब्बती बुद्ध धर्मको प्रभाव धेरै हुनु स्वभाविक नै हो । तैपनि यहाँका केही स्थानीय विशेषताहर पनि छन् ।
तिब्बती बुद्ध धर्म ः मंगोलियामा सबैभन्दा बढी देखिने भनेको तिब्बती बुद्ध धर्म हो । तिब्बतबाट यो जस्ताको तस्तै आएको हुनाँले यसलाई तिब्बती भनेर सबैले बुझ्ने भाषामा भनिन्छ । यहाँ निर्माण गरिने गुम्बामा र तिब्बती गुम्बामा वास्तुशास्त्रीय समानता छ । यहाँको धर्म मात्र नभएर यहाँको कला, संस्कृति, भेषभूषा तथा भाषामा समेत तिब्बती प्रभाव पाइन्छ । तिब्बती बुद्ध धर्मभित्र चार निकायहरु छन्, जुन यस प्रकार छ । यहाँ प्रचलित तिब्बती बुद्ध धर्ममा गेलुपा निकायको प्रधानता छ ।

गेलुपा ः मंगोलियामा बुद्ध धर्मको विकास नै तिब्बती दलाइ लामाहरुको सम्पर्कको कारण भएकोले यहाँ गेलुपाको बढी प्रभाव छ । त्यसैले धेरै पहिलेदेखि यहाँको राजनीतिमा पनि दलाइ लामाहरको प्रभाव थियो । पहेँलो टोपीबाट चिनिने यिनीहरु गुम्बामा भिक्षु अथवा लामा भएर जीवन बिताउनेमा जोड दिन्छन् । यसरी गुम्बामा बुद्ध धर्मको अध्ययन गर्नुलाई समाजमा सम्मानका साथ हेरिन्छ । मंगोलियाको प्रमुख गेलुपा गुम्बा भन्नाले गान्देन गुम्बा हो, जुन तिब्बतको गान्देन गुम्बाको बास्तुकलाबाट प्रभावित भएको देखिन्छ । यसबाहेक अन्य अल्पसंख्यकहरुको निकायहरु यसप्रकार छ ।
शाक्य ः यो निकाय तर्क र तार्किक वहसको बढी अभ्यास गर्छन् ।
काग्यू ः यस निकायका अभ्यास कर्ताहरु योग्य गुरुको सानिध्यमा ध्यान अभ्यासमा बढी जोड दिन्छन् ।
निङ्मा ः तिब्बती बुद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो मानिएको यो निकाय गुह्य शिक्षादीक्षामा जोड दिन्छन् ।

चीनियाँ बुद्ध धर्म ः बास्तवमा चीनियाँ बुद्ध धर्म र तिब्बती बुद्ध धर्म भनेको एकै जस्तो भएतापनि तिब्बती बाहेकको चीनमा प्रचलित बुद्ध धर्मलाई यहाँ चीनियाँ भनेर बुझाउन खोजिएको हो । चीन र मंगोलियाको भौगालिक निकटता र राजनीतिक सम्बन्धको कारणले चीनियाँ बुद्ध धर्मले मंगोलियामा प्रभाव पार्नु स्वभाविक हो । चीनियाँ तथा मंगोलियाली भिक्षु संघको संरचनामा समानता छ, मंगोलियामा चीनियाँ भाषाबाट अनुवाद गरिएका ग्रन्थहरुको पाठ हुन्छ, चीनियाँ र मंगोलियाको बौद्ध कला र प्रतिमा विज्ञानमा समानता पाइन्छ ।
प्योरलण्ड वा शुद्धभूमि बुद्ध धर्म ः चीनमा विशेष गरी अभिताभको प्रार्थना गर्ने एक निकाय छ जसलाई शुद्ध भूमि बुद्ध धर्म भनिन्छ । मंगोलियामा पनि यस निकायको अभ्यास गर्नेहरुको संख्या धेरै छ । उनीहरु अध्ययनमा भन्दा चित्त शुद्ध गरी भक्ति गर्नुमा बढी केन्द्रित हुन्छन् । तर यहाँको शुद्ध भूमि बुद्ध धर्म धेरै मात्रामा तिब्बती बुद्ध धर्मसँग मिसिएको अवस्थामा पाइन्छ ।

३. विज्ञहरु तथा अभ्यासकर्ताहरूः
यति लामो बुद्ध धर्मको इतिहास भएको मंगोलियमा बुद्ध धर्मका गुरु, लेखक अनुसन्धाताहरु भने सोचे जति धेरै उल्लेखनीय छैनन । तर जतिले जति योगदान दिए, त्यो ऐतिहासिक भएको छ । उनीहरुले आ आफ्नो समयमा बुद्ध धर्मको संरक्षण गर्न, यसको संरक्षणको लागि राज्यसँग पहल गर्न अनि त्यस्तो भयावह समयमा फसेर पनि बुद्ध धर्मलाई जोगाइ राखे, त्यो भने संसार भरका बौद्धहरुका लागि स्तुत्य छ । यहाँ केही प्रमुख गुरुहरुको संक्षिप्त परिचय दिइन्छ ।

जनबजर (सन् १६३५–१७२३०) ः मंगोलियामा बुद्ध धर्मलाई स्थायीत्व दिनमा त्यसबेलाका धर्म गुरु जनबजरको नाम आउँछ । उनी मंगोलियाका बौद्ध भिक्षु, विद्वान, कलाकार पनि थिए । उनी छ वर्ष मात्र हुँदा सन् १६३९मा मंगोलियाका १६औं जेब्चुन्दाम्बा खुतुक्त तथा प्रथम बोगोद गेबिन अर्थात् गेलुपा निकाय अन्तर्गत मंगोलियाका सर्बोच्च धार्मिक गुरु बने । उनले नेपाली शैलीमा श्वेत तारा तथा वज्रधरको मूर्ति बनाएर मंगोलियाबासीको मनमा बसे । उनले एउटा आफ्नै खालको लिपिको विकास गरे जसलाई सोयोम्बो भनिन्छ र यसको एउटा प्रतिकात्मक अक्षर अहिले मंगोलियाको झण्डाको शान बनेको छ । तिब्बती बुद्ध धर्मलाई मंगोलियाली समाजसँग मिल्ने गरी विकास गर्नमा उनको योगदान गरहेको छ । तर कम्युष्टि शासनमा सत्ताधारीहरुले उनलाई देशद्रोही भनेर चिनाए ।

जयपण्डित लुभसानपेरेनलेइ (सन् १६४२–१७०८)ः उनको जन्म मंगोलियाको मुखार खुजित भन्ने ठाउँको एक गरिब परिवारमा भएको थियो । ३ वर्षको उमेरमै उनलाई टुल्कुको पद दिइयो । स्थानीय गुम्बाको अध्ययन सकेपछि उनलाई तिब्बतको ड्रेपुङ गुम्बामा लगियो र पाँचौं दलाइलामाबाट जयपण्डितको अवतारको रुपमा ब्याख्या गरियो ।

अभगन दोर्जियभ (सन् १८५४–१९३८) ः उनी बौद्ध विद्वान एवं कूटनीतिज्ञ थिए । उनले दलाइ लामासँग मित्रता बनाई तिब्बत र मंगोलियको सम्बन्ध विकास गरे । उनी लेखक तथा अनुवादक पनि थिए, उनले आफ्नो निकट भएका बौद्ध ग्रन्थहरुलाई अनुवाद गरी विश्व सामु पुर्याए ।

यस बाहेक अहिले मंगोलियाको राजनीति खुला भएपछि विभिन्न देशमा अनुसन्धानकर्ताहरुले यहाँको धर्ममा रुचि राख्न थालेका छन् । उनीहरुले यहाँको अथाह सम्पदाको आधारमा यहाँ बुद्ध शिक्षा नयाँ पुस्तालाई सिकाएर बुद्ध धर्मलाई समयानुकुल विकास वा प्रचार प्रचास गरिरहेको पनि यहाँ उल्लेखनीय छ ।

४. स्मारक वा मन्दिरहरु
मंगोलियको बुद्ध धर्मले गत १५ सय वर्षमा धेरै उतार चढावहरु देखिसक्यो । यति लामो समयदेखि संरक्षण गरेका धार्मिक केन्द्रहरुमा कम्युनिष्टहरुको आँखा पर्यो र यहाँका गुम्बा तथा मूर्तिहरुर्ला भत्काए नाश गरे वा अन्य प्रयोजनमा लगे । केही बचेका तथा प्रजातान्त्रिक माहौल आइसकेपछि यहाँका बौैद्धहरुले बनाएका तथा पुननिर्माण गरेका केही महत्वपूर्ण मन्दिर वा गुम्बाहरुको संक्षिप्त जानकारी यहाँ प्रस्तुत गरिन्छ ।

एर्डेन जू गुम्बा (Erdene Zuu Monastery) ः यस गम्बाको निर्माण सन् १५८६मा भएको थियो । यो प्राचिन मंगोल सम्राज्यको राजधानी काराकोरुममा रहेको छ । यसलाई अहिले मंगोलियको बचेका गुम्बाहरु मध्ये सबैभन्दा पुरानो मान्छि । यसैकारण यसलाई युनिस्कोको विश्व सम्पदा सूचिमा पनि राखिएको छ । यसमा मंगोलियन तथा तिब्बती गुम्बाहरुको वास्तु शास्त्रका विशेषताहरु मिसिएका छन् ।

Press enter or click to view image in full size

गान्दान वा गान्दानतेचिन्लेन गुम्बा ( Gandantegchinlin Monastery) ः यो मंगोलियाको चालु हालतमा रहेको सबैभन्दा ठुलो गुम्बा हो । यो यहाँको राजधानी उलानबाटरमा अवस्थित छ । यसको निर्माण १९औं शताब्दीमा भएको थियो तर कम्युनिष्टहरुका शासनकालमा यसलाई नराम्ररी क्षति पुर्याइएको थियो । यो गुम्बा यहाँ भित्र रहेको २६मिटर (८५ फिट) अग्लो मिजिद जनरासिग अथवा बोधिसत्व करुणामयको विशाल मूर्तिका कारण पनि प्रख्यात छ । यसलाई भवनभित्र राखिएको संसारकै सबैभन्दा ठुलो मूर्ति पनि भनिन्छ ।

अमरबयस्गालन्त गुम्बा (Amarbayasgalant monastery) ः यो गुम्बा बुरुनबुरेन शहरको नजिक सेलेन्ग प्रान्तमा अवस्थित छ । १८औं शताब्दीको यो गुम्बाको बनोट विशेष छ । यसैकारण पनि यो अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रख्यात छ । यसलाई मंगोलियाको सबैभन्दा ठुला तीनवटा बौद्ध केन्द्रहरु मध्ये एक मानिन्छ । यसलाई पनि कम्युनिष्टहरुले आफ्नो शासनकालमा नष्ट गर्न खोजेका थिए तर सकेनन् । त्यसबेला यो आंशिकरुपमा मात्र क्षतिग्रस्त भएको थियो ।

Press enter or click to view image in full size

बाल्दान बेरिभन गुम्बा ( Baldan Bereeven Monastery) ः यो मंगोलियाको खेन्ती प्रान्तमा पहाडै पाहाडले घेरिएको उपत्यकामा अवस्थित छ । १८औं शताब्दीमा निर्मित यो गुम्बा मंगोलियाका ऐतिहासिक गुम्बाहरु मध्ये एक हो । यहाँ कुनै बेला हजारौं लामाहरु बस्थे र धर्मको अध्ययन तथा अभ्यास गर्थे । तर कम्युनिष्टहरुले यो पनि नष्ट पारे । अहिले यसको जीर्णोद्धारको काम भइरहेको छ ।

खमार गुम्बा ( Khamar Monastery ) ः यो गुम्बा मंगोलियाको दोर्नोगोभी प्रान्तमा सैनशान्दको नजिक अवस्थित छ । यसको निर्माण बौद्ध भिक्षु तथा कवि दन्जन रावजाबाट इस्वीको १९औं शताब्दीमा भएको थियो । यो गुम्बालाई एक पवित्र आध्यात्मिक केन्द्रको रुपमा लिइन्छ । यहाँ परिसरमा एउटा गुफा तथा शम्बाला क्षेत्र पनि अवस्थित छ ।

Press enter or click to view image in full size

बर्तमान समयमा मंगोलियामा बुद्ध धर्म
बर्तमान समयमा मंगोलियामा बुद्ध धर्मको अर्को परिदृष्य पनि देखएिको छ । प्रजातन्त्रको पुनस्र्थापना पछि विश्वको ध्यान मंगोलियामा केन्द्रित भएको छ । मंगोलियाका जनता पनि अन्य अधिकार जस्तै धार्मिक स्वतन्त्रताको अधिकार पाएर खुशी छन् । यद्यपि अहिलेको भूराजनीतिक अवस्थामा भने मंगोलियामा बुद्ध धर्मको प्रचार प्रचारबाट चीन खुशी छैन भन्ने सुनिन्छ । खासमा भन्नुपर्दा अहिले मंगोलियाका बौद्ध संस्थाहरु तथा विभिन्न देशमा छरिएर बसेका तिब्बतीहरुका बिचमा राम्रो सम्बन्ध भएपछि चीनले असन्तुष्टी जनाएको भन्ने समाचारहरु आएका छन् । जे होस् मंगोलियाको आधाभन्दा बढी जनसंख्या बौद्ध छन् उनीहरु धर्ममा श्रद्धा राख्छन् र अभ्यास गर्छन् । यति ठुलो प्रलय झेलेर पनि उनीहरुमा भएको श्रद्धा बलका कारण त्यहाँ धर्म हराएको छैन । यो विश्वकै बौद्धहरुका लागि उदाहरणीय कुरा हो ।

Press enter or click to view image in full size

सन्दर्भ सामाग्री

भिक्षु सुदर्शन, विश्वमा बुद्धधर्म, अनुवादक तथा प्रकाशक धर्मरत्न शाक्य ”त्रिशुली” (२०५३)

· Ven Thupten Gyatso, Faces of Buddhism in Mongolia, Mandala, March/May 2003

· Sh. Natsagdorji, The Introduction of Buddhism into Mongolia, The Mongolia Society Bulletin , January-June, 1968, Vol. 7, №1 (13) (JanuaryJune, 1968), pp. 1–12

· Karénina Kollmar-Paulenz, Buddhism in Mongolia After 1990, Journal of Global Buddhism 4 (2003): 18–34

· Irina Morozova, Revolutionary Mongols, Lamas and Buddhism (1921–1941), IIAS Newsletter | #31 | July 2003

· Glenn H. Mullin, Mongolian Buddhism Past and Present: Reflections on Culture at a Historical Crossroads,

· https://studybuddhism.com/ne/tibbati-bud-dhadharma/bud-dhadharmaka-barema/baud-dha-jagata/vartamana-visvama-bud-dhadharma

· https://mongolia-travel-and-tours.com/buddhism-mongolia.html

· https://www.montsame.mn/en/read/309312#

· https://www.fpmtmongolia.org/buddhism-in-mongolia/

· https://www.amicusmongolia.com/history-of-buddhism-in-mongolia.html

· https://bitterwinter.org/mongolia-the-forgotten-genocide-part-ii/

बौद्ध मासिक आनन्दभूमि पत्रिकामा २०८२ माघ पूर्णिमामा प्रकाशित

फोटोहरु इन्टरनेटबाट साभार गरिएकाे

“Buddhism in Mongolia, which the communist regime has not been able to eradicate” The article in Nepali language was published in Buddhist Montly Anandhabhoomi in 2026 02

मदनमोहन मिश्रया व्यक्तित्व व कृतित्व

 

राजेन मानन्धर

“जिं क्वेपिं पासापिन्सं ख्वयेकाः त्वःता वन । तर जिं सकसितं न्हीकाः सी दयेमा । थ्व हे जिगु इच्छा खः । छाय् धाःसां जिगु जन्म सुइतं ख्वयेके धकाः जूगु मखु । सी धुंका जक न्हीके फुसां जिगु कीर्ति अमर जुइ ।”

१. पृष्ठभूमि
नेपालभाषा साहित्यया ख्यलय् दक्वसिया मिखा उति मग्यं, दक्व साहित्यकारत नं उति मग्यं । थ्व प्रकृतिया नियम हे खःसां गनं गनं सुं सुं साहित्यकारपिन्त नेपालभाषा ख्यलं न्याय यायेमफुगु यथार्थ खः धकाः मधासे मगाः । थ्व हे झ्वलय् नेपालभाषाया ख्यलय् बासःदँ निसें सेवा यानाः नं झिगूलिं मल्याक (नेपालीं १७ गू बाहेक) सफू च्वयाः नं नेपालभाषा ख्यलं माक्व सम्मान व स्वीकार यानाकाये मखंम्ह छम्ह साहित्यकार मदन मोहन मिश्र खः ।

न्हापा न्हापा स्कूलय् बलय् ब्वनातयागु छगू सफूया लिधँसाय् जिगु वय्कःया लिसे मतिना वा सम्मान च्वंगु खः । लिपा छकः निकः वय्कःया च्वखँ ला ब्वने खन, न्हूगु विश्वभूमिइ व सन्ध्या टाइम्सय् तर सफू धाःसा गबलें ल्हातिइ मलात । सन् २००४य् छकः वय्कलं च्वयादीगु च्वखँय् कय्ता शब्दय् कयाः छकः विवाद वयेवं जिं नं वय्कःया बिचालय् ऐक्यबद्धता क्यने खन । दछि व स्वला ति न्ह्यः वय्कः म्हंमफु धइगु न्यनाः फेसबुकय् खँ इनाबिया, हस्पिटलय् नापलाः नं वना । लिपा छेँय् यंकेधुंकाः हानं छकः नं ख्वाः स्वये खन, मक्यंगु मतिनां क्यंकेत जक थें । गुलिचां मदुबलय् वय्कः मदुगु खँ न्यनेमाल ।

मदइगु ला संसारया नियम हे खः । तर मेमेपिं मदुसा बिचाः हायेका पिदनाच्वनी, पत्रिकाय्, अले सार्वजनिक श्रद्धान्जलि सभा नं याइ नेवाः संघ संस्थातय्सं । तर थ्वपालय् अज्याःगु खास खनेमन्त, लिबि–च्वसादबू लगायतया संस्थातय्सं याःगु छगू बाहेक । थ्व हे झ्वलय् वय्कःया व्यक्तित्व व कृतित्वयात कयाः छुं भचा अनुसन्धान यायेगु बिचाःयानाः सफू धुकुतिइ वनां अज्याःगु वय्कःया कृतियात कयाः सुं हनेबहपिं समालोचकपिन्सं नं कलम मज्ययेकूगु खनाः थम्ह दूदूगु सामाग्रीया भरय् च्वयाः न्ह्यब्वयाच्वना ।

२. परिचय

मदनमोहन मिश्र नेपालभाषा व नेपाली भाषाया नं छम्ह ल्वःमंकेमजिउम्ह साहित्यकार खः । लिसें वय्कलं नेपालभाषां सार्बजनिक थासय् बाखं कनेगु दबू प्याखनय् म्हितेगु तकं यानादिल । थःगु जीवनय् १० गू नेपालभाषां व १७गू नेपाली भाषां सफू च्वयादिल । सामान्य आर्थिक अवस्थाय् नं वय्कलं थःगु मांभाय्या सेवा यायेत गुबलें लिचलेगु बिचाः यानामदी । थम्ह सक्व सिक्व भाषा, साहित्य व संस्कृतिप्रतिया मतिना भ्वँयत् च्वयातुं च्वनादिल ।

३. व्यक्तित्व
३.१ जीवनी
मदन मोहन मिश्रया बास्तविक नां (मां अबुं तयाबिउगु) मदनराज मिश्र खः । वय्कःया जन्म नेसं १०५२ थिंलाथ्व दुतिया/तृतिया (इसं १९३२, विसं १९८८) कुन्हु यलया महापाः त्वालय् जूगु खः । वय्कःया अबु मधुसुदन मिश्र व मां महेश्वरी मिश्र (जुलम) खः । वय्कःया बाल्यकाल महापालय् बितेजुल । वय्कः मचाबलय् पुलिस खनाः सिक्क ग्याः धकाः वय्कलं थःगु आत्मकथालय् कनादिउगु दु ।

वय्कलं प्रारम्भिक शिक्षा इतिपुखुलिइ च्वंगु शारदा विद्यालयय् व येँ टंकेश्वरया छगू विद्यालयय् कयादिल । वय्कःयात ब्वंकादीपिं गुरुपिं अरुणराज पूर्णचन्द्र, भूवन नारायण, विष्णु ज्वालानन्द व तुल्सीचरण आदिपिं खः । अथे हे वय्कःया सहपाठीपिं सिंहध्वज खड्का, जीतबहादुर मानन्धर आदिपिं खः ।

वय्कः तसकं मदुगु हे परिवारय् जन्मेजूगु ला मखु तर नं भवितब्यं वय्कःयात आर्थिक चितासू जिवंकाछि मन्त । मचाबलय् अप्वःधयाथें वय्कः पाजुपिन्थाय् (येँ, टंकेश्वर) च्वनेगु यानादीगु खनेदु । वय्कः १२दँ जक दुबलय् मस्त मस्त दाजुकिजा ल्वाःगु (थः दाजुम्हसिया धोती खुनाः इजार दयेकल धकाः ल्वाःगु) त्वह तयाः वय्कःया साहिला बाः नं माचाछियात हे अंशभाग न्हापं मबिसे पितनाहःगु वय्कःया आत्मजीवनीइ उल्लेख दु । अनं वय्कःया परिवार तंगलय् बालं च्वंझाल । तिछुँ गल्लिइ छेँ न्यायेगु अवस्था मथ्यंतले वयक्लं क्वथु तःझ्याः नासःचुक, तंगः व दुवाः त्वालय् तकं बालं च्वनेमाल । बालं बालं हे वय्कःया बछि जीवन फुत ।

परिवारया अवस्था बांमलाःगुलिं वय्कःया ध्यान ब्वनेगु स्वयाः हापु चूलाकेगुलिइ वनीगु स्वभाविक खः । म्हसिका धलखय् वय्कःया शिक्षा मध्यमा (संस्कृत) धकाः उल्लेख जुयाच्वंगु दु । वय्कलं २००६ सालं निसें त्वाःत्वालय् नेवाः भासं रामायण आदि बाखं कनेगु यानाजुयादिल । लय् तयाः कनीगु शैली ययाः हे जुइ, २००७ साल थ्यंबलय् तक वय्कः थ्व हे ज्या यानाः जजमान लय्तायेकाः लुँया अंगू न्ह्यायेगु अवस्थाय् तक थ्यन ।

थ्व हे इलय् वय्कःया सिर्जनाया च्वसा न्ह्यात । वय्कलं २००८ सालय् निसें च्वयेगु शुरुयानादिल । २००९ सालय् वय्कःया अबु मन्त, वय्कःया परिवार द्यांलाइगु अवस्था तकं जुल । अज्याःगु अवस्थाय् नं वय्कः विचलित जुयामदी । बरु अबुं बाखं कनातःगु थासय् त्वाःदयेके मबिउसें निरन्तर बाखं कंझाल । थथे नेवाः भासं लय् तयाः दक्वसित यइगु भासं बाखं कनेगु ज्याः १२दँ तक न्ह्यात । वय्कलं हे धयादी ः “थ्व नं नेपालभाषाया सेवा मखु ला?”

२०१० सालय् छम्ह थःगु नां ज्वःलाम्ह छम्ह मनुखं मिसा ह्ययेकाहःगु दोष थःत लायेवं वय्कलं थःगु नां हिलादिल । थःगु परिचय तकं न्हूकथं बियादिल अले थ्व हे परिचय ज्वनाः वय्कः नेवाः समाज व गैर नेवाः समाजय् लोकं ह्वात ।

२०१७ सालय् २९दँ दुबलय् वय्कःया इहिपा १०दँ जक दुम्ह चन्द्र वदन मिश्र लिसे जुल । २०१७ साल बैसाख ६ गते भम्चा कया हःगु इलय् यल नगर पालकिाया विरुद्धय् वःगु मसाल जुलुसं लँ स्व वःगु वय्कःयात लुमं । छुं कारणं वय्कःया इहिपा याये तकसं मययाच्वंगु इलय् इहिपा जूगु व वय्कःया परिवारं थम्हं ल्ययाः हयाम्ह भौयात तकं सह मयाःगु व लित तकं छ्वयाबिउगु खः । उगु इलय् वय्कःया परिवार टंगलय् मछिंक बालं च्वनाच्वंगु खः । इहिपा जूगु करिब प्यदँ दयेकाः जक वय्कः थः जहानलिसेया सम्बन्ध बांलात ।

थाय्थासय् दबुलिइ कविता निबन्ध न्यंकःजुइम्ह मिश्रजु २०१४सालं निसें ला कलाकार कथं दबूप्याखनय् तकं म्हितादिल । वय्कलं म्हितादीगु प्याखंत थुकथं दु ः
१. “?” – च्वमि सुन्दरकृष्ण जोशी
२. “नास्तिक सु?” — च्वमि हेमलाल जोशी
३. “डाँकु” — च्वमि हेमलाल जोशी
४. “स्वामीजी र शर्माजी” — च्वमि प्रेमलाल शर्मा

अथे हे वय्कलं छकः टेलिफिल्मय् नं म्हितादीगु धकाः वय्कलं धयादीगु दु तर गुगु खः सिइमदुनि । वय्कलं रेडियो नेपालय् उद्घोषण वा ज्याझ्वः न्ह्याकेगु ज्या नं यानादीगु दु । नेपालभाषाया माध्यमं २०१७ सालं निसें २०२८ साल तक जीवन–दबू कार्यक्रमय् नं भाग कयादिल ।

साहित्य आदि थी थी विधाय् ल्हाः तयादीसां वय्कःया लगजा धइगु शिक्षण हे खः । थः नेपाली ब्वंकीम्ह जुयाः नं नेपालभाषा औपचारिक रुपं ब्वंकेम्वाःसां मस्तय्त नेवाःभासं ब्वंकीगु अले थम्हं क्लासय् कविता चिनाः मस्तय्त हायेकीगु न्यनेदु । तर नं वय्कलं तःकः हे स्कूल हिलेमाःगुलिं वय्कः थः ज्या यानाच्वनागु स्कुल प्रशासनयात लय्तायेके मसः धकाः स्पष्ट क्यं । वय्कलं ब्वंकादीगु स्कूलत थुकथं दु ः

१. नील बाराही स्कूल – इखालखु
२. बाल विद्याश्रम — पूर्णचण्डी
३. चण्डी विद्याश्रम — नकबही
४. आदर्श कन्या निकेतन — मंगलबजार

अज्याःगु अवस्थाय् वय्कः थः जजमानी याइम्ह पण्डित हे मखुसां कर्मकाण्डय् थम्ह म्हसिउपिं दक्वसितं ग्वहालि यानादिल । अले थ्व नं वय्कःया आयश्रोतया छगू आधार जुयाबिल, मदुथाय्या अलःमाथें । अथे हे वय्कलं मस्तय्त ट्युशन नं ब्वंकादिल, संभवतः छेँय् छेय् झायाः नं ।

इहिपा यानाः १० दँ दयेकाः विसं २०२७य् उखें थुखें ध्यबा मुंकाः तिछुँ गल्लीइ थःगु छेँ न्यायेत वय्कः सफल जुयादिल । थ्व छेँ न्यायेत ग्वहालि याःपिं धकाः वय्कलं थःगु आत्मकथालय् रमानन्द वझा व प्रकाशमान सिंयात लुमंकादिउगु दु ।

वय्कःया स्वम्ह म्ह्याय् व छम्ह काय् दु । म्ह्याय्पिं सुनयना, सुलोचना व सम्पूर्णया इहिपा सिधयाः नं प्रत्येकया निम्ह निम्ह मस्त दु । वय्कःपिं छसीकथं आः दुवाकोट, कुसुन्ती व जैशिदेगलय् च्वनादी । छम्ह जक काय् सुमंगलया नं इहिपा जुइधुंकल ।

थःगु इलय् वय्कलं छगू पत्रिकाया सम्पादन नं यानादीगु खनेदु । २०१४ सालं साहित्य गोष्ठी नांगु संस्थाया “उपहार” नांगु पतिइ वय्कः सम्पादक खः । आर्थिक कारणं व पत्रिका यक्व म्वायेमफुत । चित्तधर हृदयजुं थःगु जातलय् यलया साहित्य गोष्ठीपाखें मदनमोहन मिश्रया सम्पादकत्वय् “उपहार” नांगु हस्तलिखित पत्रिका छगू नं पिहाँ वल धकाः न्ह्यथनादीगु दु (हृदय ः ११२६ ः २४२)।

त्वाःत्वालय् बाखं कनेगु ज्या व धर्म संस्कृतिया सफू च्वयेगु ज्यां वय्कःयात अबलय्या समाजय् छम्ह संस्कृतिविद्या रुपय् स्थापित यानाबिल । थ्व हे प्रख्यातिं वय्कःया स्वापू भारतया राजदूत भगवान सहाय आदिपिंलिसे तयाबिल अले वय्कःपिनिगु हे ग्वहालिं तकः भारतया थी थी हिन्दू धार्मिक तीर्थस्थलया यात्रा नं यानादिइखन । वय्कलं २०२७ सालय् पश्चिम भारत व मुम्बइ आदि थासय्, २०३७ सालय् उत्तराखण्डया, २०२४, २०२५ व २०२६ सालय् पूर्व भारतय् यात्रा यानादिल । उगु यात्राया बारे वय्कलं गुलिं संस्मरण च्वयादिल, गुलिं च्वये हे मलात । बद्रीनाथ, केदारनाथ, हरिद्वारआदि थाय्या वय्कःया ११कः तीर्थयात्रा जूगु मध्ये निकः वय्कलं थः जहानयात नं ब्वनायंकूगु दु ।

थः आर्थिक अवस्था बांमलाःसां वय्कःया मन धाःसा न्ह्याबलें स्वांथें ह्वः । उकिं हे वय्कलं बद्रीनाथय् नेपालीतय्गु लागि छगू धर्मशाला दयेकेगु अभियान न्ह्याकादिल । स्वनिगःया धर्मपासापिनिगु ग्वहालिं अन धर्मशालाया ए व बि ब्लक धस्वानाच्वंगु दु, वय्कःया छगू बिस्कंगु कीर्ति जुयाः ।

थज्याःगु जीवन क्वबियाः जुयाच्वंबलय् नुगःचु व जलस्येँया रोगं वय्कःयात ज्वनाहल । छातिइ पेसमेकर च्वन, निगः जलस्यें ज्या मयात । छकः म्वाइमखुत धकाः छेँजःपिन्सं मायां त्वःताः आर्यघाट थ्यंकाः हानं चमत्कार जूथें च्वंक छेँ लिहाँ झाल, दछि धयाथें च्वनादिल । लिपा तसकं मफु जूबलय् नं ख्वपया दुवाकोटय् काठमाडौं मेडिकल कलेज लछिति च्वनाझाल । अन वय्कः तसकं फु ख्वाः वः ।

वय्कलं अबलय् थ्व पंक्तिकारयात कनादीगु खः –“जि मफु । अय्सां न्हिइ छम्हसित न्हिइकेगु सिद्धान्त त्वःतागु मदुनि ।” अबलय् नं वय्कलं थम्हं छुं च्वयातयागु व्यंग्य फुंगातःलं लिकयाः ब्वनाः न्यंकादीगु खः । लिहाँ वयेधुंकाः छेँय् नं म्हं मखुसां मनं तन्दुरुस्त हे तिनि । छेँय् नापलानाबलय् तकं नं वय्कलं च्वयेगु यानाच्वनादिल, अले अबलय् नं छुं ब्वनाः न्यंकादीगु खः । तर नेसं ११३३ तछला गा १२ (विसं २०७० असार २० गते) सुथसिया ७ बजे थ्व संसार त्वःताः झाल ।

न्हापा आर्यघाटं लिथ्यने धुंकाः वय्कः अप्रत्याशित रुपं गंभीर प्रकृतियाम्ह जुयादिल धइगु वय्कःलिसे सतीपिनिगु बिचाः दु । ख्वपय् अस्पतालय् च्वनादीबलय् नं वय्कःया नुगलय् थः स्याःपिं साहित्यिक कर्मीपिन्सं नापलाः मवः धइगु पिडा दु । अले सुं वलकि मस्त लय्तायेथें लय्तायादी, भावविह्वल जुयादी । नेपालभाषाया जिवंकाछि सेवा यानाः नं भाषाप्रेमीपिं, साहित्यकार व समालोचकपिनिगु मन त्याकेमफुत धकाः अबलय् नं धयादीगु खः । धायेत ला वय्कलं धयादीगु खः, “कतःपिन्त न्हीकेगु नं आयु दान यायेगु खः” (क्वाःघासा, पेज ञ) धकाः । थम्हं फुथें जिवं बितले न्हिइका दीगु नं खः, तर झीसं धायेमाः झीसं वय्कःयात धाःसा न्हीके मखन, अथे धयागु आयु दान बिइ मखन । वय्कःयात तयातये मखन ।

४. कृतित

मिश्रजुयात साहित्य च्वयेगुली अप्पो नेवाः मित्रपिन्सं प्रेरणा नं बिउगु दु । गुपिंमध्ये कविकेशरी चित्तधर हृदय, स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ व कविवर सिद्धिचरण श्रेष्ठ नं खः धकाः वय्कलं लुमंकादीगु दु ।

वय्कलं नेवाःभाय् व नेपाली भाय् निगुलिं थःगु अभिव्यक्ति यानादी । अथेसां हास्यव्यंग्यया अभिव्यक्ति नेवाःभासं यक्व जूगु दुसा, नेपाली भाय् विशेष यानाः नेपाःया कला संस्कृतिया बारे बस्तुपरक वा जानकारीमूलक वा अनुसन्धानात्मक लेख च्वयेत जक छ्यला दी । स्वभाविक खः नेवाः समाजं वय्कःयात नेपालभाषां च्वःसा जिउ धकाः आशा काइ अले गैरनेवाः समाजय् वय्कःयात नेवाःभाय्या साहित्यकार धकाः नागःतुगः याइ । थज्याःगु अवस्थाय् वय्कलं थःगु भाषा नीति स्पष्ट उलादीगु दु ।

“जिं नं … निता भासं नं साहित्य च्वया, खःमू व द्वक निगःयात नं माया तया । जिगु लागि थ्व स्वनिगलय् सु नेवाः सु खय् फुक्क उथें खः । …नेपाःया फुक्क भाय् राष्ट्रिय हे खः धकाः जिं निगू भाय्यात नं मप्यंका । … खय्भासं तपँगु सफू पिकाल धकाः जितः कय्कुं नुगःपिं भाय् नवः नेवाःतय्सं खय्तय् तुति ज्वनीम्ह नं धाल, धाये बिउ । हानं अय् धाःसां ग्यायेमखु । खय्तय्सं नेवाःभासं काव्य पिहाँ वःबलय् न्यारे कवि धालं नं न्यना ।” (नुगः खँ, निक्वःगु संस्करण, पौ च–छ)

भाषा नीतिया बारे नं वय्कःया बिचाः स्पष्ट जू — खय्भाय् छता बाहिकं मेगु भाय् समुद्रपारया भाय्ति हे मान्यता मदु अर्थात व भाषा ल्हाइपिं स्वदेशया नागरिक हे मखुथें याय्गु थ्व तःधंगु अपराध राष्ट्रिय अपराध खः । (क्वाःघासा, पौ ५०–६०)

थज्याःगु अवस्थाय् वय्कःयात निगूकथंया समाजय् थःगु थाय् सन्तुलन यायेत थाकुल जुइ । नेवाःतय्सं खय् कवि धकाः नागःतुगः याइगु उखे खय्तय्सं नेवाः कवि धकाः नागःतुगः याइगु जक न्यनेखनी वय्कलं । मेगु स्वयाः नेवाःतय्सं वय्कःयात असहयोग याःगु धाःसा गबलें सह्य मजुल । राजदरवारं वय्कःयात आर्थिक सहयोग यायेत धकाः पत्र राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठानय् वंबलय् पत्र थ्यनेधुंकाः नं अनया नेवाः हाकीमं अज्याःगु पौ मवःनि धकाः ध्यबा बिइत आलटाल याःगु खँय् तःकः हे नुगलय् स्याकाः च्वयादीगु दु ।

“खय्तय्सं न्यारे कवि धाःगु स्वयाः नं राजकीय विद्वान संस्थाय् तगो धवः चतं ल्हाती ल्हाःम्ह नेवाःनं ला लाय्कुलिं बिउगु प्रोत्साहनय् हे छेर्कि तःगु दु । व खँ गुबलें ल्वःममं । अझ थज्याःपिं आडम्बरीतय्सं नेवाः भाय् स्याइ तिनि । जिगु प्रतिभा कथं नुगःखँ प्वंकेत ल्वायेमाःसां मग्याः ।” (नुगः खँ, निक्वःगु संस्करण, पौ छ)

वय्कःया आत्मकथा कथं विसं २००८ (नेसं १०७१) निसें वय्कलं च्वयेगु शुरुयानादिल । क्वाःघासा सफुतिइ दुथ्याःगु बहिर्वार्ता नांगु रचनाय् वय्कलं थःगु न्हापांगु रचनाया बारे कनादिउगु दु ।

“नेपालय् प्रजातन्त्र वयेसाथं गुलि साहित्यया फय् वल । जिगु च्वसा नं उलि उलि सनाहल । २००८ सालया जेष्ठं छपु खय् भासां बिहान धाःगु कविता च्वया । २०१० सालं तेन्जिग शेर्पां सगरमाथा गयाः लिहाँ वसेंलि धर्मराज थापां खय् भास छपु तेन्जिंग सवाइ पिकाल । जिं छपु थम्हं ल्हानाच्वनागु भासं तेन्जिंग सेर्पा गयाः सगरमाथा विषय् छपु म्ये च्वया व म्ये च्वया बले जिमि दाजुं षडयन्त्र ग्वयाः छेँनं पितिना छ्वेत्यन । व म्ये छापय्यायेत शारदा बहादुर मल्ल जोरगणेश प्रेसं माक्व गुहालि यात । व पर्चा धेवा निगः मू तयाः मिया ।”

व कविता थथे दु ः
“तेन्जिड सेर्पा तँ गय्पा, स्वागत आपा द्वाझाउ पाः
आलाङ मिसाम्ह ख्वाः तःपाः वयागु जन्फा हासा पाय्पाः ।” (क्वाःघासा, पौ घ)

थ्व कविता गुलि लोकं ह्वाः धइगु खँ वय्कःया श्रद्धान्जलि सभा जूबलय् डा. पुष्पराज राजकर्णिकारजुं लुमंकाः न्यंकादिउगुलिं नं क्यं ।

संभवतः थ्व मिश्रजुया न्हापांगु प्रकाशित नेपालभाषाया रचना जुइ । तर नेवाः म्हसिका धलः कथं दकलय् न्हापां वय्कलं नेपालभाषां धर्मोदय पत्रिकाया ल्याः १२९लय् नेसं १०७८य् (विसं २०१५) “नासु” नांगु कविता च्वयाः पिथनादिल ।

थन वय्कलं च्वयादीगु नेवाःभाय्या सफूतय्गु संक्षिप्त जानकारी बिइगु जुइ ।

नुगः खँ (१०८०)
नुगः खँ मिश्रजुया अंग्रेजी अनुवाद सहितया कविता संग्रह खः । थ्व वय्कःया दकलय् न्हापांगु पुस्तकाकार कृति जुइफु । थःत आदर्श कन्या निकेतन हाइस्कूल मंगलबजारया शिक्षक धकाः प्रस्तुत यानातःगु थ्व सफूया प्रकाशक साहित्य गोष्ठी, यल खः । थुकिया प्रकाशन १०८० यँलाथ्व एकादशी कुन्हु जुल । थुकिइ थुकिया प्रकाशकं थःगु मन्तव्य बियातःगु दु, प्रकाशन मिति २०१७ इन्द्र यात्रा धयातःगु दु । थुकिया मुद्रक मञ्जुश्री प्रेस इखाछेँ ललितपुर खः ।

थन सिद्धिचरण श्रेष्ठजुं व जनकलाल वैद्यजुं अंगे्रजी भासं थःगु मन्तव्य बियातःगु दु, थ्व छगू उल्लेखनीय पक्ष खः । श्रेष्ठजुं धयादिल, “थ्व मिश्रयागु चिकीपाःगु सफूचा नुगःखं झीगु थःगु अभिव्यक्तिया किचः जुयाच्वंगु दु ।” जनक लाल बैद्यया अंग्रेजी भासं बियातःगु मन्तव्यय् मिश्रजुया मेगु सफू सीता हरण याकनं पिदनेत्यंगु जानकारी नं बियातःगु दु ।

प्रकाशक कथं थ्व सफूया प्रकाशन यायेत स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ, जित बहादुर धाख्वा, गंगा बहादुर श्रेष्ठपिन्सं आर्थिक ग्वहालि यानादिल । थुकिइ वय्कःया कवितात जनकलाल वैद्य, आशाराम शाक्य, सानुनानी राजकर्णिकार आदिपिन्सं अंग्रेजीं अनुवाद यानातःगु दु ।

थुगु न्हापांगु सफुतिइ वय्कःया चिचीहाकःगु चिनाखँत दुथ्यानाच्वंगु दु । थःगु सिर्जनाया प्रारम्भिक कालय् वय्कः आपलं गंभीर व दार्शनिक जुयादीगु खने दु । २०१६ सालय् च्वयातःगु कविता शून्यया प्यझ्वः —
“ख्वख्वं हे ख्वबि दुसुत छुयाय् प्रिय
स्वैत लुमंका न्हिल्यगु हरे
स्वैत सःत्य जिं करुण पिज्वेका
थः नाला जिं उच्चसलं ।” (नुगः खँ, पौ ५)

थुकिया निगूगु संस्करण विसं २०५६य् जुनी अमात्यजुं प्रकाशन यानादिल । थुकिइ तयातःगु च्वमिया नुगःखँ वय्कःया व्यक्तित्व व कृतित्वयात म्हसिकेत महत्वपूर्ण जूगु दु ।

वय्कःया खँ — जिगु जातीय संस्कृति कथं बिचाः यायेबलये खय् नेवाःया मतलब मदु । विशालगु नेपाः संस्कृतियागु थ थ कचा मध्ये छगू मिथिला संस्कृति नं खः । जि नं उकी दुनेयाम्ह खः ।

सीता हरण (१०८०)
मिश्रजुया न्हापांगु सफू नुगःखँ पिदंगु स्वला लिपा हे मेगु सपूm सीता हरण पिदन । थ्व वय्कःया न्हापांगु खण्डकाव्य खः । थुकिया प्रकाशन स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ, श्रेष्ठ प्रकाशन, ललितपुरं नेसं १०८०य् कार्तिक कृष्ण अष्टमी बलय् जुल ।

हरिमान भक्तं (सेक्रेटरी ललितपुर साहित्य गोष्ठी) थ्व सफू तयार जूगु लसता थुकथं प्वंकादिल — “थःगु छेँयागु ज्या यानानं हानं छेँ छेंखापतिं मचातेत आखः ब्वंकेगु ट्युशन कयानं थाकुमचासे साहित्य पाखे ध्यान बिया, थौं मां भाय् व साहित्य सेवा यानां च्वना दीगु थ्व कम हर्षया खँ मखु ।”

रामायणया छगू ब्वयात आधार दयेकाः च्वयातःगु थ्व खण्ड काव्यय् मिश्रजुया न्हापांन्हापांगु पलाः खःसां सरसता, सुन्दरता व परिवक्वता दु । छगु दसु —

सीता हरण धुंकाः रामया विलाप –
“जनकया म्ह्याय् जानकी खः मेगु नां सीता वया
वाणि कोकिल सुन्दरी या वय किशोरी तिनि वया
विविध किसिमं वन वने बिल तंगु ख्वलुवा चाःहिला
हे लत या नाप चोपिं वृक्ष । लज्जा मन्त ला ?” (सीता हरण, पौ ४५)

सीता हरण, रावण भिक्षुक भेषं वःगु, राम विलाप, पम्पा वर्णन, ऋष्य मूक गमन, बालिया अन्तिम वाक्य, तारा प्रवबोध व बालिया अन्त्येष्टिकृया, सुग्रीव राज्याभिषेक, वर्षा ऋतुया शोभा वर्णन, किष्किन्धाय् राज सभा व शरद् काल वःगु खना राम विलाप यानाः झिंछगू सर्गय् थ्व खण्डकाव्य क्वचायेकातःगु दु ।

रामराज्य (१०८३)
सीता हरण पिदनाः स्वदँ लिपा मिश्रजुयागु मेगु खण्ड काव्य पिदन । थ्व नं रामायणया लिधँसाय् च्वयातःगु दु । १०८३ दिल्लाथ्वं (विसं २०२०) थुकियात ललितपुर साहित्य गुठी, यलं पिथंगु खः ।

कवि सिद्धिचरणजुं थ्व सफूया बारे थथे च्वयादिल ः “कवि मदनमोहन मिश्रयागु थ्व रामराज्य काव्य यागु परिमार्जित भाषा व थुकीयागु गतिशीलता अनुकरणीय जू । थ्व काव्य गेयनं जूगुलिं संगीत प्रेमीतसें नं हाला थुकीयात कदर याइ धैगु जिगु विश्वास दु । थथ्य हे सुन्दर सुन्दर कृतिं वेकलं झीगु भाषायात छाय्पा च्वना द्युगु दु ।”

थुगु कविताया विशेषता खः, वीर सर, श्रृंगार रस, करुण सरया संमिश्रण, गुगु संमिश्रणे हास्यरन नं सुला च्वंगु दु, धकाः ललितपुर साहित्य गोष्ठीया सञ्चालक मा. हेमलाल जोशीजुं बियादीगु वक्तव्य नं थन न्ह्यथनेबह जू ।

समाजय् जुइफुगु बांमलाःगु अवस्थाया शंका वय्कलं थुकथं ब्वयादिल –
“थथ्य हे जूसा भ्रष्टाचारं
देशे व्याप्त मज्वीला गय्
कला मिया म्ह्याय् फ्वसा बीगु ज्वी
नापं थः नं च्यो जूवै ।”

नेपाल संस्कृतिया छगू झलक (१०८४)
रामराज्य खण्ड काव्य पिदनाः दछि दयेवं १०८४ श्रीपञ्चमिइ मिश्रजु न्हापालिपा स्वयाः पाःगु विषय ज्वनाः झाल । थ्व पालय् वय्कः भावनात्मक जुइगु स्वयाः नेपाःया संस्कृतियात दुवालाः थः नेपाःमि जुयाया सन्तुष्टी प्वंकादिल अले दक्वसित थःगु मांदेय्या महानताय् गर्व यायेगु नं प्रेरणा नं बियादिल ।

वय्कःयात थुगुु क्षेत्रय् पलाःतये थाकु धइगु हेक्का दु । अथेसां “लुफिं महायेकं जा सीमित थासे थ्यंके थाकु । हानं लुफिं हाइ धकाः पलाः हे मछ्युसे च्वँ शायद थ्व तुति नं लंग्रा जुइत नं छु माः । उकिं विद्वानतय्सं बोबीगु लुमंका न्ह्यक्व दोंसां पिहे पिकाय् धैगु मती तया पाठक वर्गया न्ह्यःने थ्व सपूm प्रस्तुत यानाच्वना” धकाः खँ तयादिल ।

प्रेमबहादुर कसाजुं थुकिइ अपूर्णता दूगु खंकाः नं “अनुसन्धानया विषय ज्वना झीगु भाषाय् अभावगु वस्तुयात पूर्ति यायेत स्वयादीगु ला झन हे बांला जू । …मिश्रजुं थथे हे अनुसन्धान याना हानं हानं थ्वया सिकं आपा दयेक सुला च्वंगु खँ सकसियां न्ह्योने उलादी धयागु आशा दु” धकाः हौसला नं बियादिउगु दु ।

थुकिइ नेपाल संस्कृतिया छगू झलक, राष्ट्रया प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक कला आदि निबन्धत दुथ्यानाच्वंगु दु । थन वय्कलं विशेष यानाः नेपाःयाया प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाया चर्चा यानादिउगु दु । थुकिइ दुने सापुजा, योमह्रि, ल्वहँहिति, मणिगलया ऐतिहासिकता, जानकी मन्दिर आदिया बारे चर्चा यानातःगु दु । थुकिं वय्कःया कला संस्कृति, जात्रा पर्वया मतिना, द्यःगः ल्वँहिति आदिइ गुलि मतिना प्यपुनाच्वंगु दु धकाः क्यं । यलया थाय्या नां लिसे वःगु बाखं, इतिहासया खँ व कुटिसौगःया पुंया बाखं थेंज्याःगु लोकोक्तियात तकं वय्कलं अध्ययनया विषय दयेकादिल ।

थ्व वय्कःया वस्तुपरक व अनुसन्धानात्मक निवन्ध च्वयेगुपाखे पलाः न्ह्याःगुया छुमां खः । थुकियात १०८३ वैशाख ७ गते ललितपुर साहित्य गोष्ठीया प्रतियोगिताय् प्रथम पुरस्कार प्राप्त जुल ।

गजिगुलुया म्हगसय् पशुपतिनाथ (१०९५)

झिंनिदँ तक दिपाः च्वनाः वय्कःया मेगु विधाया सपूm गजिगुलिया म्हगसय् पशुपतिनाथ नेसं १०९५य् पिदन ।

गंभीर, दार्शनिक, भावुक शैली व धार्मिक, सांस्कृतिक विषयवस्तु ज्वनाः च्वयादीम्ह मिश्रजुया थ्व छगू दशकया दिपाःया अजूचायापूगु विषयान्तर जुल । न्हापा न्हापा नं वय्कःया लेखनय् हास्यरस हे मदुगु ला मखु, न्हापांगु तेन्जिंग शेर्पाया कवितानिसें हे वय्कःयाके थ्व गुण दूगु खनेदु । अय्सां थन थ्यंबलय् थुकिइ हे थःगु म्हसिका क्यनादिल । थ्व इलय् तक वय्कःया जागिर मदयेधुंकूगुलिं सुं तम्वइ धकाः ग्यायेम्वाःगुलिं थ्व सिर्जना जूगु जुइफु । वय्कः थम्ह स्वीकार यानादीगु दु — “थ्व लेखं जि यक्व हे पाका तःगु दु ।”

१०९५ धइगु नेपालभाषाया हे ख्यालिन्हिलि विधाय् आधुनिक साहित्य नकतिनि नकतिनि जक पलाः न्ह्याःगु ई खः । थ्व इलय् तक सुर्य बहादुर पिवाया “बुरिम्ह ल्यासे” (१०९२) व श्रीकृष्ण अणुया ख्यालः “खःला मखुला” (१०८३) आदि निगू प्यंगू बाहेक थ्व विधाय् सपूm हे पिदना च्वंगु खने मदुनि । थज्याःबलय् वय्कःया थ्व सफुतिं यक्व ब्वँमिपिन्त आकर्षण यात ।

थुकिइ नेपाःमिपिनि धार्मिक भावना मदयावंगु, धार्मिक स्मारक प्रति वेवास्ता जुयावंगु व नेपाःया प्राचीन द्यःत विदेशय् तस्करी यायेगु प्रवृतिप्रति स्याचुगु व्यंग्यया लिसे कल्पनाया बेजोड उडान दु । सम्भवतः नेपालभाषा साहित्यय् थुकथंया फ्यान्टासीया प्रयोग न्हापाखुसिइ जुल । पशुपतिनाथं च्वयाहःगु छगू पौ ब्वनेवं थुकिया शैलीलिसे परिचित जुइ — “गजि विभागया लीडर ग्वलेया हिरो श्रीपतियात ब्वनाः नेपाल अमेरिका वयाः अन च्वंपिं द्यःतय्के च्वंगु दुसाखँ पिल्ह्वका स्वइबलय् थत्थें क्वाहाँ वयेगु खँ मल्हाःनि । अमेरिका चाःहिलाः लण्डन थ्यंकः वनाः हवाइ ग्राउण्डय् थ्यनेवं अन च्वंपिन्सं अन्तरवार्ता, वही वार्ता दक्व पिल्ह्वकल । नमवाःतले थः यत्थे नवाय् धुनकि कर्पिनि यत्थे जुइगु जुयाः जिगु अन्तरवार्ता अर्थात इन्थरभ्यू जि लिस्सें यंकाम्ह गजिगुलुं बिल । लिपा जिपिं निम्हेसितं लण्डन म्यूजियमय् यन ।” (गजिगुलुया म्हगसय् पशुपतिनाथ, पौ ४३)

नेपालभाषा साहित्यिक सपूm प्रकाशनया इतिहासय् स्वंगू संस्करण तक स्वयेगु भाग्य दूगु तसकं म्हो सपूmत मध्ये छगू खः थ्व । थुकिया निगूगु संस्करण ११०२लय् व स्वंगूगु संस्करण ११०६लय् पिदन ।

क्वाःघासा (११०३)

गजिगुलुया म्हगसय् पशुपतिनाथ पिथनाः च्यादँ लिपा ११०३य् मिश्रजुं मेगु ख्यालिन्हिलिया सपूm बिया दिल क्वाःघासा । सुयां कपाः स्याकेम्वाःगु छाःगु बजिया प्याःगु ल्वसा धकाः नां बियातःगु थ्व सफुतिइ बाहिरवार्ता, दाेंया सः, जिथि थःलाःगु स्वर्ग येँ दे, काली भजन, ख्वबिं प्याःगु सः, वैत मिजं छम्ह स्वैब्यु, झीगु थिति, डाडिया दुरु व कलःया न्ह्यसः मदन मोहन मिश्रया लिसः नांगु रचनात दुथ्यानाच्वंगु दु ।

मुलतः ख्यालिन्हिलि हे विषय खःसां “ख्वबिं प्याःगु सः” छगू गंभीर प्रकृतिया रचना दुथ्याः । छपुनिपु पद्यात्मक रचना नं लानाच्वंगु दु । थ्व सफू ११०३य् कविकेशरी चित्तधर हृदयया दकिला श्रद्धाञ्जली नापं सापारुया लसताय् धकाः थुकियात जगदिशलाल श्रेष्ठजुं पिथनादिल । उकिं मिश्रजुं थ्व सफू हे हृदयजुयात द्यछानादिल अले वय्कःयात थः काव्यगुरु नालादिल — “काव्य छन्दय् जिमि छ गुरु खः बीगु केवल शब्द खः” । थुकिइ मन्तव्य ब्वयेगु झ्वलय् चन्द्रमानसिंह मास्केजुं मदनजुया नां कायेगु थ्व गौरवमय खः धकाः व्यक्त यानायदिउगु नुगःखँ उल्लेखनीय जू ।

थुकिइ मेगु गुलि नं कवितात्मक रचनात दु दक्वलय् धर्म संस्कृतिया ख्यलय् खनेदयाच्वंगु विकृति विरुद्ध प्रहार दु । वैत मिजं छम्ह स्वैब्युलय् वय्कलं धार्मिक व नैतिक आचरण त्वःताजुइम्ह मिसायात व्यंग्यात्मक प्रहार यानादीगु दु । छपु निपु धाःसा सापारुइ जक पिकायेगु थज्याःगु अस्यःपहगु ख्यालि नं दुथ्यानाच्वंगु दु ।

विशेषयानाः थुकिइ निगू रचना – “बाहिरवार्ता” व “कलःया न्ह्यसः मदन मोहन मिश्रया लिसः” — मिश्रजुया जीवनीया बारे अध्ययन याइपिन्त उपयोगी जू । वय्कलं न्ह्यसःलिसःया शैलीइ थःगु मनय् लूगु मधासे मगाःगु खँत ख्याःथें नीथें यानाः धयादीगु दु । थुकिं वय्कःया जीवनया सुखद व दुखद पक्षया धकिं उलाबिउगु दु । विशेषयानाः वय्कःया बारे मेपिन्सं छुं च्वयामतःगु अवस्थाय्ें वय्कःया हे म्हुतुं वय्कःया वैचारिक पक्षयात वालेगु थाय् जुयाबिउगु दु थ्व निपु रचना । थज्याःगु रचनात मिश्रजु नेवाःत, नेवाः भाय्, नेपालभाषा साहित्य, सरकार आदिया बारे तप्यंक सलया म्हुतुं धयाथे गथे खः अथे हे सिइकेत ज्या लगेजू । थुकिइ वय्कःया परिवार, अध्ययन, कृतित्वया सुलाच्वंगु पक्षत लुयाच्वंगु दु ।

थुकिइ लूगु वय्कःया थःगु बारे छुं खँ –
— आखः च्वयेसःबलय् सीमा, झ्वकनीमा नं च्वया (पौ ग) ।
— थः ख्वयाः कतपिन्त न्हीकेमाःगु सुनां स्यंगु चलन थ्व ? ( पौ च) ।
— थ्व गरिबगु देशय् मेमेगु बैंक स्वयाः नं हास्य बैंक तँ बैक गुहालिया रुपय् चालेमाःगु (पौ झ) ।
— पारिश्रमिक ः साहित्यकार जुइगु बेकार । लय्ताः च्योया रुपय् जुसां जितः भ्याःभति संतोष दु हे धायेमाः । झिगूति पत्रिकाय् न्यातकां नसें निसःतक पारिश्रमिक काय् नं ।
— जागिर ः २०२४ सालं निसे २०२७ साल तक मन्त्रीयागु चाकडी यायां झण्डै पाजुपिन्थाय् वनेमाले त्यंगु, वने म्वाःल । स्कुलया गुरु जुइ जक म्वाल । मन्त्रीया ग्वहालि कयाः जितः स्कुलं लेंथन । (पौ ढ)

— जिं क्वेपिं पासापिन्सं ख्वयेकाः त्वःता वन । तर जिं सकसितं न्हीकाः सी दय्मा । थ्व हे जिगु इच्छा खः । छाय् धाःसां जिगु जन्म सुइतं ख्वयेके धकाः जूगु मखु । सी धुंका जक न्हीके फुसां जिगु कीर्ति अमर जुइ ।

— जितः जागिरं ल्हाः सिकेगु योजन ग्वल । जिं च्व हे मच्वयागु महामूर्ख शिक्षक सेमिनार धैगु लेखय् शैली हे बिचाः मयासें जितः लाञ्छना लगय्यात । (पौे ८०)
— सरकारया होस मदुगु खँ क्यना बीगु नं धर्म हे खः । (पौे ६१)

बाग्मतीया ख्वः सः (१११२)

मिश्रजुया मेगु सफू स्वयेत हानं गुदँ पिइमाल । वय्कःया मेगु सफू बाग्मतिया ख्वखना सः १११२लय् गंगाभक्ति प्रकाशनया लुखां पिदन ।

यक्व लिपा वय्कः हानं पद्यया लँलिनाः झाल । तर थ्वपालय् वय्कःया पद्यय् नं सुलाः सुलाः हास्य व व्यंग्य वयाच्वन । भावनाया गहिराइ स्वयाः थम्हं खंगु, थःत लुइमखाःगु व सरकार व जनतापाखें बेवास्ता जुयाच्वंगु खँयात व्यंग्य ल्वाकछ्यानाः छतिं मग्यासे आलोचना यानादीगु दु थ्व खण्डकाव्यय् ।

बाग्मतीया बारे वय्कःया सटिक बिचाः थथे दु — “घाटया तुंगः त्वाथः दुगुलिं लः बाःवइ बलय् किनारय् च्वंगु थाय्यागु मर्यादा भंग मयाःसां थौंया मनुखं धाःसा खुसि दथुइ लाक्क छेँ दनाः मर्यादा भंग याःगुलिं थौं जि जक ख्वये मास्ते वःगु मखु, बाग्मतीया हे ख्वयेमास्ते वयाच्वन ।”

थुकिइ न्हापांगु सर्ग स्वच्छन्दय् दुसा निगूगु सर्ग शार्दूल विक्रिडित छन्दय् अले स्वंगूगु सर्ग न्हू छन्दय् दु धकाः वय्कलं धयादीगु दु । वय्कलं सरकार व राजनीतिक पार्टीतय्सं बाग्मती संरक्षण मयासे अःखतं स्यंकाच्वंगुया तं थुकथं प्वंकादीगु दु –
“जिगु थ्व हे तटवर्ति क्षेत्रे दुगु सिमा गुलि यंकल
भति भती दुगु घाट नं थौं पिजक काकां स्यंकल
उगु स्वदँ उख्य यागु ध्वग्गी बानि अझ बोलंकल
पार्टी नेता तय्गु संस्कार ल्वाय्गुली जक ल्यंकल ।” (बाग्मतीया ख्वःसः, पौ ३)

थ्व सफूया भूमिकाय् हेमराज शाक्यजुं थथे च्वयादिल — थुगु तीर्थराज बाग्मतीया गुलि गथे कारणं विध्वंश जुल वज्र प्रहार जुल उगु विविध कार्यकारण विषय कयाः झी सकसिनं सुपरिचितम्ह कविजु पण्डित श्री मदनमोहन मिश्रजुं बाग्मतीया ख्वःसः थ्वइगु नामं यथार्थरुपं मर्मस्पर्श जुइक कन्नाचाइपुक कविता रचना यानाः झीगु न्ह्योने तया बिज्यात ।

कान्तिपुरया विलाप (११२१)

मिश्रजुया मेगु नेवाः सपूm स्वयेत हानं गुदँ हे पिइमाल । वय्कःया मेगु सपूm कान्तिपुरया विलाप ११२१य् पिदन । थुकिइ विशेष यानाः धर्म संस्कृतिप्रति असंवेदनशील सरकार, भ्रष्टाचार, आचरण बांमलापिं पार्टीया नेतात, जग्गा अतिक्रमण याइपिं जनता, फोहर खुसिइ वांछ्वइपिं स्थानीय जनतात प्रति कविया स्याचूगु व्यंग्य दु ।

विषय व शैलीगत रुपं स्वयेगु खःसा थ्व बाग्मतीया ख्वःसः स्वयाः यक्व मपाः । थुकिइ विशेष यानाः वय्कःया पाजुपिं व ससः दूगु येँ देय्या विनाश जूगुया दुख थः हे बाग्मती जुयाः पद्यं प्वंकादीगु दु वय्कलं ।

धरहरा लागाय् च्वंगु पुखू न्हंकाछ्वःगु खँय् वय्कःया प्रतिक्रिया थथे दु –
“धरहरां खं विकृति थनया
यक्व हे इतिहास खं
तर छु याय् ज्यू थन क्वसं दुगु
उगु पुखू थौं ल्हात नं ।”(कान्तिपुरया विलाप, पौ ११)

दशमहाविद्या (११२७)

नेपालभाषाय् अन्तिम कृति जुयाः दशमहाविद्या (झीगु संस्कृती महाशक्ति दशमहाविद्या छपुलु) नेसं ११२७य् पिदन ।

हिन्दू वा शाक्त दर्शनय् अधारित थ्व वय्कःया छगू जक सपूm खः, अले रंगीन द्यवः दूगु सपूm नं । विशेष यानाः थ्व सफुतिइ शक्तिया चर्चा जुयाच्वंगु दु । शक्तिया झिगू रुपया वर्णन जुयाच्वंगु दु । च्वमिया धापू कथं झीगु आर्य संस्कृति दर्शनय् बिचाः यायां वनेबलय् झी आद्या शक्ति हे प्रकृति खः । थ्व कारणं शक्तियात हे प्रमुख थाय् बिया वयाच्वंगु खः । शक्ति व शक्तिमान निम्हं छम्ह खः । जिवं मफइबलय् मनुखं जिके ब्रम्हा मदु विष्णु मदु शिव मदु धकाः मधाः । शक्ति हे मदु धायेगु चलन दु । उकिं कलि कालय् ला शक्ति उपासनाः विशेष फलदायी जुयाच्वंगु दु । शक्ति पीठ सहित यानाः नगर निर्माण यानाः उगु ईया अतीततय्सं सिद्धि कमय् यानावन । शक्ति पीठय् अष्ट मातृका स्वयाः अप्वः दशमहाविद्या नं दु । व दशमहाविद्याया दश अवतार व नवग्रह नाप नं उलि हे स्वापू दु । विना शक्तिं असुर संहार व महाभारतया लडाइ सिधल खइमखु ।

मिश्रजुं थ्व सफू शक्तिनन्दन शर्मा (माहिला बाज्यां) कनाबिज्याःगु, मेपिन्त कंगु सूरय् ताःथें मताःथें यानाः व शक्ति महाविद्याया सम्बन्धी खँत भचा भचा च्वयाः वांन्छ्वया तयातइगु स्थानीय लोक बाखँत नापं मुंकाः थौं पिकानागु धकाः थ्व सपूm वहे पं शर्मायात समर्पण यानादिउगु दु ।

थुकिइ दुने शाक्ति क्षेत्र नगर, दशमहाविद्ययाय् काली, गुह्यकाली, दशमहाविद्याय् तारा छपुलु, षोडशी त्रिपुरासुन्दरी, भुवनेश्वरी, त्रिपुर भैरवी, छिन्नलता, धुमावती, मातङगी, कमला (सिद्धिलक्ष्मी), बगलामुखी, व परिशिष्टकथं “धुलय् लुयावःगु, भ्वँतय् च्वयातःगु छुं ज्याख्यलय् जूगु लुमंकेमाःगु खँत” नं दुथ्यानाच्वंगु दु । दशमहाविद्या अन्तर्गत लाःपिं देवीपिनिगु महत्व, पूजाविधि, तन्त्र इत्यादिया संक्षिप्त व दक्वस्यां थुइगु भासं बियाः वय्कलं थ्व गुप्त धयातःगु, निम्हप्यम्हस्यां जक सिउगु विद्या सकसितं इनादिउगु दु ।

उल्लेखनीय धायेमाः, लासाय् जक च्वनाः, थः शरीरं मफये धुंकाः ७५ दँ थ्यंकाः थुगु ग्रन्थ प्रकाशनय् हयेफत । थुकियात रुक्मिणी श्रेष्ठजुं प्रकाशित यानादिल ।

लिसें प्रकाशनया साल न्ह्यथनामतःगु वय्कःया “क्वाँटीको रस” नांगु नेपाली भाय्या सफुतिइ नं नेपालभाषाया “थुगु सालया सिरपा” नांगु कविता दुथ्यानाच्वंगु दु ।

थ्व पुस्तकाकार कृतित बाहेक वय्कःया लेख रचनात सलंसः थी थी पत्रिकाय् पिदंगु दु । मचा पत्रिका, गोरखापत्र, राइजिङ नेपाल, पर्सपेक्टिभ, अष्टमंगल, मायालु, कलियुग, विकास, स्काउट पत्रिका, लज्जावती, नेपाल भाषा पत्रिका, नेपाल (सूचना विभाग), प्रज्ञा, पञ्चायत झलक, नेपाली पत्रिका (मदन पुरस्कार गुठी), ज्वालान्हाय्कं, हाँक, अर्पण, तरुणी, तन्नेरी, किरण, झंकार (रेडियो नेपाल), झी पत्रिका, जः दँ पौ, स्वनिगः, प्रेरणा, आह्वान, नवयुवक, सितु, हिमानी, जनदृष्टि, कुमारी आदि थी थी पत्रिकाय् नेपालभाषां, खय् भासं व गुबलें अ्रग्रेजी भासं पिदंगु दु । उकिया लिसें वय्कःया लेख वइगु थाय् धइगु नेपाल संस्कृति, विश्वभूमि, न्हूगु विश्वभूमि व सन्ध्या टाइम्स नं खः ।

उपसंहार

थुकथं मिश्रजु नेपालभाषाया छम्ह त्वपफिके मजिउम्ह साहित्यकार खः । वय्कःया लेख–रचना वा कृति सुयात यः, सुयात मयः, गुलि स्तरीय दु, गुलि विद्यार्थी तहयागु, गुलि विद्वान तहयागु खः, व छथाय् दु । तर वय्कःया छुं च्वयेगु, थम्हं न्यनातयागु, थम्हं सिइका सयेका तयागु खँ दक्वसित इनेमाः धइगु सिद्धान्त वय्कलं थःगु अन्तिम घडिइ तकं त्वःतामदी । थः अस्पतालय् च्वनादीबलय् तकं न्हासय् अक्सिजन व जँय् च्वप्वः घानाः नं मफु मफु भ्वँतय् निगः प्यंगः आखः कियाच्वनी, थम्हं च्वःगु आखः थम्हं हे मथुइगु अवस्थाय् नं । थ्व च्वयेगु धइगु वय्कःया निंतिं प्राणवायु हे खः । थथे च्वयेगु उत्साह, कनेगु, न्यंकेगुयात थःगु धाथेंगु धर्म तायेकीपिं लेखकपिं नेपालभाषाय् माले थाकु ।

२००८ साल न्हयः निसें निस्वार्थ भावं, थःगु आधारभूत आवश्यकतायात नं ल्वःमंकाः वय्कलं नेपाभाषाया सेवा यानादिल, झीगु साहित्यया धुकू जायेकादिल । थ्व इलय् नेपालभाषाया थी थी आन्दोलन जुल, थथ्याःक्वथ्याःगु अवस्था स्वयेखन । थज्याःगु अवस्थाय् वय्कः नेपालभाषा ख्यःलिसे दु । थज्याःगु इलय् विचलित जुयामदी, पलायन जुयामदी, मेगु भासं च्वःसा वा नेवाःभासं मच्वःसा मानपदवी व चर्चा ख्याति दइगु खयाः नं वय्कलं नेपालभाषाया सेवा यानादिल ।

तर मसिउगु, थुइके मफुगु वा लुयामवःगु खँ छु धाःसा जिगु बःचाहाकःगु अध्ययन अवधिदुने वय्कःयात कयाः व वय्कःया व्यक्तित्व व कृतित्वयात कयाः सुं छम्ह धकाः नं समालोचकं गबलें छुं तकं च्वयातःगु लुयामवः, स्वयागु दु, ब्वनागु धाःपिं मलू (लिपा लुयावःसा भिंके) । पञ्चायत वयेन्हयः व पञ्चायतकाल धइगु ला नेपालभाषा साहित्यया इतिहासय् च्याःगु ई खः । अबलय् च्वयेगु, च्वयातयागु ब्वनाः न्यंकेगु, च्वःगुलिइ समालोचना यायेगु व छम्हस्यां च्वःगु समालोचनाय् मेम्हस्यां प्रत्यालोचनात्मक टिप्पणी यायेगु युग खः । व इलय् नं बहुदलीय व्यवस्था वयेधुंकाः नं छम्ह हे लेखक व छगू हे कृतियात कयाः नेपालभाषाया समालोचकपिन्सं ं छम्हस्यां हे दर्जनौं समालोचना, समीक्षा टिप्पणी यानाच्वनी, यानाच्वंगु दु । तर दुथें फुथें दर्जनौं सपूm व सलंसः लेख रचना च्वयाः योगदान यानादीम्ह मिश्रजुयात छम्ह धकाः समालोचकं लुममंकू । न सुनां नं बांलाः धकाः वय्कःया कृतित्वया कदर यात, न सुनां नं थ्व स्तरीय मजुल धकाः कुंखिने हे फत । थ्व बिडम्बना खः नेपालभाषा साहित्यया इतिहासया । थुकिया कारण मालेमाःगु दु ।

इतिहासय् धाःसा वय्कः उल्लेखित जुयाच्वंगु दु । प्रेमशान्ति तुलाधरजुं नेपालभाषा साहित्यया इतिहासय् वय्कःयात न्ह्यच्वःगु आधुनिक कालया काव्य शीर्षक अन्तर्गत तयाः “थौंया विसंगति विकृति प्रति स्याचुक क्वातुक ध्याचू नकाः मात्रिक, वार्णिक छन्दय् काव्यात्मक अभिव्यक्ति बियादीम्ह मदनमोहन मिश्र नेपालभाषाया गीतिकाव्य तथा हास्यव्यंग्य क्षेत्रय् विशेष योगदान बिदादीम्ह छम्ह कवि खः । वय्कःया हास्य व्यंग्य काव्यं थौंया यथार्थ बोध यायेगुया नापं सुधारया सः थ्वयेकूगु दु” धकाः धयादीगु दु । (तुलाधर ः ११२० ः १५९)

सरसरी बिचाः यायेबलय् वय्कः हिन्दू परिवारया जूम्ह जूगुलिं जकं वास्ता मयात ला धइथें अनुमान जुइ । नेपालभाषाया बुद्धधर्मलिसे क्वातुगु सम्बन्ध दु तर हिन्दू नेवाःया नं नेपालभाषाय् यक्व योगदान दूगु ल्वःमंकेफइमखु । हिन्दू खयाः नं नेपालभाषाय् यक्व हनाबना कयाच्वंपिं नेपालभाषाया विद्वान लेखकपिं नं आपालं दु ।

मेखे वय्कः यलयाम्ह जुयाः जकं वास्ता मजुल ला धयाथें अनुमान जुइ । तर यलय् नं सम्माननीय नेपालभाषाया यक्व व्यक्तित्वपिं दु । अझ वय्कःयात यलयापिं समालोचकपिन्सं नं वास्ता मयाःगु खनाच्वना ।

मेगु कारण शायद आर्थिक खः । ध्यबा मदुपिं, दान दातव्य यायेमफुपिं, भ्वय् नकेमफुपिं नेवाः साहित्यकारपिनिगु थन मू मदु, शायद संसारय् गनं नं मदु जुइ, थ्व संसारया नियम खः । वय्कलं बागः प्वाःथनाः जक हे जूसां वयातं थ्वयातं धयाः थःगु कृति प्रकाशन यानादिल, झीत बियादिल । तर भ्वय् नकाः बिमोचन यानामदी, नापलाक्वसित थम्हं पिकयागु सपूm सितिकं ज्वंकामदी । थ्व जक वय्कःया भूल जुल ला, धकाः नं अनुमान यायेमालावःगु दु ।

मेगु कारण वय्कःया स्वभाव जुइफु । मचांनिसें थः धइथे यायेमाःम्ह, सुंखनाः नं मग्याम्ह, शरीरं चसीचा सां सुनानं क्वत्येकाः च्वनेमफुम्ह धकाः वय्कःयात म्हसिउ । साहित्य ख्यलय् नं वय्कलं जन्मकाछि सुयागुं चाकरि यानामदिउ, थःत ताःगु लिउने ला छु, ख्वाः न्ह्यःने धायेत तं बाकि तयामदी । अले कलम नं थुलि ज्वःकि सुयातं मुलाइजा तयामदी । थज्याःम्ह मनू सुं समालोचकयाथाय् वनाः कारे जिं सफू पिकया, थुकियात बांलाः धकाः च्वयादीमाल धकाः चाकरि वन धयां सुं पत्याः जुइमखु ।

वय्कःया थ्व हे बानीया कारणं वय्कःयात यक्वस्यां नुगलय् स्याकादीगु दु, वय्कःया सोझोपनया फाइदा काःगु दइ । चुपिया ल्वःमंगु तं त्वाकःया नुगलय् घाःखू जुया च्वना हे च्वन । थ्व स्याःयात स्याः धाइगु नं स्वभाविक खः । थःत नुगलय् स्याकूपिन्त वय्कलं थासय् कुथासय् लिसालिसा कयाः म्हुतुं व कलमं ब्वलासायेगु गबलें मत्वःतू । विशेषयाना नेपालभाषा ख्यःया प्रभावशाली व्यक्तित्वपिन्त सहमयाःगु खनेदु । थ्व हे कारणं वय्कः नेपालभाषा साहित्यकारपिं पाखें तापानावंगु खनेदु ।

नेपालभाषा थज्याःगु सिमित मनूतय्गु हालिमुहालि जुइगु, चिकीचाधंगु ख्यलय् नं वय्कः थुकथं मेपिनिगु परवाह मतसे धस्वाना च्वनेपूmगुया छगू जक कारण वय्कःया स्वाभिमान खः । वय्कलं थःगु आत्मकथा थुकथं शुरुयानादी — “जि, जिं व जिगु धायेबले अहंकार ला पक्का हे खत । अहंकार धैगु जितः जक मखु स्वैतं नं यइमखु । तर व्यवहारय् “जि, जिं व जिगु” मधासे मगाः । उकें थ्व अहंकार ला खः हे मखुत । राष्ट्रिय दृष्टिकोणं ला थ्व राष्ट्रिय भावना हे जुल” । थ्व हे भावनां वय्कः याकःचा जुयावन । तर थःत न्ह्याक्व नेपालभाषा ख्यलं हेला याःसां वय्कलं नेपालभाषायात धाःसा हेला यानामदी — एकलव्य जुयाः नं नेपालभाषा ख्यलय् धस्वाना हे च्वन । थ्व परिचय हे मिश्रजुया धाथेंगु परिचया जुयाबिल । थ्व खँ थन वय्कः मदयेधुंकाः धायेमाला च्वन, थ्व नं बांलागु ला खँ मखु । अन्तय् वय्कःया हे निझ्वः ः
“दतले कुचाःपिनि सीव विचाः हँ
सिका ख्वयां थन झीत छुचाः ।” (क्वाःघासा, पौ ४४)

परिशिष्ट १
नेपालभाषाया कृति धलः ः
— नुगः खँ (कविता संग्रह, अंग्रेजी अनुवाद सहित) — १०८० । यल ः साहित्य गोष्ठी ।
— सीता हरण (खण्डकाव्य) — १०८० । येँ ः स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ ।
— रामराज्य ¬ (खण्डकाव्य) — १०८३ । यल ः ललितपुर साहित्य गुठी ।
— नेपाल संस्कृतिया छगू झलक — १०८४ । येँ ः श्रेष्ठ प्रकाशन ।
— गजिगुलुया म्हगसय् पशुपतिनाथ (हास्यव्यंग्य बाखं) — १०९५ । यल ः झा परिवार (स्वंगू संस्करण तक पिहाँ वल)
— नौयात हनापौ (व्यंग्य) — ११००। येँ ः सहकारी प्रेस
— क्वाःघासा (हास्यव्यंग्य) — ११०३। येँ ः जगदीशलाल श्रेष्ठ
— थौंया ख्वाःपाः (खण्डकाव्य) — ११०३ । म्हसिका धलः व नेपालभाषा वाङमय सूचीकथं
— बाग्मतिया ख्वः सः — १११२ । येँ ः गंगाभक्ति प्रकाशन
— कान्तिपुरया विलाप — ११२१ । यल ः नेपाल संस्कृति लय्पौ
— दशमहाविद्या — ११२७ । यल ः रुक्मणी श्रेष्ठ
— नेपाल संस्कृतिया चापू ( प्रकाशन मिति व प्रकाशकया नां उपलब्ध मजूगु)।

परिशिष्ट २
वय्कःया नेपाली भाषाया धलः
— राष्ट्रिय मूर्तिकला (श्री ५ महेन्द्रबाट पुरस्कृत) —
— राष्ट्रिय मूर्तिकला एक अध्ययन (श्री ५ महेन्द्रबाट पुरस्कृत)
— हाम्रो कला र संस्कृति एक विहङ्गम दृष्टि — विसं २०४१ । जय जोशी प्रकाशन ।
— नेपाली संस्कृतिमा शिव महिमा ।
— कला र संस्कृति एक चिन्तन (श्री ५ महेन्द्रबाट पुरस्कृत) — विसं २०४३ । ललितपुर ः मित्र करुणा प्रकाशन ।
— क्वाँतिको रस (कविता संग्रह) — साल न्ह्यथनामतःगु । नेपालभाषाया छपु कविता नं दुथ्याःगु ।
— ललितपुरका सांस्कृतिक सम्पदा एक चिन्तन — विसं २०५१ । ललितपुर ः रमा प्रकाशन ।
— कान्तिपुरी महानगरी (खण्डकाव्य) — विसं विसं २०५२ । ललितपुर ः रमा प्रकाशन ।
— हिमवत् खण्डका भक्ति शक्ति र संस्कृति — विसं २०५४ । रमा राजश्री प्रकाशन ।
— बगलामुखीदेखि बद्रीनाथसम्म — विसं २०५६ । काठमाडौं, ललितपुर ः बासुदेव लुइँटेल, जुनी अमात्य ।
— राजदरवारको हत्याकाण्ड (खण्डकाव्य) — विसं २०५९ । ललितपुर ः मदन मोहन मिश्र ।
— हाम्रो बागमती संस्कृति — विसं २०६१ (?) । ललितपुर ः मदन मोहन मिश्र ।
— सामान्य हरिवन्दना माला (माधवश्याम शर्मा सहित) — २०६६ । ललितपुर ः हरि नर्सिंह अमात्य ।
— दशमहाविद्या एक संस्मरण — विसं २०६४ । काठमाडौं ः वैदिक प्रकाशन ।
— कला र संस्कृतिमा बागमती । (गुणराज पुरस्कार प्राप्त)
— बागमतीको विलाप (खण्डकाव्य) — प्रकाशन मिति न्ह्यथनामतःगु । ललितपुर ः मदन मोहन मिश्र ।
— काठमाडौं उपत्यकामा धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा ।

परिशिष्ट ३
वय्कलं कयादीगु सिरपाःया धलः
ड्ड साहित्य सिरपाः¬, स्वर्णपदक — नेसं १०९७ — साहित्यया मूलुखा, यल — गजिगुलुया म्हगसय् पशुपतिनाथ
ड्ड गुणराज सिरपाः — नेसं १०९० ।
ड्ड अन्तर्राष्ट्रिय लिटरेचर सोसाइटी उत्तरअमेरिका पाखें साहित्य पुरस्कार — इसं १९९६ ।
ड्ड विद्यार्थी फेडरेशन — विसं २०११ ।
ड्ड नवभारती भवन पुस्तकालय — विसं २०१५ ।
ड्ड प्रभाव पुस्तकालय, रजत पदक — विसं २०१७ ।
ड्ड कानपं शहीद कवि सम्मेलन — विसं २०२९ ।
ड्ड कानपं शहीद कवि सम्मेलन — विसं २०३१ ।
ड्ड एभिएम स्कूलया प्रिन्सिपल — विसं २०५२ ।
ड्ड अमेरिका नेपाल लिटररी सोसाइटी — विसं २०५३ ।
ड्ड भैरव प्रतिभा पुरस्कार — विसं २०५३ ।
ड्ड रेवती रमणानन्द धार्मिक लेख सिरपाः — विसं २०६१ — मञ्चुका स्मृतिकोष, येँ ।
ड्ड ख्यालिरत्न — ११२७ — ख्यालिन्हिलि गुथि, थिमि ।
ड्ड चित्तधर सिरपाः, नगद लिसें — ११२७ — नेपाल भाषा परिषद्, येँ ।
ड्ड धर्मादित्य धर्माचार्य हनापौ — ११३१ — मांभाय् पुचः, यल ।
ड्ड भक्तपुर विकास सहयोग संघ सम्मान — २०६९ ।
ड्ड अभिनन्दन — २०५२ — सनातन धर्म सेवा समिति ।
ड्ड कदर — — आदर्श कन्या उ मावि ।
ड्ड हनापौ — ११३० — नेवाः प्रेस दबू नेपाः ।
ड्ड वागमति विषेशज्ञ उपाधि — ११२५ — कुमारी साहित्य–प्रतिष्ठान ।
ड्ड भैरव हास्यव्यंग्य पुरस्कार — २०५२ — श्री भैरव पुरस्कार गुठी ।
ड्ड वसु सिरपा — ११२७ — रोटरी क्लब अफ यल ।
ड्ड व्यथित पुरस्कार ।

थी थी जानकारी व सफू बियाः ग्वहालि यानादीपिं
श्रीमति मदनमोहन मिश्र, तिछुँ गल्ली, यल ।
आशा सफूकुथि, रक्तकाली येँ ।
इन्द्र माली, कलंकी, यल ।
छत्रबहादुर कायष्ठ, मन्दःहिति, यल ।

सन्दर्भ सफू ः
वज्राचार्य, फणिन्द्ररत्न । ११२३ । म्हसिका धलः । येँ ः नेपालभाषा एकेदमि ।
हृदय, चित्तधर । ११२६ । जिगु जातः ः येँ ः नेपाल भाषा परिषद् ।
तुलाधर, प्रेमशान्ति । ११२० । नेपालभाषा साहित्यया इतिहास । येँ ः नेपालभाषा एकेदमि ।
मिश्र, मदनमोहन । २०५२ । जिगु आत्मकथा । नेपाल संस्कृति, दँ ६, ल्याः ३, पौ २९–३३ ।
च्वय् उल्लेख जुयाच्वंगु मिश्रजुं च्वयादीगु नेपालभाषाया व नेपालीया सफूत ।

नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानं प्रकाशित जुइगु खुलापौं थाय्‌भु ल्याः २१ नेस‌ ११४५ (बछला -कौला) विसं २०८२ (बैशाख -असोज)य् पिदंगु। थाय् बियादिउगुलिं सम्पादक पुचःयात आपालं सुभाय् । लगभग १० न्ह्यः च्वयातयागु लिपा अपडेट यायेमफुत ।