This is me, Thank you Gemini

 

मदनमोहन मिश्रया व्यक्तित्व व कृतित्व

 

राजेन मानन्धर

“जिं क्वेपिं पासापिन्सं ख्वयेकाः त्वःता वन । तर जिं सकसितं न्हीकाः सी दयेमा । थ्व हे जिगु इच्छा खः । छाय् धाःसां जिगु जन्म सुइतं ख्वयेके धकाः जूगु मखु । सी धुंका जक न्हीके फुसां जिगु कीर्ति अमर जुइ ।”

१. पृष्ठभूमि
नेपालभाषा साहित्यया ख्यलय् दक्वसिया मिखा उति मग्यं, दक्व साहित्यकारत नं उति मग्यं । थ्व प्रकृतिया नियम हे खःसां गनं गनं सुं सुं साहित्यकारपिन्त नेपालभाषा ख्यलं न्याय यायेमफुगु यथार्थ खः धकाः मधासे मगाः । थ्व हे झ्वलय् नेपालभाषाया ख्यलय् बासःदँ निसें सेवा यानाः नं झिगूलिं मल्याक (नेपालीं १७ गू बाहेक) सफू च्वयाः नं नेपालभाषा ख्यलं माक्व सम्मान व स्वीकार यानाकाये मखंम्ह छम्ह साहित्यकार मदन मोहन मिश्र खः ।

न्हापा न्हापा स्कूलय् बलय् ब्वनातयागु छगू सफूया लिधँसाय् जिगु वय्कःया लिसे मतिना वा सम्मान च्वंगु खः । लिपा छकः निकः वय्कःया च्वखँ ला ब्वने खन, न्हूगु विश्वभूमिइ व सन्ध्या टाइम्सय् तर सफू धाःसा गबलें ल्हातिइ मलात । सन् २००४य् छकः वय्कलं च्वयादीगु च्वखँय् कय्ता शब्दय् कयाः छकः विवाद वयेवं जिं नं वय्कःया बिचालय् ऐक्यबद्धता क्यने खन । दछि व स्वला ति न्ह्यः वय्कः म्हंमफु धइगु न्यनाः फेसबुकय् खँ इनाबिया, हस्पिटलय् नापलाः नं वना । लिपा छेँय् यंकेधुंकाः हानं छकः नं ख्वाः स्वये खन, मक्यंगु मतिनां क्यंकेत जक थें । गुलिचां मदुबलय् वय्कः मदुगु खँ न्यनेमाल ।

मदइगु ला संसारया नियम हे खः । तर मेमेपिं मदुसा बिचाः हायेका पिदनाच्वनी, पत्रिकाय्, अले सार्वजनिक श्रद्धान्जलि सभा नं याइ नेवाः संघ संस्थातय्सं । तर थ्वपालय् अज्याःगु खास खनेमन्त, लिबि–च्वसादबू लगायतया संस्थातय्सं याःगु छगू बाहेक । थ्व हे झ्वलय् वय्कःया व्यक्तित्व व कृतित्वयात कयाः छुं भचा अनुसन्धान यायेगु बिचाःयानाः सफू धुकुतिइ वनां अज्याःगु वय्कःया कृतियात कयाः सुं हनेबहपिं समालोचकपिन्सं नं कलम मज्ययेकूगु खनाः थम्ह दूदूगु सामाग्रीया भरय् च्वयाः न्ह्यब्वयाच्वना ।

२. परिचय

मदनमोहन मिश्र नेपालभाषा व नेपाली भाषाया नं छम्ह ल्वःमंकेमजिउम्ह साहित्यकार खः । लिसें वय्कलं नेपालभाषां सार्बजनिक थासय् बाखं कनेगु दबू प्याखनय् म्हितेगु तकं यानादिल । थःगु जीवनय् १० गू नेपालभाषां व १७गू नेपाली भाषां सफू च्वयादिल । सामान्य आर्थिक अवस्थाय् नं वय्कलं थःगु मांभाय्या सेवा यायेत गुबलें लिचलेगु बिचाः यानामदी । थम्ह सक्व सिक्व भाषा, साहित्य व संस्कृतिप्रतिया मतिना भ्वँयत् च्वयातुं च्वनादिल ।

३. व्यक्तित्व
३.१ जीवनी
मदन मोहन मिश्रया बास्तविक नां (मां अबुं तयाबिउगु) मदनराज मिश्र खः । वय्कःया जन्म नेसं १०५२ थिंलाथ्व दुतिया/तृतिया (इसं १९३२, विसं १९८८) कुन्हु यलया महापाः त्वालय् जूगु खः । वय्कःया अबु मधुसुदन मिश्र व मां महेश्वरी मिश्र (जुलम) खः । वय्कःया बाल्यकाल महापालय् बितेजुल । वय्कः मचाबलय् पुलिस खनाः सिक्क ग्याः धकाः वय्कलं थःगु आत्मकथालय् कनादिउगु दु ।

वय्कलं प्रारम्भिक शिक्षा इतिपुखुलिइ च्वंगु शारदा विद्यालयय् व येँ टंकेश्वरया छगू विद्यालयय् कयादिल । वय्कःयात ब्वंकादीपिं गुरुपिं अरुणराज पूर्णचन्द्र, भूवन नारायण, विष्णु ज्वालानन्द व तुल्सीचरण आदिपिं खः । अथे हे वय्कःया सहपाठीपिं सिंहध्वज खड्का, जीतबहादुर मानन्धर आदिपिं खः ।

वय्कः तसकं मदुगु हे परिवारय् जन्मेजूगु ला मखु तर नं भवितब्यं वय्कःयात आर्थिक चितासू जिवंकाछि मन्त । मचाबलय् अप्वःधयाथें वय्कः पाजुपिन्थाय् (येँ, टंकेश्वर) च्वनेगु यानादीगु खनेदु । वय्कः १२दँ जक दुबलय् मस्त मस्त दाजुकिजा ल्वाःगु (थः दाजुम्हसिया धोती खुनाः इजार दयेकल धकाः ल्वाःगु) त्वह तयाः वय्कःया साहिला बाः नं माचाछियात हे अंशभाग न्हापं मबिसे पितनाहःगु वय्कःया आत्मजीवनीइ उल्लेख दु । अनं वय्कःया परिवार तंगलय् बालं च्वंझाल । तिछुँ गल्लिइ छेँ न्यायेगु अवस्था मथ्यंतले वयक्लं क्वथु तःझ्याः नासःचुक, तंगः व दुवाः त्वालय् तकं बालं च्वनेमाल । बालं बालं हे वय्कःया बछि जीवन फुत ।

परिवारया अवस्था बांमलाःगुलिं वय्कःया ध्यान ब्वनेगु स्वयाः हापु चूलाकेगुलिइ वनीगु स्वभाविक खः । म्हसिका धलखय् वय्कःया शिक्षा मध्यमा (संस्कृत) धकाः उल्लेख जुयाच्वंगु दु । वय्कलं २००६ सालं निसें त्वाःत्वालय् नेवाः भासं रामायण आदि बाखं कनेगु यानाजुयादिल । लय् तयाः कनीगु शैली ययाः हे जुइ, २००७ साल थ्यंबलय् तक वय्कः थ्व हे ज्या यानाः जजमान लय्तायेकाः लुँया अंगू न्ह्यायेगु अवस्थाय् तक थ्यन ।

थ्व हे इलय् वय्कःया सिर्जनाया च्वसा न्ह्यात । वय्कलं २००८ सालय् निसें च्वयेगु शुरुयानादिल । २००९ सालय् वय्कःया अबु मन्त, वय्कःया परिवार द्यांलाइगु अवस्था तकं जुल । अज्याःगु अवस्थाय् नं वय्कः विचलित जुयामदी । बरु अबुं बाखं कनातःगु थासय् त्वाःदयेके मबिउसें निरन्तर बाखं कंझाल । थथे नेवाः भासं लय् तयाः दक्वसित यइगु भासं बाखं कनेगु ज्याः १२दँ तक न्ह्यात । वय्कलं हे धयादी ः “थ्व नं नेपालभाषाया सेवा मखु ला?”

२०१० सालय् छम्ह थःगु नां ज्वःलाम्ह छम्ह मनुखं मिसा ह्ययेकाहःगु दोष थःत लायेवं वय्कलं थःगु नां हिलादिल । थःगु परिचय तकं न्हूकथं बियादिल अले थ्व हे परिचय ज्वनाः वय्कः नेवाः समाज व गैर नेवाः समाजय् लोकं ह्वात ।

२०१७ सालय् २९दँ दुबलय् वय्कःया इहिपा १०दँ जक दुम्ह चन्द्र वदन मिश्र लिसे जुल । २०१७ साल बैसाख ६ गते भम्चा कया हःगु इलय् यल नगर पालकिाया विरुद्धय् वःगु मसाल जुलुसं लँ स्व वःगु वय्कःयात लुमं । छुं कारणं वय्कःया इहिपा याये तकसं मययाच्वंगु इलय् इहिपा जूगु व वय्कःया परिवारं थम्हं ल्ययाः हयाम्ह भौयात तकं सह मयाःगु व लित तकं छ्वयाबिउगु खः । उगु इलय् वय्कःया परिवार टंगलय् मछिंक बालं च्वनाच्वंगु खः । इहिपा जूगु करिब प्यदँ दयेकाः जक वय्कः थः जहानलिसेया सम्बन्ध बांलात ।

थाय्थासय् दबुलिइ कविता निबन्ध न्यंकःजुइम्ह मिश्रजु २०१४सालं निसें ला कलाकार कथं दबूप्याखनय् तकं म्हितादिल । वय्कलं म्हितादीगु प्याखंत थुकथं दु ः
१. “?” – च्वमि सुन्दरकृष्ण जोशी
२. “नास्तिक सु?” — च्वमि हेमलाल जोशी
३. “डाँकु” — च्वमि हेमलाल जोशी
४. “स्वामीजी र शर्माजी” — च्वमि प्रेमलाल शर्मा

अथे हे वय्कलं छकः टेलिफिल्मय् नं म्हितादीगु धकाः वय्कलं धयादीगु दु तर गुगु खः सिइमदुनि । वय्कलं रेडियो नेपालय् उद्घोषण वा ज्याझ्वः न्ह्याकेगु ज्या नं यानादीगु दु । नेपालभाषाया माध्यमं २०१७ सालं निसें २०२८ साल तक जीवन–दबू कार्यक्रमय् नं भाग कयादिल ।

साहित्य आदि थी थी विधाय् ल्हाः तयादीसां वय्कःया लगजा धइगु शिक्षण हे खः । थः नेपाली ब्वंकीम्ह जुयाः नं नेपालभाषा औपचारिक रुपं ब्वंकेम्वाःसां मस्तय्त नेवाःभासं ब्वंकीगु अले थम्हं क्लासय् कविता चिनाः मस्तय्त हायेकीगु न्यनेदु । तर नं वय्कलं तःकः हे स्कूल हिलेमाःगुलिं वय्कः थः ज्या यानाच्वनागु स्कुल प्रशासनयात लय्तायेके मसः धकाः स्पष्ट क्यं । वय्कलं ब्वंकादीगु स्कूलत थुकथं दु ः

१. नील बाराही स्कूल – इखालखु
२. बाल विद्याश्रम — पूर्णचण्डी
३. चण्डी विद्याश्रम — नकबही
४. आदर्श कन्या निकेतन — मंगलबजार

अज्याःगु अवस्थाय् वय्कः थः जजमानी याइम्ह पण्डित हे मखुसां कर्मकाण्डय् थम्ह म्हसिउपिं दक्वसितं ग्वहालि यानादिल । अले थ्व नं वय्कःया आयश्रोतया छगू आधार जुयाबिल, मदुथाय्या अलःमाथें । अथे हे वय्कलं मस्तय्त ट्युशन नं ब्वंकादिल, संभवतः छेँय् छेय् झायाः नं ।

इहिपा यानाः १० दँ दयेकाः विसं २०२७य् उखें थुखें ध्यबा मुंकाः तिछुँ गल्लीइ थःगु छेँ न्यायेत वय्कः सफल जुयादिल । थ्व छेँ न्यायेत ग्वहालि याःपिं धकाः वय्कलं थःगु आत्मकथालय् रमानन्द वझा व प्रकाशमान सिंयात लुमंकादिउगु दु ।

वय्कःया स्वम्ह म्ह्याय् व छम्ह काय् दु । म्ह्याय्पिं सुनयना, सुलोचना व सम्पूर्णया इहिपा सिधयाः नं प्रत्येकया निम्ह निम्ह मस्त दु । वय्कःपिं छसीकथं आः दुवाकोट, कुसुन्ती व जैशिदेगलय् च्वनादी । छम्ह जक काय् सुमंगलया नं इहिपा जुइधुंकल ।

थःगु इलय् वय्कलं छगू पत्रिकाया सम्पादन नं यानादीगु खनेदु । २०१४ सालं साहित्य गोष्ठी नांगु संस्थाया “उपहार” नांगु पतिइ वय्कः सम्पादक खः । आर्थिक कारणं व पत्रिका यक्व म्वायेमफुत । चित्तधर हृदयजुं थःगु जातलय् यलया साहित्य गोष्ठीपाखें मदनमोहन मिश्रया सम्पादकत्वय् “उपहार” नांगु हस्तलिखित पत्रिका छगू नं पिहाँ वल धकाः न्ह्यथनादीगु दु (हृदय ः ११२६ ः २४२)।

त्वाःत्वालय् बाखं कनेगु ज्या व धर्म संस्कृतिया सफू च्वयेगु ज्यां वय्कःयात अबलय्या समाजय् छम्ह संस्कृतिविद्या रुपय् स्थापित यानाबिल । थ्व हे प्रख्यातिं वय्कःया स्वापू भारतया राजदूत भगवान सहाय आदिपिंलिसे तयाबिल अले वय्कःपिनिगु हे ग्वहालिं तकः भारतया थी थी हिन्दू धार्मिक तीर्थस्थलया यात्रा नं यानादिइखन । वय्कलं २०२७ सालय् पश्चिम भारत व मुम्बइ आदि थासय्, २०३७ सालय् उत्तराखण्डया, २०२४, २०२५ व २०२६ सालय् पूर्व भारतय् यात्रा यानादिल । उगु यात्राया बारे वय्कलं गुलिं संस्मरण च्वयादिल, गुलिं च्वये हे मलात । बद्रीनाथ, केदारनाथ, हरिद्वारआदि थाय्या वय्कःया ११कः तीर्थयात्रा जूगु मध्ये निकः वय्कलं थः जहानयात नं ब्वनायंकूगु दु ।

थः आर्थिक अवस्था बांमलाःसां वय्कःया मन धाःसा न्ह्याबलें स्वांथें ह्वः । उकिं हे वय्कलं बद्रीनाथय् नेपालीतय्गु लागि छगू धर्मशाला दयेकेगु अभियान न्ह्याकादिल । स्वनिगःया धर्मपासापिनिगु ग्वहालिं अन धर्मशालाया ए व बि ब्लक धस्वानाच्वंगु दु, वय्कःया छगू बिस्कंगु कीर्ति जुयाः ।

थज्याःगु जीवन क्वबियाः जुयाच्वंबलय् नुगःचु व जलस्येँया रोगं वय्कःयात ज्वनाहल । छातिइ पेसमेकर च्वन, निगः जलस्यें ज्या मयात । छकः म्वाइमखुत धकाः छेँजःपिन्सं मायां त्वःताः आर्यघाट थ्यंकाः हानं चमत्कार जूथें च्वंक छेँ लिहाँ झाल, दछि धयाथें च्वनादिल । लिपा तसकं मफु जूबलय् नं ख्वपया दुवाकोटय् काठमाडौं मेडिकल कलेज लछिति च्वनाझाल । अन वय्कः तसकं फु ख्वाः वः ।

वय्कलं अबलय् थ्व पंक्तिकारयात कनादीगु खः –“जि मफु । अय्सां न्हिइ छम्हसित न्हिइकेगु सिद्धान्त त्वःतागु मदुनि ।” अबलय् नं वय्कलं थम्हं छुं च्वयातयागु व्यंग्य फुंगातःलं लिकयाः ब्वनाः न्यंकादीगु खः । लिहाँ वयेधुंकाः छेँय् नं म्हं मखुसां मनं तन्दुरुस्त हे तिनि । छेँय् नापलानाबलय् तकं नं वय्कलं च्वयेगु यानाच्वनादिल, अले अबलय् नं छुं ब्वनाः न्यंकादीगु खः । तर नेसं ११३३ तछला गा १२ (विसं २०७० असार २० गते) सुथसिया ७ बजे थ्व संसार त्वःताः झाल ।

न्हापा आर्यघाटं लिथ्यने धुंकाः वय्कः अप्रत्याशित रुपं गंभीर प्रकृतियाम्ह जुयादिल धइगु वय्कःलिसे सतीपिनिगु बिचाः दु । ख्वपय् अस्पतालय् च्वनादीबलय् नं वय्कःया नुगलय् थः स्याःपिं साहित्यिक कर्मीपिन्सं नापलाः मवः धइगु पिडा दु । अले सुं वलकि मस्त लय्तायेथें लय्तायादी, भावविह्वल जुयादी । नेपालभाषाया जिवंकाछि सेवा यानाः नं भाषाप्रेमीपिं, साहित्यकार व समालोचकपिनिगु मन त्याकेमफुत धकाः अबलय् नं धयादीगु खः । धायेत ला वय्कलं धयादीगु खः, “कतःपिन्त न्हीकेगु नं आयु दान यायेगु खः” (क्वाःघासा, पेज ञ) धकाः । थम्हं फुथें जिवं बितले न्हिइका दीगु नं खः, तर झीसं धायेमाः झीसं वय्कःयात धाःसा न्हीके मखन, अथे धयागु आयु दान बिइ मखन । वय्कःयात तयातये मखन ।

४. कृतित

मिश्रजुयात साहित्य च्वयेगुली अप्पो नेवाः मित्रपिन्सं प्रेरणा नं बिउगु दु । गुपिंमध्ये कविकेशरी चित्तधर हृदय, स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ व कविवर सिद्धिचरण श्रेष्ठ नं खः धकाः वय्कलं लुमंकादीगु दु ।

वय्कलं नेवाःभाय् व नेपाली भाय् निगुलिं थःगु अभिव्यक्ति यानादी । अथेसां हास्यव्यंग्यया अभिव्यक्ति नेवाःभासं यक्व जूगु दुसा, नेपाली भाय् विशेष यानाः नेपाःया कला संस्कृतिया बारे बस्तुपरक वा जानकारीमूलक वा अनुसन्धानात्मक लेख च्वयेत जक छ्यला दी । स्वभाविक खः नेवाः समाजं वय्कःयात नेपालभाषां च्वःसा जिउ धकाः आशा काइ अले गैरनेवाः समाजय् वय्कःयात नेवाःभाय्या साहित्यकार धकाः नागःतुगः याइ । थज्याःगु अवस्थाय् वय्कलं थःगु भाषा नीति स्पष्ट उलादीगु दु ।

“जिं नं … निता भासं नं साहित्य च्वया, खःमू व द्वक निगःयात नं माया तया । जिगु लागि थ्व स्वनिगलय् सु नेवाः सु खय् फुक्क उथें खः । …नेपाःया फुक्क भाय् राष्ट्रिय हे खः धकाः जिं निगू भाय्यात नं मप्यंका । … खय्भासं तपँगु सफू पिकाल धकाः जितः कय्कुं नुगःपिं भाय् नवः नेवाःतय्सं खय्तय् तुति ज्वनीम्ह नं धाल, धाये बिउ । हानं अय् धाःसां ग्यायेमखु । खय्तय्सं नेवाःभासं काव्य पिहाँ वःबलय् न्यारे कवि धालं नं न्यना ।” (नुगः खँ, निक्वःगु संस्करण, पौ च–छ)

भाषा नीतिया बारे नं वय्कःया बिचाः स्पष्ट जू — खय्भाय् छता बाहिकं मेगु भाय् समुद्रपारया भाय्ति हे मान्यता मदु अर्थात व भाषा ल्हाइपिं स्वदेशया नागरिक हे मखुथें याय्गु थ्व तःधंगु अपराध राष्ट्रिय अपराध खः । (क्वाःघासा, पौ ५०–६०)

थज्याःगु अवस्थाय् वय्कःयात निगूकथंया समाजय् थःगु थाय् सन्तुलन यायेत थाकुल जुइ । नेवाःतय्सं खय् कवि धकाः नागःतुगः याइगु उखे खय्तय्सं नेवाः कवि धकाः नागःतुगः याइगु जक न्यनेखनी वय्कलं । मेगु स्वयाः नेवाःतय्सं वय्कःयात असहयोग याःगु धाःसा गबलें सह्य मजुल । राजदरवारं वय्कःयात आर्थिक सहयोग यायेत धकाः पत्र राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठानय् वंबलय् पत्र थ्यनेधुंकाः नं अनया नेवाः हाकीमं अज्याःगु पौ मवःनि धकाः ध्यबा बिइत आलटाल याःगु खँय् तःकः हे नुगलय् स्याकाः च्वयादीगु दु ।

“खय्तय्सं न्यारे कवि धाःगु स्वयाः नं राजकीय विद्वान संस्थाय् तगो धवः चतं ल्हाती ल्हाःम्ह नेवाःनं ला लाय्कुलिं बिउगु प्रोत्साहनय् हे छेर्कि तःगु दु । व खँ गुबलें ल्वःममं । अझ थज्याःपिं आडम्बरीतय्सं नेवाः भाय् स्याइ तिनि । जिगु प्रतिभा कथं नुगःखँ प्वंकेत ल्वायेमाःसां मग्याः ।” (नुगः खँ, निक्वःगु संस्करण, पौ छ)

वय्कःया आत्मकथा कथं विसं २००८ (नेसं १०७१) निसें वय्कलं च्वयेगु शुरुयानादिल । क्वाःघासा सफुतिइ दुथ्याःगु बहिर्वार्ता नांगु रचनाय् वय्कलं थःगु न्हापांगु रचनाया बारे कनादिउगु दु ।

“नेपालय् प्रजातन्त्र वयेसाथं गुलि साहित्यया फय् वल । जिगु च्वसा नं उलि उलि सनाहल । २००८ सालया जेष्ठं छपु खय् भासां बिहान धाःगु कविता च्वया । २०१० सालं तेन्जिग शेर्पां सगरमाथा गयाः लिहाँ वसेंलि धर्मराज थापां खय् भास छपु तेन्जिंग सवाइ पिकाल । जिं छपु थम्हं ल्हानाच्वनागु भासं तेन्जिंग सेर्पा गयाः सगरमाथा विषय् छपु म्ये च्वया व म्ये च्वया बले जिमि दाजुं षडयन्त्र ग्वयाः छेँनं पितिना छ्वेत्यन । व म्ये छापय्यायेत शारदा बहादुर मल्ल जोरगणेश प्रेसं माक्व गुहालि यात । व पर्चा धेवा निगः मू तयाः मिया ।”

व कविता थथे दु ः
“तेन्जिड सेर्पा तँ गय्पा, स्वागत आपा द्वाझाउ पाः
आलाङ मिसाम्ह ख्वाः तःपाः वयागु जन्फा हासा पाय्पाः ।” (क्वाःघासा, पौ घ)

थ्व कविता गुलि लोकं ह्वाः धइगु खँ वय्कःया श्रद्धान्जलि सभा जूबलय् डा. पुष्पराज राजकर्णिकारजुं लुमंकाः न्यंकादिउगुलिं नं क्यं ।

संभवतः थ्व मिश्रजुया न्हापांगु प्रकाशित नेपालभाषाया रचना जुइ । तर नेवाः म्हसिका धलः कथं दकलय् न्हापां वय्कलं नेपालभाषां धर्मोदय पत्रिकाया ल्याः १२९लय् नेसं १०७८य् (विसं २०१५) “नासु” नांगु कविता च्वयाः पिथनादिल ।

थन वय्कलं च्वयादीगु नेवाःभाय्या सफूतय्गु संक्षिप्त जानकारी बिइगु जुइ ।

नुगः खँ (१०८०)
नुगः खँ मिश्रजुया अंग्रेजी अनुवाद सहितया कविता संग्रह खः । थ्व वय्कःया दकलय् न्हापांगु पुस्तकाकार कृति जुइफु । थःत आदर्श कन्या निकेतन हाइस्कूल मंगलबजारया शिक्षक धकाः प्रस्तुत यानातःगु थ्व सफूया प्रकाशक साहित्य गोष्ठी, यल खः । थुकिया प्रकाशन १०८० यँलाथ्व एकादशी कुन्हु जुल । थुकिइ थुकिया प्रकाशकं थःगु मन्तव्य बियातःगु दु, प्रकाशन मिति २०१७ इन्द्र यात्रा धयातःगु दु । थुकिया मुद्रक मञ्जुश्री प्रेस इखाछेँ ललितपुर खः ।

थन सिद्धिचरण श्रेष्ठजुं व जनकलाल वैद्यजुं अंगे्रजी भासं थःगु मन्तव्य बियातःगु दु, थ्व छगू उल्लेखनीय पक्ष खः । श्रेष्ठजुं धयादिल, “थ्व मिश्रयागु चिकीपाःगु सफूचा नुगःखं झीगु थःगु अभिव्यक्तिया किचः जुयाच्वंगु दु ।” जनक लाल बैद्यया अंग्रेजी भासं बियातःगु मन्तव्यय् मिश्रजुया मेगु सफू सीता हरण याकनं पिदनेत्यंगु जानकारी नं बियातःगु दु ।

प्रकाशक कथं थ्व सफूया प्रकाशन यायेत स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ, जित बहादुर धाख्वा, गंगा बहादुर श्रेष्ठपिन्सं आर्थिक ग्वहालि यानादिल । थुकिइ वय्कःया कवितात जनकलाल वैद्य, आशाराम शाक्य, सानुनानी राजकर्णिकार आदिपिन्सं अंग्रेजीं अनुवाद यानातःगु दु ।

थुगु न्हापांगु सफुतिइ वय्कःया चिचीहाकःगु चिनाखँत दुथ्यानाच्वंगु दु । थःगु सिर्जनाया प्रारम्भिक कालय् वय्कः आपलं गंभीर व दार्शनिक जुयादीगु खने दु । २०१६ सालय् च्वयातःगु कविता शून्यया प्यझ्वः —
“ख्वख्वं हे ख्वबि दुसुत छुयाय् प्रिय
स्वैत लुमंका न्हिल्यगु हरे
स्वैत सःत्य जिं करुण पिज्वेका
थः नाला जिं उच्चसलं ।” (नुगः खँ, पौ ५)

थुकिया निगूगु संस्करण विसं २०५६य् जुनी अमात्यजुं प्रकाशन यानादिल । थुकिइ तयातःगु च्वमिया नुगःखँ वय्कःया व्यक्तित्व व कृतित्वयात म्हसिकेत महत्वपूर्ण जूगु दु ।

वय्कःया खँ — जिगु जातीय संस्कृति कथं बिचाः यायेबलये खय् नेवाःया मतलब मदु । विशालगु नेपाः संस्कृतियागु थ थ कचा मध्ये छगू मिथिला संस्कृति नं खः । जि नं उकी दुनेयाम्ह खः ।

सीता हरण (१०८०)
मिश्रजुया न्हापांगु सफू नुगःखँ पिदंगु स्वला लिपा हे मेगु सपूm सीता हरण पिदन । थ्व वय्कःया न्हापांगु खण्डकाव्य खः । थुकिया प्रकाशन स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ, श्रेष्ठ प्रकाशन, ललितपुरं नेसं १०८०य् कार्तिक कृष्ण अष्टमी बलय् जुल ।

हरिमान भक्तं (सेक्रेटरी ललितपुर साहित्य गोष्ठी) थ्व सफू तयार जूगु लसता थुकथं प्वंकादिल — “थःगु छेँयागु ज्या यानानं हानं छेँ छेंखापतिं मचातेत आखः ब्वंकेगु ट्युशन कयानं थाकुमचासे साहित्य पाखे ध्यान बिया, थौं मां भाय् व साहित्य सेवा यानां च्वना दीगु थ्व कम हर्षया खँ मखु ।”

रामायणया छगू ब्वयात आधार दयेकाः च्वयातःगु थ्व खण्ड काव्यय् मिश्रजुया न्हापांन्हापांगु पलाः खःसां सरसता, सुन्दरता व परिवक्वता दु । छगु दसु —

सीता हरण धुंकाः रामया विलाप –
“जनकया म्ह्याय् जानकी खः मेगु नां सीता वया
वाणि कोकिल सुन्दरी या वय किशोरी तिनि वया
विविध किसिमं वन वने बिल तंगु ख्वलुवा चाःहिला
हे लत या नाप चोपिं वृक्ष । लज्जा मन्त ला ?” (सीता हरण, पौ ४५)

सीता हरण, रावण भिक्षुक भेषं वःगु, राम विलाप, पम्पा वर्णन, ऋष्य मूक गमन, बालिया अन्तिम वाक्य, तारा प्रवबोध व बालिया अन्त्येष्टिकृया, सुग्रीव राज्याभिषेक, वर्षा ऋतुया शोभा वर्णन, किष्किन्धाय् राज सभा व शरद् काल वःगु खना राम विलाप यानाः झिंछगू सर्गय् थ्व खण्डकाव्य क्वचायेकातःगु दु ।

रामराज्य (१०८३)
सीता हरण पिदनाः स्वदँ लिपा मिश्रजुयागु मेगु खण्ड काव्य पिदन । थ्व नं रामायणया लिधँसाय् च्वयातःगु दु । १०८३ दिल्लाथ्वं (विसं २०२०) थुकियात ललितपुर साहित्य गुठी, यलं पिथंगु खः ।

कवि सिद्धिचरणजुं थ्व सफूया बारे थथे च्वयादिल ः “कवि मदनमोहन मिश्रयागु थ्व रामराज्य काव्य यागु परिमार्जित भाषा व थुकीयागु गतिशीलता अनुकरणीय जू । थ्व काव्य गेयनं जूगुलिं संगीत प्रेमीतसें नं हाला थुकीयात कदर याइ धैगु जिगु विश्वास दु । थथ्य हे सुन्दर सुन्दर कृतिं वेकलं झीगु भाषायात छाय्पा च्वना द्युगु दु ।”

थुगु कविताया विशेषता खः, वीर सर, श्रृंगार रस, करुण सरया संमिश्रण, गुगु संमिश्रणे हास्यरन नं सुला च्वंगु दु, धकाः ललितपुर साहित्य गोष्ठीया सञ्चालक मा. हेमलाल जोशीजुं बियादीगु वक्तव्य नं थन न्ह्यथनेबह जू ।

समाजय् जुइफुगु बांमलाःगु अवस्थाया शंका वय्कलं थुकथं ब्वयादिल –
“थथ्य हे जूसा भ्रष्टाचारं
देशे व्याप्त मज्वीला गय्
कला मिया म्ह्याय् फ्वसा बीगु ज्वी
नापं थः नं च्यो जूवै ।”

नेपाल संस्कृतिया छगू झलक (१०८४)
रामराज्य खण्ड काव्य पिदनाः दछि दयेवं १०८४ श्रीपञ्चमिइ मिश्रजु न्हापालिपा स्वयाः पाःगु विषय ज्वनाः झाल । थ्व पालय् वय्कः भावनात्मक जुइगु स्वयाः नेपाःया संस्कृतियात दुवालाः थः नेपाःमि जुयाया सन्तुष्टी प्वंकादिल अले दक्वसित थःगु मांदेय्या महानताय् गर्व यायेगु नं प्रेरणा नं बियादिल ।

वय्कःयात थुगुु क्षेत्रय् पलाःतये थाकु धइगु हेक्का दु । अथेसां “लुफिं महायेकं जा सीमित थासे थ्यंके थाकु । हानं लुफिं हाइ धकाः पलाः हे मछ्युसे च्वँ शायद थ्व तुति नं लंग्रा जुइत नं छु माः । उकिं विद्वानतय्सं बोबीगु लुमंका न्ह्यक्व दोंसां पिहे पिकाय् धैगु मती तया पाठक वर्गया न्ह्यःने थ्व सपूm प्रस्तुत यानाच्वना” धकाः खँ तयादिल ।

प्रेमबहादुर कसाजुं थुकिइ अपूर्णता दूगु खंकाः नं “अनुसन्धानया विषय ज्वना झीगु भाषाय् अभावगु वस्तुयात पूर्ति यायेत स्वयादीगु ला झन हे बांला जू । …मिश्रजुं थथे हे अनुसन्धान याना हानं हानं थ्वया सिकं आपा दयेक सुला च्वंगु खँ सकसियां न्ह्योने उलादी धयागु आशा दु” धकाः हौसला नं बियादिउगु दु ।

थुकिइ नेपाल संस्कृतिया छगू झलक, राष्ट्रया प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक कला आदि निबन्धत दुथ्यानाच्वंगु दु । थन वय्कलं विशेष यानाः नेपाःयाया प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाया चर्चा यानादिउगु दु । थुकिइ दुने सापुजा, योमह्रि, ल्वहँहिति, मणिगलया ऐतिहासिकता, जानकी मन्दिर आदिया बारे चर्चा यानातःगु दु । थुकिं वय्कःया कला संस्कृति, जात्रा पर्वया मतिना, द्यःगः ल्वँहिति आदिइ गुलि मतिना प्यपुनाच्वंगु दु धकाः क्यं । यलया थाय्या नां लिसे वःगु बाखं, इतिहासया खँ व कुटिसौगःया पुंया बाखं थेंज्याःगु लोकोक्तियात तकं वय्कलं अध्ययनया विषय दयेकादिल ।

थ्व वय्कःया वस्तुपरक व अनुसन्धानात्मक निवन्ध च्वयेगुपाखे पलाः न्ह्याःगुया छुमां खः । थुकियात १०८३ वैशाख ७ गते ललितपुर साहित्य गोष्ठीया प्रतियोगिताय् प्रथम पुरस्कार प्राप्त जुल ।

गजिगुलुया म्हगसय् पशुपतिनाथ (१०९५)

झिंनिदँ तक दिपाः च्वनाः वय्कःया मेगु विधाया सपूm गजिगुलिया म्हगसय् पशुपतिनाथ नेसं १०९५य् पिदन ।

गंभीर, दार्शनिक, भावुक शैली व धार्मिक, सांस्कृतिक विषयवस्तु ज्वनाः च्वयादीम्ह मिश्रजुया थ्व छगू दशकया दिपाःया अजूचायापूगु विषयान्तर जुल । न्हापा न्हापा नं वय्कःया लेखनय् हास्यरस हे मदुगु ला मखु, न्हापांगु तेन्जिंग शेर्पाया कवितानिसें हे वय्कःयाके थ्व गुण दूगु खनेदु । अय्सां थन थ्यंबलय् थुकिइ हे थःगु म्हसिका क्यनादिल । थ्व इलय् तक वय्कःया जागिर मदयेधुंकूगुलिं सुं तम्वइ धकाः ग्यायेम्वाःगुलिं थ्व सिर्जना जूगु जुइफु । वय्कः थम्ह स्वीकार यानादीगु दु — “थ्व लेखं जि यक्व हे पाका तःगु दु ।”

१०९५ धइगु नेपालभाषाया हे ख्यालिन्हिलि विधाय् आधुनिक साहित्य नकतिनि नकतिनि जक पलाः न्ह्याःगु ई खः । थ्व इलय् तक सुर्य बहादुर पिवाया “बुरिम्ह ल्यासे” (१०९२) व श्रीकृष्ण अणुया ख्यालः “खःला मखुला” (१०८३) आदि निगू प्यंगू बाहेक थ्व विधाय् सपूm हे पिदना च्वंगु खने मदुनि । थज्याःबलय् वय्कःया थ्व सफुतिं यक्व ब्वँमिपिन्त आकर्षण यात ।

थुकिइ नेपाःमिपिनि धार्मिक भावना मदयावंगु, धार्मिक स्मारक प्रति वेवास्ता जुयावंगु व नेपाःया प्राचीन द्यःत विदेशय् तस्करी यायेगु प्रवृतिप्रति स्याचुगु व्यंग्यया लिसे कल्पनाया बेजोड उडान दु । सम्भवतः नेपालभाषा साहित्यय् थुकथंया फ्यान्टासीया प्रयोग न्हापाखुसिइ जुल । पशुपतिनाथं च्वयाहःगु छगू पौ ब्वनेवं थुकिया शैलीलिसे परिचित जुइ — “गजि विभागया लीडर ग्वलेया हिरो श्रीपतियात ब्वनाः नेपाल अमेरिका वयाः अन च्वंपिं द्यःतय्के च्वंगु दुसाखँ पिल्ह्वका स्वइबलय् थत्थें क्वाहाँ वयेगु खँ मल्हाःनि । अमेरिका चाःहिलाः लण्डन थ्यंकः वनाः हवाइ ग्राउण्डय् थ्यनेवं अन च्वंपिन्सं अन्तरवार्ता, वही वार्ता दक्व पिल्ह्वकल । नमवाःतले थः यत्थे नवाय् धुनकि कर्पिनि यत्थे जुइगु जुयाः जिगु अन्तरवार्ता अर्थात इन्थरभ्यू जि लिस्सें यंकाम्ह गजिगुलुं बिल । लिपा जिपिं निम्हेसितं लण्डन म्यूजियमय् यन ।” (गजिगुलुया म्हगसय् पशुपतिनाथ, पौ ४३)

नेपालभाषा साहित्यिक सपूm प्रकाशनया इतिहासय् स्वंगू संस्करण तक स्वयेगु भाग्य दूगु तसकं म्हो सपूmत मध्ये छगू खः थ्व । थुकिया निगूगु संस्करण ११०२लय् व स्वंगूगु संस्करण ११०६लय् पिदन ।

क्वाःघासा (११०३)

गजिगुलुया म्हगसय् पशुपतिनाथ पिथनाः च्यादँ लिपा ११०३य् मिश्रजुं मेगु ख्यालिन्हिलिया सपूm बिया दिल क्वाःघासा । सुयां कपाः स्याकेम्वाःगु छाःगु बजिया प्याःगु ल्वसा धकाः नां बियातःगु थ्व सफुतिइ बाहिरवार्ता, दाेंया सः, जिथि थःलाःगु स्वर्ग येँ दे, काली भजन, ख्वबिं प्याःगु सः, वैत मिजं छम्ह स्वैब्यु, झीगु थिति, डाडिया दुरु व कलःया न्ह्यसः मदन मोहन मिश्रया लिसः नांगु रचनात दुथ्यानाच्वंगु दु ।

मुलतः ख्यालिन्हिलि हे विषय खःसां “ख्वबिं प्याःगु सः” छगू गंभीर प्रकृतिया रचना दुथ्याः । छपुनिपु पद्यात्मक रचना नं लानाच्वंगु दु । थ्व सफू ११०३य् कविकेशरी चित्तधर हृदयया दकिला श्रद्धाञ्जली नापं सापारुया लसताय् धकाः थुकियात जगदिशलाल श्रेष्ठजुं पिथनादिल । उकिं मिश्रजुं थ्व सफू हे हृदयजुयात द्यछानादिल अले वय्कःयात थः काव्यगुरु नालादिल — “काव्य छन्दय् जिमि छ गुरु खः बीगु केवल शब्द खः” । थुकिइ मन्तव्य ब्वयेगु झ्वलय् चन्द्रमानसिंह मास्केजुं मदनजुया नां कायेगु थ्व गौरवमय खः धकाः व्यक्त यानायदिउगु नुगःखँ उल्लेखनीय जू ।

थुकिइ मेगु गुलि नं कवितात्मक रचनात दु दक्वलय् धर्म संस्कृतिया ख्यलय् खनेदयाच्वंगु विकृति विरुद्ध प्रहार दु । वैत मिजं छम्ह स्वैब्युलय् वय्कलं धार्मिक व नैतिक आचरण त्वःताजुइम्ह मिसायात व्यंग्यात्मक प्रहार यानादीगु दु । छपु निपु धाःसा सापारुइ जक पिकायेगु थज्याःगु अस्यःपहगु ख्यालि नं दुथ्यानाच्वंगु दु ।

विशेषयानाः थुकिइ निगू रचना – “बाहिरवार्ता” व “कलःया न्ह्यसः मदन मोहन मिश्रया लिसः” — मिश्रजुया जीवनीया बारे अध्ययन याइपिन्त उपयोगी जू । वय्कलं न्ह्यसःलिसःया शैलीइ थःगु मनय् लूगु मधासे मगाःगु खँत ख्याःथें नीथें यानाः धयादीगु दु । थुकिं वय्कःया जीवनया सुखद व दुखद पक्षया धकिं उलाबिउगु दु । विशेषयानाः वय्कःया बारे मेपिन्सं छुं च्वयामतःगु अवस्थाय्ें वय्कःया हे म्हुतुं वय्कःया वैचारिक पक्षयात वालेगु थाय् जुयाबिउगु दु थ्व निपु रचना । थज्याःगु रचनात मिश्रजु नेवाःत, नेवाः भाय्, नेपालभाषा साहित्य, सरकार आदिया बारे तप्यंक सलया म्हुतुं धयाथे गथे खः अथे हे सिइकेत ज्या लगेजू । थुकिइ वय्कःया परिवार, अध्ययन, कृतित्वया सुलाच्वंगु पक्षत लुयाच्वंगु दु ।

थुकिइ लूगु वय्कःया थःगु बारे छुं खँ –
— आखः च्वयेसःबलय् सीमा, झ्वकनीमा नं च्वया (पौ ग) ।
— थः ख्वयाः कतपिन्त न्हीकेमाःगु सुनां स्यंगु चलन थ्व ? ( पौ च) ।
— थ्व गरिबगु देशय् मेमेगु बैंक स्वयाः नं हास्य बैंक तँ बैक गुहालिया रुपय् चालेमाःगु (पौ झ) ।
— पारिश्रमिक ः साहित्यकार जुइगु बेकार । लय्ताः च्योया रुपय् जुसां जितः भ्याःभति संतोष दु हे धायेमाः । झिगूति पत्रिकाय् न्यातकां नसें निसःतक पारिश्रमिक काय् नं ।
— जागिर ः २०२४ सालं निसे २०२७ साल तक मन्त्रीयागु चाकडी यायां झण्डै पाजुपिन्थाय् वनेमाले त्यंगु, वने म्वाःल । स्कुलया गुरु जुइ जक म्वाल । मन्त्रीया ग्वहालि कयाः जितः स्कुलं लेंथन । (पौ ढ)

— जिं क्वेपिं पासापिन्सं ख्वयेकाः त्वःता वन । तर जिं सकसितं न्हीकाः सी दय्मा । थ्व हे जिगु इच्छा खः । छाय् धाःसां जिगु जन्म सुइतं ख्वयेके धकाः जूगु मखु । सी धुंका जक न्हीके फुसां जिगु कीर्ति अमर जुइ ।

— जितः जागिरं ल्हाः सिकेगु योजन ग्वल । जिं च्व हे मच्वयागु महामूर्ख शिक्षक सेमिनार धैगु लेखय् शैली हे बिचाः मयासें जितः लाञ्छना लगय्यात । (पौे ८०)
— सरकारया होस मदुगु खँ क्यना बीगु नं धर्म हे खः । (पौे ६१)

बाग्मतीया ख्वः सः (१११२)

मिश्रजुया मेगु सफू स्वयेत हानं गुदँ पिइमाल । वय्कःया मेगु सफू बाग्मतिया ख्वखना सः १११२लय् गंगाभक्ति प्रकाशनया लुखां पिदन ।

यक्व लिपा वय्कः हानं पद्यया लँलिनाः झाल । तर थ्वपालय् वय्कःया पद्यय् नं सुलाः सुलाः हास्य व व्यंग्य वयाच्वन । भावनाया गहिराइ स्वयाः थम्हं खंगु, थःत लुइमखाःगु व सरकार व जनतापाखें बेवास्ता जुयाच्वंगु खँयात व्यंग्य ल्वाकछ्यानाः छतिं मग्यासे आलोचना यानादीगु दु थ्व खण्डकाव्यय् ।

बाग्मतीया बारे वय्कःया सटिक बिचाः थथे दु — “घाटया तुंगः त्वाथः दुगुलिं लः बाःवइ बलय् किनारय् च्वंगु थाय्यागु मर्यादा भंग मयाःसां थौंया मनुखं धाःसा खुसि दथुइ लाक्क छेँ दनाः मर्यादा भंग याःगुलिं थौं जि जक ख्वये मास्ते वःगु मखु, बाग्मतीया हे ख्वयेमास्ते वयाच्वन ।”

थुकिइ न्हापांगु सर्ग स्वच्छन्दय् दुसा निगूगु सर्ग शार्दूल विक्रिडित छन्दय् अले स्वंगूगु सर्ग न्हू छन्दय् दु धकाः वय्कलं धयादीगु दु । वय्कलं सरकार व राजनीतिक पार्टीतय्सं बाग्मती संरक्षण मयासे अःखतं स्यंकाच्वंगुया तं थुकथं प्वंकादीगु दु –
“जिगु थ्व हे तटवर्ति क्षेत्रे दुगु सिमा गुलि यंकल
भति भती दुगु घाट नं थौं पिजक काकां स्यंकल
उगु स्वदँ उख्य यागु ध्वग्गी बानि अझ बोलंकल
पार्टी नेता तय्गु संस्कार ल्वाय्गुली जक ल्यंकल ।” (बाग्मतीया ख्वःसः, पौ ३)

थ्व सफूया भूमिकाय् हेमराज शाक्यजुं थथे च्वयादिल — थुगु तीर्थराज बाग्मतीया गुलि गथे कारणं विध्वंश जुल वज्र प्रहार जुल उगु विविध कार्यकारण विषय कयाः झी सकसिनं सुपरिचितम्ह कविजु पण्डित श्री मदनमोहन मिश्रजुं बाग्मतीया ख्वःसः थ्वइगु नामं यथार्थरुपं मर्मस्पर्श जुइक कन्नाचाइपुक कविता रचना यानाः झीगु न्ह्योने तया बिज्यात ।

कान्तिपुरया विलाप (११२१)

मिश्रजुया मेगु नेवाः सपूm स्वयेत हानं गुदँ हे पिइमाल । वय्कःया मेगु सपूm कान्तिपुरया विलाप ११२१य् पिदन । थुकिइ विशेष यानाः धर्म संस्कृतिप्रति असंवेदनशील सरकार, भ्रष्टाचार, आचरण बांमलापिं पार्टीया नेतात, जग्गा अतिक्रमण याइपिं जनता, फोहर खुसिइ वांछ्वइपिं स्थानीय जनतात प्रति कविया स्याचूगु व्यंग्य दु ।

विषय व शैलीगत रुपं स्वयेगु खःसा थ्व बाग्मतीया ख्वःसः स्वयाः यक्व मपाः । थुकिइ विशेष यानाः वय्कःया पाजुपिं व ससः दूगु येँ देय्या विनाश जूगुया दुख थः हे बाग्मती जुयाः पद्यं प्वंकादीगु दु वय्कलं ।

धरहरा लागाय् च्वंगु पुखू न्हंकाछ्वःगु खँय् वय्कःया प्रतिक्रिया थथे दु –
“धरहरां खं विकृति थनया
यक्व हे इतिहास खं
तर छु याय् ज्यू थन क्वसं दुगु
उगु पुखू थौं ल्हात नं ।”(कान्तिपुरया विलाप, पौ ११)

दशमहाविद्या (११२७)

नेपालभाषाय् अन्तिम कृति जुयाः दशमहाविद्या (झीगु संस्कृती महाशक्ति दशमहाविद्या छपुलु) नेसं ११२७य् पिदन ।

हिन्दू वा शाक्त दर्शनय् अधारित थ्व वय्कःया छगू जक सपूm खः, अले रंगीन द्यवः दूगु सपूm नं । विशेष यानाः थ्व सफुतिइ शक्तिया चर्चा जुयाच्वंगु दु । शक्तिया झिगू रुपया वर्णन जुयाच्वंगु दु । च्वमिया धापू कथं झीगु आर्य संस्कृति दर्शनय् बिचाः यायां वनेबलय् झी आद्या शक्ति हे प्रकृति खः । थ्व कारणं शक्तियात हे प्रमुख थाय् बिया वयाच्वंगु खः । शक्ति व शक्तिमान निम्हं छम्ह खः । जिवं मफइबलय् मनुखं जिके ब्रम्हा मदु विष्णु मदु शिव मदु धकाः मधाः । शक्ति हे मदु धायेगु चलन दु । उकिं कलि कालय् ला शक्ति उपासनाः विशेष फलदायी जुयाच्वंगु दु । शक्ति पीठ सहित यानाः नगर निर्माण यानाः उगु ईया अतीततय्सं सिद्धि कमय् यानावन । शक्ति पीठय् अष्ट मातृका स्वयाः अप्वः दशमहाविद्या नं दु । व दशमहाविद्याया दश अवतार व नवग्रह नाप नं उलि हे स्वापू दु । विना शक्तिं असुर संहार व महाभारतया लडाइ सिधल खइमखु ।

मिश्रजुं थ्व सफू शक्तिनन्दन शर्मा (माहिला बाज्यां) कनाबिज्याःगु, मेपिन्त कंगु सूरय् ताःथें मताःथें यानाः व शक्ति महाविद्याया सम्बन्धी खँत भचा भचा च्वयाः वांन्छ्वया तयातइगु स्थानीय लोक बाखँत नापं मुंकाः थौं पिकानागु धकाः थ्व सपूm वहे पं शर्मायात समर्पण यानादिउगु दु ।

थुकिइ दुने शाक्ति क्षेत्र नगर, दशमहाविद्ययाय् काली, गुह्यकाली, दशमहाविद्याय् तारा छपुलु, षोडशी त्रिपुरासुन्दरी, भुवनेश्वरी, त्रिपुर भैरवी, छिन्नलता, धुमावती, मातङगी, कमला (सिद्धिलक्ष्मी), बगलामुखी, व परिशिष्टकथं “धुलय् लुयावःगु, भ्वँतय् च्वयातःगु छुं ज्याख्यलय् जूगु लुमंकेमाःगु खँत” नं दुथ्यानाच्वंगु दु । दशमहाविद्या अन्तर्गत लाःपिं देवीपिनिगु महत्व, पूजाविधि, तन्त्र इत्यादिया संक्षिप्त व दक्वस्यां थुइगु भासं बियाः वय्कलं थ्व गुप्त धयातःगु, निम्हप्यम्हस्यां जक सिउगु विद्या सकसितं इनादिउगु दु ।

उल्लेखनीय धायेमाः, लासाय् जक च्वनाः, थः शरीरं मफये धुंकाः ७५ दँ थ्यंकाः थुगु ग्रन्थ प्रकाशनय् हयेफत । थुकियात रुक्मिणी श्रेष्ठजुं प्रकाशित यानादिल ।

लिसें प्रकाशनया साल न्ह्यथनामतःगु वय्कःया “क्वाँटीको रस” नांगु नेपाली भाय्या सफुतिइ नं नेपालभाषाया “थुगु सालया सिरपा” नांगु कविता दुथ्यानाच्वंगु दु ।

थ्व पुस्तकाकार कृतित बाहेक वय्कःया लेख रचनात सलंसः थी थी पत्रिकाय् पिदंगु दु । मचा पत्रिका, गोरखापत्र, राइजिङ नेपाल, पर्सपेक्टिभ, अष्टमंगल, मायालु, कलियुग, विकास, स्काउट पत्रिका, लज्जावती, नेपाल भाषा पत्रिका, नेपाल (सूचना विभाग), प्रज्ञा, पञ्चायत झलक, नेपाली पत्रिका (मदन पुरस्कार गुठी), ज्वालान्हाय्कं, हाँक, अर्पण, तरुणी, तन्नेरी, किरण, झंकार (रेडियो नेपाल), झी पत्रिका, जः दँ पौ, स्वनिगः, प्रेरणा, आह्वान, नवयुवक, सितु, हिमानी, जनदृष्टि, कुमारी आदि थी थी पत्रिकाय् नेपालभाषां, खय् भासं व गुबलें अ्रग्रेजी भासं पिदंगु दु । उकिया लिसें वय्कःया लेख वइगु थाय् धइगु नेपाल संस्कृति, विश्वभूमि, न्हूगु विश्वभूमि व सन्ध्या टाइम्स नं खः ।

उपसंहार

थुकथं मिश्रजु नेपालभाषाया छम्ह त्वपफिके मजिउम्ह साहित्यकार खः । वय्कःया लेख–रचना वा कृति सुयात यः, सुयात मयः, गुलि स्तरीय दु, गुलि विद्यार्थी तहयागु, गुलि विद्वान तहयागु खः, व छथाय् दु । तर वय्कःया छुं च्वयेगु, थम्हं न्यनातयागु, थम्हं सिइका सयेका तयागु खँ दक्वसित इनेमाः धइगु सिद्धान्त वय्कलं थःगु अन्तिम घडिइ तकं त्वःतामदी । थः अस्पतालय् च्वनादीबलय् तकं न्हासय् अक्सिजन व जँय् च्वप्वः घानाः नं मफु मफु भ्वँतय् निगः प्यंगः आखः कियाच्वनी, थम्हं च्वःगु आखः थम्हं हे मथुइगु अवस्थाय् नं । थ्व च्वयेगु धइगु वय्कःया निंतिं प्राणवायु हे खः । थथे च्वयेगु उत्साह, कनेगु, न्यंकेगुयात थःगु धाथेंगु धर्म तायेकीपिं लेखकपिं नेपालभाषाय् माले थाकु ।

२००८ साल न्हयः निसें निस्वार्थ भावं, थःगु आधारभूत आवश्यकतायात नं ल्वःमंकाः वय्कलं नेपाभाषाया सेवा यानादिल, झीगु साहित्यया धुकू जायेकादिल । थ्व इलय् नेपालभाषाया थी थी आन्दोलन जुल, थथ्याःक्वथ्याःगु अवस्था स्वयेखन । थज्याःगु अवस्थाय् वय्कः नेपालभाषा ख्यःलिसे दु । थज्याःगु इलय् विचलित जुयामदी, पलायन जुयामदी, मेगु भासं च्वःसा वा नेवाःभासं मच्वःसा मानपदवी व चर्चा ख्याति दइगु खयाः नं वय्कलं नेपालभाषाया सेवा यानादिल ।

तर मसिउगु, थुइके मफुगु वा लुयामवःगु खँ छु धाःसा जिगु बःचाहाकःगु अध्ययन अवधिदुने वय्कःयात कयाः व वय्कःया व्यक्तित्व व कृतित्वयात कयाः सुं छम्ह धकाः नं समालोचकं गबलें छुं तकं च्वयातःगु लुयामवः, स्वयागु दु, ब्वनागु धाःपिं मलू (लिपा लुयावःसा भिंके) । पञ्चायत वयेन्हयः व पञ्चायतकाल धइगु ला नेपालभाषा साहित्यया इतिहासय् च्याःगु ई खः । अबलय् च्वयेगु, च्वयातयागु ब्वनाः न्यंकेगु, च्वःगुलिइ समालोचना यायेगु व छम्हस्यां च्वःगु समालोचनाय् मेम्हस्यां प्रत्यालोचनात्मक टिप्पणी यायेगु युग खः । व इलय् नं बहुदलीय व्यवस्था वयेधुंकाः नं छम्ह हे लेखक व छगू हे कृतियात कयाः नेपालभाषाया समालोचकपिन्सं ं छम्हस्यां हे दर्जनौं समालोचना, समीक्षा टिप्पणी यानाच्वनी, यानाच्वंगु दु । तर दुथें फुथें दर्जनौं सपूm व सलंसः लेख रचना च्वयाः योगदान यानादीम्ह मिश्रजुयात छम्ह धकाः समालोचकं लुममंकू । न सुनां नं बांलाः धकाः वय्कःया कृतित्वया कदर यात, न सुनां नं थ्व स्तरीय मजुल धकाः कुंखिने हे फत । थ्व बिडम्बना खः नेपालभाषा साहित्यया इतिहासया । थुकिया कारण मालेमाःगु दु ।

इतिहासय् धाःसा वय्कः उल्लेखित जुयाच्वंगु दु । प्रेमशान्ति तुलाधरजुं नेपालभाषा साहित्यया इतिहासय् वय्कःयात न्ह्यच्वःगु आधुनिक कालया काव्य शीर्षक अन्तर्गत तयाः “थौंया विसंगति विकृति प्रति स्याचुक क्वातुक ध्याचू नकाः मात्रिक, वार्णिक छन्दय् काव्यात्मक अभिव्यक्ति बियादीम्ह मदनमोहन मिश्र नेपालभाषाया गीतिकाव्य तथा हास्यव्यंग्य क्षेत्रय् विशेष योगदान बिदादीम्ह छम्ह कवि खः । वय्कःया हास्य व्यंग्य काव्यं थौंया यथार्थ बोध यायेगुया नापं सुधारया सः थ्वयेकूगु दु” धकाः धयादीगु दु । (तुलाधर ः ११२० ः १५९)

सरसरी बिचाः यायेबलय् वय्कः हिन्दू परिवारया जूम्ह जूगुलिं जकं वास्ता मयात ला धइथें अनुमान जुइ । नेपालभाषाया बुद्धधर्मलिसे क्वातुगु सम्बन्ध दु तर हिन्दू नेवाःया नं नेपालभाषाय् यक्व योगदान दूगु ल्वःमंकेफइमखु । हिन्दू खयाः नं नेपालभाषाय् यक्व हनाबना कयाच्वंपिं नेपालभाषाया विद्वान लेखकपिं नं आपालं दु ।

मेखे वय्कः यलयाम्ह जुयाः जकं वास्ता मजुल ला धयाथें अनुमान जुइ । तर यलय् नं सम्माननीय नेपालभाषाया यक्व व्यक्तित्वपिं दु । अझ वय्कःयात यलयापिं समालोचकपिन्सं नं वास्ता मयाःगु खनाच्वना ।

मेगु कारण शायद आर्थिक खः । ध्यबा मदुपिं, दान दातव्य यायेमफुपिं, भ्वय् नकेमफुपिं नेवाः साहित्यकारपिनिगु थन मू मदु, शायद संसारय् गनं नं मदु जुइ, थ्व संसारया नियम खः । वय्कलं बागः प्वाःथनाः जक हे जूसां वयातं थ्वयातं धयाः थःगु कृति प्रकाशन यानादिल, झीत बियादिल । तर भ्वय् नकाः बिमोचन यानामदी, नापलाक्वसित थम्हं पिकयागु सपूm सितिकं ज्वंकामदी । थ्व जक वय्कःया भूल जुल ला, धकाः नं अनुमान यायेमालावःगु दु ।

मेगु कारण वय्कःया स्वभाव जुइफु । मचांनिसें थः धइथे यायेमाःम्ह, सुंखनाः नं मग्याम्ह, शरीरं चसीचा सां सुनानं क्वत्येकाः च्वनेमफुम्ह धकाः वय्कःयात म्हसिउ । साहित्य ख्यलय् नं वय्कलं जन्मकाछि सुयागुं चाकरि यानामदिउ, थःत ताःगु लिउने ला छु, ख्वाः न्ह्यःने धायेत तं बाकि तयामदी । अले कलम नं थुलि ज्वःकि सुयातं मुलाइजा तयामदी । थज्याःम्ह मनू सुं समालोचकयाथाय् वनाः कारे जिं सफू पिकया, थुकियात बांलाः धकाः च्वयादीमाल धकाः चाकरि वन धयां सुं पत्याः जुइमखु ।

वय्कःया थ्व हे बानीया कारणं वय्कःयात यक्वस्यां नुगलय् स्याकादीगु दु, वय्कःया सोझोपनया फाइदा काःगु दइ । चुपिया ल्वःमंगु तं त्वाकःया नुगलय् घाःखू जुया च्वना हे च्वन । थ्व स्याःयात स्याः धाइगु नं स्वभाविक खः । थःत नुगलय् स्याकूपिन्त वय्कलं थासय् कुथासय् लिसालिसा कयाः म्हुतुं व कलमं ब्वलासायेगु गबलें मत्वःतू । विशेषयाना नेपालभाषा ख्यःया प्रभावशाली व्यक्तित्वपिन्त सहमयाःगु खनेदु । थ्व हे कारणं वय्कः नेपालभाषा साहित्यकारपिं पाखें तापानावंगु खनेदु ।

नेपालभाषा थज्याःगु सिमित मनूतय्गु हालिमुहालि जुइगु, चिकीचाधंगु ख्यलय् नं वय्कः थुकथं मेपिनिगु परवाह मतसे धस्वाना च्वनेपूmगुया छगू जक कारण वय्कःया स्वाभिमान खः । वय्कलं थःगु आत्मकथा थुकथं शुरुयानादी — “जि, जिं व जिगु धायेबले अहंकार ला पक्का हे खत । अहंकार धैगु जितः जक मखु स्वैतं नं यइमखु । तर व्यवहारय् “जि, जिं व जिगु” मधासे मगाः । उकें थ्व अहंकार ला खः हे मखुत । राष्ट्रिय दृष्टिकोणं ला थ्व राष्ट्रिय भावना हे जुल” । थ्व हे भावनां वय्कः याकःचा जुयावन । तर थःत न्ह्याक्व नेपालभाषा ख्यलं हेला याःसां वय्कलं नेपालभाषायात धाःसा हेला यानामदी — एकलव्य जुयाः नं नेपालभाषा ख्यलय् धस्वाना हे च्वन । थ्व परिचय हे मिश्रजुया धाथेंगु परिचया जुयाबिल । थ्व खँ थन वय्कः मदयेधुंकाः धायेमाला च्वन, थ्व नं बांलागु ला खँ मखु । अन्तय् वय्कःया हे निझ्वः ः
“दतले कुचाःपिनि सीव विचाः हँ
सिका ख्वयां थन झीत छुचाः ।” (क्वाःघासा, पौ ४४)

परिशिष्ट १
नेपालभाषाया कृति धलः ः
— नुगः खँ (कविता संग्रह, अंग्रेजी अनुवाद सहित) — १०८० । यल ः साहित्य गोष्ठी ।
— सीता हरण (खण्डकाव्य) — १०८० । येँ ः स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ ।
— रामराज्य ¬ (खण्डकाव्य) — १०८३ । यल ः ललितपुर साहित्य गुठी ।
— नेपाल संस्कृतिया छगू झलक — १०८४ । येँ ः श्रेष्ठ प्रकाशन ।
— गजिगुलुया म्हगसय् पशुपतिनाथ (हास्यव्यंग्य बाखं) — १०९५ । यल ः झा परिवार (स्वंगू संस्करण तक पिहाँ वल)
— नौयात हनापौ (व्यंग्य) — ११००। येँ ः सहकारी प्रेस
— क्वाःघासा (हास्यव्यंग्य) — ११०३। येँ ः जगदीशलाल श्रेष्ठ
— थौंया ख्वाःपाः (खण्डकाव्य) — ११०३ । म्हसिका धलः व नेपालभाषा वाङमय सूचीकथं
— बाग्मतिया ख्वः सः — १११२ । येँ ः गंगाभक्ति प्रकाशन
— कान्तिपुरया विलाप — ११२१ । यल ः नेपाल संस्कृति लय्पौ
— दशमहाविद्या — ११२७ । यल ः रुक्मणी श्रेष्ठ
— नेपाल संस्कृतिया चापू ( प्रकाशन मिति व प्रकाशकया नां उपलब्ध मजूगु)।

परिशिष्ट २
वय्कःया नेपाली भाषाया धलः
— राष्ट्रिय मूर्तिकला (श्री ५ महेन्द्रबाट पुरस्कृत) —
— राष्ट्रिय मूर्तिकला एक अध्ययन (श्री ५ महेन्द्रबाट पुरस्कृत)
— हाम्रो कला र संस्कृति एक विहङ्गम दृष्टि — विसं २०४१ । जय जोशी प्रकाशन ।
— नेपाली संस्कृतिमा शिव महिमा ।
— कला र संस्कृति एक चिन्तन (श्री ५ महेन्द्रबाट पुरस्कृत) — विसं २०४३ । ललितपुर ः मित्र करुणा प्रकाशन ।
— क्वाँतिको रस (कविता संग्रह) — साल न्ह्यथनामतःगु । नेपालभाषाया छपु कविता नं दुथ्याःगु ।
— ललितपुरका सांस्कृतिक सम्पदा एक चिन्तन — विसं २०५१ । ललितपुर ः रमा प्रकाशन ।
— कान्तिपुरी महानगरी (खण्डकाव्य) — विसं विसं २०५२ । ललितपुर ः रमा प्रकाशन ।
— हिमवत् खण्डका भक्ति शक्ति र संस्कृति — विसं २०५४ । रमा राजश्री प्रकाशन ।
— बगलामुखीदेखि बद्रीनाथसम्म — विसं २०५६ । काठमाडौं, ललितपुर ः बासुदेव लुइँटेल, जुनी अमात्य ।
— राजदरवारको हत्याकाण्ड (खण्डकाव्य) — विसं २०५९ । ललितपुर ः मदन मोहन मिश्र ।
— हाम्रो बागमती संस्कृति — विसं २०६१ (?) । ललितपुर ः मदन मोहन मिश्र ।
— सामान्य हरिवन्दना माला (माधवश्याम शर्मा सहित) — २०६६ । ललितपुर ः हरि नर्सिंह अमात्य ।
— दशमहाविद्या एक संस्मरण — विसं २०६४ । काठमाडौं ः वैदिक प्रकाशन ।
— कला र संस्कृतिमा बागमती । (गुणराज पुरस्कार प्राप्त)
— बागमतीको विलाप (खण्डकाव्य) — प्रकाशन मिति न्ह्यथनामतःगु । ललितपुर ः मदन मोहन मिश्र ।
— काठमाडौं उपत्यकामा धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा ।

परिशिष्ट ३
वय्कलं कयादीगु सिरपाःया धलः
ड्ड साहित्य सिरपाः¬, स्वर्णपदक — नेसं १०९७ — साहित्यया मूलुखा, यल — गजिगुलुया म्हगसय् पशुपतिनाथ
ड्ड गुणराज सिरपाः — नेसं १०९० ।
ड्ड अन्तर्राष्ट्रिय लिटरेचर सोसाइटी उत्तरअमेरिका पाखें साहित्य पुरस्कार — इसं १९९६ ।
ड्ड विद्यार्थी फेडरेशन — विसं २०११ ।
ड्ड नवभारती भवन पुस्तकालय — विसं २०१५ ।
ड्ड प्रभाव पुस्तकालय, रजत पदक — विसं २०१७ ।
ड्ड कानपं शहीद कवि सम्मेलन — विसं २०२९ ।
ड्ड कानपं शहीद कवि सम्मेलन — विसं २०३१ ।
ड्ड एभिएम स्कूलया प्रिन्सिपल — विसं २०५२ ।
ड्ड अमेरिका नेपाल लिटररी सोसाइटी — विसं २०५३ ।
ड्ड भैरव प्रतिभा पुरस्कार — विसं २०५३ ।
ड्ड रेवती रमणानन्द धार्मिक लेख सिरपाः — विसं २०६१ — मञ्चुका स्मृतिकोष, येँ ।
ड्ड ख्यालिरत्न — ११२७ — ख्यालिन्हिलि गुथि, थिमि ।
ड्ड चित्तधर सिरपाः, नगद लिसें — ११२७ — नेपाल भाषा परिषद्, येँ ।
ड्ड धर्मादित्य धर्माचार्य हनापौ — ११३१ — मांभाय् पुचः, यल ।
ड्ड भक्तपुर विकास सहयोग संघ सम्मान — २०६९ ।
ड्ड अभिनन्दन — २०५२ — सनातन धर्म सेवा समिति ।
ड्ड कदर — — आदर्श कन्या उ मावि ।
ड्ड हनापौ — ११३० — नेवाः प्रेस दबू नेपाः ।
ड्ड वागमति विषेशज्ञ उपाधि — ११२५ — कुमारी साहित्य–प्रतिष्ठान ।
ड्ड भैरव हास्यव्यंग्य पुरस्कार — २०५२ — श्री भैरव पुरस्कार गुठी ।
ड्ड वसु सिरपा — ११२७ — रोटरी क्लब अफ यल ।
ड्ड व्यथित पुरस्कार ।

थी थी जानकारी व सफू बियाः ग्वहालि यानादीपिं
श्रीमति मदनमोहन मिश्र, तिछुँ गल्ली, यल ।
आशा सफूकुथि, रक्तकाली येँ ।
इन्द्र माली, कलंकी, यल ।
छत्रबहादुर कायष्ठ, मन्दःहिति, यल ।

सन्दर्भ सफू ः
वज्राचार्य, फणिन्द्ररत्न । ११२३ । म्हसिका धलः । येँ ः नेपालभाषा एकेदमि ।
हृदय, चित्तधर । ११२६ । जिगु जातः ः येँ ः नेपाल भाषा परिषद् ।
तुलाधर, प्रेमशान्ति । ११२० । नेपालभाषा साहित्यया इतिहास । येँ ः नेपालभाषा एकेदमि ।
मिश्र, मदनमोहन । २०५२ । जिगु आत्मकथा । नेपाल संस्कृति, दँ ६, ल्याः ३, पौ २९–३३ ।
च्वय् उल्लेख जुयाच्वंगु मिश्रजुं च्वयादीगु नेपालभाषाया व नेपालीया सफूत ।

नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानं प्रकाशित जुइगु खुलापौं थाय्‌भु ल्याः २१ नेस‌ ११४५ (बछला -कौला) विसं २०८२ (बैशाख -असोज)य् पिदंगु। थाय् बियादिउगुलिं सम्पादक पुचःयात आपालं सुभाय् । लगभग १० न्ह्यः च्वयातयागु लिपा अपडेट यायेमफुत ।

ग्रीसमा बुद्ध धर्मको इतिहास

 

राजेन मानन्धर

नेपालमा बुद्ध धर्म फैलन राम्रो सकेन भन्ने गुनासो गर्नु पर्ने अवस्था अझै छ भने आज भन्दा हजारौ वर्ष पहिला यो धर्म सात समुद्रपारी पुगिसकेको थियो भन्ने सुन्दा हामी नेपालीलाई गर्व पनि लाग्छ ।

भगवान बुद्धले भारतवर्षमा आफुले प्राप्त गरेको ज्ञान बाँड्ने काम जीवन पर्यन्त गर्नुभयो । र उहाँको परिनिर्वाण पछि उहाँका शिष्य भिक्षुहरुले यो कामलाई निरन्तरता दिए । यसको प्रारम्भिक कालदेखि नै बुद्ध धर्मले प्रवेश पाएको अनि समाजमा भिजेका देशहरु मध्ये एक ग्रीस हो । यस लेखमा ग्रीसमा बुद्ध धर्मको इतिहासबारे संक्षिप्त चर्चा गरिन्छ ।

दक्षिणी युरोपमा अवस्थित ग्रीस एक धेरै महत्त्वपूर्ण र ऐतिहासिक देश हो । यो विश्वकै केही पुराना सभ्यताहरु भएको देशको रुपमा चिनिन्छ । अझ यसलाई ग्रीसलाई पश्चिमी सभ्यताको उद्गमस्थल भनेर समेत सम्मान गरिन्छ ।

यो युरोपको दक्षिण पूर्वमा अवस्थित छ । यसको आधिकारिक नाम हेलेनिक रिपब्लिकि हो । यसले उत्तर पश्चिममा एल्बानिया, उत्तरी मेसेडोनिया तथा उत्तरमा बुल्गारिया अनि पूर्वमा टर्कीसँग सीमाना जोडेको छ । यसको पूर्वमा एजियन सागर छ, पश्चिममा लोनियन सागर छ, दक्षिणमा सी अफ क्रेट, भूमध्यसागर रहेको छ । यसको अन्तर्गत ६ हजार भन्दा बढी टापुहरु पनि पर्दछन् । ग्रीसको ८० प्रतिशत भूभाग पहाडी छ । यसको क्षेत्रफल लगभग ४१,३१,९५७४ वर्ग किलोमिटर छ तर यसको जनसंख्या भने १ करोड मात्र छ । यसको राजधानी एथेन्स हो ।
पश्चिमको इतिहासमा ग्रीसको नाम सम्मानका साथ लिइन्छ । विश्वलाई यसले लोकतन्त्र दियो अनि अहिलेसम्म हामीलदे नाम लिने गरेका पश्चिमी दर्शनशास्त्रका विद्वानहरु जस्तसुकरात, प्लेटो, एरिस्टोटल आदि यहीँ जन्मिए । यसका साथै हाम्रो दैनिक जीवनसँग गाँसिएका कुराहरु, जस्तै ओलम्पिक खेलहरू तथा नाटको जननी पनि यसैलाई मानिन्छ ।

Press enter or click to view image in full size

अहिले यसलाई युरोप मात्र हैन संसारकै उत्कृष्ट पर्यटकीय केन्द्रको रुपमा लिइन्छ । यहाँका ग्रीक सभ्यता दर्शाउने स्थलहरु र सामुद्रिक टापुहरु यहाँका आकर्षणहरु हुन् । यसका साथै यहाँ केही खेती र उद्योगहरु पनि संचालित छन् ।

वर्तमान ग्रीसको धर्मको बारेमा कुरा गर्दा यहाँको धर्मलाई ग्रीक अर्थोडोक्सी भनिन्छ, जुन पूर्वीय क्रिश्चियनको एक शाखाको रुपमा मानिन्छ । ग्रीसको जनसंख्याको लगभग ९० प्रतिशत यही धर्मसँग सम्बन्धित छन् । यसपछि यहाँ मुस्लिमहरु, क्याथोलिकहरु, यहुदीहरु, प्रोटेस्टेन्टहरु आदि छन् । केहीले यहाँको प्राचिन धर्म हेलेनिज्म मान्छन् । यसबाहेक अहिले यहाँ नगण्य संख्यामा बुद्ध धर्म मान्नेहरु पनि छन् ।

ग्रीसमा बुद्ध धर्म
सबैभन्दा पहिला यस लेखमा यो स्पष्ट पार्न जरुरी छ कि यहाँ हामीले इतिहासको कुरा गर्दा अहिलेको विश्व मानचित्रमा देखिने देश ग्रीस भन्दा पनि आज भन्दा दुइ हजार वर्ष अगाडिको मानचित्रले समेटेको ग्रीसको कुरा गर्दैछौं, जस अन्तर्गत अहिलेको ग्रीसदेखी पूर्व हुँदै अहिले देखिने इरान, इराक अफगानस्तान, पाकिस्तान तथा पश्चिमी भारतको सीमाक्षेत्रसम्मको विशाल साम्राज्यलाई इंगित गरिरहका हुन्छौं । त्यसरी हेर्दा त्यसबेलाको ग्रीसमा बुद्ध धर्म आज भन्दा दुइ हजार वर्ष अगाडि नै देखिएको थियो । विश्वमा भारतवर्ष भन्दा बाहिर सबैभन्दा पहिला बुद्ध धर्मलाई स्वीकार गर्ने देशहरु मध्ये यो पनि एउटा हो । बौद्ध साहित्यमा ग्रीसलाई योना अथवा यवन भनेर भनिएको छ जुन ग्रीक भाषाको इयोनियनको परिवर्तित रुप हो ।
तर पनि यहाँ बुद्ध धर्मको इतिहास अरु भन्दा भिन्न छ । हुन त यो देशमा बुद्ध धर्म धेरै लामो समयसम्म फैलिन पाएन तर विश्वमा बुद्ध धर्मको विस्तारको कुरा गर्दा ग्रीसको नाम लिन आवश्यक छ । यहाँ बुद्ध धर्मले जरा गाड्न नपाएपनि यहाँको इतिहास तथा संस्कृति बुद्ध धर्मको चर्चा नगरी ब्याख्या गर्न सकिन्न किनभने बुद्धको इतिहास, विस्तार अनि चित्रण तथा बौद्ध संस्कृतिको निर्माणमा ग्रीसको अतुलनीय योगादान देखिन्छ ।

एलेक्जेन्डर महान र ग्रीसको बुद्ध धर्म ः

ग्रीसको बुद्ध धर्मको इतिहास एलेक्जेन्डर महानको जीवनदेखि शुरु हुन्छ । ग्रीस नजिकको मेसेडोनियामा एलेक्जेन्डरले इसापूर्व ३३४देखि ३२३सम्म शासन गरे । २० वर्षमा राजगद्दी सम्हालेर उनले ३० वर्ष हुँदा विशाल साम्राज्य खडा गरे जुन एशिया माइनर, सिरिया, पर्सिया, ब्याट्रिया र गन्धारा (अहिलेको अफगानस्तान र पाकिस्तान) हुँदै भारतको उत्तर पश्चिमस्थित तक्षशिला तथा पंजाब क्षेत्रसम्म पुग्यो ।

Press enter or click to view image in full size

त्यसबेला त्यहाँ बुद्ध धर्मको आगमन भएको थियो वा अन्य कुनै किसिमले उनको सेना यहाँको बौद्धहरुसँग परिचित हुन पाए । उनका कतिपय सैनिकहरु बौद्ध भिक्षु बने भन्ने पनि कथन पाइन्छ । उनीहरुको साँस्कृतिक आदानप्रदान हुने क्रममा उनीहरुले बुद्ध धर्मलाई स्वीकार गरे जसलाई इतिहासमा ग्रेको बुद्धिज्म भनेर नाम दिइयो । उनले राज्य विस्तार गरेको समयमा इसापूर्र्व ३२३सम्म ब्याकिट्रयामा अर्थात् अहिलेको अफगानस्तान, ताजकिस्तान, उजबेक्स्तिान आदि क्षेत्रमा बुद्ध धर्म पुगेको देखिन्छ ।
एलेक्जेन्डरको मृत्यु पछि त्यहाँ हेलेनिस्टिक राज्यहरु स्थापित भए, सेल्युसिड साम्राज्य बने । एकातिर पूर्वबाट राज्य विस्तार हुँदै थियो भने यहाँका राज्यहरुमा पनि अस्थिरता आउँदै थियो ।
सम्राट अशोक तथा ग्रीसको बुद्ध धर्म ः

एलेक्जेन्डर भन्दा लगभग ६० वर्ष पछि भारतमा सम्राट अशोक उदय भयो । इसापूर्व २६०मा राज्यसत्ता हात पारेपछि उसले पनि राज्य विस्तारलाई निरन्तरता दिए र उसको राज्य पश्चिमतिर पनि विस्तार हुँदै गयो । यसै क्रममा उनले बुद्ध धर्म अपनाए र आफुले सकेजति ठाउँमा धर्मदुत पठाएर बुद्ध धर्मको प्रचार गरे । उनले आफ्ना धर्मदुतहरु भूमध्यसागर क्षेत्रका हेलेनिस्टिक राजाहरुकहाँ समेत पठाएका थिए । उनीहरु ग्रीक क्षेत्र अन्तर्गतका योन तथा ब्याक्ट्रियासम्म पुगे र त्यसमा ग्रीक व्यक्तिहरू पनि सम्मिलित थिए, जसको शिलालेखहरुमा ग्रीक राजाहरूको उल्लेख गरिएको छ । यसले त्यसबेलाको बौद्ध धर्म हेलेनिज्मसँग मिलेको अनि सेल्युसिड साम्राज्य, इजिप्ट र म्यासेडोनियासम्म फैलिएको संकेत गर्दछ । उनले पठाएका धर्मदूतहरु ग्रीकहरु द्वारा शासित क्षेत्रहरुसम्म पुगे । उनको एक शिलालेखमा बुद्ध धर्म सेल्युसिडका राजा एन्टिओकस द्वितीय तथा इजिप्टका राजा प्टोलेमी द्वितीय आदि कहाँ पुगेको उल्लेख छ ।

उनले आफ्नो राज्य भरी वरिपरी बुद्ध धर्मको प्रचार गर्दै शिलालेखहरु पनि खोप्न लगाए । उनका केही शिलालेखहरू ग्रीक भाषामा लेखिएका थिए । विशेष गरी उनको साम्राज्यको उत्तरपश्चिमी भागहरू (जुन अहिले अफगानिस्तान तथा पाकिस्तानमा पर्र्छन्)मा राखिएका शिलालेखहरुमा यो देख्न पाइन्छ । जस्तै कान्दहार (अहिलेको अफगानस्तान)मा पाइएको शिलालेख ग्रीक तथा अरामिक भाषामा लेखिएको छ । यसले उनको प्रभाव ग्रीस अथा ग्रीक सम्राज्यसम्म पुगेको प्रमाणित हुन्छ । यसबेला यस क्षेत्रमा अर्थात् गन्धार क्षेत्रमा पूर्वी तथा पश्चिमी धर्म तथा संस्कृतिको मिश्रण भएको देख्न पाइन्छ । यसै प्रसंगमा यहाँ बुद्ध धर्मको प्रचार भयो ।

Press enter or click to view image in full size

अर्कोतिर सम्राट अशोकले जुन धर्मदुतहरुको समुह छाने त्यसमा एक जना ग्रीक पनि परेको देखिन्छ । उनले छानेका धर्मदुतहरु मध्ये धर्मरक्षित नाम गरेका दुतलाई यवन अर्थात् ग्रीक भनेर चिनाइएको छ, जसले भारतवर्षको उत्तरपश्चिमी क्षेत्र अपरन्तक अर्थात् अहिलेको उत्तरी गुजरात तथा सिन्ध क्षेत्रमा धर्म प्रचार गर्न पठाइए । उसले त्यहाँ ३७ हजार मानिसलाई बुद्ध धर्ममा प्रवेश गराए अनि हजारौं महिला तथा पुरुषहरुलाई प्रवजित बनाए भनेर समेत भनिएको छ । सम्भवतः त्यसबेला ती क्षेत्रहरुको ग्रीकहरुको जनसंख्या धेरै थियो होला । यसले त्यसबेला अशोकको प्रभाव क्षेत्रमा भएका ग्रीकहरुमा बुद्ध धर्मको प्रभाव परेको देखिन आउँछ ।

राजा मेनान्दर र बुद्ध धर्म
अलेक्जेन्डर महानकोे मृत्यु पछि अहिले ग्रीस भएको ठाउँमा हेलेनिस्टिक राज्यहरू स्थापना भए त्यहाँ ग्रीको–ब्याक्ट्रियन र इन्डो–ग्रीक राज्यहरू बने । ती राज्यहरुमा इन्डो–ग्रीक राजाहरूको शासनकालमा फस्टाएको थियो । तिनीहरु मध्ये एक प्रख्यात राजा मेनान्दर थिए । मेनान्दर जस्ता ग्रीक शासकहरूले पछि धर्म परिवर्तन गरेर बौद्ध बनेको कारणले पछि ग्रेको बुद्धिज्मको विकास गर्न मद्दत गर्यो ।

राजा मेनान्दर प्रथम पहिले ब्याक्ट्रियाका राजकुमार थिए । उनी पछि यवन अर्थात ग्रेको–ब्याक्ट्रिया वा इन्डो ग्रीसका राजा भए र ईसापूर्व १६५देखि ईसापूर्व १३० शासन गरे । उनको राज्य मध्य एशिया, अर्थात् अहिलेको अफगानस्तान, पाकिस्तान देखि भारतीय उपमहाद्विपको उत्तर–पश्चिमसम्म फैलिएको थियो । उनले सगल अथवा अहिलेको सिआलकोटलाई राजधानी बनाएका थिए । उनले ग्रीक तथा भारतीय संस्कृतिलाई नजिक ल्याइदिए, भिक्षु नागसेको प्रभावमा उनले बुद्ध धर्म अपनाए, र आफ्नो टक छपाउँदा धर्म चक्रको चिन्ह राख्न लगाए । पछि स्तुप तथा विहारहरुको निर्माणमा संरक्षकको भूमिका निभाए । उनको शासनकालमा इन्डो–ग्रीकहरुले धेरै विकास गरे अनि यसैको फलस्वरुप गन्धारामा ग्रेको बौद्ध कलाको विकास भयो । यसप्रकार उनी यस युगकै परिचित बौद्ध व्यक्तिव हुन पुगे, जसको नाम भारतीय बौद्ध इतिहासमा उल्लेख गर्न लायकको पनि बने । उनलाई बौद्ध साहित्यमा मिलिन्द भनेर चिनिन्छ ।

मिलिन्द प्रश्न ः राजा मेनान्दर तथा नागसेन नामक बौद्ध भिक्षु बिचको गहन संवादलाई लिएर लेखिएको ग्रन्थ मिलिन्द प्रश्नलाई एक उत्कृष्ट बौद्ध साहित्यको रुपमा लिइन्छ । पाकिस्तानको स्वात उपत्यकामा रहेको बुत्कारा स्तुप, जसको निर्माण सम्राट अशोकले गरेका थिए, त्यसलाई अझ ठुलको बनाउने काम मेनान्दरले गरेको थियो । यसबाट त्यस समयसम्म यस क्षेत्रमा बुद्ध धर्मलाई राज्यको संरक्षण प्राप्त थियो र यो विकास हुँदै थियो भन्ने बुझिन्छ ।

ग्रेको बुद्धिज्म
ग्रीस आफै बौद्ध देश बनेन, यहाँ ठुलठुला बौद्ध मन्दिर विहार बनेनन् अनि बौद्ध विद्वानहरु जन्मिएनन् होला । तर विश्वको बुद्ध धर्मको इतिहासको अध्ययन गर्दा ग्रीसको नाम छुटाउन सकिन्न । यसको एउटा कारण हो कि ग्रीकहरुको योगदानको कारणले एउटा अलग्ग जस्तो देखिने बुद्ध धर्म यस मध्यपश्चिम क्षेत्रमा लगभग ८ सय वर्षसम्म कायम रह्यो जसलाई अहिले ग्रेको बुद्धिज्म भनेर भनिन्छ ।

ग्रेको–बौद्ध धर्म भन्नाले हेलेनिस्टिक वा ग्रीक संस्कृति र बौद्ध धर्मको मिश्रणबाट बनेका सांस्कृतिक र कलात्मक समन्वय बुझिन्छ जुन त्यसबेलाको ग्रीस साम्राज्यले प्रभावित क्षेत्रको साँस्कृतिक विशेषता बन्यो । यो मुख्यतयाः ईसापूर्व चौथो शताब्दीदेखि ईस्वी पाँचौं शताब्दीसम्म दक्षिण र मध्य एसियाली क्षेत्र गान्धार (अहिलेको अफगानिस्तान र पाकिस्तान नजिक) मा प्रचलनमा रह्यो ।

यता भारतवर्षमा पनि ग्रेको बुद्ध धर्मको प्रभाव थियो । इस्वीको पहिलोदेखि तेश्रो शताब्दीसम्म यहाँ कुशाण साम्राज्य थियो । यो ग्रीक नै नभए पनि यहाँ अत्यधिक हेलेनिस्टिकको प्रभाव थियो थियो र विशेष गरी राजा कनिष्कको शासनकालमा यिनको राज्यमा ग्रीको–बौद्ध कलाले विस्तार हुने मौका पायो ।

यो कुनै यान वा दर्शन वा कर्मकाण्डमा भन्दा पनि कला र संस्कृतिसँग सम्बन्धित शाखा थियो । यसको सबैभन्दा विशेष प्रभाव भनेको यो भयो कि यसले एउटा छुट्टै देखिने र निकै टाढा टाढासम्म प्रभाव राख्न सक्ने कलाशैलीको विकास गर्यो जसलाई बौद्ध कला विशेषज्ञहरु गन्धार कला भनेर भन्न रुचाउँछन् । यो शैली यहाँबाट फैलिँदै भारत चीन हुँदै कोरिया तथा जापान सम्म पनि विभिन्न रुपमा पुग्यो । र यसले नै विश्वमा बुद्ध धर्म यसरी विस्तार हुन समेत सघायो ।

Press enter or click to view image in full size

यद्यपि ग्रीक सभ्यता र बुद्ध धर्मको कुनै सम्बन्ध नै नभएको भने होइन । त्यहाँको मौलिक धर्म वा सभ्यता वा दर्शन कुनै दृष्टिकोणबाट बुद्ध धर्मसँग नजिक भएको पाइएको छ । ग्रीक दर्शन पिरोनिज्म र बौद्ध दर्शनको बिच अचम्मको समानता पाइन्छ । केही विद्वानहरुले यो त्यहाँ भरखरै प्रवेश गरेको बौद्ध दर्शनबाट निर्देशित वा प्रभावित भएको भनेका छन् ।

पिरोनिज्म प्राचिन ग्रीक दर्शन हो जसले अभिमानलाई त्याग्न र कुनै पनि विश्वासका बारेमा निर्णय नलिन सिकाउँछ । यसको प्रतिपादन इसापूर्व पहिलो शताब्दीमा एनेसिडमसले गरेका थिए र उनको सिद्धान्त इसापूर्व चौथो शताब्दीका दार्शनिकहरु पिरो तथा तिमोनबाट प्रभावित थिए भनिन्छ । यसमा बुद्ध दर्शनका केही बुँदाहरु ज्स्तै अनित्य, तृष्णाबाट मुक्ति आदि पर्छन् । यी समानता प्रत्यक्ष रुपमा बौद्ध दर्शनबाट लिइएको भन्न नमिलेपनि यी समानताहरुले दर्शनका विद्वानहरुले यसलाई बौद्धिक आदानप्रदानको रुपमा लिने गरेको छ । पिरोनिज्म आफै भारतीय सन्तहरुको सम्पर्कमा विकास भएको वा प्रभावित भएको हुनसक्छ ।

गन्धार बौद्ध कला र बुद्धको मूर्ति निर्माण
ग्रीकहरुको कलाको इतिहास निकै पुरानो र उच्चतहको थियो । यसमा उनीहरुले बुद्ध धर्मका विषयहरुलाई हेलेनिस्टिक शैलीमा प्रस्तुत गरे, जुन यथार्थवादी थियो । यसभन्दा पहिले भारतवर्षका बौद्धहरु भगवान बुद्धको मानव स्वरुपलाई मूर्तिमा चित्रण गर्दैनथे । अब यहाँदेखि ग्रीक कलाकारिता बुद्धको मूर्ति बनाउनमा पनि प्रस्फुरित हुनथाल्यो ।

संसारमा सबैभन्दा पहिला बुद्धको मानवरुपी चित्रण ग्रीको–बौद्ध कला अथवा गान्धारमा विकसित भएको यस शैलीले गर्यो भनिन्छ । यस मूर्तिकलाले बुद्ध धर्मलाई विषय बनाएपछि पहिले जस्तो बुद्धलाई देखाउन पिपलको रुख, पाइला, घोडा वा सिंह जस्तो प्रतीकहरु मात्र राख्नु परेन । यसको सट्टा अब बुद्धलाई सिधै मानिस जस्तो बनाएर देखाउन शुरु भयो । यसका लागि यथार्थवाद, लहरा जस्तो कपाल, मांसपेशीयुक्त शरीर अनि कपडाको बान्की जस्तो ग्रीक मूर्तिकलामा पाइने विशेषताहरु ल्यायो । समग्र रुपमा भन्नु पर्दा उनीहरुले बुद्धलाई उनीहरुको देउता एपोलो जस्ता अनि उनीहरुले लगाउने लुगा टोगा–जस्तो पोशाकमा प्रस्तुत गरे । त्यस्तै किसिमबाट बुद्ध धर्मका रक्षक देवता वज्रपाणीको प्रारम्भिक स्वरुप बलिष्ठ पुरुषको रुपमा मात्र थियो जो हेर्दा ग्रीसहरुको देवता हर्कुलस जस्तो देखिन्थ्यो । यसप्रकारको स्वरुपलाई उनीहरुले मात्र हैन टाढा टाढाका बौद्धहरुले पनि स्वीकारे अनि मन पनि पराए । जसले गर्दा धेरै लामो समयसम्म यो शैली प्रख्यात भयो । कतिपय ठाउँमा बुद्ध धर्मले स्वीकारेका रक्षकहरु अथवा बोधिसत्वहरुको चित्रण पनि ग्रीक देउताहरुको शारीरिक बनावटसँग मिल्दो जुल्दो बनाएको पनि पाइन्छ ।

Press enter or click to view image in full size

कलाको सहारा पाएर बुद्ध धर्म यस क्षेत्रमा सजिलैसँग फैलियो । अब बुद्ध धर्म गान्धार क्षेत्रमा मात्र हैन अन्य क्षेत्रमा समेत विस्तार भएर गयो । त्यसैकारण पनि यहाँका बौद्ध भिक्षुहरूले बौद्ध धर्मलाई सिल्क रोडको पूर्वतिर मध्य एशिया, चीन, कोरिया र जापानमा फैलाउनमा प्रमुख भूमिका खेले ।

ग्रीस साम्राज्यको पतन र रोमन साम्राज्यको उदय
सारा पश्चिमलाई एकीकरण गरेका एलेक्जेन्डर महानको मृत्यु पछि अहिले ग्रीस भएको ठाउँमा मुख्य गरी तीनवटा हेलेनिस्टिक राज्यहरू स्थापना भए — टोलेमाइक राज्य, सेल्युसिड सम्राज्य अनि एन्टिगोइड वंश । तिनीहरु आपसमा लडिरहने भएकोले सबै कमजोर हुँदै गए र पछि लगभग इसापूर्व पहिलो शताब्दीदेखि रोमन साम्राज्यको उदय भयो ।

माथि नै भनिसकेको छ कि ग्रीसमा बुद्ध धर्म एउटा ठुलो धर्मको रुपमा स्थापित भएन अनि ग्रेको बुद्ध धर्मले ग्रीसको बुद्ध धर्म भन्दा पनि ग्रीसदेखी पूर्वमा अफगानस्तान र पाकिस्तानसम्म फैलिएको ग्रीस सभ्यता र बौद्ध दर्शनको संमिश्रण जनाउँछ । त्यसमा पनि अब रोमन साम्राज्यको उदयले गर्दा त्यहाँको भूराजनीतिक स्वरुप बदलियो । यसले ग्रीस र बौद्ध प्रभाव भएको पूर्वी देशहरु जस्तै अफगानस्तान आदिसँग सम्बन्ध टुटाइदियो, ग्रीसबाट ग्रेको बुद्धिज्मले पाइरहेको संरक्षण कम हुँदै गयो । यसप्रकार प्रत्यक्ष रुपमा रोमन साम्राज्यले ग्रीसको बुद्ध धर्मलाई वा बौद्ध संस्कृतिलाई नाश नै नगरेको भएपनि यो पनि यहाँ प्रचलित रहेको बुद्ध धर्मको अवसानको कारण बन्यो ।

अर्को तर्फ रोमन साम्राज्यले बिस्तारै इसाई धर्मलाई प्रवेश गराइराखेको थियो । इस्वीको चौथो शताब्दीमा रोमन साम्राज्यले इसाई धर्मलाई औपचारिक रुपमा स्वीकार गर्यो । यसले गर्दा अबदेखि भूमध्यसागरीय देशहरुमा, जस्तै ग्रीस र रोम साम्राज्य क्षेत्रभित्र बुद्ध धर्मलाई बिस्तारै निषेध गर्दै लग्यो ।

ग्रेको बुद्ध धर्मको पतन
यसरी हेदौ इस्वीको चौथोदेखि सातौं शताब्दीभित्र ग्रीस तथा ग्रेको बुद्धिज्मको क्षेत्रबाट बिस्तारै बुद्ध धर्म लोप हुँदै गयो । यसको मुख्य कारणहरु यी हुन् — इस्वीको पाँचौं शताब्दीमा फिरन्ते जाति ह्वाइट हुण अथवा हेप्थालाइटहरुले मध्य एशियामा हमला गरेर यहाँको ग्रेको बुधिस्ट विहार तथा अन्य स्मारकहरु नाश गरे । कालान्तरमा ग्रेको बुद्धिस्ट क्षेत्रका बौद्ध ग्रीकहरु विभिन्न कारणले तितरबितर वा नाश भए वा स्थानीयहरुसँग विवाह गरे अनि बुद्ध धर्म त्यागेर स्थानीय धर्म र संस्कृतिमा फर्किए । त्यस्तै किसिमले रोमनहरुले आफ्नो प्रभाव क्षेत्र सबैतिर रोमन यथार्थवादी कलाशैलीको बिस्तार गर्दै जाँदा ग्रेको बुद्धिज्मको क्षेत्रमा पुरानो गन्धार कला शैली पनि क्रमशः हराउँदै गयो ।

इस्वीको सातौं आठौं शताब्दीमा सम्पूर्ण मध्य एशिया क्षेत्रमा नै मुस्लिमहरुको आक्रमण बढ्यो । उनीहरुले जहाँ जहाँ जुन जुन धर्म छ, त्यो नष्ट गर्दै जाने भएकोले यहाँका बौद्ध केन्द्रहरु वा बौद्ध सभ्यताहरुमा उनीहरुले आघात पुर्याए र अन्तमा यहाँबाट भएको बचेको बुद्ध धर्म र बौद्ध संस्कृति पनि बिलाएर गयो ।

अहिले ग्रीसमा बौद्ध सम्पदाहरुको अवशेष छ त?
माथि यति धेरै ग्रीस सभ्यताले बुद्ध धर्ममाथि पारेको प्रभाव अनि ग्रेको बुद्धिज्म भनेर छलफल गरिसकेपछि जो कोहीलाई पनि अहिले ग्रीसमा बौद्ध स्मारक वा सम्पदाहरुको अवशेष पाइन्छ होला त भन्ने जिज्ञासा आउनु स्वाभाविक छ ।

अहिलेसम्म आज ग्रीस भनेर जति ठाउँलाई भनिन्छ, त्यहाँ कुनै पनि किसिमकौ बौद्ध नै हो भन्न मिल्ने बुद्ध मूर्ति, मन्दिर, विहार गुम्बा वा अन्य त्यस्तो कुनै सम्पदा पाइँदैन । त्यहाँ भएका अनुसन्धान तथा पुरातात्विक उत्खनन्ले पनि त्यहाँ त्यस्तो विशेष अवशेष पाइएको देखिँदैन । यसले ग्रीसमा कुनै पनि बेलामा बुद्ध धर्म नफैलिएको वा संस्थागत विकास नभएको भन्ने संकेत गर्दछ । त्यहाँ कुनै बेला बुद्ध धर्मको चिन्ह वा अवशेष पाइएको भए त्यो त्यसबेलाका केही सीमित विद्वान, दार्शनिकहरुले पढेको वा सिकेको अनि यात्रीहरुले लिएर आएको हुनसक्छ ।

वर्तमान ग्रीसमा बुद्ध धर्म
यस प्रकार भारतवर्ष तथा ग्रीस सम्यताको बिचमा सेतु बनेको बुद्ध धर्म राजनीतिक उथलपुथल इत्यादि कारणले बिलायो । अनि नयाँ नयाँ धर्म दर्शन संस्कृतिले यसरी यो पुरै क्षेत्रलाई कब्जामा लियो कि बुद्ध धर्मको नाम यहाँ बाट लगभग दुइ हजार बर्ष सम्म लुप्त भयो ।

अहिले आएर १९औं तथा २०औं शताब्दीमा भरखरै युरोपका अन्य देशहरुमा बुद्ध धर्मले प्रभाव पार्न थाले पछि यहाँ ग्रीसमा पनि मानिसहरुमा बुद्ध धर्म सम्वन्धी कौतुहलता अनि चेतना बढ्न थालेको छ । ग्रीसमा बुद्ध धर्मको बारेमा कौतुलता, चेतना बढ्नुको पछाडि युरोपयिन पूर्वी दर्शन अध्ययन छात्रवृतिको सहयोग, बौद्ध ग्रन्थहरु युरोपियन भाषाहरुमा अनुवाद हुनु तथा बौद्ध दर्शन तथा पिरोनिज्म जस्ता ग्रीक दर्शनमा बौद्ध धर्मसँगको सामिप्यता पाउनु आदि रहेका छन् ।

यसबाहेक २० औं शताब्दीमा थाइल्याण्ड, चीन वा तिब्बत, जापान अनि श्रीलंकाबाट आप्रवासनले पनि भूमिका खेल्यो । उनीहरुले आफ्नो देशबाट बौद्ध धर्म त्यहाँ लगे र अभ्यास गर्न थाले । आफ्नो देशको मौलिक भन्दा अलग खालको धर्म र जीवन शैले देखेर त्यहाँका ग्रीकहरु अप्रभावित रहन सकेन र विस्तारै सोधपूछ, अध्ययन आदिको माध्यमबाट उनीहरुमा पनि बुद्ध धर्मको ज्ञान तथा श्रद्धा बढ्न थाल्यो । यसकारणले पनि त्यहाँ बिस्तारै बुद्ध धर्मसम्बन्धी चेतना वा ज्ञान बढ्न थालेको छ ।

आजको दिनमा वर्तमान ग्रीसमा बुद्ध कुनै न कुनै अवस्थामा भने भेट्न सकिन्छ । यहाँ बुद्ध धर्म मान्नेहरुको निकै सानो समुदाय छ । अहिले त्यहाँको सबैभन्दा ठुलो धार्मिक समुदाय भनेको अर्थडक्स क्रिश्चियनहरुको छ । बुद्ध धर्मलाई यहाँको सरकारले मुख्य धर्म भनेर मान्यता पनि दिएको छैन । यद्यपि यहाँ बुद्ध धर्मको अभ्यासलाई कानुनी रुपमा अनुमति प्राप्त छ अथवा यसलाई गैरकानुनी भनेको छैन । यसकारण यहाँ सामान्य जनतामा आएको बुद्ध धर्मप्रतिको जागरण वा चेतनालाई सरकारले प्रतिबन्ध लगाएको छैन ।
अहिले यहाँ सानो सानो इकाइमा भएपनि थेरवाद, जेन तथा तिब्बती बुद्ध धर्म मान्नेहरु देखिन्छ । यहाँका बौद्धहरु भनेको एशियाली मुलुकबाट आप्रबासी भएर आएका बाहेक यहाँकै मानिसहरु पनि धर्मान्तरण गरेर बौद्ध भएकाहरु पनि छन् । अनि यहाँको बुद्ध धर्म मान्नेहरुले ध्यान भावनालाई जोड दिएको पाइन्छ । त्यसैले यहाँ केही क्षेत्रहरुमा विभिन्न निकाय अन्तर्गत रहेर ध्यान गर्ने केन्द्रहरु समेत खोलिएका छन् ।

अहिले त्यहाँ करिब ५ हजार देखि १० हजारसम्मको समुदायले व्यक्तिगत रुपमा वा संगठित रुपमा बुद्ध धर्मको अभ्यास गर्छन् जुन त्यहाँको कुल जनसंख्यको ०.१ प्रतिशत भन्दा कम्ती हो । त्यस अन्तर्गत यहाँ आप्रबासी भएर आएका थाइल्याण्ड श्रीलंका आदि देशका बौद्धहरु समेत सम्मिलित छन् ।

यसमा थेरवाद मान्नेहरुका लागि एथेन्स थेरवाद केन्द्र खोलिएको छ जुन श्रीलंकाको बौद्धसंस्थाहरुसंग आवद्ध छ । केही समय यता यहाँ ग्रीसमै जन्मनुभएका भिक्षु ञानदेशनाले ध्यान सिकाउने तथा पाली ग्रन्थहरुको बारेमा जानकारी समेत दिँदै आउनुभएको छ । त्यस्तै किसिमले वज्रयान वा तिब्बतको कर्मा काग्यु निकाय सम्बन्धी पनि केही केन्द्रहरु एथेन्स, थेसालोनिकी आदि ठाउँमा खोलिएका छन् । यस बाहेक जेन बुद्ध धर्मका समेत केही केन्द्र वा विहारहरु एथेन्समा खोलिएका छन् ।

इन्टरनेट विभिन्न वेभसाइटबाट साभार

“The History of Buddhism in Greece”, published in Buddhist monthly in Nepal, “Anandabhoomi”.

ग्रीसमा बुद्ध धर्मको इतिहास https://bit.ly/4aUtgmW