Thursday, January 20, 2022

पाटनको लिच्छवी कालीन शिलालेख र नेपालको नलेखिएको बौद्ध इतिहास


 राजेन मानन्धर

नेपाली बौद्ध विद्वानहरु, पुरातत्वविद्हरु तथा इतिहासकारहरु भारतमा यसरी त्यसरी बुद्धधर्म लोप भएर गयो भनेर शोधपत्र लेख्छन्, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरुमा प्रेजेन्टेशन गर्छन् वा यहीँ लेख टिप्पणी गरिरहन्छन् । तर आफ्नै देशमा आजको दिनमा नेपालको राज्य व्यवस्थाले यहाँको बौद्ध इतिहासलाई निमिट्यान्न गर्न के कस्तो गरिरहेको छ अनि अहिलेसम्म किन नियोजित रुपमै नेपालको बुद्ध धर्मको इतिहासलाई माटो मुनि लुकाउन तल्लीन छ ? सरकारी मान तलब र सुविधा पाएका प्राज्ञ विद्वानहरु र विदेशमा नेपालको बारेमा जान्नेसुन्ने मै हुँ भनेर बोल्न जान्ने विद्वानहरु नै यो काममा लागिपरेका छन् भन्दा गलत नहुने अवस्था छ । पाटनको मंगलबजारमा हालै भेटिएको एक लिच्छवी कालिन शिलालेखले फेरी एकपल्ट नेपालका इतिहासकारहरुले कसरी सत्यलाई लुकाउँदै झुठको खेती गरिरहेको रहेछ भन्ने तीतो सत्य उदाङ्गो पारेको छ ।

समाचारले यस्तो भन्छ — २०७८ पुसको पहिलो हप्ता मंगलबजारस्थित पाटन दरबार क्षेत्रको भीमसेन मन्दिरअगाडि १४ सय वर्ष पुरानो शिलालेख भेटिएको छ । त्यो भनेको लिच्छवि संवत् ५३६ (विक्रम संवत् ६७१ अर्थात् इस्वीको सन् ६१४)को हो । यस शिलालेखको शीर्षभागमा श्रावक मृग र बीचमा धर्मचक्र चिह्न छ । यसले उक्त शिलालेख बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित रहेको बुझाउँछ । यसको अभिलेखले लिच्छविकालीन लिपि र संस्कृत भाषा गरी तत्कालीन शासक अंशुवर्माले लिच्छवि राजा वृषदेवले मंगलबजारमा निर्माण गराएको बौद्ध विहारबारे जानकारी दिन यो शिलालेख राखेको विशेषज्ञहरुले बताएको समाचारमा उल्लेख छ । धेरै वर्षपछि राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले त्यहाँ आफ्नो दरबार विस्तार गर्न उक्त विहार अहिलेको हःखा बहालमा सारेको र लिच्छविकालीन विहार भएको ठाउँमा केशवनारायण चोक निर्माण गराएको विशेषज्ञहरुको भनाइ छ । यसको अध्ययन पुरातत्त्वविद प्रकाश दर्नालबाट प्राप्त सूचनाको आधार र अनुरोधमा लिपिबिज्ञ तथा विभागका पूर्व उपसचिव श्यामसुन्दर राजवंशीले प्रारम्भिक अध्ययन गरेको भनिएको छ ।

यस विषयमा इतिहासकार गौतम वज्र वज्राचार्यका अनुसार यो राजा अंशुवर्माको सनद शिलालेख हो । यस अभिलेखको माथिल्लो भागमा राजा अंशुवर्माले आफूभन्दा दुई सय वर्षजति अघिका लिच्छवि राजा वृषदेवले स्थापना गरेको धातुचैत्य र सो चैत्य नजिकै बनेको बौद्ध विहारको सुरक्षा अधिकार, आर्थिक बन्दोबस्त गरिदिएको वर्णन छ । यसै गरी, तल्लो भागमा यो राजकीय सनदमा उल्लिखित आदेश नमान्नेहरूले ठूलो सजाय भोग्नुपर्ने सूचना दिइएको छ र अभिलेखको अन्तिम पंक्तिमा दूतक चन्द्र (जीव) को नाम र संवत्को उल्लेख छ । उहाँको विचारमा यहाँ दिइएको संवत् ५३९ हो, तदनुसार सन् ६१७ ।

यसरी हेर्दा यो शिलालेखको आधारमा मणिगलस्थित दरवार क्षेत्र नै लिच्छवीकालीन विहार भत्काएर त्यसमाथि भनेको प्रतित हुन्छ भने बौद्धहरु चाहीँ गुँला महिना भरी त्यस दरवारको मुलढोका बाहिर बुद्ध मूर्ति राखिन्छ अनि मूलझ्यालमा पनि लोकेश्वरको मूर्ति कुँदिएको छ भनेर खुशी भइरहे । यस्तो ठुलो कुरा नि इतिहासकारहरुले थाहा नपाएको होला र ? किन यसबारे हामीलाई पढाइएन ?

नेपालको इतिहास विदेशीहरुले लेख्न थालेको सयौं वर्ष भइसक्यो । नेपालमै इतिहास विषयको उच्च शिक्षा दिन थालेको, विद्यावारिधी लिन थालेकै दशकौं भइसक्यो । हामीलाई थाहा छ, सिङ्गो नेपालमै यति पुरानो अभिलेख यो काठमाडौं उपत्यकाको नेवार सभ्यता भन्दा बाहिर एकाध भन्दा धेरै छैनन् । तर पनि अहिले यो २१औं शताब्दीमा देशको राजधानीको विश्व सम्पदास्थलको १४ सय वर्ष पुरानो अभिलेख भएको ठाउँमा ढलको र पानीको पाइप लगेको, जानी जानी छोपेको, अझ सिमेन्टी लागेर अभिलेख पढ्न नमिल्ने अवस्थामा पुगेको भन्ने सुन्दा विदेशीहरु छक्क पर्दा हुन् । एउटा सभ्यता पुर्ने काम भएको छ । के यो अनजानमै भएको होला त ? देशको राजधानी, त्यसमा पनि विश्व सम्पदा सूचिमा सूचिकृत क्षेत्रको त यस्तो अवस्था छ भने दुरदराजका सम्पदास्थलहरुको अवस्था कस्तो होला ? त्यसो भए के नेपाल साँच्चै अनपढ, पाखे, गँवारहरुले मात्र शासन गरिने देश हो र ?

म इतिहासको विद्यार्थी होइन । स्कुलमा रुचि राखेर इतिहास पढेको, आइएमा इतिहास पढ्दा बुझें, नेपालको शिक्षाविद्हरुले नेपालको इतिहास २५० वर्ष मात्र पुरानो भन्दोरहेछ । संस्कृतिमा एमए पढ्न जाँदा पनि बुझें नेपालको संस्कृति भनेर वैदिक र हिन्दु संस्कृतिलाई नै सर्वोत्कृष्ट भनेर पढाइन्छ भनेर, र पढ्न चाहिन । तर आफैले भने इतिहासका पुस्तकहरु पढ्न कहिल्यै छोडिन । नेपालको इतिहास पढ्दै जाँदा आफु बुद्धधर्मको विद्यार्थी भएकोले स्वाभाविक रुपमा नेपालको इतिहासमा बुद्धधर्म कुन बेला कस्तो थियो भनेर जिज्ञासा राखिन्छ । अनि हेर्दै जाँदा इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा राज्यले बुद्धधर्मलाई कसरी हेरेको थियो भनेर विश्लेषण गर्न मन लाग्छ ।

नेपालीहरु गौरवान्वीत छन्, भगवान बुद्धको जन्म नेपालमा भएको अनि नेपालबाटै बुद्धधर्म विश्वमा प्रसारित भएको भनेर । नेपालमा बौद्ध विद्वान कहलाइएर विदेशमा भासन गर्न जानेहरुले अनि नेपालमा पर्यटक भित्र्याउन विदेशीहरु माझ नेपाल बौद्धहरुको देश भनेर भनेर विदेशी लोभ्याउँछन् । तर तीतो यथार्थ यस्तो छ कि कमसेकम नेपाली इतिहासकारहरुले लेखेका पुस्तकहरुमा नेपालको इतिहासमा बुद्धधर्म कहाँ छ भनेर टुँडिखेलमा सियो खोजेजस्तै खोज्नुपर्छ । कतै कतै वस्तुस्थितिलाई रोचक बनाउन अनि छुट्याउनै नमिल्ने ठाउँमा बाहेक नेपालको राज्यको नजरमा बुद्ध धर्मको स्थान कस्तो थियो भनेर दुई हजार वर्षको लिखित इतिहासमा कतै उल्लेखनीय उठान, ब्याख्या र विश्लेषण भएको पाइँदैन । हुन त मैले नपढेका पुस्तकहरु धेरै नै होलान् तर समग्रमा यही भन्न पर्ने हुन्छ कि नेपालका इतिहासकारहरु राजामहाराजाको जयजयकार त गर्छन् तर उनीहरुले बुद्धधर्मलाई कसरी हेर्थे भनेर वर्णन गरेको पाउन मुश्किल छ ।

(Lumbini)

कहाँ देखि कुरा शुरु गर्ने? त्यो अशोक स्तम्भ पत्ता लाग्नु पनि अनपेक्षित घटना थियो, भगवान बुद्ध लुम्बिनीमा जन्मेको भनेर पनि विदेशीले आएर भनिदियो । एकसय बिस वर्षदेखि विभिन्न विदेशी विद्वानहरुले उत्खनन् गर्ने प्राप्त सामाग्रीहरुको आधारमा अडकल लगाउने काम अझै चलिरहेको छ, उसको दरवार भएको भनेर चिनिएको कपिलवस्तुमा पनि पटक पटक स्वदेशी विदेशी विद्वानहरुले उत्खनन् गरिरहेको छ, त्यसका बारेमा पनि अझै नयाँ कुराहरु आउन बाँकी नै छ । विदेशी पुरातत्वविद्हरु नयाँ नयाँ कुरा दिएर जान्छन् अनि नेपाली पुरात्वविद्हरु यसैको आधारमा परस्पर बाझिने धारणा दिएर हिरो बन्ने चलन लुम्बिनीको इतिहास लेख्नेहरुका लागि पुरानो कुरा हो । त्यसैले त त्यहाँ उत्खनन्मा पाइएका दुर्लभ सामाग्रीहरु बाहिर पुर्याइए भन्ने हल्ला चलिरहँदा पनि विदेशी अनुसन्धानकर्ताहरु बेरोकटोक नयाँ नयाँ औजारहरु लिएर आइरहेकै भेटिन्छन् । अझ अन्य बौद्ध स्मारकस्थलहरु निग्लीहवा, गोटिहवा, कुदान, देवदह, रामग्रामको कुरा त उठ्नै पाएको छैन भन्दा पनि हुन्छ । अहिले लुम्बिनी हेर्न लायकको स्थल त बनिरहेको छ तर यथार्थमा यदि उ थान्त लगायतका विदेशी बौद्ध विशिष्ट व्यक्ति तथा संस्थाहरुले दबाव र सहयोग नगरेको भए अहिले जस्तो स्थल पनि बन्ने थियो होला भन्नेमा शंका नै छ । यस्तो अवस्थामा सामान्य नेपालीले लुम्बिनीको इतिहास कसरी बुझ्ने ? अनि यसको आधारमा भगवान बुद्धको जन्मस्थलमा बौद्धहरुको इतिहास यस्तो थियो भनेर कहिले पढ्ने ?

हामी सामान्यजनले बुझ्न नपाउने कुरा यही हो — भगवान बुद्धले अफगानस्तानदेखि जापानसम्मका मानिसलाई बुद्धधर्ममा लगाउनुभयो, तर आफु जन्मेको लुम्बिनीका मानिसलाई भने किन बौद्ध बनाउन सक्नुभएन ? यो २५सय वर्षमा सारा एशियामा बुद्धधर्म फैलिसक्दा पनि यो धर्मबाट लुम्बिनीकै जनता किन प्रभावित हुन सकेन? भगवान बुद्ध एकसमय कपिलवस्तुमा आउनुभएको थियो भनेर त भनियो, उहाँसँगै हजारौं भिक्षु पनि आउनुभएको अनि उहाँका सुपुत्र राहुल समेत भिक्षु बनेको त कथाहरुले बताउँछ तर यो कुरालाई प्रमाणित गर्ने कुनै बौद्धहरु समुदायको छायासम्म पनि आज त्यस पुण्यभूमिमा देखिँदैनन् । यहाँ कुनै त्यस्तो समुदायको अस्तित्व किन देखिएन जो दुई हजार वर्षदेखि कुनै न कुनै किसिमले बुद्धको ज्ञानलाई हृदयंगम गरेर बुद्धभूमिमा अस्तित्वको लागि लडिरहे ? इतिहासकारहरु अनुमानै लगाएर बसेका छन् — खडेरी लाग्यो होला, बाढीले बगायो होला, प्राकृतिक विपत्तिले त्यहाँको बस्ती पुरियो होला । अनि त्यसबेला त्यहाँ बस्ने मानिसको कंकलसम्म पनि भेटिएको दाबी कसैले गर्न सकेको देखिँदैन ? यो रहस्यको पर्दा खोलिने कहिले ?

भगवान बुद्ध नेपाल मण्डल वा काठमाडौं उपत्यकामा आउनभएको मिथक काठमाडौंका बौद्धहरुमा प्रचलित छ । एशियाका विभिन्न बौद्ध देशहरुमा त्यहाँका बौद्धजनले श्रद्धावश यस्ता मिथकहरुको र्सिजना सयौं वर्ष अगाडि गरेको भेटिन्छन् । यस्ता कुरामा नेपालको इतिहास बोल्दैन । उपत्यकाका प्रमुख तीर्थस्थलहरु स्वयम्भू, फूच्व, धिनाच्व, सिपूच्व र जामाच्वबारे यहाँ बौद्ध मान्यताहरु र मिथकहरु छन् तर इतिहास भने यसका बारेमा केही लेख्दैन । चोभार, साँखु र स्वयम्भूकै पनि प्राचीन इतिहास स्थापित हुनसकेको छैन, पुराण र वंशावलीमा भेटिएका प्रसंगहरुका आधारमा मात्र बौद्धहरु रमाएर बस्नुपर्ने अवस्था छ ।

प्रारम्भिक काल

Swayambhu

नेपालको इतिहासको प्रारम्भिक कालका बारेमा नेपाली इतिहासकारहरुले धेरै बोलेको छैन । कुनै वंशावलीका आधारमा नेपालमा सबैभन्दा पहिले सापू (गोपालवंशी)हरु र मेय्पू (महिषपाल)हरुले शासन गरे र त्यसपछि किरातहरुले शासन गरे भनिएको छ । सापू र मेय्पूहरुको धर्म स्पष्ट छैन भने किरातहरु अनार्य भएकाले हिन्दु हुने कुरा भएन । त्यसपछि लिच्छवीकालको कुरा आउँछ जो मूलतः हिन्दु हुन् । उनीहरुमा कोही बौद्ध भएको प्रसंग आउँछ भने कतै बौद्धहरुमाथि असहिष्णु देखिने अभिलेख भएको कुरा आउँछ । तर समग्रमा भन्नुपर्दा नेपालका इतिहासकारहरु नेपालमा त्यसबेला बुद्धधर्मको अवस्था कस्तो थियो भन्नेबारे धेरै बताउन सकेको देखिँदैन ।

इशापूर्व २५० वरपरका सम्राट अशोककी छोरी चारुमति नेपाल आएको भनेर चाबहिलको कथा भनिरहँदा उनको बारेमा इतिहास भने बोल्दैन । सातौं शताब्दीमा राजा अंशुवर्माकी छोरी भृकुटीले नेपालबाट तिब्बतमा बुद्धधर्म लिए गइन् भनिरहँदा त्यसबेला नेपालमा बुद्धधर्म कुन अवस्थामा थियो भन्ने विषयमा इतिहास मौन देखिन्छन् । लिच्छवी कालमा नेपालको कला संस्कृतिको प्रचुर विकास भइसकेको थियो । यसकालका हालसम्म देखिएका पचासौं बौद्ध प्रस्तर मूर्तिहरुले यसबेला नेपाली समाजमा बुद्धधर्मको राम्रोसँग विकास भइसकोको प्रमाण दिन्छ तर यसबारे विस्तृत विवरण नेपालका इतिहास पुस्तकहरुमा पाइँदैनन् ।

लिच्छवी काल

Chabahil Stupa

लिच्छवीहरुको नेपाल साम्राज्य विशाल थियो । योे दक्षिणमा भारतका केन्द्रहरु र उत्तरमा तिब्बतसँगको धार्मिक सांस्कृतिक सम्बन्ध राख्ने क्षमता भएको स्वतन्त्र देश थियो भने नेपालमा पनि त बौद्ध धर्मको बाहुल्यता हुनुपर्ने थियो । यसबेला यहाँको बुद्ध धर्मको विशेषता, कुन सम्प्रदायको पकड राम्रो थियो र उनीहरुलाई राज्यले कस्तो प्रश्रय वा अनुमतिसम्म पनि दिएको थियो भन्ने खासै इतिहासमा जानकारी पाइँदैन । बुद्धमूर्ति समेत नभएका लिच्छवी कालीन थुरहरु र चैत्यहरु टोल टोलमा विना कुनै आधार बनाइएनन् होला । समाजमा धर्मको व्यापकता नभई हाल भेटिएका बुद्ध, बोधिसत्व करुणामयका उत्कृष्ट कलाकृति सिर्जना गरिनुको सामाजिक औचित्य हुँदैनथ्यो भन्ने हामीलाई थाहै छ । यसै बेला शुरु भएको बुंगद्यः अथवा रातो मछिन्द्रनाथको जात्राको पृष्ठभूमिको इतिहासको बारे समेत इतिहास मौन रहनुपर्ने अवस्था छ । अरु त अरु बौद्ध भनेर स्पष्ट चिनिएका लिच्छवीकालीन शिलालेखहरुले भन्न खोजेका कुराको आधारमा सामाजमा बुद्ध धर्म कहाँसम्म फैलिएको भनेर विश्लेषण पनि गरेको भेटिँदैनन् । इतिहासमा बौद्ध कला त अलिकति देखिन्छ तर बौद्ध समाज देखिन मुश्किल छ । के ती वैभवशाली बौद्ध मूर्तिहरु विदेशीले ल्याएर राखिदिए होलान् त ?

लगभग सन् ९०० देखि १२०० सम्मको कालका बारेमा इतिहासमा खासै पढ्न पाइँदैन किनभने यसबेलाका ठकुरी शासकहरुले यो गर्यो त्यो गर्यो भनेका कुराहरु धेरै उपलब्ध भएनन् । तर यसैबेलामा नेपालको बुद्ध धर्मको स्वरुपमा भने आमूल परिवर्तन आयो । पहिले किन्नर जातकलाई स्तुत्य मान्ने नेपालको बौद्धसमाजमा अचानक महायान, वज्रयान र अझ तन्त्रयानका बाछिटाहरु देखा पर्नथाले ।

मल्ल काल

सन् १३४९मा सुल्तान शमसुद्दीनले नेपाल उपत्यका आक्रमण गरी यहाँका बौद्ध स्मारकहरु समेतमा आगो लगाइ गएको अभिलेख र वंशावलीमा पाइन्छ तर यसको क्षति यहाँको बौद्ध समाजमा कति पर्यो भनेर इतिहास मौन जस्तै छ ।

Jaya Sthiti Malla

सन् १३८२ देखि १३९५ सम्म शासन गरेका राजा जयस्थिति मल्लले हिन्दु वर्ण व्यवस्थामा यहाँको नेवार समुदायलाई नयाँ ढंगले विभाजन गर्यो र यहाँ पनि जातीय उँचनिच शुरु भयो । प्रायः बौद्धहरु उनले नेपालका विहारहरुबाट भिक्षुहरु समातेर उनीहरुलाई जबरजस्ती गृहस्थ बनाए र यसैकारण यहाँ बुद्धधर्म कमजो हुँदै गयो भन्ने विश्वास राख्छन् । जे होस्, यो तथ्यले नेपालका राजाहरु बुद्धधर्मप्रति असहिष्णु र आक्रमक थिए भन्ने दृष्टान्त बनाउँछ । तर यसको प्रमाण पनि इतिहासकारहरु चित्त बुझ्दो ढंगबाट दिन चाहँदैनन् ।

यसबाहेक यसैबेला तिर नेपालमा भारतबाट यहाँको ब्राम्हण धर्मको रक्षा गर्न भारतबाट कुनै शङ्कराचार्य (एक जना वा धेरै जना, धेरै पटक) नेपाल आएको, उनले यहाँका शासकहरुबाट धेरै मान पाएको तथा यहाँका बौद्ध विद्वानहरुलाई शास्त्रार्थमा हराएको किंवदन्तीहरु समेत रचना गरिए र बौद्धहरुमा हिनताभाव ल्याइदिए । यसैको फलस्वरुप यहाँ थेरवाद विलय भएको तथा महायानी भिक्षुहरुले स्वइच्छाले वा कसैको निर्देशनमा प्रवजित जीवन त्यागेको अनुमान लगाउन सकिन्छ । यसले कुन धर्म र समाजको धार्मिक समुदायको विकासको लागि राज्यको संरक्षणको कति महत्व छ भनेर देखाउँछ ।

यो भन्दा बाहिर गएर हेर्ने हो भने यो युग नेपालको बुद्ध धर्म अन्तर्गतको बज्रयानको दृष्टिकोणले हेर्दा विकसित अवस्थामा पुगेको समय भने अवश्य हो । त्यस समय नेपाल बुद्ध धर्म र दर्शनको अध्ययन अध्यायपनको लगि भारत र तिब्बतको पुलको रुपमा थियो । भारतममा बुद्ध धर्मले विभिन्न प्रहार भोग्नु परेको र तिब्बतमा भने बुद्धधर्मले विकास हुने मौका पाइरहेको अवस्थामा भारतबाट बौद्ध विद्वानहरु भागेर नेपालको बौद्ध समुदायमा विलिन हुन आएको अनि तिब्बतबाट पनि बौद्ध विद्यार्थीहरु बुद्धधर्मको उच्चकोटीको अध्ययन गर्न नेपाल आउने गरेको भन्ने कुराहरु बौद्ध अभिलेखहरुमा भेटिन्छन् ।

Hiranya Mahavihara (Patan)

यही समयमा यहाँ बहाल बहिलको निर्माण प्रक्रिया द्रुत गतिमा बढ्नु, वज्रयानका आधारमा गरिएका सामाजिक संस्कारहरुको प्रचलन आउनुले त्यसबेला यहाँको बौद्ध समाजमा पुरोहितवादको विकास भइ सामान्य बौद्धजनलाई एउटा दिशा भने दिन थालेको भन्न सकिन्छ । यसअवस्थामा पनि केही बहालहरुमा राजाले नै संस्कार गरिदिएको वा निर्माण वा जीर्णोद्धारमा सहयोग गरेको अभिलेखहरुले सबै राजाहरु असहिष्णु नै थिए त भन्न सकिन्न । तर पनि यसबेलामा राज्य र यहाँको बलियो हुँदै गएको नेवार बौद्ध समाजको बिचमा कस्तो सामञ्जस्यता थियो भन्ने विषयमा भने इतिहासकारहरुले खुलेर लेख्ने अवसर पाएको देखिँदैन । संक्षेपमा भन्नु पर्दा नेपालको इतिहासनै राजाकेन्द्रित हुने भएकोले यति लामो मल्लकालमा राजाहरुको गुणवर्णन गर्ने क्रममा फलाना राजाले फलानो जात्रा चलाए, चैत्य वा विहार बनाए भनेको त पाइन्छ तर यहाँको बौद्ध समाज यसरी फल्योफुल्यो वा तत्कालिन राजा वा राज्यले यहाँको बौद्ध समाजको यसरी संरक्षण गरे भनेको पाइँदैन ।

बरु यही कालमा हालको नेपालको सुदुर पश्चिमतिर कर्णाली प्रदेशमा खस मल्ल राजाहरू बौद्ध धर्मका अनुयायी भएको, उनीहरुले बुद्ध धर्मको संरक्षण गरेकोले त्यहाँ बौद्ध समाजको विकास भएको अनुमान सजिलै गर्न सकिन्छ । तिब्बती बुद्धधर्मको प्रभावमा उनीहरुले बुद्धधर्म ग्रहण गरेको र लुम्बिनी लगायतका स्थानमा तीर्थयात्रा समेत गरेको अभिलेखहरुबाट देखिन्छ । तर त्यहाँका जनता पनि बौद्ध थिए त भन्ने सवालमा भने अहिलेका इतिहासकारहरु अलमल्ल छन् ।

शाह काल

सन् १७६८मा गोरखाका राजा पृथ्वी नारायण शाहले काठमाडौं र त्यसपछि क्रमशः पाटन र भादगाउँ जितिलिएपछि नेपालको राजनीतिक, धार्मिक र सामाजिक मानचित्रमा अभूतपूर्व परिवर्तन भयो । हजारौं वर्ष राजा र जनता जे भएपनि एकै भाषा, धर्म र संस्कृतिमा समागम भएर बसेका यहाँका जनतालाई एक्कासी आक्रमक शाह खलकको अलिखित इतिहासमा भनिएजस्तो अत्याचारले पक्कै असर पार्यो । राजनीतिमा पनि पाण्डे, थापा र बस्न्यात जस्ताहको प्रभाव रहने, जनतामा भन्दा राज्यविस्तारमा लाग्ने अनि आफ्नो धमर्, संस्कृति र साँस्कृतिक सम्पन्नता नभएका राजाहरुले यहाँको धर्म र संस्कृतिमा ध्यान नदिएको प्रस्टै छ । यस्तो अवस्थामा यहाँका बौद्धहरुको सामाजिक अवस्था कस्तो भयो भनेर नेपाली इतिहासमा पढ्न पाइएको देखिँदैन ।

शाहकालमा मनग्गे हिन्दु मन्दिरहरु बने । राजनीतिक स्वार्थ र आवश्यकता अनुसार त्यसबेलाका शासकहरुले अलि अलि बौद्ध संस्थाहरुलाई सहयोग त गरे तर शासकहरु बुद्धधर्मका संरक्षक भए भन्ने तथ्य फेला पार्न मुश्किल छ । समाजमा भने यसबेला बुद्धधर्ममा हिन्दु पुरोहितवादले यति हस्तक्षेप गरिसक्यो कि सामान्य जनताले बुद्धधर्म र हिन्दु धर्मका बिचमा अन्तर बुझ्न छाडे र जुन देउता देखेपनि ढोग्ने र सकार्न खोजे, जसलाई इतिहासकारहरुले राजनीतिक भाषामा सहिष्णुता भन्नथाले ।

(Brian Houghton Hodgson )

शाहकालको बुद्ध धर्म भनेपछि हडसनको प्रसंग निस्किन्छ । ब्रेन होटन हजसन नेपालमा सन् १८२० देखि १८४३ सम्म नेपालमा ब्रिटिश सरकारको प्रतिनिधि भएर बसे । यस अवधि भरी उनले नेपालको अन्य विषयका साथै बुद्ध धर्मको बारे विस्तृत अध्ययन गरेर पुस्तक लेखहरु लेखे । बौद्धहरुमा एउटा कथन छ कि तत्कालिन शासकले बौद्धहरुको सयौंको संख्यामा प्राचीन ग्रन्थहरु खोलामा बगाउन पठाए । यो उनले देखे र उनै शासकको अनुमति लिएर आफ्नो संग्रहमा राखे, जुन पछि उनले लिएर गए र विभिन्न संग्रहालयहरुमा वितरण गरे । इतिहासकारहरु यो मान्न तयार देखिँदैन तर ती ग्रन्थहरु त्यहाँ कसरी पुगे भन्ने प्रश्न अनुत्तरित नै छन् ।

राणा काल

सन् १८४६मा जंग बहादुर कुँवरले आफुलाई सर्वेसर्वा प्रधानमन्त्री घोषणा गरेर देशको शासन सत्ता आफ्नो हात पारेपछी शाह काल नै नाम रहेपनि राजगद्दीमा बस्ने राजाको केही नचल्ने भयो । सबै काम गर्ने राणा प्रधानमन्त्री भएकोले यसलाई राणा काल भनेपनि हुने भयो ।

जंग बहादुरले सबै नेपालीलाई हिन्दु बनाएर मुलुकी ऐन बनाए भने अर्कोतर्फ बौद्धहरुलाई आफ्नो धर्म मान्न समेत निषेध जस्तै गरे । राणाहरुको उदय हुन अगाडिनै राज्यले बुद्धधर्मलाई अविभावकत्व दिन छोडेको त देखिन्छ नै तर राणाहरुकोे सबै जसो प्रधानमन्त्रीहरुले बुद्धधर्मका विरुद्ध कदम नै चालेको देखिन्छ । यसरी भनिरहँदा राणाकालमा बुद्ध धर्ममाथि चरम दमन भएको थियो भन्दा पनि अत्युक्ति नहोला । एकातर्फ बौद्धहरु कुनै राणा शासकले बौद्ध ग्रन्थहरु जबर्जस्ती उठाए ल्याए र हनुमानढोकास्थित कालभैरवको मूर्ति पछाडि जलाएको किंवदन्ती सुनाइरहन्छन्, इतिहासकारहरु यसबारे कलम चलाउन आवश्यक ठान्दैनन् ।

(Buddhist Monks Exiled from Nepal in 1926)

पछिसम्म पनि राणा शासकहरुमा बुद्ध धर्म भनेको विदेशी धर्म हो र यसलाई यहाँ प्रश्रय दिनु हुँदैन भन्ने नै लागिरह्यो । बौद्धहरुलाई दशैंमा पशुबलि दिन बाध्य पारिएका कथनहरु छन् । एक पढेलेखेका राणाले लुम्बिनीको स्तम्भ पत्ता लगाएको जस पाए भने अन्य राणा शासकहरुले नेपालबाट बुद्ध धर्ममाथि प्रतिवन्ध लगाउने काम भयो । बुद्ध जन्मेको देशमा राज्य ढुकुटीमा पौडी खेलेर पनि उनीहरुले बुद्धधर्मलाई बाँडाको धर्म र भोटे धर्म भन्दा बढी बुझेन ।

बुद्ध धर्मलाई हिन्दुधर्मसँग छ्यासमिस गरेर पुरोहितको झैं धर्म मान्नेहरु त जसोतसो जोगिए तर बुद्ध धर्मको प्रचारमा लागेकाहरु भने राणाहरुको कोपबाट बच्न सकेन । त्यो दिन नेपालाको लागि मात्र हैन विश्वकै बुद्ध धर्मको इतिहासमा कलंकको दिन भनेर इतिहासमा दरिएको हुनुपर्छ जुन दिन बुद्ध जन्मेको देशमा बुद्धधर्म प्रचारमा लागेका भिक्षुहरुलाई बुद्धशिक्षा जनमानसमा दिइरहेको अपराधमा देश निकाला जस्तो घिनौना सजाय दियो, त्यो पनि दुइ पटक — सन् १९२६ र १९४४ गरी । त्यो त श्रीलंका जस्ता बौद्ध देशहरुको नेपालप्रतिको सदाशयता थियो कि यसैको फलस्वरुप नेपालमा बुद्धधर्मले पुनर्ताजगी पायो राणा शासनको अन्त्यसँगै । के यो इतिहास हैन र? यसका बारेमा कलम चलाउने बुद्धधर्मका विद्यार्थीहरुले मात्र कि इतिहासकारहरुले पनि ?

प्रजातन्त्र काल र पञ्चायती काल

प्रजातन्त्रको एक दशकमा नेपालीहरुमा बुद्धधर्म मान्ने स्वतन्त्रता छाएको मात्र के थियो, पञ्चायती कालले पुनः एक भाषा एक धर्मको नीति लिएर बाहुन क्षेत्री बाहेकका मानिस नेपाली नै हैन जस्तो व्यवहार थाल्यो । घुमाउरो पाराले नेपाल हिन्दुहरुको मात्र देश भनेर भनिन थाल्यो, हिन्दुराज्यको नाम आउन थाल्यो । यसबेला नेपालका बौद्धहरुले राज्यबाट अनेकौं तहमा विभेद वा निषेध भोगेको कुराहरु भनिए, लेखिए । फरक यतिमात्र कि ती घटनाहरु इतिहासकारहरुको आँखामा परेन ।

पञ्चायत गयो तर शासकहरु भने उही । फलतः बौद्धहरुले पहिले कहिल्यै नगरेको जस्तो प्लेकार्ड बोकेर यो नेपाल सबै धर्ममान्नेहरुको साझा देश हो भनेर धर्मनिरपेक्षताको माग लिएर सडकमा उत्रनुपर्यो । के यो ऐतिहासिक विडम्बना हैन र? के यो इतिहासमा लेखिनुपर्ने कुरा होइन र ?

गणतन्त्र व्यवस्था

(Buddhist monks demanding secularim in Kathmandu)

अहिले शाहवंशकै ससम्मान अन्त भएको छ । जनताको शासन छ । सयौं थुंगा फूलका गीत राष्ट्रिय गीत कहलाएको छ । तर विभेद ज्युँका त्युँ छ । संविधानले एउटा धर्मको रक्ष ागर्ने शर्तमा नक्कली धर्मनिरपेक्षता पाएको छ । अरुको धर्मको अस्तित्वमा धावा बोल्ने धार्मिक उपनिवेशवादीहरु अहिले पनि नेपाल हिन्दुहरुको राज्य भनेर लेखाउन उद्यत छ । राजतन्त्रको आवश्यकता छ भन्दै हिन्दु धर्म तेस्र्याउने काम भइरहेको छ । जनगणनामा अझै बौद्धहरुलाई जानी जानी हिन्दु लेखाउने गणकहरु भेटिरहेका छन् । एकातिर हिमाली बौद्धहरुमाथि तिब्बती भएको आरोप छ, नेवार बौद्धहरु हिन्दुको जामा लगाएर बाँच्नुपरिरहेको छ अनि थेरवादलाई विदेशबाट आएको भन्ने आलोकाँचो आक्षेप छ । समग्रमा बौद्धहरु यो बुद्धको जन्मभूमिमा आफ्नो अस्तित्वको दुहाइ दिएर बाँचिरहनुपर्ने अवस्था छ । खोइ इतिहास बोलेको ?

यसलेखको उद्देश्य न त राज्यले कहाँ कहाँ बुद्धधर्मलाई विभेद वा दमन गरेको छ भनेर केलाउने हो, न त इतिहासमा भएका कमि कमजोरी नै उदाँगो पार्ने हो । यो सानो लेखमा त्यो सबै उल्लेख गर्न सम्भव छैन । तर पनि यहाँ बुद्ध नेपालमा जन्मेको भनेर बुद्धको नाम ब्राण्डिङ गरेर बस्ने यो सरकारले बौद्धहरुमाथि अवहेलना गरेको र त्यको साक्षी किनारामा मौन बसिदिने इतिहासकाहरुलाई झकझक्याउन सकिन्छ कि भनेर सानो प्रयास मात्र गरेको छ । पाटनका गुमनाम भेटिएको एक प्राचिन शिलालेखले नेपालका इतिहासकारहरुले किन आफ्नै विद्वतामाथि प्रश्नचिन्ह खडा हुनेकिसिमबाट बुद्धधर्मको इतिहास लेख्न अन्कनाइहेको छ भन्ने कौतुहलता उब्जाएको बारे ध्यानाकर्षण मात्र गरको हो । त्यो पनि भोलिको इतिहासले आजका इतिहासकारहरुको कर्तव्यमा कतै औला ठड्याउने मौका नआओस् भनेर मात्र ।

(पहिलो फोटो लेखेकको । अन्य फोटो इन्टरनेटबाट साभार गरिएकाे )

Anandabhoomi, Nepal’s Buddhist Monthly, January 2022

Wednesday, January 12, 2022

थम्हं याय्खंसा एकीकरण, मेपिन्सं याःसा चीरहरण ?–१

 



राजेन मानन्धर | थिंलागा नवमी ११४२, पुष २७ मंगलवाः


हलिमय् गनं गनं थज्याःपिं मनूत नापलाइ, सु मनू खयाः नं थः मनू मखु धयां च्वनी । अज्याःपिन्सं थःगु जीवत्वयात ध्याकुंचाय् वांछ्वयाः थःगु अस्मिता सुं अमुक तानाशाह, बारबारियन वा अमानुषया दयामायां जक ल्यनाच्वंगु धकाः विश्वास याइ व व हे खँ सकसितं न्यंका नं जुइ । उमिसं दँय्दसं थःगु नां, वंश, राष्ट्रियता व पहिचानय् जालझेल यानाः हताः याःम्ह सुं पृथ्वी नारायण शाहया गुणगान याय्त न्ह्यचिलाच्वनी । अलेथम्हं सुयात द्यः भाःपियाच्वन, वयात मुक्कं नेपाःमिं थःथःगु विवेकय् पुसाः तयाः अथे हे भाःपीमाः धइगु बिचाः लहिनाच्वनी ।
 
थन नेपालय् सम्पन्नता, वैवभता, आर्थिक वृद्धि, व हलिमय् न्हाय् धस्वाकीगु कला व सम्पदाया नां काय्माःसा लिच्छवी व मल्ल जुजुतय् अले षडयन्त्र, परस्त्री गमन, गद्दीया दाउ, विदेशीलिसे छलकपटं जाःगु सन्धी व पुलांगु धुकू न्हंकाः विलाशी जीवन हंगु इतिहास ब्वनेत शाह जुजुतय् बखान ब्वनेमाः । शाहकालय् नं स्थानीय जनताया हे कला, शीप व मिहेनतं थुगु इलय् नं थीथी देगः दय्कल, जात्रापर्वय् निरन्तरता ला दत तर, उकी थुपिंं जुजुपिं व धुँया छ्यंगु भुनाः स्यालया राज याःवःपिं शाह जुजुपिं व राणातय्गु खास हे भूमिका मदु । अथेजुयाः वंगु २५० दँया नेपालया इतिहास धइगु हे सभ्यता, विकास व समृद्धिया इतिहास मजुसे जालझेल, षडयन्त्र, हिया खुसिबाःया इतिहास जुल । थुकी जुजु वीरेन्द्रया वशंनाशयात काय्गु कि मकाय्गु धइगु खँ धाःसा इतिहासं हे कनीगु खँ जुल तर, जनतां कमे याःगु सम्पत्तिं करोडौं भत्ता काय्गु, उद्योगय् लगानी याय्गु, थः म्ह्याय्यात क्वसः बीगु, विदेशी बैंकय् मुंकेगु बहादुरी शाह वंश गद्दीइ च्वंगु लिपांगु दिनय् तकं न्ह्यानाच्वन । 
 
यथार्थ न्ह्यागु जूसां थौंया नेपाःमित नेपालया इतिहासया नामय् छुं हैसियत मदुम्ह जुजुं जालझेल यानाः इतिहास, संस्कृति व आर्थिक समृद्धिं जाःगु डेढ दर्जन स्वतन्त्र राज्ययात हड्पे याःगु घटनायात एकिकरण धकाः मफु मफु तर्क अले कुतर्क न्ह्यब्वयाः याःगु तारिफया हवामहल ब्वनेत बाध्य जुयाच्वंगु दु । इतिहासकारतय् जागिर धयागु हे छम्हं मेम्हेसित क्वत्यलाः वयागु राज्य काय्गुयात एकीकरणया नां बीगु जुयाच्वंगु दु थन  । थौंया दास इतिहासकारतय्त सुं अमुक जुजुं सुं जोगीया चिपगु धौ नःगु हे हुनिं बच्छि नेपाःया जुजुपिन्सं पुलिं चुयाः वया शरणय् वःगु थें ताः । उमिसं धाइ, ‘थ्व नेपाल सुनां त्याकूगु मखु, वय्कलं एकीकरण याःगु, व नं विदेशीतय् कुदृष्टीं बचे याय्त ।’ थम्हं काय्खंसा एकीकरण, मेपिन्सं कयायंकूसा चीरहरण — थ्व हे स्यंगु दु, इतिहासकारतय्सं चिचीधिकःपिं मस्तय् दिमागय् । न नेपाली इतिहासकारतय्सं सत्य च्वय्गु हिम्मत याइ, न विदेशीं च्वःगु इतिहास स्वीकार याय्त तयार दु । 
 
एकीकरण एकीकरण एकीकरण । कलेजय् इतिहास ब्वनेबलय् नं इटली व जर्मनी एकीकरण धकाः ब्वंकीगु खः । (थ्व हे खँ इटली व जर्मनीया पासापिन्त न्यनेबलय् थःगु देय् एकीकरण जूगु धाय्मयः उमि) । फ्रान्सय् रोमन साम्राज्यया अवशेषयात बांलाक संरक्षण यानातःगु स्वयावयागु दु । गुगु देय्या भूभाग सुनां काःसा लुटे याःगु जुइ, सुनां काल धाःसा एकीकरण जुइ । थ्व ल्याखं जापानं चीन काय्फुसा व एकीकरण जुइ, चीनं तिब्बत काःसा व एकीकरण जुल, चीनं ताइवान काःसा व एकीकरण जुल, अले भारतं सिक्किम काःसा व नं एकीकरण जुल नेपाली इतिहासकारतय् लागिं, एकीकरणवादीतय् लागिं ।
 
व एकीकरणवादीतय्सं नेपालय् जूगु, जुजु पृथ्वी नारायणं याःगु ज्यायात छाय् एकीकरण नां बिल धइगु न्ह्यसःया लिसः लुइकेमफुनि । थौंतक्क सुनां पृथ्वी नारायणं गनं हिमालयया दक्षिणय् लाःगु थुलि थुलि भूभाग नेपाल खः, उकियात साम, दाम, दण्ड, भेदं हे जूसां ल्हातय् काय्धुंकाः व एकीकरण जुइ अले व स्वयां अप्वः काय्म्वाः छाय्कि व नेपाल मखु धकाः च्वयाथकूगु मखनानि । जिं थुलि थुलि भूभाग एकीकरण याय् व थुकिया नां नेपाल जुइ धकाः बाचा ल्हानाः न्ह्याकूगु अभियान खः धकाः सुनां प्रभाणित मयास्से मगाय्धुंकल आः । अझ वं त्याकाकाःगु दक्वं भूभागयात नेपाल धाय्माः धकाः नं या कथित दिब्योपदेशय् धयातःगु मदु । गुकथं जुल नेपाल एकीकरण ?
 
गुगुं इलय् थन थनतक्क थःगु साम्राज्य दय्क्दःसा नेपाल जुइगु खः धकाः मधाःगु जूसा छाय् वं याःगु ज्या सफल धाय्गु ? छु काँगडा व टिस्टा चाहीँ नेपाल मखुला ? खःसा एकीकरणवादीत थौं छाय् अनया जुजुया काय्लिसे त्वाय्चिनाः राज्य खूवनी मखु ? वय्कलं एकीकरण याय्माःगु धकाः फ्यानातःगु भूभाग बाहेक छु गुज्वःगु समानता दुगु खः व वयात व दक्वं नेपाल खः थें ताल ? अले थ्व नेपाल धयागु नां हे सुनां सयात गबले बिल ? यदि वय्कलं याय् धाःगु वा याय्माःगु ज्या पूमवंकूगु जूसा छाय् एकीकरणवादीतय्सं वय्कःयाके स्पष्टीकरण फ्वनीमखु ? एकीकरणया नां बीधुंकाः थुगु न्ह्यसःतय्सं न्ह्यपुइ डेरा काःवय्धुंकी । अन्धभक्तबाहेक मेपिंके सप्रमाण इतिहास न्ह्यब्वय्गु सामथ्र्य दइमखु जुइ ।
 
गुरुङतय् आदिभूमि व तामाङतय् आदिभूमिइ नं व हे फरक दु, गुगु महाराष्ट्र व तामिलनाडुइ दु । यदि तामाङ राज्य व नेवाः राज्य ल्वाकछ्यानाः नेपाल जुइगु खःसा छाय् विहार व नेवाः राज्य ल्वाकछ्यानाः भारत मजुइला ? याइम्हेसिनं याय्त मस्वल, व मेगु खँ जुल । माने याय्, सिक्किमया सुं चोग्यालं आःया नेपाल दुने लाःगु लिम्बुवान, खम्बुवान, स्वनिगः, ताम्सालिङ, तमुवान मगरात दक्वं त्याकाकाःगु जूसा थौंया एकीकरणवादीत व चोज्यालया बुदिं हनाच्वंगु दइला ? यदि चीनं हिमाल पारीं वयाः तराईतक्क त्वपुनाकाःगु जूसां चीनं एकीकरण याःगु धाय्फइला ? यदि ब्रिटेनं थथे हे याःगु जूसा थौंया एकीकरणवादीत ब्रिटिश साम्राज्यया सुं भायसरायया बुदिं थुकथं हे हनाच्वन खइला ?
 
अनि थ्व नं धाइ, पृथ्वी नारायणं एकीकरण मयाःगु जूसा नेपालयात ब्रिटिश साम्राज्यं हरण याय्धुंकी ।
लहना वाःपाै
https://www.lahananews.com/node/10943

Sunday, December 19, 2021

जेन बुद्ध धर्मको सामान्य परिचय

Dec 19, 2021·11 min read


 राजेन मानन्धर

बुद्ध धर्म सम्बन्धी सामान्य जानकारी लिएकाहरुलाई थाहा छ, बुद्ध धर्म भनेको अनुभवमा आधारित धर्म हो । यसलाई प्रत्यक्ष, तत्काल फालदायी र कसैलाई पनि आउ र परिक्षण गरेर हेर भन्न सकिने खालको हो भनिन्छ । यसको अर्थ बुद्धको ज्ञान किताबी सिद्धान्तहरुमा भन्दा पनि स्वयम् अनुभव गरेर हेर्नुमा छ । त्यो भनेको ध्यान नै हो । त्यसैले त बुद्ध शिक्षामा शील, सामाधी र प्रज्ञालाई महत्वपूर्ण मानिन्छ ।

हामी कहाँ बुद्ध धर्मलाई हिन्दु जसतो धर्मको रुपमा मानिन्छ, जहाँ एक प्रकारको मूर्ति स्थापित गरिन्छ, फूल, सिन्दुर, टिका लगाइदिइन्छ र भगवान मलाई यो चाहियो वा यस्तो गरिदिनुस् भन्ने प्रार्थना गरेर उहाँले कतै बसेर हाम्रो इच्छा पुरा गरिदिनुहुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । अझ कति त यति गरेकै भरमा आफुले मार्गफल पाउने मात्र होइन, बुद्ध नै बन्न सकिन्छ अनि जगतकै हित गर्न सकिन्छ भनेर पनि सोच्छन् । तर यस्तो गर्नेले आफुले आफैलाई हेर्न आफ्नो शरिरमा भइरहेका परिवर्तनलाई भने हेर्न चाहँदैनन् । अधिकांश बौद्धहरुको अवस्था यस्तो देखिन्छ यहाँ ।

भगवान बुद्धको परिनिर्वाणको केही समय पछि नै यसै बुद्धशिक्षा समाजमा फैलाउन जीवन अर्पण गर्ने भिक्षुहरुका बिचमा वैचारिक भिन्नता भएर आआफ्नै दर्शनको निर्माण भयो, जसको फलस्वरुप विभिन्न निकायहरु खडा भए । यसका साथै कालान्तरमा बुद्धधर्मको क्षेत्र हिन्दु धर्म जस्तो नेपाल र भारतमा मात्र सिमित भएन, यसले भौगोलिक रुपमा यति विस्तार पायो कि यो ग्रिस, इरान पर्सियादेखि लिएर कोरिया जापान सम्म पनि पुगे । कुनै नयाँ ठाउँमा त्यहाँको हावापानी र संस्कृतिले असर गर्यो भने कुनै ठाउँमा त्यहाँ प्रचलनमा रहेको पहिलेको धर्मले असर गर्यो । त्यस्तै किसिमले स्थानीयकरणको कारणले भिन्न जस्तै भएर विकसित भएर गएको बुद्ध धर्मको एक निकाय वा शाखा वा प्रकार जेन बुद्ध धर्म हो जुन विशेष गरेर जापान पुगेर त्यहाँ आफ्नै किसिमबाट विकास हुँदै गयो र अहिले विश्वभर जस्तै आफ्नै मौलिकताले सजिएको सिद्धान्त जस्तै भएर फैलिदै छ ।

समान्य परिचय
जेन बुद्ध धर्म (Zen Buddhism) महायानको आधारमा विकास भएको एक विशेषीकृत बुद्ध धर्म हो जसले ध्यानलाई बढी महत्व दिन्छ । यसको उत्पतिको केन्द्रविन्दु चीन नै भएपनि यसको विकास र प्रचारप्रसार जापानमा भएको पाइन्छ । जेन भन्ने शब्द नै चीनियाँ भाषाको चान् बाट लिइएको हो, जुन पालि वा संस्कृतको ध्यान शब्दबाट गएको वा अपभ्र्रंश भएको मान्न सकिन्छ । संक्षिप्तमा भन्नु पर्दा यसमा अभ्यासकर्ताले आत्मसंयम, ध्यान अभ्यास, मनको प्रकृतिमा अन्तरदृष्टि आदिमा केन्द्रित भएर आचरण गर्नु पर्दछ ।

बास्तवमा जेन वर्तमानको यथार्थमा फर्केर आउने अभ्यास हो, जुन हाम्रो वास्तविक स्वभावको सहजता, अन्तरंगता र सरलतामा फर्केर आउँछ । जेन अभ्यास हाम्रो जीवनभन्दा टाढा हुने बारे होइन, बरु यो अहिले जस्तो छ यही हाम्रो जीवनमा आफ्नो जीवन्तता, सुन्दरता, कठिनाइ, खुशी र दुःखको साथ जस्तो छ त्यस्तै हुने बारेमा हो । जेन भनेको हामी बास्तवमा को हौं, त्यसमा जागृत रहने वा होशमा रहने मार्ग हो । र यो अरुको सेवा गर्ने र जीवन भरीको जिम्मेवारी लिने आकांक्षालाई जागृत गर्ने मार्ग पनि हो । (विलिएम एम बेडिफोर्डको भनाइमा)

सजिलोसँग भन्नुपर्दा जेन बुद्ध धर्म भनेको महायान र ताओवादको मिश्रण हो । यो चीनमा शुरु भएको थियो, कोरिया, जापान र भियतनाममा फैलियो र अब पश्चिमी देशहरुमा लोकप्रिय हुँदै गइरहेको छ । यसले कुनै पुस्तक, गाथा वा ग्रन्थमा नअलमलीकन, तार्किक विचार वा भाषामा नहराइकन सिधै जीवनको अर्थलाई बुझ्ने प्रयास गराउँछ । यसको लागि अरु केही होइन एकदम अनुशासन र जीवनलाई बुझ्ने भित्री चाहनाको आवश्यकता पर्छ । यसलाई सही ढंगबाट अभ्यास गरेमा पूर्ण सहजता र परम स्वतन्त्रता प्राप्त हुन्छ र यस प्राकृतिक सहजतालाई आवेग हो कि भनेर भ्रममा बस्न चाहीँ हुँदैन भनेर भनिएको छ ।

पश्चिमाहरुको कुरा गर्दा यहाँ यो भन्नै पर्छ कि एकातिर उनीहरु जेन र बुद्ध धर्मलाई समानार्थी शब्दको रुपमा लिन्छन् र जेन शिक्षाबाट मात्रै बुद्धको शिक्षालाई सही अर्थमा बुझ्न सक्छ । अर्कोतिर केही मानिसहरु जेनलाई एक दमहल्का कुराको रुपमा लिन्छन् र आफुलाई मन नपर्ने कुरालाई जेन भन्छन् अनि सानो सानो कुरामा अलमलिनेहरुलाई वा छिद्रान्वेषी प्रकारका मानिसलाई पनि जेन भन्छन् । त्यसकारण त क्रिसमस हेम्फसिरले भनेको — जेनलाई गलत बुझ्न एकदम सजिलो छ ।

जेन भनेको गर्ने काम हो । यसलाई कुनै शब्दमा वर्णन गर्न सकिन्न । तर ब्याख्याले भने जेन भनेको के हो भन्ने बुझ्न केही मदत गर्न सक्छ । यहाँ याद राख्नु पर्ने कुरा यही हो कि यो बुझ्न अनुभव नै गर्नुपर्छ ।

यसलाई यसरी बुझ्दा सजिलो होला — जेन बुद्ध धर्मको खाँटी कुरा भनेको यो हो कि हामी सबै मानिसहरु बुद्ध हौं र यो सत्यलाई हामीले आफु भित्रै पत्ता लगाउनु पर्दछ । जेनले ज्ञान लाभ गराउन हामीलाई हामी भित्र पठाउँछ । ज्ञान लाभको लागि हामीले बाहिर खोज्न जरुरी छैन, यसलाई हामी भित्र त्यहीँ पाउन सक्छौं जहाँ हामीले हामी को हौं भन्ने प्रश्न भेट्टायौं । यो भनेको त्यस्तो सत्य हो जुन दर्शनका कुरा छाँटेर, ग्रन्थहरु पढेर, धार्मिक कर्मकाण्डका कार्यक्रमहरुमा भाग लिएर वा त्यस्ता धार्मिक भनिने मानिसहरुले गर्ने जस्ता काम गरेर पाउन सकिँदैन । त्यसैले भनिन्छ कि आफ्नो मनलाई आफ्नो वशमा राख्नु जरुरी छ । मनलाई नियन्त्रण गर्न ध्यान वा अन्य प्रविधिहरु आवश्यक छ जसमा मन र शरिर समावेश गराइएको हुन्छ । यसो गर्दा तार्किक चिन्तन गर्ने काम छोड्नु पर्छ अनि शब्दको जालमा फस्नबाट पनि बच्नु पर्छ ।

जेन बुद्धधर्मको इतिहास

जेन बुद्धधर्मको प्रारम्भिक स्वरुपको निर्माण भारतमा बुद्धधर्ममा दोश्रो देखि छैठौं शताब्दीमा माध्यमिक तथा योगाचार जस्ता दर्शनहरुको विकाससँगै भएको मानिन्छ । सन् १००४मा बौद्ध भिक्षु दाओयुनद्वारा लिखित एक ग्रन्थलाई जेन बुद्धधर्मको परिचय दिने सबैभन्दा पुरानो मौलिक ग्रन्थको रुपमा लिने गरिन्छ । यसले जेन बुद्धधर्मलाई पाँचवटा मुख्य शाखाहरुमा विभाजित गरी भिक्षु तथा भिक्षुणीहरुले अवलम्बन गर्ने धर्मको रुपमा व्याख्या गरिएको छ र उनीहरुले कन्फुसियसको शैलीमा पितृहरुको पूजा गर्ने भनिएको छ । यसमा शाक्यमुनि बुद्ध भन्दा पहिलेका सात जना बुद्धहरुको समेत उल्लेख छ । यसमा पाँचौं शताब्दीमा चीनमा बुद्धधर्मको प्रचार गर्ने बोधिधर्मको नाम समेत जोडिन पुग्छ । उनको समयदेखि अहिलेसम्मको एक जीवन्त बिरासतको रुपमा जेनको विकासक्रमलाई लिइन्छ ।

जेन अभ्यास कर्ताहरु यो जेनधर्म चीनमा भारतीय वा मध्य पश्चिमी भिक्षु बोधिधर्मले इस्वीको छैठौं शताब्दीमा ल्याएको भनेर मान्छन् । यसरी हेर्दा जेनको उद्भव चीनमा ताङ वंश, अर्थात् ७औं देखि १०औं शताब्दीमा भएको थियो । त्यसबेला त्यसलाई त्यहाँ चान् (禪) विचारधारा भनेर मानिन्थ्यो । समय अनुसार यो विकसित र रुपान्तरित पनि हुँदै गयो ।

चीनमा यो छैठौं कुलपति भनेर मानिने हुइनेङ (सन् ६३८–७१३)को समयमा धेरै विकास भयो र ९औं शताब्दीमा यहाँ बुद्धधर्ममाथि उत्पीडन हुन थालेदेखि हराएर जान थाल्यो । इतिहासमा महान् जेन गुरु भनेर चिनिने सबै गुरुहरु यसै अविधि भित्रका पाइन्छन् । पछि पछि पनि चीनमा जेनधर्म त बच्यो तर बिस्तारै त्यो समय अनुसार फेरिँदै गयो ।

भियनताममा बुद्ध धर्म फैलिनुको पछाडि जेन बुद्धधर्मको ठुलो योगदान छ । कोही कोहीले त भियतनाममा तेश्रो शताब्दीदेखि नै जेन बुद्धधर्मको आगमन भएको मान्छन्, कोही भने छैठौं शताब्दी देखि मात्र त्यहाँ जेन बुद्धधर्म भित्रियो भन्छन् । यहाँ यो छैठौ देखि १२औं शताब्दीसम्म प्रख्यात रह्यो । यही जेन बुद्ध धर्मले भियतनाममा थिएन (Thiền) बुद्धधर्मको रुप लियो ।

कोरियामा जेन बुद्धधर्म सातौं शताब्दीको अन्तसम्ममा प्रवेश गर्यो । यहाँ यसलाई सन (선) बुद्धधर्म भनिन्छ । यहाँ भिक्षु पोमनाङ (सन् ६३२–६४६)ले ल्याएको मानिन्छ । कोरियामा भएका २६ बौद्ध निकायहरुमा सन बुद्धधर्म सबैभन्दा ठुलो मानिन्छ । यसलाई तिनीहरु चोग्ये सम्प्रदाय भन्छन् र यसमा कोरियाको ९० प्रतिशत बौद्धहरु पर्दछन् । चोग्ये भनेको दक्षिण चीनको त्यो पर्वत हो जहाँबाट यो धर्मको उद्भव भएको थियो । नवौं शताब्दीमा कोरियामा सन् बुद्धधर्म प्रचारको शिखरमा पुग्यो ।

जापानमा जेन ()बुद्धधर्मले १२औं शताब्दीमा प्रवेश पायो । यसलाई यहाँ जोयो दाइशी वा किगेन दोगेन (सन् १२००–१२५३)ले ल्याएको मानिन्छ । यो यहाँ कामाकुरा युगमा आयो र यसलाई यहाँ सोतो निकायको रुपमा परिचित गराइएको थियो । जापानमा यसले जापानी जेन बुद्धधर्मको रुपमा विकसित हुने मौका पायो । जापानमा मात्रै कमसेकम तीन निकायहरु छन् — ओबाकु, रिनजाइ तथा सोतो । जापानमा यसरी जेन बुद्धधर्मले आफुलाई विकास गर्ने मौका पायो । यही विकासक्रममा फलस्वरुप अहिले जेन बुद्धधर्मलाई जापानको मौलिक धर्मको रुपमा मान्नेहरु पनि छन् । यसको कारण भनेको यसलाई अहिलेको स्वरुपमा ल्याउन तथा यसलाई विश्वमाझ फैलाउन जापानका जेन गुरुहरुको ठुलो योगदान रहिआएको छ । यसरी पश्चिममा जेन बुद्धधर्म फैलाउने काममा मुख्यतयाः दाइसेचु तेइतारो सुजुकी (सन् १८७०–१९६६) तथा शेनरयु सुजुकी (सन् १९०४–१९७१)को योगदान सम्झनुपर्दछ ।

खासगरी पश्चिमी मुलुकमा जेन धर्म जापान हुँदै र जापानी प्रकारको हुँदै विकसित वा विस्तारित हुँदै गएको देखिन्छ । पश्चिमी मुलुकहरुमा जेन शब्द यति प्रचलनमा आइसक्यो कि धेरै मानिसहरु त्यहाँ बुद्ध धर्मको मौलिक रुप भनेकै जेन भन्ने सोच राख्छन् अनि चाहिने नचाहिने ठाउँमा पनि बुद्धको कुरा गर्नुपर्यो कि जेन बुद्धधर्मलाई अगाडि राख्छन् ।

जेनको अभ्यास

जेन बुद्ध धर्मको अभ्यासका विभिन्न विशेषताहरु मध्ये एक यो हो कि यसमा शास्त्रीय शिक्षा दिने काममा निकै कम ध्यान दिने गरिन्छ । यो त कुनै गुरुको प्रत्यक्ष सिकाइबाट नै प्राप्त गर्न सकिन्छ । यसको उद्देश्य तर्कसंगत र बौद्धिक दिमागलाई मानसिक पासोबाट बाहिर निकाल्नु नै हो । यति गर्नाले साधकहरु धेरै जागरूक हुन्छ र आफ्नोे बुद्ध–स्वभाव वा तथागत गर्भलाई महसुस गर्न सक्छ । यति गर्नको लागि कहिलेकाही सामान्य शारीरिक हिंसाको समेत प्रयोग गरेर साधकहरुलाईे बौद्धिकताको फन्दाबाट बाहिर निकालिन्छ ।

जेन साधकहरुको लक्ष्य नै आफु जसरी बाँचिरहेको छ त्यसरी नै ज्ञानलाभ गर्नु हो । यसका लागि उनीहरु मानसिक क्रियाकलापहरुद्वारा दार्शनिक विचार वा बौद्धिक प्रयासको सहयोग विना सत्यसम्म पुग्छन् । कुनै कुनै जेन निकायले एकै क्षणमा ज्ञान लाभ गराउँछ भने कुनै कुनैले एक क्रमिक प्रक्रिया मार्फत ज्ञानलाभसम्म पुर्याउने काम गर्दछ ।

जेन बुद्धधर्मको उद्देश्य साधकको आफ्नो मौलिक मन वा प्रकृतिलाई बौद्धिकताको हस्तक्षेप बिना सिधै हेरेर आत्मज्ञान प्राप्त गर्नु हो । यो एक ठुलो सहज ज्ञानयुक्त बुझाइ हो, यो आकर्षक दार्शनिकता होइन । जेनले जे जस्तो छ त्यस्तो हेर्न सिकाउँछ, त्यसको विश्लेषण गर्न लगाउँदैन । जेनमा बुद्धत्वको साँचो आत्म–ज्ञानलाई मानिन्छ । यसले मनुष्य हुनु नै बुद्ध हुनु हो भन्छ । यसका अनुसार बुद्ध–प्रकृति भन्नु नै मानव स्वभाव हो । जेन भन्नु नै पूर्ण रुपले बाँच्नु हो । कसैले यसलाई धर्म र कसैले दर्शन भन्छ, जे भनेपनि यो यही हो । यो आफै कुनै धर्म वा दर्शन भने होइन । यसले मानिसलाई शब्द जाल र तर्कको पकडबाट बाहिर ल्याउने प्रयास गर्छ ।
सारमा भन्नु पर्दा यो आफ्नो आफ्नै प्रकृतिलाई हेर्ने कला हो, जसले हामीलाई बन्धनबाट मुक्तिको बाटो देखाउँछ ।

संक्षेपमा भन्दा ध्यानका अभ्यास, विशेष गरी बसेर गरिने ध्यान, जसलाई चीनियाँ भाषामा जोचान र जापानी भाषामा जाजेन भनिन्छ, त्यही जेन बुद्धधर्मको मूल मर्म हो भन्न सकिन्छ ।

जेन बुद्धधर्म र ध्यान

बुद्ध धर्मले ध्यान साधनालाई विशेष महत्व दिन्छ । बुद्ध धर्मको विभिन्न निकायले आआफ्नै किसिमबाट ध्यानलाई सम्बोधन गरेको र यसको महत्व बुझेर यसलाई धर्मको महत्वपूर्ण खुड्किलाको रुपमा लिइन्छ । यदी बौद्धहरु ध्यान गर्दैनन् भने उनीहरु कर्मकाण्डी मात्र रहन्छन् । त्यसैले शीलबाट समाधिमा बस्न सकिन्छ र समाधिबाट प्रज्ञाको ढोका खुल्छ भनिन्छ ।

प्राचीन बौद्ध ग्रन्थहरुमा ध्यानलाई मनलाई बाँध्ने वा तालिम दिने कामको रुपमा बताइएको पाइन्छ । यसले हामीलाई पूर्ण समभाव र उपेक्षा स्मृतितर्फ डोर्याउँछ । प्राचीन बुद्धधर्मको यो नै प्रमुख साधनको रुपमा मानिन्छ । जेन धर्ममा ध्यान वा जेन भनेको सर्वास्तिवादी ध्यान प्रविधिबाट ल्याइएको भनिन्छ ।

जेनको सन्दर्भमा कुरा गर्दा यसमा ध्यान गर्दा मनलाई नियन्त्रित गर्नको लागि जेन साधकहरुलाई अक्सर आफ्नौ श्वास गन्न लगाइन्छ । यसमा कि छोडिएको र लिएको दुबै, कि लिएको मात्रलाई गन्न लगाइन्छ । यो गन्ती दशसम्म भएपछि फेरी गन्न लगाइन्छ । यो मनलाई पूर्ण रुपमा शान्त नभएसम्म दोहरर्याउन लगाइन्छ । यसमा लामो र गहिरो श्वास लिन लगाइन्छ । ध्यान नाभी भन्दा तल केन्द्रित गर्न लगाइन्छ र श्वास लिँदा यो फुल्नुपर्छ, अनि श्वास गहिरो र मन्द हुनुपर्छ । श्वास गन्न झर्को लागेमा वा बोझ जस्तो भएमा श्वासको प्राकृतिक आउजाउमा ध्यान केन्द्रित पनि गर्न सकिन्छ ।

यसबाहेक गम्भीर जेन साधकहरुद्वारा गहन सामूहिक ध्यान को अभ्यास पनि गर्ने गरिन्छ । जापानी भाषामा यस प्रथालाई सेशिन (sesshin) भनिन्छ । यस्तो शिविरमा भिक्षुहरुलाई प्रत्येक दिन धेरै घण्टासम्म ध्यान गर्नुपर्ने हुन्छ । यस अवधि भरी उनीहरुले आफुलाई विशेष रूपमा जेन अभ्यासका लागि समर्पित गर्ने गर्छन् । यस्ता लामा ध्यानहरुलाई जाजेन भनिन्छ र यसमा छोटो अवधिको विश्राम, अनुष्ठानिक औपचारिक भोजन, तथा सानोतिनो काम पनि जोडिन्छ । जापान, ताइवान र पश्चिमी देशहरुको आधुनिक जेन बौद्ध अभ्यासहरुमा सामान्य साधकहरु यस्ता गहन अभ्यास शिविरहरुमा भाग लिने गर्दछन् ।

जेन बुद्धधर्ममा बसेर गरिने ध्यानलाई सामान्य भाषामा जाजेन (zazen) भनेर चिनिन्छ । यो भनेको जेन बुद्ध परम्परामा विशेष गरी आधारभूत ध्यान गर्ने अनुशासन हो । सामान्यतयाः भन्दा जाजेन भनको सून्यता माथिको विपश्यना भनेर पनि भन्न सकिन्छ । यद्यपि जेन बुद्धधर्मकै पनि विभिन्न निकाय जस्तै विभिन्न ठाउँमा आआफ्नै किसिमबाट विकास भइरहेकोले एक अर्कामा बुझाइमा भिन्नता भने पाउन सकिन्छ । उदाहरणका लागि रिन्जाइ निकायले जाजेनलाई कोआन (कथा, सम्बाद, प्रश्न वा तथ्य, जसले साधकहरुमा आफ्नै जेन सम्बन्धी ज्ञानको प्रगतिको लागि शंका उब्जाइदिन्छ/ koan) लाई ल्याउँछ भने सोतो निकायले कोआनलाई भन्दा शिकान्ताजा (Shikantaza) — कुनै वस्तुमा ध्यान केन्द्रित नगरी बस्ने मात्र)मा जोड दिन्छ ।

यसो हेर्दा जेन ध्यान त विपस्सना ध्यान जस्तै देखिन्छ । तर यसमा बुझाइमा नै केही भिन्नता छ । एक जना पूर्व भिक्षु डेभिड सुदरले एउटा उदाहरण दिएर फरक छुट्याउने प्रयास गरेका छन्, जुन यसप्रकार छ –

एक बौद्ध शिक्षकले एक पटक बालबालिकाहरूको समूहलाई सोधे, “बिहानको खाजा खाने उद्देश्य के हो?“

एकजनाले जवाफ दियो, “दिनको लागि ऊर्जा दिन्छ ।”

त्यसपछि दोस्रो बालकले जवाफ दियो, “बिहानको खाजा खानुको उद्देश्य बिहानको खाजा खानु हो।”

यी दुई उत्तरहरूले जेन र विपश्यना बीचको प्राथमिक समानता र भिन्नतालाई सुन्दर रूपमा चित्रण गर्दछ । दुबै परम्पराहरू वर्तमान (“बिहानको खाजा खाने”) को बारेमा सचेत जागरूकतामा आधारित छन् । यद्यपि विपस्सना ध्यानमा प्राथमिक जोड हाम्रो दिमागलाई यस्तो तरिकाले चलाउनमा छ (“दिनको लागि ऊर्जा”) विकास गर्छौं । अर्को तर्फ जेनमा उपस्थित हुनको लागि उपस्थित हुनुमा प्राथमिक जोड दिइन्छ — तिनीहरूको परिप्रेक्ष्य यो हो कि भित्री स्वतन्त्रता यहाँ पाइन्छ, त्यसैले हामीले “बिहानको खाजा खाने” को वास्तविक कार्यमा मात्र ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ, वा हामी जे गर्दैछौं त्यो मात्र । यदि तपाइँले जेन र विपस्सनाको गहिरो अध्ययन गर्नुहुन्छ भने यो पाउनुहुनेछ कि तिनीहरू दुवै वास्तवमा सहमत छन् कि तपाईंसँग दिशाको चेतना हुनु आवश्यक छ, तर तपाइँ अगाडि बढ्नको लागि पनि उपस्थित हुन आवश्यक छ ।

फेरी जेन बुद्ध धर्म भनेको ध्यान मात्र पनि होइन । कलाका केही पक्षहरु, जस्तै चित्रकला, अक्षरकला, कविता, बगैंचा श्रृंगार, फूलको श्रृंगार, चिया समारोह जस्ता सामाजिक देखिने केही क्रियाकलापहरुलाई पनि जेनले आफ्नो अभिन्न अंगको रुपमा लिएको पाइन्छ । जापानको एउटा र्योआन्जी नामक ढुंगाको बगैंचा जेन बगैंचाको नामले प्रशिद्ध छ । प्राचीन जेन भिक्षुहरुले ब्रुश पेन्टिङ तथा अक्षरकलालाई आफ्ना विद्यार्थी साधकहरुलाई आध्यात्मिक कुराहरु बुझाइदिनको लागि प्रयोग गरेको पाइन्छ । जेनहरुका बिच छुट्टै जेन पेन्टिङको महत्व छ । यस्ता कुराहरुले शब्दबाट बुझाउन नसकिने कुराहरु साधकहरुको मनमा पुर्याइदिन्छ ।

अझ कुनै कुनै जेन साधकहरुले त गुह्य अभ्यासहरु समेत गर्छन् । जस्तै कोरियाको क्वान उम निकायमा बसेर ध्यान गर्दा ग्वानइन (नेपालमा अवलोकितेश्वर भने जस्तै)को मन्त्र समेत प्रयोगमा ल्याइन्छ । कतिपय कार्यक्रममा जेन बुद्ध धर्ममा प्रज्ञापारमिता हृदय सुत्रको पाठ पनि हुन्छ । त्यस्तै शिनगोङ्ग निकायबाट आएको सोतो जेन बुद्ध धर्ममा अमोघपास–कल्पराज सुत्रको पनि पाठ हुन्छ ।

यो लेखको उद्देश्य जेन बुद्धधर्मको सबै कुरा बताउने होइन । त्यसका लागि म सक्षम व्यक्ति पनि होइन । यहाँ मैले बुद्ध धर्म भनेको हामीले देखेको भन्दा बाहिर पनि छ भनेर सानो छेस्को उघार्न मात्र प्रयास गरेको छु । हामी नेपालीहरुमा हामी बुद्धको जन्मभूमिका बासिन्दा हौं, बुद्धकै सन्तान हौं भन्ने अभिमान छ । अझ कति भरखर दुइचार बुद्धधर्मको पुस्तक पढेर बुद्धधर्मका अध्यापन गर्ने तहमा पुगेकाहरुले अभ्यास नै गरिरहेकाहरु बौद्धलाई तिमीहरुलाई केही थाहा छैन भनेर खिस्याउन समेत पछि पर्दैन । अर्कोतिर जस्तो सुकै रंगको लुगा लगाएर आफुलाई बुद्धधर्ममा समर्पित गर्नेहरुमा समेत मैले बुद्धधर्मको सबै जानेको छु भन्ने घमण्ड पालिरहेको हुन्छ ।

नेपालका बौद्धहरु अक्सर अचम्म मान्छन् — बुद्ध नेपालमा जन्मेको तर विश्वमा बुद्ध धर्म फैलनुमा नेपालीहरुको योगदान खासै किन छैन भनेर । हुन पनि हो, नेपालमा बौद्धहरु आफुलाई सर्वोच्च नै भन्ने खालका अभिव्यक्ति दिइरहेका हुन्छन् तर यथार्थमा हेर्दा नेवारहरुको आफ्नो भनिएको बुद्धधर्म आफ्नै सम्प्रदायमा पनि पकडमा आउने गरी फैलिन सकेको छैन, थेरवाद र तिब्बती बुद्धधर्म अन्य देशमा फैलिएको जति छ त्यसमा नेपाली बौद्धहरुको योगदान देखिँदैन । अर्कोतिर हेर्यो भने पश्चिमी मुलुकहरुमा अहिले बुद्ध धर्म धमाधम फैलिरहेको पाइन्छ । त्यसमध्ये धेरैले जेन बुद्ध धर्मलाई नै बुद्ध धर्म भनेर अँगालिराखेका छन् । यसको कारण उनीहरु बुद्धधर्मलाई पूजापाठ, कर्मकाण्ड अनि बुद्धको मूर्तिलाई अन्य धर्मका देउता सरह पूजा गर्ने भनेर लिइरहेका छैनन् । उनीहरुले यसलाई ध्यान गर्ने र ध्यान मार्फत् जीवनमा आइपर्ने सबै बाधा अडचन हटाएर सुख पूर्वक जीवन बिताउने साधनको रुपमा लिइरहेका छन् । त्यसकारण त्यहाँ जेन बुद्धधर्म अँगाल्नेहरु बढिरहेको छ । अर्कोतर्फ भगवान बुद्ध जन्मनु भएको नेपालमा भने जेन बुद्धधर्म सिकाउने, अभ्यास गर्ने र यसबारे विवेचना गर्ने ठाउँको पनि अभाव छ । यस्तो अवस्थामा बुद्धधर्मलाई सही अर्थमा बुझ्न कर्मकाण्ड भन्दा बाहिर आएर ध्यानको माध्यमबाट ज्ञानलाभ तर्फ किन नलाग्ने?

आनन्दभूमि मासिक December 2021

Saturday, November 13, 2021

२८ बुद्धहरुको संक्षिप्त परिचय




राजेन मानन्धर


सब्ब पापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदा । सचित्तपरियोदपनं, एतं बुद्धान सासनं (अर्थात् सबै प्रकारको पाप कर्म नगर्ने, पुण्य कर्म संचय गर्ने, आफ्नो चित्तलाई परिशुद्ध बनाउने – यही बुद्धहरुको शिक्षा हो )। त्यस्तै अर्को एक बुद्ध वन्दना यस प्रकार छ – सर्वबुद्धं नमस्यामि, धर्मञ्च जिन भाषितं, संघञ्च शील सम्पन्न, रत्नत्रयं नमस्तुते (सकल बुद्धलाई नमस्कार, बुद्धद्वारा अभिव्यक्त भएका धर्म ज्ञानलाई नमस्कार, शीलले सम्पन्न हुनु भएको संघलाई पनि नमस्कार। यी तीनवटा रत्नहरुलाई म सधैं शिरोपर गर्दछु।) यी दुबैमा बुद्धहरुको कुरा छ – बुद्धहरुको । यो जस्तै अन्य थुप्रै बौद्ध गाथा, व्याख्याहरुमा बुद्धहरुको प्रसंग उल्लेख छ । बौद्ध अभिलेखहरुले अथवा भनौं बौद्ध विश्वासले संसारमा एक जना मात्र हैन अनेकन् बुद्धहरुको जन्म भैसकेको, उहाँहरुको आफ्नो जीवन कालमा शिक्षा वा धर्मले मानव जीवनलाई धेरै अगाडिदेखि धन्य बनाइराखेको आदि प्रसंगहरु पाइन्छ । 


यिनै प्रसंगहरुले पनि हामीलाई बुद्ध एक जना मात्र हैन धेरै जना थिए भन्ने सम्झाइरहन्छ । थेरवाद, महायान तथा वज्रयान पछ्याउने सबैले मानिआएको एउटा सत्य यही हो कि बुद्ध एकजना मात्र हुनुहुन्न, उहाँ धेरै जना आइसक्नु भएको छ अनि नयाँ बुद्धहरु आउने क्रम रोकिने पनि छैन । बुद्ध धर्मको बारे चासो राख्ने, अध्ययन गर्ने वा धर्म अवलम्बन गर्नेहरुले उहाँ बुद्धहरुको बारे जानकारी लिइराख्नु उचित हुने देखिएकोले यहाँ उहाँहरुको बारेमा सामान्य जानकारी दिने कोशिस गरिन्छ । 


विशेष गरी काठमाडौं उपत्यकाका नेवार बौद्धहरुले दीपंकर बुद्धलाई पूजाआजा गरेर मान्छन् । ती मध्ये कतिलाई उहाँ दीपंकर कुन बुद्ध भनेको पनि थाहा नभएको हुनसक्छ । त्यसबाहेक यहाँ एक किंवदन्ती प्रख्यात छ जसमा काठमाडौं उपत्यका मानिस बस्न लायक नहुँदै एउटा दहको रुपमा हुँदा स्वयम्भूको उत्पत्ति भएको प्रसंग छ । यस अनुसार यहाँ विपश्वी बुद्धले आएर कमलको बीज रोप्नुभयो, त्यहाँबाट स्वयम्भुको उत्पत्ति भयो । त्यसपछि विभिन्न समयमा शिखि, विश्वभू क्रकुछन्द बुद्धहरु स्वयम्भुको दर्शन गर्न आउनुभयो ।


विशेष गरी सातजना बुद्धहरुको नाम यहाँ लिइन्छ — विपश्वी, शिखि, विश्वभू, क्रकुच्छन्द, कनकमुनि (कोणागमन), काश्यप तथा गौतम । ती मध्ये अर्कोतिर कपिलवस्तुको गोटिहवामा क्रकुछन्द बुद्ध तथा निग्लिहवामा कनकमुनी बुद्ध जन्म वा निर्वाण भएको भन्ने सम्राट अशोकका प्राचिन अभिलेखहरुमा उल्लेख छ । यसै आधारमा पर्यटकहरुलाई आकर्षण गर्न अरौराकोटमा कनकमुनी तथा गोटिहवामा क्रकुछन्द बुद्धको प्रतिमा हालै स्थापना गरिएका छन् । 



हामी सबैले थाहा भएको कुरा हो भगवान बुद्धको जन्म नेपालमा भएको हो । उहाँ कपिलवस्तु दरवारमा सुद्धोधन महाराजका सुपुत्रका रुपमा जन्मनुभयो, बोधगयामा बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो, सारनाथमा प्रथम धर्मदेशना गर्नुभयो र अन्तमा कुशीनगरमा निर्वाण प्राप्त गर्नुभयो । तर हामी मध्ये धेरैलाई थाहा नभएको करा के हो भने यसबाहेक बौद्ध साहित्यले धेरै जना उहाँ बुद्धहरुभन्दा अगाडि यस पृथ्वीमा जन्म लिएर धर्म रक्षा गरेर गइसकेको उल्लेख गरेको छ । थेरवादी साहित्य अनुसार यहाँ लुम्बिनीमा सिद्धार्थ राजकुमारको जन्म हुन अगाडि २७ जना बुद्धहरु जन्मिसकेका छन् । उहाँ शाक्यमुनि २८ औं हुनुहुन्छ र उहाँ पछि एक जना बुद्ध मैत्रय वा मैत्री बुद्धको जन्म पनि हुने भन्ने प्रक्षेपण भइसकेको छ । 


त्यो भन्दा अगाडि उहाँ बुद्धहरु कहिले जन्मनुभयो भन्ने जानकारी आवश्यक हुन्छ । उहाँहरु कुन बेला जन्मनुभयो भन्ने बारे बौद्ध ग्रन्थहरुका जुन जानकारी दिइएको छ त्यो हामीले पढ्ने गरेको पृथ्वीको इतिहाससँग मेल खाँदैन । एक बुद्ध जन्मेर उहाँको जीवनकाल समाप्त भएर अर्को बुद्ध जन्मने समयकालको बिचमा यति धेरै अन्तराल देखाइएको छ कि त्यस समयलाई बैज्ञानिक ढंगले प्रमाणित गर्न सम्भव छैन । त्यसकारण बुद्धहरुको इतिहासलाई पश्चिमी वा आधुनिक खगोलीय इतिहासको परिप्रेक्ष्यमा अध्ययन गर्नु उचित पनि नहुन सक्छ । 


बौद्धहरुको साहित्य वा विश्वास अनुसार लुम्बिनीमा जन्मनुभएको शाक्यमुनि बुद्धभन्दा पहिला पनि २७ जना बुद्धहरु विभिन्न कल्प (कालखण्ड)मा जन्मनुभएको थियो र बौद्धहरु उहाँहरुले आआफ्नो समयमा जगतसंसारमा रहेका प्राणीहरुलाई सद्धर्मको शिक्षा दिएर उद्धार गर्नुभएको विश्वास गर्दछन् । थेरवादहरुले विशेष रुपमा मान्ने त्रिपिटक अन्तर्गतको सुत्तपिटकको चौधौं ग्रन्थ बुद्धवंशमा यसबारे विस्तृत जानकारी पाइन्छ, जुन इस्वीको पहिलो वा दोश्रो शताब्दीमा संकलन गरिएको मानिन्छ । यसको अंग्रेजी अनुवाद सन् १८८२मा लण्डनमा भइसकेको देखिन्छ ।


ती बुद्धहरुको संक्षिप्त परिचय यसप्रकार छ । 

१. तण्हंकर बुद्ध ः उहाँको बारेमा कतै केही उल्लेख छैन ।

२. मेधंकर बुद्ध ः उहाँको बारेमा कतै केही उल्लेख छैन ।

३. शरणंकर बुद्ध ः उहाँको बारेमा कतै केही उल्लेख छैन ।

४. दीपंकर बुद्ध ः उहाँ बन्धुमती नगरमा सुदेव महाराजको कुलमा उहाँकी अग्र महारानी सुमेधाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । वैंश पुगेपछि उहाँको विवाह राजकुमारी पद्मादेवीसँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार उसभखण्डको जन्म भयो । उहाँले गृहत्याग गरी दश महिनासम्म दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु समंगल स्थविर तथा तिस्स स्थविर थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी नन्दाथेरी र सुनन्दथेरी थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु तपुस्स र भल्लुक थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सिरीमा तथा शोणा थिए । भिक्षु सागत स्थविर उहाँको निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८० हात तथा उहाको आयु एक लाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


५. कौण्डण्य बुद्ध ः पाँचौं बुद्ध उहाँ रमावती देशमा सुनन्द महाराजको कुलमा उहाँकी अग्र महारानी सुजाताको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी सुचिदेवीसँग भयो र उहाँहरुको एक जना राजकुमार विजितसेनको पनि जन्म भयो । उहाँले रथमा चढी गृहत्याग गरी दश महिनासम्म दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । र पछि उहाँले वैशाख पूर्णिमाको दिन बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो । उहाँले सर्वप्रथम आफुसँगै गृहत्याग गर्नेहरुलाई धर्मदेशना गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु भद्र स्थविर तथा सुभद्र स्थविर थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी तिस्साथेरी र उपतिस्साथेरी थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु शोण र उपशोण थिए भने मुख्य उपासिकाहरु नन्दा र सिरीमा थिए । भिक्षु अनिरुद्ध स्थविर उहाको निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८८ हात तथा उहाँको आयु एक लाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


६. मङ्गल बुद्ध ः उहाँ उत्तर देशमा उत्तरा महाराजको कुलमा उहाँकी अग्रमहारानी उत्तरादेवीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । वैंश पुगेपछि उहाँको विवाह राजकुमारी यशवतीसँग भयो र उहाँहरुको एक जना राजकुमार शीवलको जन्म भयो । उहाँले गृहत्याग गरी आठ महिनासम्म दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सुदेव तथा धम्मसेना थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी सिवलाथेरी र अशोकाथेरी थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु नन्द र विशाख थिए भने मुख्य उपासिकाहरु अनूला र सुत्तमा थिए । भिक्षु पालित स्थविर उहाँको निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८८ हात तथा उहाको आयु एक ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


७. सुमन बुद्ध ः उहाँ मेखला देशमा सुदत्त महाराजको कुलमा महारानी सिरिमाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । वैंश पुगेपछि उहाँको विवाह राजकुमारी वतंसिकासँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार अनुपमको जन्म भयो । उहाँले मंगल हात्ती चढेर गृहत्याग गरी दश महिनासम्म दुष्कर चर्या ध्यान गरेर बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु शरण तथा सावितत्थ थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी शोणाथेरी र उपशोणाथेरी थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु वरुण र शरण थिए भने मुख्य उपासिकाहरु चला र उपचाला थिए । भिक्षु सागत स्थविर उहाँको निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ९० हात तथा आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


८. रेवत बुद्ध ः आठौं बुद्ध रेवत बुद्ध सुधन्यवती देशमा विपुल महाराजको कुलमा महारानी विपुलाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उमेर पुगेपछि उहाँको विवाह राजकुमारी सुदस्सनासँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार वरुणको जन्म भयो । उहाँले घोडाले तान्ने रथ चढेर गृहत्याग गरी सात महिनासम्म दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँले साधुदेवीले दान दिएको क्षीर भोजन गर्नुभयो र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो । उहाँले वरुणाराम बगैंचामा ऋद्धि प्रातिहार्य देखाउनु भई धर्मचक्र प्रवर्तन गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु वरुण तथा ब्रम्हादेव थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी भद्दाथेरी र सुभद्राथेरी थिए । भिक्षु सम्भव उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८० हात तथा उहाँको आयु ६० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


९. सोभित बुद्ध ः नवौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ सुधम्मा देशमा सुधम्म महाराजको कुलमा महारानी सुधम्माको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । वैंश पुगेपछि उहाँको विवाह राजकुमारी मखिलादेवीसँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार सिंहकुमारको जन्म भयो । उहाँले दरवार भित्रै प्रवज्या लिई सात दिनसम्म दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सुन्यत तथा असम थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी नकुलाथेरी र सुजातथेरी थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु वरुण र शरण थिए भने मुख्य उपासिकाहरु चला र उपचाला थिए । भिक्षु अनोम स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाको देहको लम्बाइ ५८ हात तथा उहाको आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


१०. अनोमदस्सी बुद्ध ः दशौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ अनोमदस्सी बुद्ध चन्दवती देशमा यसवा महाराजको कुलमा महारानी यसवती÷यशोधराको कोखबाट सुनन्द नामक बगैंचामा जन्मनुभएको थियो । उहाँको जन्म भएको बेलामा सप्तरत्नको वर्षा भएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी सिरिमासँग भयो जसबाट एक जना राजकुमार उपसेना÷उपवानको जन्म भयो । उहाँले खटमा चढेर गृहत्याग गरी प्रवज्या लिई गरी १० महिनासम्म दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । त्यसपछि पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु निसम र अनोम थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी सुन्दरीथेरी र सुमनाथेरी थिए । उहाँका निजी सेवक भिक्षु वरुण थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ५८ हात तथा उहाँको आयु एक लाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


११. पदुम बुद्ध ः एघारौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ पदुम बुद्ध चम्पक देशमा असम महाराजको कुलमा महारानी असमाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । 

उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु साल तथा उपसाल थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी राधा र सुराधा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु भियय र असम थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सुचिदायी र नन्दारामा थिए । भिक्षु वरुण उहाँका निजी सेवक थिए । उहाको देहको लम्बाइ ५८ हात तथा उहाँको आयु १ लाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


१२. नारद बुद्ध ः बाह्रौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ धन्यवती देशमा सुदेव महाराजको कुलमा महारानी अनोमादेवीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । 

उहाँको विवाह राजकुमारी विजितसेना सँग भयो र उहाँहरुको एक जना राजकुमार नन्दुत्तरको जन्म भयो । उहाँले हिँडेर गृहत्याग गरी प्रवज्या लिनुभयो र दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु भद्दसाल तथा जितमित्त थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी उत्तरा र भग्गुनी थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु उगरिन्द र वसभ थिए भने मुख्य उपासिकाहरु इन्दावरी र वसभ थिए । भिक्षु अनोम स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाको देहको लम्बाइ ८८ हात तथा उहाँको आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


१३. पद्मुत्तर बुद्ध ः तेह्रौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ पदमुत्तर बुद्ध हंसवती देशमा आनन्द महाराजको कुलमा महारानी सुजातादेवीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी वसुदत्ता सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार उत्तमको जन्म भयो । उहाँले दरवारमै बसेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । 


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु देवल तथा सुजात थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी अभिता र वसमा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु विनित र तिस्स थिए भने मुख्य उपासिकाहरु हत्थदायी र विचिता थिए । भिक्षु सुमन स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाको देहको लम्बाइ ५८ हात तथा उहाको आयु १ लाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


१४. सुमेध बुद्ध ः चौधौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ सुदस्सन देशमा सुदत्त महाराजको कुलमा महारानी सुदत्ताको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । 

उहाँको विवाह राजकुमारी सुमना सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार पुनर्वसुको जन्म भयो । चार निमित्त देखेपछि उहाँले हात्ती चढेर अभिनिष्त्रमण गर्नुभयो र प्रवज्या लिई दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो । पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु शरण तथा सब्बकाम थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी रामा र सुरामा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु उरुबेल र यसवा थिए भने मुख्य उपासिकाहरु यशोधरा र सिरिमा थिए । भिक्षु सागल स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८८ हात तथा आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


१५. सुजात बुद्ध ः सुमंगल देशमा उगता महाराजको कुलमा महारानी प्रभावतीको कोखबाट जन्मनुभएको पन्ध्रौं बुद्ध सुजात बुद्ध हुनुहुन्थ्यो । 

समय आएपछि उहाँको विवाह राजकुमारी सिरिनन्दा सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार उपसेनको जन्म पनि भयो । उहाँले प्रवज्या लिई गरी दुष्कर चर्या ध्यान गर्नुभयो र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सुदस्सन तथा सुदेव थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी नागा र नागसमाला थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सुदत्थ र चित्त थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सुभद्रा र पदुमा थिए । उहाँका निजी सेवक भिक्षु नारद स्थविर थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ५० हात तथा उहाको आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


१६. पियदस्सी बुद्ध ः सोह्रौं बुद्ध हुनुभएका पियदस्सी बुद्ध सुधन्य देशमा सुदत्थ महाराजको कुलमा महारानी चन्दादेवीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । समय आएपछि उहाँको विवाह राजकुमारी विमलासँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार कन्चनवेलको जन्म भयो । उहाँले रथमा बसी अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । उहाँले प्रवज्या लिई गरी ६ महिनासम्म ध्यान अभ्यास गर्नुभयो र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु पालित तथा सब्बदसी थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी सुजात र धम्मदिन्ना थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सन्धक र धम्मक थिए भने मुख्य उपासिकाहरु विशाखा र धम्मदीना थिए । भिक्षु सोभित स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८० हात तथा उहाको आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


१७. अत्थदस्सी बुद्ध ः सत्रौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ अत्थदसी बुद्ध सोभन देशमा सागल महाराजको कुलमा महारानी सुदस्सनाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । समय आएपछि उहाँको विवाह राजकुमारी विशाखासँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार सेन थियो । उहाँले घोडा चढेर अभिनिष्क्रमण गरी आठ महिनासम्म ध्यान गरी बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सन्त तथा उपसन्त थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी धम्मा र सुधम्मा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु नकुल र निसम्म थिए भने मुख्य उपासिकाहरु मनिला र सुनन्दा थिए । भिक्षु अनोम स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८० हात तथा उहाँको आयु एक लाख वर्ष थियो भन्ने गरिन्छ ।


१८. धम्मदस्सी बुद्ध ः अठारौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ धम्मदस्सी बुद्धशरण देशमा शरण महाराजको कुलमा महारानी सुनन्दाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी विचिकोली सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार पुण्यवधनको जन्म भयो । उहाँले दरवारमै प्रवज्या लिई एक हप्तासम्म ध्यान गर्नुभयो र पछि बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु पदुम तथा फुस्सदेव थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी खेमा र सच्चनामा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सुभद्द र कत्तिसह थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सालिया र कलिया थिए । भिक्षु अनोम स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८० हात तथा उहाको आयु १ लाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


१९. सिद्धत्थ बुद्ध ः उन्नाइसौं बुद्ध हुनुभएका सिद्धत्थ बुद्ध बेभार नगरमा उदेन महाराजको कुलमा महारानी सुफस देवीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी सोमनसा सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार अनुपमको जन्म भयो । उहाँले पालकीमा बसेर अभिनिष्क्रमण गरेर प्रवज्या लिई गरी दश महिनासम्म ध्यान गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सम्बल तथा सुमित्त थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी सिवल र सुरामा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सुपिय र समुद थिए भने मुख्य उपासिकाहरु रम्मा र सुरम्मा थिए । भिक्षु रेवत उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ५८ हात तथा आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२०. तिस्स बुद्ध ः बिसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ तिस्स बुद्ध खेमक नगरमा जनसन्ध महाराजको कुलमा महारानी पदुमाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी सुभद्दा सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार आनन्दको जन्म भयो । उहाँले घोडा चढेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले आठ महिनासम्म ध्यान गर्नुभयो । पछि उहाँ बुद्ध बन्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु ब्रम्हादेव तथा उदया थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी फुस्सा र सदत्था थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सम्बल र सिरिम थिए भने मुख्य उपासिकाहरु कृपागौतमी र उपसेना थिए । भिक्षु अनोम स्थविर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ६० हात तथा उहाको आयु एकलाख वर्ष थियो भनिन्छ ।


२१. फुस्स बुद्ध ः एक्काइसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ फुस्स बुद्ध काशी नगरमा जयसेन महाराजको कुलमा महारानी सिरिमाको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी किसागौतमी सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार अनुपमको जन्म भयो । उहाँले हात्ती चढेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले छ महिनासम्म ध्यान गर्नुभयो । पछि उहाँ बुद्ध बन्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सुरक्षित र धम्मसेन थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी चाला र उपचाला थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु धनन्जय र विशाखा थिए भने मुख्य उपासिकाहरु पदुमा र नागा थिए । भिक्षु सविय उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ५८ हात तथा आयु ९० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२२. विपस्सी बुद्ध ः बाइसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ विपस्सी बुद्ध बन्धुमती नगरमा बन्धुमा महाराजको कुलमा महारानी बन्धुमतीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको विवाह राजकुमारी सुदस्सना सँग भयो । उहाँहरुबाट एक जना राजकुमार समवत्तक्खन्दको जन्म भयो । उहाँले रथमा बसेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले आठ महिनासम्म ध्यान गर्नुभयो । र पछि उहाँले सम्बोधि ज्ञान लाभ गर्नुभयो । उहाँ काठमाडौ उपत्यकामा आएर कलको बीजारोपण गरेर जानुभयो भन्ने उक्ति छ ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु खण्ड तथा तिस्स थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी चन्दा अनि चन्दमित्ता थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु पुन्नवसुमित्त र नाग थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सिरिमा र उत्तरा थिए । भिक्षु अशोक उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ८० हात तथा उहाँको आयु ८० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२३. सिखी बुद्ध ः  तेइसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ सिखी बुद्ध वरुणवती नगरमा वरुणवत महाराजको कुलमा महारानी प्रभावतीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । यौवन समय आएपछि उहाँको विवाह सर्वकामासँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार अतुलको जन्म भयो । उहाँले हात्ती चढेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले आठ महिनासम्म ध्यान गर्नुभयो र पछि बुद्ध बन्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु अभिभू र संभव थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी सखिला र पदुमा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सिखिढ र चन्द थिए भने मुख्य उपासिकाहरु चित्ता र सुगत्ता थिए । भिक्षु खेमंकर उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ७० हात तथा उहाको आयु ७० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२४. बेस्सभू बुद्ध ः चौबिसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ बेस्सभू बुद्ध अनोमा नगरमा सुपतित महाराजको कुलमा महारानी यशवतीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । उहाँको रानीको नाम सुचिता थियो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार सुप्रबुद्धको जन्म भयो । उहाँले पालकीमा बसेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले ६ महिनासम्म ध्यान अभ्यास गर्नुभयो । र पछि उहाँ बुद्ध बन्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सोण र उत्तर थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी रामा र समला थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सोत्थिक र रम्भ थिए भने मुख्य उपासिकाहरु गोतमी र सिसिमा थिए । भिक्षु उपसन्त उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ६० हात तथा उहाको आयु ६० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२५. ककुसन्ध बुद्ध ः पचिस्सौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ ककुसन्ध वा क्रकुच्छन्द बुद्ध खेमावती नगरमा अगिदत्थ ब्राम्हणको कुलमा विशाखा ब्राम्हणीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । युवावस्था आएपछि उहाँको विवाह रोचिनी सँग भयो । सहितउत्तर उहाँहरुको पुत्रको नाम थियो । उहाँले रथ चढेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले ध्यान गर्नुभयो । र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु विदुर र सजिव थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी सामा र चम्पका थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु अच्युत र सुमन थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सुनन्दा र नन्दा थिए । भिक्षु बुद्धिज उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ४० हात तथा उहाको आयु ४० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२६. कोणागमन बुद्ध ः छबिस्सौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ कोणागमन वा कनकमुनि बुद्ध भोगवती नगरमा धन्यदत्त ब्राम्हणको कुलमा उत्तरा ब्राम्हणीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । समय आएपछि उहाँको विवाह रुचिगता सँग भयो । उहाँहरुको एक जना पुत्र सार्थबाहको जन्म भयो । उहाँले हात्ती चढेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले ६ महिनासम्म ध्यान गर्नुभयो र पछि बुद्ध बन्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु भियस र उत्तर थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी समुदा र उत्तरा थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सोमदेव र उग्ग थिए भने मुख्य उपासिकाहरु सिवल र सामा थिए । भिक्षु सोत्थिज उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ ३० हात तथा आयु ३० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।


२७. कस्सप बुद्ध ः सत्ताइसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ वाराणसी नगरमा ब्रम्हदत्त ब्राम्हणको कुलमा धनवती ब्राम्हणीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । 

समय आएपछि उहाँको विवाह सुनन्दा सँग भयो । उहाँहरुको एक जना पुत्र विजितसेनको जन्म भयो । उहाँले दरवारमै बसेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले एकहप्तासम्म ध्यान गर्नुभयो र पछि उहाँ बुद्ध बन्नुभयो ।


उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु तिस्स तथा भारद्वाज थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी अनुला तथा उरुबेला थिए । उहाँका मुख्य उपासकहरु सुमंगल र घटिकार थिए भने मुख्य उपासिकाहरु विजिसेना र भद्रा थिए । भिक्षु सब्बमित्त उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ २० हात तथा उहाको आयु २० हजार वर्ष थियो भनिन्छ ।



२८. गौतम बुद्ध ः अठाइसौं बुद्ध हुनुभएका उहाँ गौतम बुद्ध लुम्बिनी नेपालमा सुद्धोदन राजाको कुलमा महारानी मायादेवीको कोखबाट जन्मनुभएको थियो । समय आएपछि उहाँको विवाह राजकुमारी यशोधरा सँग भयो । उहाँहरुको एक जना राजकुमार राहुलको जन्म भयो । उहाँले घोडा चढेर अभिनिष्क्रमण गर्नुभयो । त्यसपछि प्रवज्या लिई गरी उहाँले ६ वर्षसम्म ध्यान गर्नुभयो । र पछि उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुुभयो ।

उहाँका अग्रश्रावकहरु भिक्षु सारिपुत्र र मौदगल्यान थिए भने अग्रश्राविकाहरु भिक्षुणी खेमा र उप्पलवण्णा थिए । भिक्षु आनन्द उहाँका निजी सेवक थिए । उहाँको देहको लम्बाइ १८ हात तथा उहाको आयु असी वर्ष थियो भनिन्छ ।


सरसरी हेर्दा उहाँहरुको जीवनी अथवा जीवनीमा पाइने तथ्यहरुको अचम्मको एकरुपता पाइन्छ । राजकुलमा जन्म, यौवनमा विवाह, चार निमित्त, तीनवटा निवास, एक राजकुमार, अभिनिष्क्रमण, प्रवज्या, दुष्करचर्या, तपस्या, बोधिवृक्षमुनि बुद्धत्वप्राप्ति, अग्रश्रावकहरु, अग्रश्राविकाहरु, निजी सेवक इत्यादि । ऐतिहासिक प्रमाण नभेटिएसम्म यी बुद्धहरुको जानकारी अबौद्धहरुका लागि कथा काहानी जस्तो मात्र लाग्नु स्वभाविक हो । 



म्यानमार जस्ता बौद्धदेशहरुमा २८ बुद्धको प्रतीमा भएको तथा एक विशेष दिन दीपावली गरी त्यसको जात्रा गरिने भन्ने सुन्न पाएका छौं । भगवान बुद्ध जन्मेको देश भनेर विश्वका सारा बौद्धहरुको ध्यान नेपालमा केन्द्रित छ । तर दुखको कुरा, नेपालमै यी अतितका बुद्धहरुको बारेमा खासै जानकारी छैन र जानकारी लिने स्थानको पनि अभाव छ । बुद्धवंशका सानासाना एक दुइ पुस्तिकाहरु मात्र प्रकाशित छन् । यही सन्दर्भमा लुम्बिनीमा हाल बन्दै गरेको बुद्धवंशावली उद्यानमा उहाँ २८ बुद्धहरुको संक्षिप्त परिचय सहित प्रतिमाहरु राखिने जानकारी आएको छ । 


यसबाहेक महायान बुद्धधर्म अवलम्बन गर्नेहरुले ३५ जना बुद्धहरुको उपासना गर्ने गरिन्छ, जुन संस्कृत मूलको त्रीस्कन्धधर्मसुत्रको आधारमा गरिने गरिन्छ भनिएको छ । त्यतिमात्र हैन ललितविस्तका अनुसार पनि पदमोत्तर देखि कश्यप बुद्धसम्मको ५५जना बुद्धहरुको सूचि तयार गर्न सकिने पनि यहाँ उल्लेखनीय छ ।


सामान्य ढंगले हेर्दा यस अतित बुद्धहरुको प्रसंगले हामी बौद्धहरुलाई बुद्ध भन्नु कुनै व्यक्तिको नाम नभइ निश्चित तहको ज्ञान प्राप्त भएको व्यक्तिको पदवी हो भनेर बुझाउँछ । बुद्धदर्शन अनुसार संसारका सबैकुराहरु अनित्य वा नाशवान भए जस्तै बुद्ध तथा बुद्ध धर्म समेत पनि सँधै रहिरहने कुरा होइन, धर्म क्षय हुँदै समाज अधार्मिक हुनुलाई नियमितताको रुपमा स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने ज्ञान दिन्छ । त्यस्तै यसले भगवान बुद्ध र उहाँको धर्म नाश नै भएर गएपनि पछि फेरी कुनै उपायबाट संसारमा बुद्धधर्मको उद्भव हुन्छ अनि संसारका मानिसहरुले पुनः लाभ लिन सक्नेछन् भन्ने सन्देश पनि प्रतीकात्मक ढंगबाट दिएको प्रतीत हुन्छ ।

आनन्दभूमि सकिमना पुन्हि ११४२ । Anandabhumi Novemmber 2021


पाटनको लिच्छवी कालीन शिलालेख र नेपालको नलेखिएको बौद्ध इतिहास

  राजेन मानन्धर नेपाली बौद्ध विद्वानहरु, पुरातत्वविद्हरु तथा इतिहासकारहरु भारतमा यसरी त्यसरी बुद्धधर्म लोप भएर गयो भनेर शोधपत्र लेख्छन्, अन्...