कोरोनाया सरकारी सहलह जूथाय्

 

राजेन मानन्धर

ज्या नं मदु खँ नं मदु । नल द्यन, नल द्यन । क्या मोज भाइ । भुतुलिइ नयेगु दतले जक ला खःनि । मन्तकि देखाजायेगा । स्वयेगु हे मन्त कि त्रु स्वइला? ततःधंगु खँ ल्हायेगु स्यनीगु जागिरय् नं ज्या मयाःकुन्हुया तलब मदु । प्वाथय् ल्वहमां त्ययेकाः नं ततःधंगु खँ ल्हाना हे च्वनेमाः । पत्रकार पित्रकार धालकि समाजय् भचा इज्जत दुनि, हुइ नं मजिउ फ्यये नं मजिउगु इज्जत लकडाउनया उपहार ।

थौ न्हिछिया हे स्वंगू फिलिम स्वयाः द्यं वना । गन न्ह्यः वइ धकाः । कोरोना, चीन, इटली, स्पेन, बेलायत, अमेरिका धाधां फांगाया च्वना वांन्यानाच्वना । पियां पिइ मफयेधुंकल अथेसां कुने चःबिइ तक वनाः यानावयेधायेफूगु मखु । बल्लं चःबिइ वने धकाः दुहाँ वना । त्वाल्ल का थिनाच्वंगु । जिमिगु चःबिइ च्वंगु जिरोवाट मत ला हेलोजिन जुयाच्वन । 

यमाय् सा । थ्व गन थ्यंगु जि? गपाय्जि बांलाःगु बैठक कोठा । टेबुलया लिक्क नेपालया झण्डा । दक्व दक्व तक्वाः तपुलि, दौरा सुरुवा, उकिइ द्ययःने बेलायति कोट । क्या शान का उमि ला । दक्वस्या न्ह्यःने मिनरल वाटरया बोटल । टेबुलय् रिकापि रिकापिइ दालमोट, निम्कि, कुकिज नं । च्या त्वनाच्वन, खँ ल्हानाच्वन । जिगु मिखा छम्ह धुंकाः मेम्हसिया ख्वालय् तक्यनाच्वन ।

— संसारय् थज्याःगु विपत्तित वयां च्वनी, वनां च्वनी । ग्याये मजिउ । हरेक विपत्तियात न्हूगु संस्थागत सुरुआतया अवसर धाइ । थुकथं स्वयेबलय् थ्व धइगु झीगु देय्यात समृद्धिपाखे यंकेत हे थ्व कोरनाया महामारी वःगु खः धकाः धायेमाः ।

— यानां मजिउगु छु दु? यायेगु का । भ्वय् ला खःनि । ग्यायेगिइ म्वाः ।

— धाथें धायेगु खःसा ला झीगु पार्टीयात सत्र लाःगु धायेमाःमा । उमिसं भुखाय् ब्वःबलय् गुलि कमेयात खं ला? वया डबल कमे यायेमाः । झीगु पार्टीयानां हे ला डबल । 

— झीसं नक्कलीगु किट हयाःलि सेनायात ब्यापार याकाः नं बांलाःगु हे ज्या यानाका हला झीसं । कमिसन ला झीसं थम्हं प्लेन गयाः सामान काःवनागु स्वयाः यक्व वःका । सीमा रक्षा यायेमफुसां ज्या वः झी सेना ।

— कोभिड–१९ या विश्वव्यापी महामारीं आम मानिसतय्के भय, तनाव व अनिश्चितता हयाबिउगु दु । थ्व हे का मौका धइगु । थज्याःबलय् दाःसां आया धाइमखु, थ्वाःसां स्यात धाइमखु । 

— विकसित, शक्तिशाली, स्वास्थ्य पूर्वाधार व जनशक्ति पर्याप्त दूगु गुलिखे दे्य् ला फाताफाता पुलाच्वन । अज्याःगु धनी मुलुकय् ला कोरोना भाइरस संक्रमण नियन्त्रण स्वयाः पिने थ्यनाच्वन धकाः झीगु सरकारी टिभिइ, रेरवाय् व गोरखापत्रय् न्हिं न्हिं फुके यायेमाल, अले ध्यबा बियाः जिल ला बियर त्वंकाः जिल, मेमेगु पत्रपत्रिकातय्त नं थ्व हे धायेकेबिइमाल । अले व अनलाइन इनलाइनतय्त नं । उमित माःसा बरु अमेरिका, ब्राजिल, रुस, भारत आदि छारुवाः देय्या उदाहरण बिइकि । बरु जर्मनी, दक्षिण कोरिया, जापान, भियतनाम, न्युजिल्यान्ड आदि देसं थःत छुं हदतक व्यवस्थित याःगु खः कंकेमते । उलि जुल धायेवं झी थन न्हिं न्हिं ह्याकुला मुइकाच्वंसां सुनां नं छुं धाइमखु । 

— धन्न इलय् हे लकडाउनया जुक्ति पिकात का । व जुक्ति बिउम्हसित प्रोमोशन यानाबिउ न्है । मनूतय्त कोरोना सरेजुइ धकाः छेँय् कुनाबिउ । थुखे झी यःयःथे यानाच्वने दत । मखुसा अथे मयाः थथे मयाः धकाः हालाः जक हे छ्यं स्याकीगु । 

— का का । आः दकलय् न्हापां उकुन्हु चीनय् प्लेन छ्वयाः सामान झिकेयाकागुया कमिसनया हिसाब यायेमाल । 

— झीथाय् ला न्ह्यागु धाःसां जिउ । कोरना धइगु फ्याटीय तत्व धाःसां जिल, हलू लः त्वनाः, हाच्छ्युँ यानाः कोरोना बिसिकेफइ धकाः बैज्ञानिकतय्त सल्लाह बिइम्ह प्रधानमन्त्री हे झीगु न्ह्यःने दसेंलि झीसं नवानाच्वने म्वाःल । वय्कःया हे नेतृत्वय् न्ह्यानाच्वंगु देसय् थुलि जक महामारीयात यक्व स्वयाः म्हो हे जू धायेमाः । 

गुलिस्यां गुलिस्यां थुकियात पाकः बुद्धि अले प्रधानमन्त्रीयात एसएलसि फेल इत्यादि धयाः गिजेयानाच्वन । तर झीके दुइतिहाइ दु धइगु उमिसं मसिउ । थ्व सरकारी दाबीयात कालान्तर तक नं लिसा लिसा कयाः कनाच्वनेफत धाःसाः सःबसः जक मखु द्वलंद्वः हे नेपालीत कोरोनां झ्वकनीसां नेपाल व नेपालीया लागि सौभाग्यया हे खँ जुयाच्वनी ।

— गुलिस्यां गुलिस्यां आः भाइरस संक्रमणया प्रवृत्ति अले देसय् लिपा खनेदयावःगु आँकडायात कयाः थन कोरोना ज्वालामुखी मुइथें मुइतिनि, थन लाखौं मनूत सिइतिनि धकाः हल्ला यानाच्वन । उमित याकनं थेगान लगेयायेमाल । सरकारी खःसा वयात जगेडाय् छ्वयेमाल, अले पत्रकार खःसा साइबर क्राइम लगेयानाः कुनाबिइमाल । 

— बरु भाइरस समुदायय् फैलेजुइधुंकूगु खनेदुसा, लक्षणसहितया बिरामीत यक्व क्यनाहलसा वा उपिं थः हे अस्पतालय् वःसा वा मृत्युदर हे अप्वयावःसा झ्याप्प परीक्षण दिकाबिइमाली । अले गनं खनी संक्रमण?

— बरु लकडाउन कडा यानाः जनतायात छेँय् कुनाति । मनूत पिहाँ वलकि कथिं बाम्हसिक्क हे दायाबिउ । मनूतय् छेँय् च्वनाः भचा मगाः, माःगु पिहाँ जुइमाःगु ला व धकाः सरकारया हे तारिफ याइ । जिमिसं सिउ नि मनूतय् पुलिसं जनता स्याःगु, दाःगु स्वये यः धकाः । न्हापा जिमिसं युद्ध यानाबलय् मनूत सिइगु मस्वसे मनूत जा हे कुहाँ मवं । 

— गनेशमानं थनया मनूतय्त छु धाःगु? उकिं स्वास्थ्य सतर्कता, सुरक्षा व्यवस्था, आम जनताय् सचेतना अभिवृद्धि व स्वास्थ्य सुविधा विस्तार थज्यःगु संक्रमण नियन्त्रणया ज्याय् ई सितिकं छ्वयाच्वनेमते । छु थूपिं धकाः व जनता? भचा भचा पीसीआर परीक्षण यायेगु, भचा भचा तथ्यांक कनेगु । बय्स । उलि हे का यायेमाःगु । अले शंकास्पद अवस्थाय् सितकि तिनि संक्रमण पुष्टि जुल धकाः न्यूज छ्वयाबिउ । मनूत ग्यानाः हे सिइ, आत्महत्या यानाः हे सिइ, कोरोनां सिइमखु । 

— गुलिस्यां गुलिस्यां फेसबुकय् सरकारयात लाथेपाथे धयाहल हँ । सरकारय् च्वनीपिनि लज्जाबोध मदु हँ । छम्हसित हे बाँकि तयेमजिउ उमित । पुलांम्ह सचिब हे जूसां त्वःते मते । हासा दयाः भौ ख्यायेमाः झीसं ।

— झी कमपिं ला ख हे मखु नि । दँय् दसं वइगु खुसिबाः, चलः अले गबलें गबलें थ्यंकः वइगु भुखाय् धइपिं झी गुरुपिं खः । उमिसं झीत थज्याःबलय् गथेयानाः सरकारी सम्पत्ति च्वायेमाः, अले जनतायात गथे यानाः लखय् मिखा कंकेमाः धकाः स्यनाथिकी । का, नेपालय् नं कोरोना भाइरस संक्रमणयात इलय् हे नियन्त्रण, रोकथाम व व्यवस्थापन यायेत माक्व सम्भावना व ई दूगु खः । भचा भचा जक अन्तर्राष्ट्रिय हवाई यात्रुतय्गु आवागमन जुइगु व चीनया वुहान धइगु थासय् थ्व भाइरस फैलेजुइवं हे नेपालय् सामान्य जनता सजग जूगु खः, सरकारयात अथे या थथे या धकाः स्यं वःगु खः । तर झी जक कम चलाख ला ? न्हाय्पनय् कपाय् तयातःगु उमिसं सि हे मसिउ । क्वाराक्वारा हाला जक च्वन । माघ ९ गते मखुला न्हापां संक्रमण खने दूगु? अबलय् धाथें खःका धकाः नियन्त्रण, रोकथाम व उपचार व्यवस्था याःगु जूसा झी मस्तय् मोटर न्यायेत, अमेरिका चाःहिइकेत अले त्यांकिइ स्वथनातय्त ध्यबा दइला? अबलय् सरकारं फूगु तक नं मयानाः जिं स्वये तसकं दूरदर्शी ज्या यात ।

— उकिसं सत्तासीन छपुचःचा मनूतय्गु भिं जुइकेत अज्याःबलय् चां चां स्वास्थ्य सामग्री न्यायेत अले लकडाउन धाधां मनूतय्त लुखाखरु हाचां गायेक मबियाः आः झी थथे मोज यायेखन नि । नोट यायेमाः थ्व खँ । अले थज्याःगु खँ मिडियाय् वःबलय् गथे सरकारं कट्टु हे त्वःताः क्यनाबिल, उलि साहास ला सुं नकचरां नं यायेफइमखु । का थ्व नं नोट या ।

— नेपाल भारत । न्ह्यागु जूसां रोटी बेटी धाल कि सात खून माफ । अनं छाय् छाय् व सलं सः मनूत खुल्ला बोर्डरं धकाः दुहाँ वल नं उमित क्वारेन्टाइनया व्यवस्था यायेमफइगु, दूगु थासय् नं बांलाक्क नयेत्वनेगु व्यवस्था मदइगु, अले पखाः हे तिंन्हुया वंसां लातां केरा स्वःथें सरकारं अथें स्वयाच्वंगु मखु । उपिं हे ला खःनि झीगु आम्दानीया श्रोत । गथे खँ मथूगु धइगु का । नेपालय् बुयावइगु रोग मखु थ्व । थथें पिनें वःपिन्त असंया द्वहँ त्वःतेथें त्वःतूसा धकाः कोरोना बांलाक फैलेजुइ । अले मजुल ला झी मालामाल? अले सुया फुर्सद दु नाकाय् नाकाय् वनाः स्वःवनेगु? थन सिंहदरवारया एसि दुथाय् तयेहयेमालका वा नाकानिकात दक्व । मखुला मारसाब?

— नक्कली सर्टिफिकेट ज्वनावायपिं खःसां ब्वनामतयापिं सां, कानून हे जक ब्वनातयापिं जूसां जिमिसं नं सिउ छु यायेमाल धकाः । कम्तीइ नं दक्व जिल्ला अस्पतालय् पीसीआर परीक्षणया सुविधा थ्यंकेगु, संका दुपिं बिरामीतय् परीक्षणयात सहज यायेगु, अस्पतालय् माक्व भेन्टिलेटर दूगु आईसीयु दयेकेगु, देय् न्यंक दूगु निजी स्वास्थ्य सेवप्रदायकतय्गु सेवा कायेत उमित मूलप्रवाहीकरणय् हःगु सा काम तमाम जुइगु नि । तर अथे लः त्वनेथाय् हे मदुथाय् मनूतय्त यंकाः स्यायेगुलिइ मज्जा हे मेगु का । उकिं ला प्राइभेट अस्पतालयात जिम्मा मबियागु । खँ थुल ला?

— खयेत ला संघीयता, तर स्वनिगः धइगु स्वनिगः हे जुयाच्वन । थन च्वंपिं मनूत फाताफाता पुलाः मसिइतले झीत नयागु सवाः हे वइमखु । उकिं चां चां मनूत थन दुकयाहयाच्वनागु दु । किपुलिं प्वाथय् दुम्हसित दुकायेमखु धाःबलय् जिमिसं तमासा हे क्यनाबिया । अथे हे न्हियान्हिथं सरकारी गाडी व एम्बुलेन्स छ्यलाः थन त्वाः त्वालय् संक्रमित मनूत स्वथनेहयागु दु । उकियालागि झी माननीयपिन्त न्ह्याक्व सुभाय् बिउसां गाइमखु । कन्हय् त्वाःत्वालय् मदिक्क सिथं हःगु स्वये खनकि तिनि जिमिगु मिखा सिचुइका । बरो राजधानी धकाः धयाच्वनीपिं ।

— हानं थ्व नेवाःत छेँखा पतिकं बालं तयाः नइपिं का । थुमित काकेगु थ्व हे मौका खः, अर्थमन्त्रीनं छकः बाः बिइम्वाः धयाबिइवं बालंच्वनीपिन्त थः च्वनाच्वनागु छेँ थःगु हे जूगुथें जुयाच्वंगु दु । आः पुली नि उमिसं बैंकय् ऋणया किस्ता हँ । बालं जकं पुले म्वाः धाःगु का, ऋण ला कलाः मियाः सां पुलेमाली । थथे यानाः ला खःनि थ्व नेवाःचातय्त कजेयायेगु । पत्रकारत दक्व बालं च्वनीपिं जूगुलिं उमिसं पुलेम्वाः धकाः च्वयाबउिगुलिं झन् मज्जा जुयाच्वंगु दु ।

— राहत या खँ छु ल्हायेगु हला । धाथें जिमि म्वहनि न्याःगु धइगु राहत इनेदयाः का । राहत धालकि न्ह्याम्हस्यां न्ह्याम्हसितं न्ह्याक्व नं बिइ दुगु । आफ्नो हात जगन्नाथ धाधां थः पार्टीया कार्यकर्तातय्त, उमि ससःखलः, थःछेँ खलः, ससःकेँहेँयाथाय् तकं तयेजिक्व बियाछ्वया । थःगु छेँय् उलिमछि जाकिबजि, केँ, तरकारी ला उमिसं जिन्दगीइ गबलें थःथाय् खंगु तकं खइमखु । अले जय कोरोना मधासे गात ला?

— आः ला संघीयता । संघीयता माल माल धकाः आन्दोलन याःगु मखुला संविधान च्वयेगु इलय् । का न आः । स्थानीय व प्रादेशिक सरकारत धाःपिन्त थप भूमिका व जिम्मेवारी बियाः क्रियाशील यायेगु धकाः धायेगु तर सिंह दरवारय् झीत चाकरी मयायेकं सिन्का छपु हे उखेथुखे याके मबिइगु । अथे याःसा पिनेच्वंपिं भाजनय् तयातःपिं न्या जुइ जनता दक्व । 

— न रहे बाँस न बजे बाँसुरी धइगु उखान हे दु नि । आः थुलि म्हो जक परीक्षण जुयाच्वंगुया मू कारण पर्याप्त परीक्षण किट व नमुना संकलन यायेगु बट्टा आदि आधारभूत सामग्रीया कमी हे खः । स्वंगू करोड जनसंख्या दूगु देसय् प्रधानमन्त्रीनं सार्वजनिक रूपं हे जनसंख्याया २ प्रतिशत जक मनूतय्त पीसीआर परीक्षण यायेफइ धकाः धयाबिइगु धइगु पराक्रमया खँ खः । दक्व मनूतय् परिक्षण यायेत हे सलंसः दँ मानि । निदँत्या लिपा ला थ्व सरकार हे लासाफांगा ज्वनाः वनेधुंकी । अले मोज मखुला ? 

— जिमि सरकार चले याये म्वाःला? का कर पू वा धकाः सूचना जारी यानाबियागु दु । लकडाउन जूसां लुरुलुरु कर पूवमसे गाइला? पसः मचाः हँ, उद्योग बन्द हँ, अफिसय् तलब मबिउ हँ । अथे धयां सुख ला? कर ला पुलेमाल का न्हासं चुयाः सां । मेबलय् उखेथुखे वने मबियासां कर पूवने धालकि न्ह्याम्हं न्ह्याथासं वनेदइगु नियम दयेका । अन महारानीया चःबि हिलेमानि, कार्पेट हिलेमानि, बुरापिं मन्त्रीतय् जिमखानाय् ब्यायाम यायेमानि, कर मकासे जिल ला?

— लकडाउन जुत्तले लकडाउन । आः ला चायेकबियागु दु । ख्वालय् कय्तां चिनाः न्ह्याम्ह न्ह्याथासं वने जिउ । उकिं लँय् मनूतयगु जमघट व भीडभाड अप्वयावल । सार्वजनिक यातायात चाल । पिने जिल्लां मनूत हानं वयेगु लँ चाल । थथे माःगु व्यवस्था यायेगु व संक्रमितया व्यवस्थापन यायेगु ज्या मयासे थःगु जिम्मेवारी पूरा पुरा यायेगु पलेसा अपजस वइगु पाखें बचेजुइत, अर्थतन्त्रयात चलायमान यायेगु धाधां सरकारं श्रमिक, कार्यस्थल व स्वास्थ्य सुरक्षाया प्रबन्ध हे मयासे थथे लकडाउन चायेकेवं सक्रमणय् जोखिम अप्वल । थ्व हे ला खःनि झीत माःगु । कन्हय् छुं धाःसा जनता हाल, उकिं चायेकाबिया धायेगु, आखिरय् सिइपिं धइगु जनता ला खःनि । टेलिफोनय् सुनां सुयातं फोनयात कि व हे न्यनेमयःगु सः छता न्यनकि कोरोना तनावनी धकाः जनता धुक्क ।

— छुं धालकि अर्थतन्त्र धायेगु का । लकडाउनं लथालिंग जूगु अर्थतन्त्रयात प्रत्यक्ष राहत बिइगु ज्याझ्व सरकारं मतः । अले देय्या अधिकांश चिकीधंगु उद्योग–व्यवसाय हानं सञ्चालनय् वइगु अले उत्पादन र रोजगारी सुचारु जुइगु लक्षण हे मदु । थथे जुइगु धइगु भारतं यक्व स्वयाः यक्व सामान झिकेयाकेगु व थःथिति ठेकेदारयात ज्याबियाः झी कमिसन नयेत लुखा चायेकेगु थें खः । 

— अले थथे जुयाच्वनकि तिनि झीसं विश्व बैंक आदियाके हानं ऋण कायेखनी । अले मजुल ला मोज?

मोज? जि दक्व सिया ख्वाः जक स्वयाः मोजं मेचय् फ्यतुनाच्वनम्हसित छकलं ख्वाउँसे च्वनावल । म्वःल्हुयावयागुथें का । लकडाउन जुलकि मनूत वँय् चायेयः धाःगु खःलाकि छु । 

अन खँ ल्हानाच्वंपिं मध्ये छम्ह जुरुक्क दनाः जितः पतिंचां सुयाः क्यन । व हलाहल — सु व पाकःचा? सुनां धयाः वःम्ह? थन झी थः पत्रकारतय्त जक दुका धकाः धयां लाःलाःपिं मनूत दुकाल का । सुनां धयाः दुकाःगु वयात?

जितः इक्कुसे च्वन । का मजिल थनं बिसिउँ वनेमाल धकाः मेचं दनेत्यनां ला सुरुवाः प्याःगु चाल । इमाःसा । सुनां प्याकल? जि गय् थन लखय्? का, उइमअबु । ह्वासाक्कका नवःगु । छु थ्वः । 

का स्यात । जि ला लासाय् हे तिनिका । च्वनां च्वने मजिइक नवयेक जिं ला थन हे यात खनीका । चबिइ वने धाःम्ह ला जिं म्हगसय् सिंह दरवार थ्यन खनीका । आः कलाःचां तुफिं मुइकीगु जुल भगवान ।

Published in Naali Monthy 2020 08

मतिनानि जिं मनिताया लुखा

राजेन मानन्धर

जितः मतिनाया खँ ल्हाये मयः, च्वये ला झन् हे मयः । छकः निकः थथे च्वनीगु जितः कि जिकय् मतिना धइगु हे मदु । खयेफु, जि मतिनाय् जकं मन्ह्यं ला । जुइबिउ, न्ह्यागुसां पाःगु ला ख हे खत । उमेर दनिबलय् सखे जिं तालं ग्वयाबिया व नुगलय् गन मतिना ह्वइ । अथवा मतिनां जितः जिगु उमेरय् विश्वास जकं मयाःगु ला? खयेफु जिं जितः धकाः ह्वःगु स्वां मखन ला, वा यःगुयात यःगु धायेमसल ला ? कि सुनां नं जितः न्हाय्कं जकं क्यनावन ला? धायेत ला मतिना धइगु सर्वकालिक धाइ, सर्वव्यापी नं धाइ । तर अबलय् नं मतिना जिलिसे व्यागलं, आः नं समती ।

अथेसां छकः निकः छुं मखुथेंच्वंक छ आनाहां वयाबिइ जिथाय् । जि सुम्क छंगु मुलय् भ्वसुले, छं क्यातुगु व पतिंचां जिगु सँय् म्हिती, जि म्हितकाः सुम्क म्हगसय् म्हने । छ जिगु म्हगसय् वइ अले ल्हाः ज्वनाः म्हगसय् म्हंके यंकी जितः छं । काचाक्क छंगु ल्हाः ज्वनाः वांछ्वयाबिइ जुइ जिं, यदि थःगु म्हगस थः धइथे जक म्हने दइगु जूसा । उकिसं छ ला अझ म्हगसय् म्हंगुया नं म्हसग जक ।

मतिनाया खँ, म्हगसया खँ । मतिना मयाइपिन्सं छु म्हगस खनी जुइ? व म्हगस हे गज्याःगु जुइ, गन मतिना दइमखु जुइ? धाथें मतिना व म्हगसया स्वापू गज्याःगु जुइ? मतिनां म्हगसय् म्हंकीगु लाकि म्हगस हे नं मतिना बाहेक मेगु छुं जुइ? उकिं ला मतिना म्हगसथें क्यातुसे च्वनीगु । उकिसं मतिना थज्याःगु म्हगस । हे भगवान् । अले मतिनाय् झू मचाःपिन्सं छाय् म्हगसय् मतिना खनी जुइ? अले मतिनाय् हे म्हगस म्वानावइगु खःसा छाय् मेमेगु म्हगसं नं छकःनिकः थाथामाथा याःवइगु जुइ? गज्याःगु स्वर्गीय जीवन जुइगु जुइ, यदि मतिना म्हगसय् हे दनावइगु जूसा अले म्हगस न्ह्याबले मतिनाय् हे प्यपुनाच्वनीग् जूसा ।

छ हे मतिना ला? कि छं याःगुया भाव जक मतिना? कि छन्त लुमनेवं जिगु नुगय् वइगु भाव मतिना? कि छं जितः छु यानाबिल व मतिना? गथेकि सुथ् लूगु ह्याउँगु सुद्र्यः, वा सिच्चुक थियावनीगु सनिलया फय्? छ हे मदुसा न व सुथ ह्याउँसे च्वनं छुं जुइ, न सनिलया फसं जितः थियां छुं जुइ । यदि दक्व दिक्व छ हे खःसा हानं छाय् माल व सुथ, व सनिल? छ सर्गः, छ पर्वः, छ नगु, छ खसि । थ्व दक्व मतिना हे जकं मखुला? कि छं जिगु नुगलय् थिइवं जक जिं थ्व दक्व ययेकागु?

छन्त ला छु । वइ, गन न्ह्याः अन ध्यच्याक्क फ्यतुइ, अले जिं हुँ धयां वनी नं मखु, सय् धयां चिली नं मखु । तुंक जिगु ख्वालय् जक स्वयाच्वनी, जितः हे मछाःसे च्वंक । जि मतिइ लूगु दक्व दुइमरु सुइमरु खँ ल्हानाच्वने, छं छ्यं जक ल्हुकुल्हुकु संकाच्वनी । गबलें छं न्हाय् स्यंकी, गबलें मे लुयाहइ । जितः सिनाथें मछाःसे च्वनी । अले जि थथे याकःचा हालाच्वंगु खनाः म्हुतुमदुम्ह अंगः नं हालाहइ, का न्है, काजी ला वँय् जुल । जिं मसिउ जि छु जुल — मतिना जुल लाकि वँय् जुल । कि मतिनाय् क्यनेगु धइगु हे वँवय् चायेगु? छु थ्व, धाथें?

बेइमान मतिना । थथे कुइलय् गथे वये फइ छ? आः न छंके मतिनाया ई दु, न जिके हे । झिँनिदँ वा मगानाः जि थाराक्क गनेधुंकूगु बुँ । बागमति हे प्वंकाबिउसां जि प्याइमखुत, माःबुइगु ला गन गन । आः छंगु मतिनाया छपुति लखं जि कपाय् प्यायेथें जुयावनाच्वना । न छं जितः छुं बिल, न छुं हे काल । छु बिइ जुइ जिं छन्त, गुम्हसिके बिइत धकाः छुं हे ल्यं मदयेधुंकल? थः धकाः हे मदये धुन । दु हे दुसां छन्त जिं गथे बिइ?

तर छं ला धइबिल, जिं दक्वदिक्व बिल धकाः । अजू चाः जि, छु बिल जुइ जिं छन्त । जि ला प्वंगु घः । जितः सुचुक्क त्वनाः हे नं छंगु प्याःचाः लनीमखु । जिगु किचः तकं मखंनि छं, छ लुधन धाल । जिं छुं बि हे मबिइकं छंके छु दइ जिगु? दत सा थ्व जिगु दोष मजुल, नालिस तःसां लगेजुइमखु थ्व ।

जिं सिउ ला, छं जितः मानिगु वा मेपिन्त सुयातं बियागु वा बिइ धइतयागु जक काःसा जिं लितकाये जुइ । अथे ला जिं थ्व हे मसिउ, कि छं धाथें जिकय् छु कया? जिं ला व थ्व हे धायेमफुत । तर खः, जिगु छुं धाःसा तंगु दु । सखे छं व हे यंकूगु ला जुइ नि । खःनि, छ हे छम्ह ला दुहाँ वल थन । अन छं लुखाखह्रुं हाचां मगाःनि, थनं जिगु जि मदयेधुंकल । गुलि चंख, हला छ ।

छ हे ला खःनि व काःम्ह, अले छं हे खः यंकूगु । अथे खःसा धयाबिउ जितः आः नकतिनि हे जिकय् थ्व गनं वल? थ्व ला सामान्य नियम मखुत । छं काल, छं यंकल । छंगु पाखें जिकय् छु वल जिं मखना, आः थ्व जिगु मुलय् गनं वल? थ्व का न्ह्यसः धइयगु । थ्व कुचुकुचु, थ्व सिचुसिचु, थ्व यचु यचु, न्ह्यलय् नं न्ह्यः मवयेगु, ज्वलय् नं म्हगसं त्ययेका च्वनेगु । थ्व हे मखुला छं जितः बियागु? थ्व दक्व जितः छं बिइ धकाः सिउगु सा लुखां दुकाये मखुगु छन्त । छुं मखुथें न्यंक वल, लिक्क फ्यतुल । छु याइ जुइ छं धकाः मतिइ मलूनि, गजब हे यात का छं । का धा, छु बिया छं जितः । छ्वय् मखुनि जिं छन्त, थ्व दक्व खँ मप्वःतले । थ्व ला अति हे जुल नि । छं बिल, जिकय् दत, तर नं जिं हे मसिउ जिं छु कया धइगु । सिलाचःह्रे वल, गनं दुरुइ तयाः भाङ जकं ला मत्वंका ला जितः?

जिं छन्त छुं हे ति मधया । अले बियागु हे छाय् जितः? आः न जिं लित बिइफु, न जिं जिकय् हे लुइके फु । मखु, छाय् बिइ जिं छन्त हानं? यदि व छंगु हे मखुसा? छं बिउगु खःसां मखुसां थ्व जिगु जुइधुंकल । आः जिकय् दुने लूइके धुन थ्व । थ्व जिगु हे जक जुल आः । जुइफु, छं पिनाबिल जुइ थ्व जिकय् । छं ग्वाकल जुइ, तर थ्व छंगु मखु, मखुत आः । लुखा जक चायेका बियागु, जिकय् मदु धाधां हे थ्व जिकय् हे खनेदयावल ।

आः छु? जिं छन्त जि दुने हे लुइके धुनसा छाय् जिं हानं पिने पिने माःवने? जितः छ माःगु हे नं छाय् आः, जब कि छ ला जिगु हे दुने सुलाच्वंगु दुसा । जिं मसिउ छं पाय्छि यातलाकि मयात । तर जिं खंक खंक हे जि मेम्ह जुयावन, दक्व दक्व हे मेगु जुयावन । जिं मसिउ, थ्व छ जिम्ह जुयाः लाकि जि छंम्ह जुयाः धइगु नं । दक्वदिक्वं हे न्हूगु, न्हूगु जुल । दक्वदिक्वं हे मतिना जुल ।

नःलि साहित्य दबूया ग्वसालय् जूगु प्रणय दिवस ११३७ या ज्याझ्वलय् ब्वनागु

http://jheegu.com/180621a/

180210 ल्वहँया मतिना

राजेन मानन्धर

थ्व बाःछिया दुने भारतया तःगु हे अत्यन्त सुन्दरगु बौद्ध गुफात चाःहिला । अजन्ता, एलोरा, एलेफान्टा, करला दक्व थःगु मिखाय् स्वचाका । बांलाःगु यात बांलाः जक धयां मगाइगु जुयाच्वन । खः जिगु मतिना जुल, ल्वहँ लिसे मतिना जुल । ल्वहँ नुगः लिसे मतिना यायां मफुत, आः स्वयम् ल्वहँ हे जिगु नुगःचु खुयाकाःम्ह जुल । तर स्व ले, व ला हजार मनिताया पाःफयेकीम्ह स्वयाः क्यातु, जिं नं वयागु ल्वहँथें नायगु नुगलय् घाः मलायेमा धकाः बिचाः यायेमाः । थन संसारय् दक्वसिया नुगः नं थ्व ल्वहँयागु नुगःथें नायुसा गुलि जिउ ।

कला धइगु ला दक्वस्यागु, दक्वसितं जुइमाःगु मखु ला? तर थन खने मदयेक कला छगू छगू धर्म, समुदायया यकःति जुयाबिल । अजन्ताय् बौद्धतय्सं यकःति प्रदर्शन यात, अनं थुखे एलोराय् नं उपिं हे न्ह्यःने लात । वहे खनाः जुइ हिन्दूतय्सं नं थन ल्वहँतय् कलात्मक गुफा दयेकेगु ज्या न्ह्याकल । उमिगु ज्या बौद्धतय्गु स्वयाः अप्वः छाय्पियातःगु व भब्य खनेदत । अनं जैनतय्सं नं थःत थ्व ख्यलय् लिउने मलाः धकाः प्रमाणित यानाबिल । कला धर्मयागु लाकि धर्म कलायागु ? कला व धर्मया थ्व इहिपा मजूगु खःसा न कला थुलि धिसिलाक्क धस्वानाच्वने खनी, न धर्म हे उलि दक्वस्या मिखाया नानिचाथें जुयाच्वनी । सौन्दर्य ला अपरिभाषित हे जुइ, न्ह्यागु धर्मय् नं न्ह्यं । धर्मं सौन्दर्यया विरोध गन याइ? धर्मला बरु धायेगु खःसा सौन्दर्यया पुजारी । धर्म व कला ला व लुसिथें । कलाया उपासनां धर्म धस्वाइगु, अले धर्मयानाः कलाया दुने ईश्वर खंके फइगु । उकिं ला हिन्दुतय्सं सत्यम् शिवम् सुन्दरम् धाःगु ।

श्रृंगार अजन्ताय् जक दूगु मखु, थन एलोराय् नं क्वक्वचिनाः प्वंकातःगु दु । द्यःयात मनूया रुपय् ब्वयेमाःगु अले द्यः जुइम्ह मनू सुन्दर नं जुइमाःगु । शारीरिक सुन्दरतायात “ध्वगिनावनीगु देह” धाइपिं बौद्ध कलाकारतय्सं व अप्सरा पिनिगु चित्रणयायेगु झ्वलय् मिसा शरीरया अवयवयात गज्याःगु चित्ताकर्षक कथं ब्वल । अन बौद्ध, हिन्दू वा जैन जुया मच्वं कलाकारत, बस कलाकार हे जक जुयाछ्वत । प्रकृतिया बांलाःगुयात ल्वहँतय् प्वंकाजक बिल । कलाकारं ला कला जक सिउ । उमिगु ल्हाःतिइ कला दु, उकिं ला उमिगु ल्हातिइ लातकि ल्वहँ नं पलेस्वां जुयाबिइ, ल्वहँ नुगः नं सीमत च्याइबलय् नाइ थें हिसिचा दयेक नाइ ।

बुद्धधर्म व कलाया थ्व गज्याःगु नाता ? नेपालय् नं बौद्ध कला देय्या हे न्हाय् जुयाः धस्वानाच्वंगु दु । मेपिनि मदु धइगु मखु, तर बौद्धतय्सं थःगु कला बुद्धधर्मया व्याख्या यायेत मछ्यःगु जूसा नेपाःया बुद्धधर्म गुलि फ्याफः जुइगु जुइ । अले बौद्ध विश्वासं कलायात नं धर्म धकाः धयामतःगु जूसा नेपाःया कलाकारपिन्सं छु क्यनीगु जुइ ? कला विहिनगु बुद्धधर्म गुलि निरस जुइगु जुइ स्वाकास्वाकां गंगु सन्त्रासि न्ह्ययेथें मखुला जुइगु जुइ व ।

मनय् खँ वाल – बुद्धकालय् न्ह्यागु न्ह्याथे जूसां लिपा बौद्धतय्सं बुद्धधर्म ल्यंकातयेत बुद्ध प्रतिमा माःगु वाः चायेकल । विशेष यानाः ग्रीक कलाकारतय्सं गान्धारय् थःगु कलाया पपू बुद्धया प्रतिमा निर्माणय् थ्यंक चकंकल । विश्वभर बुद्धयात न्यंकेत बुद्धयात ल्वहँल्वहँतय् म्वाकाबिल । थथे जिं ब्वनातयागु । थुलि तक ला पाय्छि, तर थनया बौद्ध गुफा व विहार स्वस्वं मतिइ वयाच्वन । छु व कलाकारत बौद्ध मखइला? उपिं बौद्ध हे मखुसां सुनां उमित निर्देशन बिल, उमित ला पक्का हे यःगु जुयाच्वन सुन्दरता, मिखाया मोह, तृष्णाया सागर । अथे धइगु उपिं नं भोगी व विलासी जुल ला? कि उमित नं छकः निकः गुलि थ्व दुख दुख धकाः जक च्वनेगु, थ्व निरस जीवनय् थःत तंकेगु धकाः मिखायात सिचुकेमाःगु खँयात स्वीकार यात ला? मखुसा म्वाल । तर छगू ध्रुव सत्य – मिसा म्हबांया सन्तुलित आकारया वर्णन थन ल्वहँतय् ज्यान बिउवःपिं कलाकारतय्सं मबिइ मफुत । बांलाःगु छु छु दु व दक्व हे उमिगु कलाय् दुथ्याय्माःगु जुसेंलि बांलाःगुया दुने लाःगु थ्व जक छाय् बिस्कं च्वनी? न्ह्याक्व स्व, न्हून्हूगु अले बांलाःबांलाःगु जक खनाच्वन । पलाः न्ह्यानाच्वन, मिखां न्ह्ययाच्वन, न्ह्यपुं सवाः कयाच्वन । ई न्ह्यानाच्वन, सुनां वाःचाःगु मखु ।


खः, ल्वहँलिसे जिगु मतिना जुल । ल्वहँया मय्जुलिसे । कलाकारं जन्म बिउम्ह, म्हगःया छगू छगू अंगयात उमिगु शौन्दर्यशास्त्रया नियमं दानाः दानः कियातःगु सुन्दरताया नमुना जुयाच्वंपिं ल्वहँया मिसालिसे जिगु नुगः वन । व बांलाः छाय् धाःसा वयात बांलाः धकाः धाइम्स्यां दयेकातःगु सौन्दर्यया सिद्धान्त ब्वनावःपिं कलाकारपिन्सं कियातःगु उमित । अले व हे सिद्धान्त ब्वंकातःगु जिमित नं । धायेबलय् व बांलाःम्ह खयेमा वा मखयेमा, बांलाम्ह धयाम्ह थज्याःम्ह जुइ धकाः ट्रेडमार्क दयेकबिइधुंकाः जिं वयात बांमलाः बांलाम्ह धइम्ह मेम्ह हे जुइ धकाः न्हूगु सिद्धान्त न्ह्यचाकां जिइगु खइला? धाथें जिगु नुगः वं काल ला, का, मकाःसा गथे वनी? तर बिचाः यायां झसंग वन । ल्वहँलिसे नं मतिना जुइ ला? धाइन्हापं भचा छाइसे च्वनकि ल्वहँथें धाइ । थ्व ला सज्र्यान्त ल्वहँ, ल्वहँ धासेंलि मेगु जुइगु ला खँ हे मन्त, नाइसे च्वनीगु ला खँ हे मन्त । न्ह्याक्व हे थबांलायेबिउ, ल्वहँलिसे मतिना यायेफइमखु, ल्वहँतं मतिना बिइफइमखु, जिं ल्वहँयाके मतिना फ्वनेफइमखु । ल्वहँ ल्वहँ हे जुयाच्वनी, जि जि हे जुयाच्वनी । बांलायेवं जक मगाः मतिना यायेत ।

तर जि थौं ल्वहँया मतिना पियाच्वना । जितः ल्वहँया मतिना माल । कपाय् थेंच्वंम्ह तर ल्वहँया नुगः दुम्हस्या मतिना मनिन जितः । आः ल्वहँया मतिना कायेमास्ति वल । ल्वहँमाय् तयाः निइथें निनेबिउ जितः, कुचा कुचा जुइबिउ जितः, आमलिपौंथे जुइबिउ जितः । तर मतिनां निइबिउ जितः । थ्व कपाय्या संसारं पिहाँ वयेबिउ जितः । कपाय्या मतिना–प्याखंया जोकर जुइगात जितः । मयल थ्व कपासं त्यात्या याःगु, हि झ्वःझ्वः वयेक किउगु । आः बरु ल्वहँतं निउगु सहयाये जिं । जिगु छगू जक शर्त दु, यगु या, दुनेंनिसेंया मतिनां या । यक्व मतिना या जितः, धाथेंया मतिना या जितः । जितः मतिना याइम्ह ल्वहँ हे जुइमाः । कपाय्या संसार खनाः वाक्क वयेधुंकल जितः । थ्व जन्म ला फु हे फुत, हानं या जन्मय् जि ल्वहँलिसे इहिपा यायेदयेमा, न्हिं न्हिं ल्वहँमाय् तयाः जितः मतिना याःगु सहयाये मास्ति वल । जितः मतिना या ल्वहँ, मतिना यानाः फुकाबिउ । तर मतिना यानाः जक । छं मसिउ गुलि मतिना प्याःचाः जि, ल्वहँया हे मतिना प्याःचाः ।

2018 02 10 कुन्हु ख्वनाय् जूगु नःलि साहित्य दबूया ज्याझ्वलय् ब्वनागु

171216 हेरामोति

बाखं

राजेन मानन्धर

म्हिचाय् जायेक दु वया । छन्छन् सः वः । पला न्ह्यानाच्वन, वया लिउलिउ वयागु किचः नं न्ह्यानाच्वन ।
निभाः चसुप्वालय् । म्हछम्हं चःति चःति । म्वःल्हुयावःम्ह थें । न्हासय् नं चःति झलमल । जीवनय् वं यक्व प्रगति यायेधुंकल, प्रगति हे वयागु लिउलिउ वइगु । छु मदु वयाके, मोटरगाडि, पुखू दूगु छेँ । वं धालकि सुथय् बहनी जुइ, बहनी सुथ जुइ । चुनावय् व त्याःगु मखु, वयात त्याकेत चुनाव याःगु । हरेक पार्टीयात व मदयेक मगाः । दक्व पार्टीइ व दु । उद्योगपतित वयागु ल्हातिइ प्याखं हुलाच्वनी । वं धालकि भाः थिकय् जुइ, वं धालकि भाः दनी । देसय् विदेसय् च्वंपिं मनूत नापलाःवयाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

संघर्ष नं यक्व हे याःगु दु वं । हरेक पार्टीया नेताया चाकरि याःगु दु वं । हरेक कार्यकर्ताया आवश्यकता पुवंकाबिउगु दु । सुयात छु माल व बिइफु वं । लिपा व ज्या याइम्ह मखुत, ज्या याकीम्ह जुल । वयात माःबलय् माःम्ह वया वं धाःगु यानाबिइगु जुल । वयात सांसद दयेकेत हरेक पार्टीया नेतात वयाथाय् वयाः पिउवयाच्वनीगु । वं गुगु पार्टीया तिकस कयाः चुनाव ल्वायेगु धकाः धाये मफयाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

चुनाव हे ल्वायेम्वाः हँ वया । वःगु मछि पार्टी दु, दक्व पार्टीयात व हे मदयेक मगाः । धाःगु पोस्टय् नियुक्ति याकाबिइ हँ । वेधशालयाय् च्वने यःला बधशालाय् च्वनेयःला । धाःगु क्षेत्रया विशेषज्ञ दयेकत देय्या ततःधंगु पार्टीत लालायित । बिन्ति बिन्ति याःवयाच्वन । छु विश्वविद्यालय, छु प्रतिष्ठान, छु आयोग, छु संस्थान, छु निगमय् यः धकाः न्यं वयाच्वंगु । वं छुं मधाः, मुसुमुसु जक न्हिलाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

व थासय् थ्यन । थासय् हे थ्यन का । व मदयेकं मगात दक्वसित । वं ज्या यानाच्वंगुलिं दक्वसित अःपु । यःम्ह, छि.ंम्ह, याइम्ह, फुम्ह धइम्ह व हे छम्ह । सुथय् नं वयाथाय् मनूत, बहनी नं वयाथाय् मनूत । ज्या यानाबिउवःपिं, ज्या याकः वःपिं । वं मधायेकं पार्टीया नेतृत्वं तकं सुयातं तेरपुछ तइमखु । वं धालकि तिकस बिइधुंकूम्हसित नं लितकाइ । चुनाव त्यायेत्यंम्ह बुइ, बुइत्यंम्ह त्याइ । वयागु शक्ति न्यनावनाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

यक्व प्रगति यायेधुंकल वं । आः व वनाच्वंगु थाय्यात फिसः धाइ । गनं वयागु नं मसिउ, गन वनेमानिगु नं मसिउ । यक्व वनेधुंकल व । आः वनेमानिगु नं ला यक्व हे दु जुइ । वयाके सकतां दु तर थ्व फिसः खः । थन मनूया पलाख्वाँय् तकं मल्यं । लुमनामच्वं थन च्वंपिन्त अज्यापिं मुसाफिरत ।

वया तसकं हे प्याःचाल । खल्तिं छम्हू हेरामोति लिकानाः तिसित । छफुति हे लः तिकिमदं । व तिल्लप्यन । व थसःपात । हेरामोति दक्व फिइ दुसुनावन ।

साभार नःलि साहित्यिक लय्पौ 17 12 16 कुन्हुया सिरपाः बिइगु ज्याझ्वलय् ब्वनागु । 

राज साय्मिया मुसुकाःगु ख्वबि

राजेन मानन्धर

राज साय्मि । थ्व नां हे नेपालभाषा जासुसी उपन्यासया मेगु नां जुइधुंकल । ४२दँ न्ह्यः योम्ह शत्रुं किउगु थ्व नां हुयाछ्वये गनं उलि अःपुइ? अथे जुयाः ला थौं नं राज साय्मि धइगु जासुसी उपन्यास, जासुसी उपन्यास धइगु राज साय्मि । यःसां मयःसां राजजु थ्व पदवी घानाः च्वनाच्वनेत बाध्य जुइमालाच्वन ।

। च्वः धइगु हे मदयावनाच्वंगु नेपालभाषा साहित्य, अले च्वइपिनि दुने नं उपन्यास च्वयेगु क्षमता, धैर्य व शिल्प लुइके थाकु । उकिसं ब्वनकि न्ह्यच्याकातःगु जा हे च्वापुथें ख्वाउँया वंसां त्वःते मफइगु जासुसी उपन्यास ला झन् तुंख्यलय् मुलु मालेथें । छथी उपन्यास च्वइपिं हे खने थाकुथाय् जासुसी वा रहस्यमय उपन्यास ज्वनाः वय्कः तारंतार झीत नापलायेत झाइ । वय्कःया सफू यक्व खनेदूगु ला मखु, अथेसां मेमेपिं थ्व ख्यलय् छम्ह वा निम्ह स्वयाः अप्वः खनेदयेकःवये हे मछाल — न थ्व विधा बेकार धकाः, न राजजुलिसे धेंधेंबल्लाः यायेग्यानाः । अथे जुयाः थम्हं प्यंगु दशक न्ह्यः थम्हस्यां नेपालभाषाय् दुतहयादीगु थ्व विधा वा उपविधा याकःचां क्वबिया यंकाच्वनेमाल । 

जासुसी धइगु छु? सत्यया खोज, मखुला? थ्व ला वेदं नं याःगु खः, बुद्धं नं याःगु खः, आः हकिन्सं नं यानाच्वंगु दु । थ्व खँया छगू सिलसिला जक खः जासुसी उपन्यास धइगु । साहित्य धइगु नं सत्य मालेगु छगू ताःचा हे जूगुलिं धाइपिन्सं ला साहित्यया शुरुवात हे सत्य मालेगु ज्याखँय् जुल धाइ । साहित्यया न्हापांन्हापांगु चरणय् स्वल धाःसां अन अज्याःगु सत्य मालेगु कौतुहलतां जाःगु खंकेफइ । विश्वय् नां दंगु अरबियन बाखंतय्त थौंया भासं जासुसी धाःसां यक्व पाइमखु । उमि छपु बाखं दु, छम्ह माझीं छकः छगः सन्हू तिग्रिस खुसिइ चुइकाहःगु लानाकाइ । वं व सन्हू छम्हसित मियाछ्वइ, न्यानाकाःम्हस्यां व तछ्यानाः चायेका स्वइ, उकिइ लुइ – छम्ह स्यानाः कुचाकुचा यानातम्ह मनूया लास । थःत सजाय मजुइकेया निंतिं वयात व सु धइगु पत्ता लगेयायेमाली । अथे हे चीनया पुलांपुलांगु साहित्यय् नं थज्याःगु खँ दुथ्याः । थज्याःगु सत्य लुइकेगु ज्या साहित्यं द्वलंद्वः दँ तकं याना हे च्वन । सन् १९४१य् एडगर एलन पो धुंकाः सर अर्थर क्यानल डोयलं शेर्लक होम्स धइम्ह छम्ह जासुसी पात्र सिर्जना यानाः बिसौं शताव्दीया शुरुवातपाखे विश्वयात हे थःगु कौतुहलताया पञ्जाय् लाकातल । उकथं थौं नं थ्व विधा छगू विशेष पाठकपिनिगु लागि विशेष च्वमिपिनिगु उतिकं यःगु विधा जुयाच्वंगु दु । गबलय्तक मनूतय्के सत्य छु खः धइगु सिइकेगु चाहना ल्यनाच्वनी, अबलय्तक जासुसी उपन्यास साहित्यया छगू तिसा जुया हे च्वनी । 

थ्व ल्याखय् नेपालभाषा साहित्यया ख्यलय् जासुसी उपन्यासयात स्वयेगु मिखा धाःसा भचा पाः । थ्व ख्यःया छम्ह हे जक धाःसां जिउम्ह उपन्यासकार राजजुयात न्ह्याबलें जासुसी उपन्यासकार जक खनीगु, उपन्यासकार मखनीगु झीगु मिखा । गज्याःगज्याःपिन्सं गज्याःगज्याःगु च्वयाः उपन्यासकार धायेकेदइगु, वय्कःयात धाःसा न्ह्यःने जासुसी घानाः जक उपन्यासकार धायेकाच्वनेमालीगु । सखे थ्व हे स्यालं जुइ वयेकलं आः हिम्मतयानाः थःत गैरजासुसी वा न्ह्यःने विशेषण मदुगु, मुकं उपन्यासकार धायेकेगु लँय् यंकेगु कुतः यानादीगु । थ्व हे कारण जुइफु वय्कलं आःया वय्कःया उपन्यास “मुसुकाःगु ख्वबि”यात बलजफ्ती हे गैरजासूसी दयेकादीगु । 

झी म्वानाच्वनागु थाय्, ई व परिवेशय् न्ह्याःगु वय्कःया उपन्यासया घटनाक्रम झीगु हे समाजया न्हाय्कं खः । थज्याःगु घटना झी हे जःखः जुयाच्वंगु दयेफु, झीसं मखंछु यानागु, स्वयेमत्यः धकाः मिखा तिसिनाजुयागु वा भुनुभुनु जक हालाच्वनागु जक नं जुइफु । थज्याःगु हे छगू झीगु मिखा न्ह्यःने झ्वात्यां दं वयाः नं झीसं मखनाच्वनागु छगू सामाजिक परिदृष्यया चित्रण खः थ्व ।

झीसं झीगु समाजय् सम्पत्तिया लागि धनीपिनि म्ह्याय्मस्तय्त प्रेमया जालय् तक्यंकाः उमिगु परिवारयात इमोशनल ब्ल्याय्कमेल यानाः न्यापतिंचां घ्यलय् धाःथेंज्याःगु जीवन हनेगु म्हगस ज्वनाः वयाच्वनीपिं झीसं खना च्वनागु दु । व यथार्थ खःसा राजजुं ल्ययादीगु विषयवस्तु नं यथार्थ हे खः, उपन्यासया प्लट जक मखु । 

छम्ह मुना, छम्ह मदन । मुना व मदन निम्हसिया नां गुलि प्रतीकात्मक उलि हे यथार्थया मिखां व्यंग्यात्मक खनेदयाच्वनी छगू चरण तक । थ्व ला घरज्वाइँ जुइत जक मुनायात मायाजालय् लाकेत वःम्ह खलपात्र जकं खः धकाः ब्वमिं न्हापां हे पूर्वाग्रहयात थाय् बिइधुंकी । ख नं खः , करोडपति ससःमांया सम्पत्ति ल्हातय् लाकेत हे जक थः ज्यान मुनायात मेम्हस्या नाप इहिपा याकाः हानं वयापाखें हे सम्बन्ध विच्छेद याकाः अपुताली नयेगु आशा कि मदनं यायेफइ, कि नेपाःया राजनीतिइ पिनें वयाः स्वनिगलय् खनेदयेकःवःपिं नेतातय्सं यायेफइ । व स्वये बलय् ध्यबाया छतिं लोभ मतसे मतिनाया लागि जक ससःमांया यःम्ह जिलाजं तकं जुइत ताःलाम्ह अशेष ला दक्वस्या निंतिं मतिनाया प्रतिमूर्ति हे । 

मतिना व इहिपा ¬¬– ला व लुसि । मतिना यानाः इहिपा याइपिनिगु नं इहिपा यानाः मतिना याइपिनिगु नं । थनया मतिनाया प्रसंग इहिपाया अपरिवर्तनीय शर्त खःसा इहिपाधुंकाःया मतिनायात संभवतः दोषपूर्ण जकं खःला धकाः नं स्वइपिन्त लँपु बिइगु लुखा चालाच्वन । दोष इहिपाया मखु अशेषया महत्वाकांक्षाया खः, मखुसा “भिंम्ह जूसां मभिंम्ह जूसां जिमि भाःत खः” धाइम्ह उमा थौंकन्हय् उपन्यासय् जक दइ । 

उखे शेष हे मदुम्ह अशेषया नियत खनेदयावइ, व ला “नया भुइ खि फाइम्ह पशु” लानाच्वनी । मतिनाया निंतिं जक मुनायालिसे इहिपा याःम्ह धकाः च्वनाम्ह अशेषया योजना नं गज्याःगु धइगु सिइदयावइबलय् ब्वमिपिं अलमल जुइ, आः सुयात हिरो धायेगु धकाः । हिरो धकाः ब्वमिपिन्सं थःनालाकयातःम्ह मनूया खलचरित्र स्वयमाली । 

च्वमिजुं वयात न्हापांगु पृष्ठनिसें गुकथं क्यनादिल, उकिया लिच्वः गज्याःगु फयेमाल धकाः ब्वमिपिन्सं कपाः तिइ । अशेषया जीवनया हानं मेगु पक्षया पर्दाफास उमापाखें जुइ, अले घटनाया रेल गुगु स्टेशनय् दिइ धकाः सुनां धायेफइमखु । थज्याःगु प्याज प्वलेथें रहस्यं जाःगु घटनाक्रमया ख्वला प्वला यंकेगु ज्या हे राजजुया सिर्जनाया रहस्य जुयाबिइ । 

उलि जक मखु, अशेषयात बांलाक म्हसिकेहे मखंबलय् व मदयेमाली । न्ह्याथेज्याःम्ह सां मूपात्र ख्वाःवःम्ह हे लँय् दथुइ मदयावनेमाःबलय् प्लट चिचाः दनीगु स्वभाविक खः । थनथाय् हिरो मदयेकं सिर्जना जुइमखु धाइपिं एरिस्टोटलवादीत छझाःला थ्व उपन्यासयात थाथामाथा यायेत हे नं तयार जुइ तर अन हे ल्यनाच्वनी थ्व उपन्यासया थ्रिल । 

तर छाय् खः मसिउ उलि ह्ययेकाः ह्ययेकाः बाखंलिसेलिसे ब्वमिपिन्त यंकाच्वनादीम्ह च्वमि अशेषं जा नयेधुंकाः थः स्वय्म हे इतःमितः कन । हिरोया अभावय् प्लट न्ह्याये थाकु धइगु लुमंकाबिउगु खः वा बाखं याकनं सिधयेकेगु हथाय्या शिकार थः स्वयम् जुयादीगु खः मलिस, तर व रोमाञ्चयात ब्वमिपिन्सं अनं लिपा कःघाये हे थाकुल । लिउनेया खुगू पेजय् अपाय्जि गुइँगुइँ निलाच्वंगु प्लटयात म्हालंकद्यः धयाथें यःयःथेयानाः सिधयेकेमाःगु बाध्यतां छाय् ज्वन धकाः ब्वमिपिं हतास जुयाच्वनी, उपन्यास क्वचाइ । 

थन मुना व मदन, अशेष व मुना, अशेष व उमा थःथः स्वतन्त्र पात्रत, झीगु जःखः दुपिं, सखे झी हे थज्याःपिं पात्रत । उमिगु चित्रण स्वयाः नं उमिगु स्वापू अले स्वापूया हिलाया चित्रण हे थ्व उपन्यास खः । उमिगु दथुइ छगू हे जक सम्बन्ध दु अपराधया, चाहे व मतिनाया, घृणाया, यौनया वा ध्यबाया कारणं जुइबिउ । थज्याःगु स्वापूया बाखं हे थ्व उपन्यास खः । उकिइ दुने सुलाच्वंगु अपराधया कारण, अपराधया लिच्वः व अपराधीया नियतया चित्रण जासुसी जूगु दु, उपन्यास थः हे जासुसी खःसां मखुसां ।

राजजु मुलतः जासुसी उपन्यासकार हे खत, वय्कःया वर्णन शैलीइ हरेक वाक्यय् आः छु जुइ, थथे याइ ला, अथे याइला धइगु कौतुहलं ब्वमियात कस्सिक चिनातइ । अन धाथेंम्ह जासुसया भौतिक उपस्थिति आवश्यक हे जुइमाः धइगु मखु, हरेक ब्वमिं छखे थःत जासुसं थेें ब्वनाः घटनाया लिउलिउ वनाच्वनी सा मेखे छु धुंकाः छु जुइ धकाः थम्हं हे नं अनुमान यायां वनाच्वनी, धुचाधुचा पतिकं अले ब्वमि गलत जक साबित जुइ, च्वमिया मेगु हे योजना दयाच्वनी, व उपन्यास क्वमचाःतले गथः फ्यने नं जिइ मखु, फइमखु । थ्व रोमाञ्च, कौतुहलता हे उपन्यासया दुगःक्वँय् खः । भाषा शैली व आलंकारिक प्रस्तुतिकरण थज्याःगु उपन्यासया निंतिं मदयेकमगाःगु खँ मखयेफु, अय्सां थाय्थासय् वय्कलं थःगु भाषाया सौन्दर्य न्ह्यब्वयादीगु दु, थ्व बांलाःगु छुमां खः । 

धायेत ला च्वमिं न्हापा हे “पासापिन्सं जासुसी च्वयेगु दिकेमते धयादिल । वय्कःपिं सकसिके क्षमा फ्वँसे थ्व पालय् छगू नितान्त फरक धारया प्रस्तुति न्ह्यब्वयेगु कुतः यानागु दु” धयादिल तर थःगु हस्ताक्षरपाखें वय्कः तापायेत धाःसा सफल जुइमफुत । खतुं वय्कलं धयादीथें हे थुकिइ “समाजय् खनागु बेथिति, विसंगति विशेषयानाः नारी हिंसा, भेदभाव, थिचोमिचो अले प्रताडना विरुद्ध” प्रतिवाद नं मजूगु ला मखु, तर वय्कःया त्वःतेमफुगु शैली अले प्रेम, यौन व अपराधया जःखः न्ह्यानाच्वंगु प्लटं वय्कःयात जासुस दयेकेगु पाखें लिछ्याये मछिन । 

तर नं उपन्यास वा जासुसी उपन्यास जुइत लायकगु निगू बिस्कं प्लटयात वय्कलं थन ख्याःथें नीथें सतही रुपं जक न्ह्यब्वयाः पाठकयात प्वाःमजाइगु एपेटाइजर जक बियादिल । थ्व निगुलिं प्लट व उकिइ प्यपुनाच्वंगु नाटकीय घटनाक्रमया विकासयात व स्वयाः दुहाँ वनाः ब्वमिपिनिगु कौतुहलताया निवारण भचा दुग्यंक यानादीगु जूसा उपन्यासया रुप धाथें हे बांलाइगु तायेका । अपाय्च्वः बांलाःगु प्लटयात लिपा यंकाः थम्हं हे कःघायेमफयेक स्यंकाः ब्वमिपिन्त लिपतय् घाराघुरुक्वाः जक नकेथें जुल धइगु नं दोष वय्कःयात मवइ धायेमफु । 

थ्व छु उपन्यास? थुकिया लिसः जिकय् मदु । ख ला उपन्यास उपन्यास हे जक खः । उकिया न्ह्यःने विशेषण घाकेगु सुयातं यइ, सुयातं मयइ । जासुसी उपन्यासय् हे थःगु ल्हाचिं कियादीधुंकूम्ह च्वमिं थन वयाः थःगु उपन्यासयात जासुसी मखु धकाः क्यनेगु कुतः यानादिल । तर वय्कःया शैली, विशेषतायात वय्कलं सुचुकादिइ मफुत, लिच्वः — थ्व जासुस छम्ह जक मदुगु जासुसी उपन्यास हे जुयाबिल । जासुस जुइगु भाला च्वमि भाजु थम्हं कयादिल । थनथाय् हे स्यन धयाथें तायेका ।

मसिउ जिं, जासुसी उपन्यास च्वयेगु अथेभनं बांमलाःगु ज्या ला? यम्ह शत्रु (१०९३), मखुगु सत्य (११३१), ग्यानापुगु छेँ (११३२) व कनेमज्यूगु बाखं (११३४) धुंकाःया वय्कःया थ्व “मुसुकाःगु ख्वबि” (११३५) उपन्यास झीगु ल्हातिइ दु । छगू जक विधायात कत्ताक्क ज्वनाः च्वइपिं मदूगु झीगु साहित्यया ख्यलय् वय्कः मेपिन्सं यः धा, मयः धा, थःगु हे कथंया सवाः बियाच्वनेफुम्ह छम्ह मेकथंया हे च्वमिकथं झीसं म्हसिउ । छगू तःहाकःगु दिपाः धुंकाः आः थथे दँय् दसं धयाथें उपन्यास बियाच्वनेगु धइगु चाःचू खँ मखु । 

च्वमिया थःगु विधा ल्ययेगु स्वतन्त्रता दयाच्वनी, ब्वमिपिन्सं वयाके वहे फ्वनाच्वनी गुगु वयापाखें वःसा जिउथेंच्वनी । नेपालभाषा साहित्यय् निम्हप्यम्ह समालोचकपिन्सं यःमतायेकूसां (मयः धकाः धाःगु ला जिं ब्वने मखंनि) जासुसी उपन्यासया थःगु हे ब्वमिपिं दयाच्वनी । अले थज्याःगु अभावपूर्ति मेपिं सुं हे जि हे खः धाइपिं च्वमिपिनिगुपाखें नं जुइगु आशा मदुसेंलि वय्कलं थम्हं प्रभावशाली लेखनशैली ज्यायेधुंकूगु थ्व विधायात मत्वःतूसा जिउ धइगु आग्रह ब्वमिपिन्के दु । अले थज्याःगु हे रोचक शैलीया च्वज्यां नेवाःभाय्या साहित्य ब्वनेगुपाखे मन मवनाच्वंपिं न्हूगु पुस्तायात थुखे सालाहयेगु अले झीगु साहित्यया ब्वमिपिं अप्वयेकायंकेगु भाला तकं वय्कलं कयादीमागु आःया अवस्थाय् वय्कलं त्वःते मफुगु जासुसी उपन्यास च्वयेगु पाखे हे वय्कःया ल्हाः वनेमाल धइगु निष्कर्ष जक कायेकल थ्व वय्कःया जासुसी मखुगु उपन्यासं । 

20151120 - संकल्प उपन्यासय् छपुलु

प्रतिक्रिया

राजेन मानन्धर

नेपालभाषाया न्हापांम्ह मिसा उपन्यासकार धकाः म्हसिकातयाम्ह शशिकला मानन्धरया न्हूगु उपन्यास संकल्प पिदंगु दु । दकलय् न्हापां थुगुसिइया प्रेम–मोहन सिरपाः त्याकादीगुलिं यक्व भिंतुना ।

मेमेगु भासाय् आख्यान विधाया तःधंगु ख्यः दुसां झीगु भासय् दछिया न्यागू उपन्यास पिदेनगु हे नं तःधंगु खँ जुयाच्वंगु दु । थ्व झीगु यथार्थ खः । थन वय्कःया उपन्यासयात कयाः जिगु मतिइ लुयावःगु छतानिता खँ प्वंकाच्वना । थुकियात छुं समालोचना थ्यंक मधासे छम्ह सामान्य ब्वमिया नुगलय् लुयावःगु औसत प्रतिक्रियाया रुपय् जक कयादिइत जिगु इनाप दु ।

मिसा च्वमि जुइ थाकु, उकिसं मिसा उपन्यासकार जुइ थाकु । उकिं हे जुइ, झीसं खनाच्वना, स्वंगू दशकया दौरानय् नं मेम्ह छम्ह मिसा उपन्यासकार झीसं दयेके मफुत । आः स्वय,े न्हय्गू न्हय्गू मछि उपन्यास बिइत शशिकलाजुयात गुलि थाकु जुइ ।

छम्ह सामान्य मिसां छेँ ज्या गुकथं याइ, वं छु छु यायेमाः धइगु व हे छेँय् च्वंम्ह मिजनं खनाच्वनीमखु, मिखाय् न्ह्यनाच्वनीमखु । तर नं वं व दक्व ज्या यानाच्वनी, वया व मयासे मगाः, तर गुगु गनं समाजाय् नं व ज्या ल्याखय् दयाच्वनीमखु । जा थुइगु, चिप सिलेगु, वसः हिइगु, हिजा पायेगु, गन कि मुनेगु, लथ्यायेगु, मांयात बिचाः यायेगु, वासः नकेगु इत्यादि ज्या झीगु समाजय् आः तक नं छम्ह मिसाया जिम्माय् लानाच्वंगु दु । दक्व दक्व खँयात सहज कथं न्ह्यब्वयादीगु दु थन । थ्व ज्या छम्ह मिसा च्वमिं जक खनाच्वनी, थुकिया बांलाक चित्रण छम्ह मिसाच्वमिं जक बांलाक यायेफइ । अथे हे छम्ह मिसाया दैनिक जीवनयात सहज व मिसामिखां स्वयाः न्ह्यब्वनतःगु दु । अझ फोहरगु कापः हिइकूगु थज्याःगु “बोल्ड” प्रसंगयात तकं वय्कलं आखलय् न्ह्यंकादिल । उलि जक मखु गथेयानाः छम्ह मिसां थःगु समाः याइ, हानं मिजनं “यक्व” मतिना याइबलय् गुकथं प्रतिक्रिया क्यनातःगु दु । थ्व छम्ह मिसाया हे च्वसां जक स्वभाविक चित्रण जुइ, अपवादयात ल्यंकाः ।

थ्व उपन्यास छम्ह मिसा–च्वमिं च्वयातःगु जक मखसे मिसा–जीवनया जःखः न्ह्यानाच्वंगुलिं थुकिइ स्वभाविकरुपं मिसा–जीवनया गहन व सजीव चित्रण दु । छगू हे खँयात छम्ह मिजनं  व छम्ह मिसां काइगु पह पानाच्वनी । उमिसं थःगु समस्यायात थःगु कथं काइ, थःगु हे कथं समाधानया लँपु माली, अले हानं उकिया सफलता वा असफलताया भागिदार नं थः हे जुइ । मिसाया जीवनय् वइगु हिउपाः छम्ह मिजंया जीवयन् वइगु हिउपाः स्वयाः यक्व पानाच्वनी, उकियात सामाना यायेगु शक्ति हरेक व्यक्तिपतिं पानाच्वनी । झीगु संसारया यथार्थ आः नं थ्व हे खः कि यक्व थासय् मिजं त्याइ, मिसा बुइ । मिसायात परिस्थिति थःधयाथे मजुइबलय् परिस्थितिं धाःथे थः जुयाबिइ माली ।

साधना यदि मिजंम्ह जूगु खःसा साधनायात मामं आः ब्वनेत कर याइगु जुइ, तर वया जिम्मेवारी मांया पलेसा ज्या यायेगु वल । हानं छम्ह काय्मचायात मां ल्ययेला कलाः ल्ययेलाया दुविधा वइमखु जुइ, तर थन साधनायात भाःत ल्ययेला मां ल्ययेला जुल । थ्व दुविधा म्वायेला सिइलाया दुविधा स्वयाः नं गहन । वं भाःत ल्ययेगु धइगु याकःचाम्ह मिखांमछूम्ह मांयात वृद्धाश्रमय् वानाः हे जक कायेखनीगु सिरपाः जुइ, गुगु छम्ह मिजंयात जुइमखु । थ्व हे उपन्यासया मूति जुयाबिल । वं ल्वगिमां मांया सेवायायेगु संकल्प पुवंकेमफुत, छाय् धाःसा व छम्ह मिसा, संस्कारं हे वयात भाःतया लिउलिउ वनेमाःम्ह दयेकातःम्ह ।

अथे खःसां मिसा च्वमिं मिसा पात्रयात गुलि न्याय यानादिल, उलि हे मिजं पात्रप्रति धाःसा अन्याय जूगु खनेदत । च्वमि न्ह्यब्वायदीपिं पात्रत – सोमलाल, मकर, करण व बेलमायाया काय्पि ं– दक्वं हे आखिरय् खलपात्रया रुपय् चित्रित जूवन । न्हापांम्ह ला यौन पिपासु हे जुल, छेँ ज्या याःवपिं मिस्तय्त यौन शोषण याइम्ह अले थःत मिखा वंम्ह छम्ह मिसायात दिल्लीइ सःतेत लखौं ध्यबा तकं त्वःतीम्ह । मकर नं गामय् कलाः मस्त दयेकं नं शहरय् मेम्ह मिसा हयाः प्वाथय् दयेकाः थः जक विदेशय् ज्या यावनीम्ह । अनं छम्ह हिरोया चरित्र ज्वनाः वःम्ह करण नं आखिरय् थम्हं उलिमछि मतिना यानातयाम्ह मिसायात छम्ह दानवया ल्हातिइ तयाः विदेश वनीम्ह जुयाबिल । उलिं मगानाः बेलामायाया काय्पिन्त तकं बिहा धुंकाः मांम्हसित पितनाहइपिं यानाः चित्रण यानातल । च्वमिया संसारय् छम्ह तक नं भिंम्ह मिजं मन्ह्यंगुयात ब्वमिं सहज रुपं काये थाकुइगु खना । मिजंतय्त घृणा यायेगु वा याकेगु हे जक नं नारीवाद मजुइमाः ।

तर नं अन्तय् वयाः च्वमिं छम्ह मिसा पात्रयात बःबियाः हे धायेकादी – “काय् नं सिबें म्ह्याचं मांबौपिन्त माया याः, मफइबलय् बिचाः याः धाइ । वास्तवय् अथे नं मखु जुयाच्वन, व सरासर झूठ खः ।” थ्व झूठ खःसा सत्य छु खः, व मालेगु ज्या पाठकयात हे त्वःतादीगु दु । छम्ह हे मिजं भिंम्ह मदुगु संसार गज्याःगु जुइ? थ्व न्ह्यसः ब्वमिपिनिगु न्ह्यपुइ चाःहिलाच्वनी ।

थन छगू उच्च मध्यम वर्गया समाजया न्ह्यइपुगु चित्रण दु । थःगु वसः थम्हं हिइम्वाःपिं, जाकि बजि ल्ययेत तकं मनू तयेमाःपिं अले उमित छगु निजु पुलांगु वसः बियाः थः भिंम्ह व दुम्ह धकाः क्यनेगु झीगु समाजया बांलाःगु चित्रण खः थ्व । अले मदुपिं नं झीगु समाजय् दु, करपिनिगु चिप सिलाः, बाज्यःवंगु वसाः पुनाः उमिगु यौन शोषणया शिकार जुयाः नं न्हिलाः न्हिलाः हे म्वायेमाःपिनिगु संसार । वर्ग संघर्षया ल्याखं साहित्य समालोचना याइपिनिगु लागि धाःसा थ्व चिन्तनीय खुराक जूवंगु दु ।

च्वमिं “बुद्धिजम विषयया अध्ययनं मुंकातःगु छुं छुं बेशिक ज्ञान” बुद्धधर्मया उपदेशत गथे खः अथे न्ह्यब्वयादिल तर उगु उपदेश वय्कःया हे पात्रपिन्सं अवहेलना याःगुलिं झी बुद्धधर्म ब्वनातःपिनिगु खायुगु सत्य जकं उलादिलला धइथेंच्वं । झीथाय् नं बुद्धया उपदेश यक्व मनूतय्सं न्य जकं क्यं तर अवलम्बन मयाः, माःबलय् माःथाय् दक्वस्यां छ्यले मफु । बौद्ध परिवेशया चित्रण यानातःगुलिं हे जक धायेमाःथें च्वन – दक्व दक्व बौद्ध खयाः नं बृद्धाश्रम छगू धाःसा पशुपतिया वृद्धाश्रम हे जक क्यनादिल । गनं थ्व बौद्ध समाजय् दुपिं फुपिं दतं नं बौद्ध वृद्धाश्रम मदुनि धइगु पाखे क्यना जकं दिउगु खःला?

उपन्यासया स्वचकं पुलेधुंकाः करणं छ्वयाहःगु पौनिसें उपन्यासया भाषा व शैलीइ परिपक्वता वइ, घटनाक्रम गंभीर जुइ । थुलि गंभीरता न्ह्यःन्ह्यःया पेजय् नं दूगुसा बांलाइगु । अथे खयाः नं अन्तय् थ्यंबलय् नाटकीयता अप्वयेकूगु खनेदत । न्हापाया स्वब्वय् ताःहाकःगु वर्णनया पलेसा लिपाया चकंछिइ विकास जूगु घटनाया चित्रण भचा अप्वः जूसा बांलाइगु ताया । दिल्लीइ जूगु घटना व मकरचां चम्पायात त्वःतूगु खँयात नं खँलाबलाया माध्यमं जक जनाकारी मबिसे दृष्य चित्रण जूसां ब्वमिपिन्सं ब्वमिं उगु घटनाक्रमया सवाः बांलाक कायेखनीगु जुइ ।

छम्ह मिसा वा मिसा पात्रत धइपिं छगू वर्ग खत थन । तर उलिमछि क्वत्यलाः, मछिंकाः वाथावाथा कंकातःगु वर्गया हितय् च्वयातःगु थ्व उपन्यासं नं मिसातय्त पखाः हाचां मगायेकू, विद्रोहया मिप्वाः मज्वंकू, मिखां ख्वबिजक हे कायेकल । सुनां हयाबिइ परिवर्तन?

छम्ह मिजंयात थः यःम्ह मिसा ल्ययेगु स्वतन्त्रता दुथें छम्ह मिसायात नं यःम्ह मिजं ल्ययेगु स्वतन्त्रता दु । थन निम्ह मिसा पात्रतय्सं थः यःयःम्ह मिजं ल्यइ – साधनां करण व चम्पां मकर । साधनां ध्यबाया लिउलिउ वनेमते धाधां अरब वनेत मांम्हसित वृद्धाश्रमय् त्वःताः भिसा दु मदु हे मस्वसे करणलिसे वनी, चम्पा मेपिन्सं गंक गंक नं थःगु नकतिनिया वैशय् नं कलाः मचाखाचा दुम्ह मकरलिसे हे जागिर नकाबिइगु लोभय् पय्नं वनी । छम्ह मिसा च्वमिं नं मिस्तय्गु न्ह्यःने वइगु थज्याःगु अपरिपक्व निर्णययात जस्टिफाइ क्वातुक याःगु खनेमन्त । थुकिं गनं मिस्तय्त आखिरय् माःगु धइगु आर्थिक सुरक्षा हे जक खः धकाः जकं मक्यनीला ?

थुकथं स्वयेबलय् थ्व उपन्यासय् मिस्तय्गु जीवनरेखा (वा गुम्हस्यां वयात भाग्य नं धायेगु याइ) न्ह्यानाच्वनी, व थाकुगु स्वयाः थाकुगु परिस्थिति गुकथं सामाना याइ अले मिजंतय्सं धाःथे जक जुइगु समाजय् मिस्त जुयाः म्वाये गुलि थाकुयाच्वनी धइगु खँयात कुलादीगु दु, गुगु शायद छम्ह मिजं च्वमियात याये उलि अःपु जुइमखु ।

व बाहेक, थःत यःयःगु विषय, प्रसंग वा घटनावली दक्व उपन्यासया अंग जुइमखु धकाः जिं च्वज्याय् दशकौं पानादीधुंकूम्ह च्वमियात धयाच्वने मथ्याः अथेसां थन यःमरि दयेकेगु विधि, बाह्राःतयेगुया महत्व, मे प्वाः खनेगु जात्राया बाखं, मणिचुडया बाखं, बुद्धधर्मया उपदेश आदिया विस्तृत वृतान्त मूबाखंचुलिसे उलि सान्दर्भिक मजू थें ताः ।

अथे खयाः नं थन न्ह्यथनेमाःगु छता खँ छु धाःसा आःतकया दुने खय्भाय्या आख्यान लेखनय् प्रविधिगत धाये वा शिल्पगत ल्याखं यक्व विकास जुइधुंकूगु दु । थ्व खँ थाकन्हय् खय् भासं पिदनाच्वंगु छुं नं उपन्यासया प्रस्तुतीयात स्वल धाःसा यच्चुक सिइदइ । विषयया ल्याखं न्ह्याक्व हे बांलाःगु उपन्यास जूसां व हे पुलांगु शैलीं आः उपन्यास च्वल धाःसा उकिं ब्वमिपिन्त आकर्षण मयाइगु खँयात लुमंकाः न्हूवःपिं च्वमिपिन्सं नेपालभाषा उपन्यास ख्यःयात समयसापेक्ष विकास यानायंकेमाःगु खनेदु ।

न्ह्यागुसां नेपालभाषा ख्यलय् न्हय्दँ लिपा सां शशिकलाजुया हे च्वसां मेगु उपन्यास झीगु  ल्हातिइ वःगु दु, झी दक्वस्यां लसकुस याये । थ्व उपन्यास मेपिं मिसाच्वमिपिन्त थम्हं नं उपन्यास च्वयेगुली प्रेरणा जुइ धइगु भलसा कया ।

Published in Naali, Vol 10, Issue 11, No. 89 (1135 Kaula, 2017 Kartik)

20150330 मतिना तनाच्वंगु भ्यालेनटाइन कविता

राजेन मानन्धर

मतिना, लभ, इश्क, प्यार, मुहब्बत । अले मेगु नं छु छु । न्ह्यागु धाःसां व व हे खः । व बाहेक मेगु छुं मखु । न्ह्यागु खःसां मखुसां थ्व चाहिं खः कि थुकिं नुगलय् स्वां वयेकी, मनूयात कवि दयेकी । द्वलंद्वः दँनिसें मनूतय्सं धयावयाच्वंगु खँ थ्व हे खः । मतिना यायेत ई म्वाः ब्यः म्वाः तर नं थौंकन्हय् झीथाय् फेब्रुवरी १४यात सेन्ट भ्यालेन्टाइनया बलिदानयात लुमंकाः मतिना दिं हनेगु चलन वल ।

सेन्ट भेलेन्टाइन क्रिश्चियन खःसां संसारय् दक्वभनं थ्व क्रिश्यिनतय्सं जक हनीगु मखुत आः । थ्व हे खँयात ध्यान तयाः जुइ नःलि साहित्य दबुलिं वंगु भ्यालेन्टाइन डे कुन्हु लाकाः मतिना कावि गोष्ठी आयोजना यात । नेवाः भासं गोष्ठी जुइगु धइगु हे तःधंगु खँ जुइधुंकल, उकिसं कवि गोष्ठी धालकि नुगलय् लसता ह्वइगु हे जुल । हानं व नं विशेषयानाः मतिनायात कयाः च्वयातःगु कविताया गोष्ठी धालकि च्वइपिं न्यनीपिं दक्वस्यां नुगलय् मतिना हे नं ह्वल जुइ । थ्व नेपालभाषा साहित्यप्रेमीपिनिगु लागि सुखद खँ जुल ।

खयेत ला जि कवि मखु । अथेसां जि साहित्यया विद्यार्थी, कविता न्यने यः । भावं दासिवयेकाः कविं थः गन सुलिसे च्वनाः थःगु कविता न्यंकाच्वना धइगु तकं ल्वःमंकाः कविता न्यंगूगु स्वयेगु, न्यनेगुलिइ छगू अपूर्व आनन्द दु । कवि गोष्ठी जुइगु धकाः न्यनेवं थःत अन वनेत तयार याना ।

कविता ब्वनीपिनिगु ख्वाः दक्व धयाथें म्हसिउगु जक । न्हूगु यक्व मदुगुलिं पुलांगु ख्वाःपाःत स्वयाः मन त्याका । वनाबलय् ला नुगलय् छगू उत्साह व उमंग ज्वनावनागु खः, छुं न्हूगु जुइत्यन धइथें । थः हे पलख कवि जुयाः दनाबिइथें । तर जब छम्ह धुंकाः मेम्ह, मेम्ह धुंकाः मेम्ह कविपिन्सं कविता पालंपाः बाचन यात, थुकिं न न्हिलेगु न ख्वयेगु दयेका बिल । सखे थुकियात हे उमिसं नखाउँ भने दिनभरिको शिकार धकाः धाइगु जुइ । न्यनाच्वना – छम्ह वल, मेम्ह वल, हानं मेम्ह वल, हानं मेम्ह । ब्वन, वन, वँक्व पतिकं न्यनेहे न्ह्यइपुसेच्वंगु ल्हापा नं थ्वयाच्वन । निम्ह प्यम्ह त्वःता मेपिन्सं छु ज्वनावल मसिउ, कविता बरु लुइके थाकुयाच्वन ।

दक्व मनूत कालिदास जुइफइमखु । कि ज्वनावयेमाल, कि ज्वयेकेमाल । कसमेकम छुकिं छाय् छुयात कविता दयेकी धइगु सयेकेसिइकेगु यक्व लँ दु । ब्वनेगु दु, ब्वनेमाः । आः सु कवि जुइगु धइगु खँ वइ । थ्व खँ कि गुरुं ब्वकाबिइमाः, कि सफूधुकुतिइ कयाः ब्वनेमाः । झी दूगु छगू थासं नं साहित्य ब्वंकेगु स्वयाः लिपिविशेषज्ञ व संस्कृतिविद् देकेगु जिम्मा कयातल धाःसा आः साहित्य ब्वनेत नेपाली वा अंग्रेजी विभागय् वनेमालीतिनि । खँ फाकुसां झीगु यथार्थ थ्व हे खः । मगाःगुयात मगाः धालकि द्वहँयात ह्याउँकापः क्यनेथें जुइगु मेगु यथार्थथायत थन मकुले ।

छभ्वाः आखःयात कविता दयेकेत छु यायेमाः गथे गथे यायेमाः धकाः सःपिन्सं सिउपिन्सं धयावयाच्वंगु हे खः । कमसेकम थुलि ला सिउ जुइ कि कविता बाः वयेकेत सिर्जनशिलता माः, शिल्प माः, ज्याभः माः, कच्चापदार्थ ला माः । व सिर्जनशिलता मचिकंथें लाइन च्वनाः न्यायेगु दइमखु, भाषाप्रेम पियेवं साहित्य ह्वयावइमखु । व कविताया भाव, गुकिं छम्ह ब्वँमि, न्यँमिया नुगलय् दुने थ्यंक दुहाँ वनाः वयात द्रविभूत याइ, व शक्ति सुयागु आशिर्वादं जक नं वइगु मखु । दक्वं मनूत वर्डस्वर्थ वा चित्तधर जुइफइगु जूसा छाय् कवि गोष्ठी यायेमाल असं बजारय् न्ह्याम्हस्यां न्ह्याथे हालाच्वंसा गात नि । कविता दइगु व मदइगु थुइकेत साहित्यया विद्यार्थी जुइवं गाः समालोचक हे जुयाच्वने म्वाः ।

मनूतय्सं साहित्यया सिर्जना यायेससांनिसें बागमतिइ गुलि लः बाः वनेधुंकल तर नं अन ल्यनाच्वंगु छुं दु सा व मतिना खः । साहित्यय् गबलें पुलां मजुइगु छुगू अज्याःगु मोटिभ, गुकिं थौं नं मचा, ल्यायेम्ह–ल्यासे वा बुराबुरिया नुगलय् तिक्कमिंकीगु भाव हयाबिइ, कुचुकुचु नकी, खुसिइ लः न्ह्याकाबिइ । भ्यालेन्टाइन डेया कविता न्यनाच्वनाम्हसिया न्ह्यपुइ छता हे खँ वयाच्वन, ग्व कविता अले ग्व मतिना । सेन्ट भ्यालेन्टाइन स्वयम् अन कविता न्यं वःगु जूसा बिचाः याइगु जुइ , छाय् थन दँय्दसं भ्यालेन्टाइन डे वइगु जुइ धकाः ।

मतिना न्ह्याम्हस्यां याइ । मेता मखुसां थःत बुइकूम्ह मांबौयात कि थम्हं बुइकापिं मस्तय्त हे सां याइ । मतिना याःम्हस्यां जक मतिनाया कविता च्वइगु मखुसा मतिना यायेवं कवि हे जुइमाः धइगु नं मखु । मतिना यायेत नुगः दुसा गाः, कवि जुइत आखः आखःया गहिराइ थुइकेमाः । आः न्हापा न्हापा थें मतिनाय् धोखा नःम्ह मनू कविजुइ धकाः अस्यः खँ ल्हानाजुइगु जमाना नं मखु थ्व ।

गुलिं गनं गोष्ठी जुइगु जुलकि उकियात धकाः जक च्वइपिं कविपिं दु । गुलिं उलि तकं मयासें स्वीदँ न्ह्यः च्वयागु कविता सगौरव पाठ याःवइपिं कविपिं दु । उपिं हे झीगु भाय्या साहित्यया ध्वाँय् ज्वनाजुइपिं जुसेंलि मेगु आशा हे नं गनं याये? कवि जुइत दछिया ग्वःपु कविता च्वयेमाः धइगु ला गनं नियम दुथें मताः, तर जिं ब्वनातयागु, मेमेगु देसय् छम्ह कविं मेम्ह कवि नापलात कि न्यनी हँ – दकलय् लिपां छिगु कविता गबलय् प्रकाशित जूगु धकाः । झीगु बुझाइ मेगु हे ।

सुयागुं कविता बांलाइ, सुयागुं कविता बांलानाबिइफइमखु । थ्व स्वभाविक खः । दक्वस्या थःथःगु कविता बांलाः धायेकेमास्ति वइ । बांलाकेफयाच्वनी मखु अले हानं बांमलाः धाःगु न्यने झन् मफयाच्वनी । आखे ल्ययेथें छगः छगः आखः ल्ययाः चिकीचा हाकलं न्यमिपिनिगु नुगलय् दुहाँ वनेमाःगु जुयाः कि तसकं बांलाइ, कि बांलाइ, कि न्यनेतक जिउगु जुइ, कि न्यनेबलय् हे कविता मजुयाबिइ । बांलाःगुयात बांलाः धायेमाः, बांमलाःगु नं न्यनाजक च्वनां मजिउ । आःया नेपालभाषा साहित्यया अवस्था धइगु थज्याःगु कि अन न्ह्याम्हस्यां न्ह्यागु च्वःसां तुयुगुयात तुयुगु, हाकुगुयात हाकुगु धायेगु ताकत व हैसियत दयेकातःपिं समालोचकत न्ह्यलंब्वानाच्वंगु दु । थज्याःगु अवस्थाय् न्ह्याम्हस्यां न्ह्याथे च्वयाहःसां कविता जुयाबिइमाली । कविता स्वयम् हे बिचरा जुयाबिइमाली ।

बाइस साल थम्हं मिखां स्वयेमखं । जिं खनाबलय् पञ्चायतकालय् व्यवस्थायात ब्वःबियाः ततःसलं कविता ब्वंगु न्यना । गनं मदुगु क्रान्ति कविताय् वइगु । ४६साल लिपा व दक्व साहित्य मखु मेगु हे जुयाच्वन धइगु छर्लङ्ग जुल । वयां लिपा कविता गथे जुल धकाः तकं धायेमफयाः दक्व सुम्क च्वनाच्वन । झीथाय् दछिया दुने ग्वःम्ह कविं ग्वःपु कविता च्वइ, थी थी पत्रपत्रिकां ग्वःपु कवितायात थाय् बिइ, ग्वःगु कविताया सफू पिदं धइगु ल्याःचाः याये थाकु मजू । अले आखिरय् नेपालभाषा कवित धइपिं (च्याम्ह झिम्ह त्वःताः) लोडसेडिङ, लःमवः, लँय् फोहर मुनाच्वन, नेतात भ्रष्टाचारी जुल अले संविधान मबिल धकाः सन्ध्या टाइम्सय् सम्पादकयात पौ च्वइपिं हे जक जुयाच्वन धइथें जुयाच्वंगु अवस्थाय् लानाच्वन धकाः कविताया विद्यार्थीं थुइकाकाइ । थौं नं बासः दँ न्हापा च्वःम्ह कवियात थनेमहसें कवि गोष्ठी पूवनीगु जूसा झीसं लःयात पुखू दयेकागु साबित जुइ, थौं झीत पुखू मखु खुसि मालाच्वंगु दु ।

मतिना कविता गोष्ठी जुसेंलि अन मतिना दयेमाःगु मखु ला? कविता हे लुइके थाकुयाच्वंथाय् अन कविताय् त्याग व समर्पणं जाःगु मतिनाया भाव ला झं गधाया छ्यनय् न्यकू । कविता हे कविता जुयाच्वनेमफयाच्वंगु अवस्थाय् मतिनाया कविता जुइ झं गुलि थाकुइ । मतिना धइगु न्हापा न्हापा मिस्त ब्वनीगु कलेजया लँय् च्वनाः सुलिपुइगु जक मखु । मतिना यायेमा मयायेमा, मतिनाया कविता च्वइम्ह कविं मतिना याइपिनिगु नुगलय् दासिवयाच्वनीगु भावना प्वंके फइ । अथे मजुल कि उमिगु कविताय् न सुं यःगुया भाव दनावइबलय्यागु क्यातुगु संवेदना लुइ, न सुयातं ययेकातयाम्हसियागु नुगः धकिं उली, न त थम्हं ययेकाम्हस्यां यः मधयाबिलकि लाइगु घाः हे उलेसइ । कविताय् प्रेमया सम्पन्नता व भावुकता लुइके थाकु, अस्यः पह दक्व प्रेम मखु । कि मतिना साः धायेसःम्हस्यां च्वइ, कि मतिना स्याः धायेसःम्हस्यां च्वइ । छ यः जि यः या फुस्लुगु शब्द निर्माण ला साहित्य जुइफइमखु । प्रेम शब्दविहिन जुइ, उकियात शब्दया वालं चिइगु प्रेमया विलय खः । अले थज्याःगु विलिन जुइधुंकूगु नुगःया स्पन्दनयात ब्वमिया नुगलय् तक हयेगुयात प्रेमया कविता धाइ । गन काः वने थौं थ्व ?

सरस्वती काण्ड थ्व मतिना कवि गोष्ठीया हे हाखः खः, गुकियात हरेक न्यमिपिन्सं यस्सें थःगु न्यतालय् पानाकायेमाल । छम्ह खय् भाय्या कवियत्रीं छु प्रसंगय् निगू प्यंगू झीगु कविताय् न्ह्यनामच्वंगु शब्दत तयाः लेख च्वयेवं सन्ध्याटाइम्सय् अज्याःगु जकं कविता जुइका धइगु आशय दूगु छगू लेख पिदन । व हे झ्वाँकय् निम्ह निगू पुस्ताया निम्ह कविपिन्सं थःगु अतितया हस्ताक्षरयात त्वाकलय् तयाः न्हूगु जुइत स्वःगु कवितां पाल । न्यँमिपिं प्रतिक्रियाहिन जुइ । सुनां नं छुं च्व धाल कि अथे हे च्वयेमाः धइगु आज्ञाकारी विद्यार्थीया गृहकार्य थज्याःगु कविता ज्वनाः निम्ह कविपिं दं वइ, मेपिन्सं झीगु साहित्य आः ल्याय्म्ह ल्यासे (वा वयस्क) जुल धकाः लय्ताइ । छु झीगु कविता यात्रा थथे हे माकलं दारि खाःथें हे न्ह्याः वनाच्वनेमालीगु जुल ला?

थज्याःबलय् नेपालभाषाया साहित्य सम्मेलन वा कविता गोष्ठीया परिवेश नःलि मतिना कविता गोष्ठी स्वयाः बिस्कं जुइगु सम्भावना ल्यनाच्वनी मखु । धायेमालावइ, दिन धइगु दिन हे जुयाच्वनी , छता बांमलातकि दक्व सक्व हे बांमलानाबी, छुं छता हे धकाः बांलाः भिं जिउ धायेथाय् ल्यनाच्वनीमखु । सुनां थज्याःगु अवस्था हल धकाः माला हे स्वयेगु आँट सुयां मदुसां करपिनि न्ह्यने थःत ब्वयेगु अवस्थाय् नेपालभाषाया कविताया जन्म जुयाच्वने फयाच्वंगु मदु धकाः आत्मलोचना जक यायेफुसां झी गनंनिसें हानं न्ह्यायेमाल धइगु खँया चु लुयावइ जुइ । मेपिन्त झंगः लाःसा पाप लाइमखु जुइ बरु, झीसं गनं थःत थम्हं हे जकं झंगःलानाच्वना ला धकाः छकः मतिइ तयेदुसा गन सुद्र्यः दु धकाः झ्याःया धकिं उलाः स्वयेगु जोश तक वइला धकाः आशा कायेथाय् दइ ।

Published in Naaly bi-monthly in 20150330 "Valentine poems, in absence of love"

201501 दुन... छेँ छखा

राजेन मानन्धर

घ्वारारारा । छथुं, छकलं, छथाय्, छपाँय् । लिक्कसं द्यःगलय् कू नयाच्वंपिं बखुंत भारारारा ब्वल । घ्वारारारा... भारारारा । दुनां पार, ब्वयां पार । दुंगु खं, ब्वःगु खं, नुगः ख्वःगु मखं सुनां नं । 

नकतिनि हे जक न्यनागु छेँ छखा दुन हँ । 

छेँ दनेगु व दुनेगु धइगु न्यनेबलय् अथे अथे हे च्वंसां गुलि पाः । दनावनेगु धइगु गुलि न्ह्यइपु दुनाच्वने उलि हे म्हाइपु जुइ छेँया । दन कि दक्वस्या मिखा ततःग्वःजुइगु, दुनकि “घा” जक धायेत नं मनूतय् सासः मगाइगु । छेँया खँ ।

दनेथाकु धयां दनाच्वने धकाः दकलय् थाकु । त्यानुसां दनाच्वनेमाः, जँ स्याः धायेमदु, प्वाःस्याः धायेमदु । होकमर्क मज्वँसे क्लासरुमय् वःम्ह मचाथें । थनातइ दक्वस्यां खंक । दनाहे जक च्वनेमाः, भ्वसुले नं मजिउ, चतावाये नं मजिउ । वयात थनातयेगुली मास्तरया मान दु, सम्मान दु, घमण्ड दु, अहं नं दु । वया ला ज्या हे थनातयेगु । थः दनाच्वने मालं ला । थनातल सिधल वया । मदंसा छेँया इज्जत वनी । छेँ जुयाः म्वाये गुलि थाकु । व स्याः थ्व स्याः धकाः हालाच्वनीपिन्त धाये मास्ति वइ, फुसा छकः छेँ जुयाः म्वाना स्व ले । 

गुलि भाग्यमानी जुइ व छेँ अन दने दुबलय् । जिति ग्यंम्ह सुं मदु धकाः म्ये हालाच्वनीगु जुइ व सुथय् सुथय् कःसिं गःपः तःहाकः यानाः । दंगु हे ला खः नि । दनाबिइपिं दुसेंलि दनेगु नं भाग्यय् च्वयाहयेथें हे जुल जुइ व छेँया । थना जक बिइमाः, थन दनीपिं गुलि दु, गुलि । दक्व थनाबिइफुपिं मजुयाः जक ला खःनि । 

द्यःगः छगः भुगुलुं । दक्व वइगु चिपगु झिपतिं प्यपुंकाः धाइगु – रक्षाया प्रभु । ठेक्का हे बियातःगुथें । लँय् मोटर, मोटरसाइकल, साइकलतय् लिमलाः, गनगन नी थ्यंकेमाःथें । हथासं पथासं, घ्वातुमतुघ्वानाः न्ह्याःवनाच्वन । गुलिस्यां दुंगु छेँ छकः गपः म्वय्थ्यानाः स्वयावन । गुलिस्यां ला दुनाच्वंगु छेँ नं मस्वः । “तुरन्त मिइगु दु । दलालं कष्ट यायेम्वाः” धकाः च्वयातःगु जूसा दक्वस्या मिखा वनीगु जुइ । आः सुया मिखा वन धाये, ग्व । 

गुलिस्या अन छेँ दु धइगु हे मसिउ । व छें नकीमखु त्वंकीमखु, छाय् स्वयेमाल ले? पितिपिति वा वयाच्वंगु ग्वःन्हु मछि दयेधुंकल । सिनाज्याबलय् बँ क्वँय्थें गं, आः लँय् मुनाच्वंगु ध्याचलय् मोटर मिटर छ्यापाछ्यापा । करपिन्त ध्याचलं छ्वाकाः थः यचुपिचु जुइपिं भलादमिपिनिगु लागि हे वःगु जुइ व वा ।

वहे द्यःगःया क्वसं निम्ह बुरित जँ तियाः स्वयाच्वन दुनावंगु व छेँ । 

“नारांसिब । दुनी दुनी धकाः हालाच्वँच्वं दु हे दुन का । स्व... धलिं छपु हे धकाः ज्यालगेजुइमखुत । झ्याः–झी, लुखा–लाखा दक्व हे चाथें का,” छम्हस्यां न्हाय् हुल । 

“छुया ज्यालगे जुइ, चां दनातःगु, चा मखुला जुइ । उकुन्ह तक गपाय्च्वः चमचम धाः अन च्वंपिं मनूत । आः म्वाःल, कुसिं सिइम्ह त्वःतूथें त्वःता वन,” मेम्हस्या गःपः चासुम्वल ।

“छेँ त्वःता वनीपिनि नं वनेदयेव गाः । थःगु छेँ जुसेंलि भचा ला माया धइगु दयेमाःनि,” भुनुभुनु सः वयाच्वन । 

छेँ दनेत जग तःबलय् साहुया किसिन्हाय् जुइ । माःसां म्वाःसां ज्यामि, दकःमितय्त प्वाथय् किमि स्यायेथें हक्काच्वन जुइ । न्ह्याक्व हाःसां जःला खःलां झ्याःखापा ह्वतं मस्वःतले हालाच्वनी । छकू बाकू बुँ, कलाःया तिसा ममिसें छेँ धमस्वाः । मानि जक धायेमाः का । व हे वइ नि त्याय् बिइपिं नं, भ्वं च्वकाकाइपिं नं । तर दयेकल वं सिउ? पत्याः हे मजुइक । थःगु छेँ धस्वाकल । थःगु न्हाय् धस्वाकल । पुर्खाया हे न्हाय् धस्वाकल । फ्याफःगु न्हाय् दुम्हस्या नं छेँ छखा धस्वात कि सगरमाथा जुइगु । परसि नं खात जुइ । ध्याचः भ्याःगु ल्हातिं थःथिति इष्टमित्रपिन्त फुँइकासाथ भ्वय् नकल नं जुइ । न्ह्यबलें गन अथे हे जुयाच्वनी ।

छेँ ला आखिर छेँ हे । दक्व स्वयाजक च्वनेमाःगु । थःत स्वःगु तकं स्वया जक च्वनेमाःगु । छेँ जुयाः म्वायेलंला मनूत ? 

ग्वम्ह मांयात चिकं बुइकल जुइ अन, ग्वःकः क्वताः धंकेहल जुइ अन । ग्वःकः ल्हाः पालाः पालाः पिंलिमाय्लि ल्वात जुइ । दाजुकिजा स्वाहाने छपुं तिंन्हुल जुइ, गतां ज्वज्वं । ग्वःम्ह बुराया जँ तियाः थाहां वनेमाल जुइ, ग्वःम्ह बुरिया पुलि ज्वज्वं कुहाँ वयेमाल जुइ । ग्वःकः नःला स्वांतल जुइ, ग्वःकः मन्दः च्वल जुइ । ग्वम्हस्या सगं काल जुइ, ग्वःपाः लप्ते भ्याः जुल जुइ । छेँ ।

म्वानाच्वंगु छेँय् जकं छेँ म्वाइ का । मनू म्वाःसा छेँ म्वाइ । छेँया मनूया निंतिं म्वानाबिइमाः । तर मनू । गुलि स्वार्थी, थः धाःसा छेँया निंतिं म्वानाबिइ म्हाः । थः छेँया निंतिं म्वानाबिइ म्हाः, छेँ थःगु निंतिं धस्वानाच्वंसा यः । 

मनू म्वानामबिउसां छेँया म्वानाच्वनेमाः हँ । छेँय् मनू मम्वायेवं छेँया नं म्वाये मंदइमखु । सिउ ला? वया सिइ नं ला फइमखु उलि याउँक । वयात विष न्यानाहयाबिइगु सुनां । त्यल त्यल धाइपिं नं दइमखु, आर्यघाट यंकाबिइपिं नं दइमखु । युद्धय् शत्रुया गोलिं कःम्ह पासायात थें वाना वनी, न्हापा किसिन्हाय् छुनाजूपिं छेँथुवाः धाःपिन्सं नं । 

मेय् क्वःदःसा दक्वस्यां खं धाइ । छेँ क्वःदलं सुनां मखं । छु याये, नये मजिल, न्ह्यये मजिल । व भ्वाथःगु धू फ्वाराफ्वारा वइगु, वा तिकितिकि ज्वइगु । छेँ जुयाः छेँ थुवाःया मययेकाः च्वनेगु थें तःधंगु सजाय छु जुइ थन? नेतात माइक ज्वनाः भाषण यानाच्वन, थःगु देय् हँ, मातृभूमि हँ, भूमिपुत्र हँ, पहिचान हँ । छेँ क्वय् गन गनयापिं मनूत च्वफाःवयाच्वन, खि फाः वयाच्वन । गुलि जक स्वयाच्वने फइ वया नं ।

थःगु जीवनय् उलिमछि थथ्याः–क्वथ्याः, मि–लः, तान्वः–ख्वाउँ, दक्व सहयानाच्वंगु छेँ थौं हारेचाल । थःगु बापा अपाया लागि जःलाखःलाया मांया नां काये धाइम्ह थुवाःत थौं अन वं थन वं मन्त । अज्याथाय् थः सु, थुवाः सु । थःत म्हमसिइकं नं थनातये माः वया थःत । मफुत वं थःत थनातये । थः हे नं गबलय् जुइखन धकाः वया । सु थः सु कतः धकाः लँय् वक्व लँजुवातय्त मिखातुंक स्वया जक च्वन । सुनां नं नाला मकाः वयात । वया सुयात थः धाः वने? धाइ, किचलं नं त्वःता वनी हँ खिउँथाय् मनूतय्त । वयात छाय् त्वःता वन ले वया मनूतय्सं वयात तिन्हिनय् ? 

धाइ, मनूतय्त वयागु भूमिया यक्व मतिना दइ । न्ह्याथाय् वनावःसां छेँय् लिथ्यनीबलय् “होम स्वीट होम”या सः न्हाय्पनय् लिथ्वयावइ । थःगु जन्मभूमियात मतिना याइपिं, थःगु मातृभूमियात मेपिन्सं बांमलाःगु मिखां जक स्वःसां म्हय् छफुति हि दत्तले ल्वाये धाइपिं बाखनय् माःवनेमानि । थःगु छेँ जब मनूततय्त थःगु थें मच्वना वनी, बांलाःगु छेँ छखां वैशया मिखाभाय् यानाः सःतलकि वयागु परसिम्वयलय् वनीपिं जुयावइ मनूत । व बिचरा छें मेगु छु हे यायेफइ?

गुलि जक पियाच्वनेगु व मायामदुपिं थुवाःतय्त? आखिर वं आत्महत्याया लँ ल्यल । लास थज्याःगु म्ह याताप्याता वंक म्वाना धकाः नं म्वायेमफइगु जीवनयात वं यस्यें त्याग यात । त्वह जक मालाच्वंगु ला खःनी । निन्हु वा वल, दुनाबिल वं छन्हु घ्वारारारा । ब्वयाबिल बखुंत छबथां नं भारारारा । 

Published in Naali Monthly in January 2015 "Fell down... a house"

सिच्चुगु सिक्किम 20140114

नियात्रा

राजेन मानन्धर

सिक्किमलिसे जिगु पुलांगु मतिना प्यपुनाच्वंगु दु । यः मयः हे धाये मसःनिबलय् ययेकागु सिक्किमयात, दत जुइ, झिंच्यादँ ति । मतिइ मखंथें हानं छकः व सिक्किमया सुखमय बँय् पलाः तयेखनीगु जुयाः नुगलय् दुने दुने कुच्चुसे च्वना वः । थी थी देय्या एस्पेरान्तिस्तोत (अन्तर्राष्ट्रिय भाय् एस्पेरान्तो ल्हाइपिं मनूत) लिसे सिक्किमय् चाःहिउ वनेगु न्यात । आः धाधां लिपा धाधां निक्वःगु संविधान सभाया चुनावय् हे द्यतंक । छु ल्यये ? थज्याःगु महत्वपूर्ण इलय् थःगु मताधिकार ल्ययेलाकि एस्पेरान्तो भाय् ल्हाल्हां सिक्किमया सिचुगु फय् ल्यये? क्वछिइगु अःपूगु खँ मखु ।

स्वया, न्हियान्हिथं हल हल फसिक्वाः धाःथें, व हे पार्टी, घोषणापत्र, फुस्लुगु भाषण । जनतां छु माला च्वन व बिइगु मतिइ उमि मदु, उमिसं बिउगु कायेत जनता तयार मदु । वयेमाःपिं हयेमाःपिन्सं थःगु हैसियत दयेकेगु स्वःगु मखु । आखिर जुइगु ला व हे खः, गुगु विदेशीतय्सं धाइ । झीगु ज्या ला व हे भ्वाथःगु चन्द्रसुर्य ब्वयेकाः प्याखं हुलेगु जक मखुला ? ल्हाः म्हूचिनाः क्वःछिना — तयेमखु थुगुसिइ नं छाप । यःम्ह वा, यःम्ह वयेमते । थ्व हे छाप तयाः थःगु ख्वालय् हाखलं पायेमाली धकाः वनेगु क्वःछिना सिक्किमय् । जिगु सिक्किमय् ।

फ्रान्स व जर्मनीया यानाः गुम्ह विदेशी पाहाँपिं खात, जिपिं स्वम्ह नेपालीत जक वनेगु न्यात । नभेम्बर १३ कुन्हु विदेशी पासापिं दक्वं थ्यन । विरोध, बन्द व बमया दथुं दथुं उमिसं न्हापांकुन्हु बौद्ध, तौदह, चोभार व कातिप्याखं स्वल, कन्हय् कुन्हु हनुमानध्वाखा लाय्कू, चांगु नारांद्यः व ख्वप खन ।

उखे जि सिक्किम वयेगु धकाः फेसबुकय् धयाबियागु ला थुखे च्वंपिनि धाःसा सिक्किमय् थःथःगु सपूm बियाछ्वयेगु धकाः जितः स्वापू तयाच्वन । शाक्य सुरेन, राजा शाक्य, शशिकला मानन्धर व भीष्म उप्रेतीयागु न्हापं यानाः छपँ हे सपूm दत । सिक्किमय् च्वंपिन्त नेपाःया छपँ मतिना ज्वनाः जि वनेगु जुल । उखेया सुरेन्द्र प्रधान, मीना प्रधान, राजीव शंकर श्रेष्ठ व मेमेपिंलिसे खँ जुयाच्वन ।

०००

नभेम्बर १६ शनिबार सुथय् त्रिभुवन विमानस्थलया डोमेस्टिक लाउन्जय् । जुग हिउसां हिले मपूmगु नेपाःया छगू सम्पदा थ्व । जिं स्वये थ्व एअरपोर्टया हविगत स्वयेत वइपिं पर्यटकतय्के नं ध्यबा कायेमाः । मनूत स्वयाः नं सामान यक्व । देशय् सडक विकासया ग्वंगः महासेंलि अले दक्व दक्व स्वनिगः व विदेशी समानय् निर्भर जुइगु बानी जुसेंलि नेपाःया नागरिकता क्वबियातःपिं जनता व हे प्लेनय् थःगु आवश्यकता पियाच्वनी । चाउचाउ निसें, बियर, प्याज जक मखु ट्वाइलेट पेपर तकं ब्वइ झीथाय् । अले झी पूर्व मेचीनिसें पश्चिम महाकाली तकया विकासया म्ये हालाच्वने ।

४५ मिनेटया ब्वयां जिमित भद्रपुरय् थ्यंकल । हप्प ताःन्वःगु तराइ । जिमिगु ट्राभल एजेन्सीया गाडीं काकरभित्ताया सीमानाय् थ्यंकल । नेपाःया सिमाय् ला छुं थाकु मजुल, भारतया सिमाय् धाःसा थ्यंमथ्यं निघौ हे बित गुम्ह पर्यटकया पासपोर्टय् अराइभलया छाप तयेत । नियम धइगु नियम का ।

सिलगुडीया छगू बांलाःगु मोटलय् ज्यःनां यानाः जिमिगु यात्रा न्ह्यात, टिष्टा खुसिया क्वंक्वं । पिने टिष्टा बाः वनाच्वन, दुने मनय् बागमति । पाहाड तछ्यानाः लँ तबाला यानाच्वंगु दु, ताहा थें गुँइ गुँइ निउगु लँ — क्वय् इक्कुसे च्वंकीगु खुसि, मेखे नुगः हे भाराभारा मिंकीगु पाखा । मनया सिक्किम स्वये हथाय् जुयाच्वंगु, मोटरया गति कावले थें जुयाच्वन, मन धाःसा ब्वाँय् ब्वाँय् हे वनाच्वन । अंगुलिमालया ब्वाँय् ।

गज्याःगु सिक्किम । गुरु पद्ममसम्भवं हे धयाथिकूगु हँ । १६४२य् स्थापना जूगु चोग्याल वंशया अधिराज्य । गबलें नेपालं मिखा तल, गबलें भारतं । न्हापा चोग्याल जुजुपिनि पालय् उलि विकास मजू हँ । लिपा ब्रिटिशतय्सं संरक्षणया जिम्मा काल । तर जब सन् १९७५य् भारतया छगू राज्य जुल, अले तिनि विकास दुहाँ वल धकाः अन च्वंपिं पासापिन्सं कनाच्वनी । खंक खंक हे विकासया तँ गयाच्वन । विकास जुइत मनूतय्गु इच्छा, नेतातय्गु प्रतिवद्धता अले सामरिक महत्वया अवस्थिति नं माःगु जुयाच्वन ।

खिउँसे च्वनेवं तिनि राङपो चेकिङय् थ्यन । भारत हे खःसां सिक्किम दुहाँ वनेत विदेशीतय्सं भारतया भिसा क्यनाः हानं विशेष अनुमति (इनरलाइन परमिट) कायेमाः । नेपाःमितय्सं नं कायेमाः थ्व । जि निकः वये धुन सिक्किमय् तर गबलें मकया, लोकल बसय् घ्वंस्यानाच्वना, सुनांनं छुं धा नं मधाः, सिनं मसिउ । तर आः ला वने जिइमखु । विदेशी पाहाँपिनिगु लिसें जिमिगु लागि नं अलग्ग पास दयेकाबिल । उलि ज्या सिधयेकेत घौछि स्वयाः अप्वः ई काल ।

बहनी ८.३० बजे जुल गान्तोक थ्यंबलय् । होटलय् तयाबिल । लँ सुनसान, ख्वाउँसे च्वं । न्हिछिया मोटरं म्ह न्यःगु, झुकुझुकु न्ह्यःवःगु जुयाः थनतक थ्यंबलय् गान्तोक स्वयेगु कौतुहलता क्वलानाबिल । नये जक सिधयेवं जिपिं ला छकलं छन्ह्यः ।

०००

नभेम्बर १७ आइतबारया सुथ जुल । थ्यंगु खबर तकं छेँय् बिइमखंनि । थौं कन्हय् न्हापाथें थाय् थासय् पब्लिक फोन बुथ व आइएसडी मदु । उकिं सुथ न्हापां फेसबुकया पासा सुमनयात नाप लानाः वयागु सिमकार्ड छगू कयाहया ।

ख्वाउँसे ख्वाउँसे च्वंगु सुथया ह्याउँगु निभालय् गान्तोकया दर्शन जुल । झिंच्यादँ न्ह्यःया गान्तोकया छुं भति बुलुगु लुमन्ति गनं गनं नुगलय् स्वचानाच्वंगु दनि । लनास्वया, गनं हे ज्वःमलाः । लँ नं उलि सफा मखना, मनूत म्वःम्वः, मनूत स्वयाः मोटरत यक्व । सुथंनिसें लँय् घ्वातुमतु घ्वाः । छेँ धायेवं गपाय्गपाय् जाः । यक्व पायेधुंकल गान्तोक — जि पाःगु ला गान्तोक पाःगु, व नं धायेमफु । जिं उलि हे जक सिउ, थ्व जिगु गान्तोक मखयेधुंकल । व भिडय् जिं जिगु गान्तोक मालाच्वना ।

नयेधुनेवं जिमित मोटरं २४ किलोमिटर तापाःगु रुम्तेक गुम्बा यंकल । शहरं तापाना वंलिसे गान्तोक ला कतांमरिया लं थेंच्वन, म्ह छम्हं छेँया छिरिबिरि बुट्टा दुगु लं । ११.३० बजे थ्यन । अति कडा सुरक्षा स्वये जिपिं ला राष्ट्रपति वइगु ज्याझ्वलय् वनेत्यनापिंथें च्वं । सैनिक गार्डं प्यकः जिमिगु छ्यंग्वः ल्याःखात, छाय् खः मसिउ । गेटय् दुने नं कडा सुरक्षा व्यवस्था । जिगु म्हिचां छगू स्वीस चक्कु पिहाँ वल, त्वःताथिके माल । नेपालय् बौद्ध द्यःगः व गुम्बाय् ला छु, राज्यं दकलय् हनाबना तयातःगु पशुपतिया द्यःगलय् तकं उकिया सछिया छब्व सुरक्षा मदु । झी दक्वं पशुपतिनाथया भरय् दूगुलिं ला ।

छखे च्वाम्वःसिमाया गुँ, मेखे यचुगु कंचनजंघाया तपुलि । शान्त व स्वच्छ वातावरण, लुमुगु निभाः अले मिखायात हे सिचुकीगु ह्यांगु वसतं भुनातःपिं लामात । व चक्कंगु गुम्बाया दथुइ च्वंगु चुकय् फय् जक संसां सुयातं मछिनी ला, ध्वइ ला धकाः ग्यायेमा । अथेसां लुइमखनाच्वन । जिगु न्ह्यपुं बारम्बार न्यनाच्वन — छु थ्व हे खःला रुम्तेक गुम्बा ?

तिब्बती बुद्धधर्म अन्तर्गत काग्यु सम्प्रदायया तःधंगु गुम्बा । धाइ, थ्व सिक्किमया हे दकलय् तःधंगु गुम्बा हँ । नां कायेवं हे लुमनावइ कर्मपाया बाखं । रोमाञ्चक छगू धार्मिक यात्रा व संघर्षया बाखं । दकलय् न्हापां १६औं शताब्दिइ गुम्हम्ह कर्मपा वाङचुक दोर्जें दयेकूगु धाइ थ्व । जब सन् १९५९लय् तिब्बतं १६औं कर्मपा बिसिउँ वयाः थन च्वंवल, थ्व थाय् ला पुलांगु व दुनादिनाच्वंगु जुयाच्वन तर मेपिन्सं मेथाय् च्वनेत सःतलं नं कर्मपा धाःसा थ्व हे थाय् पवित्र धकाः थन हे च्वनाछ्वत । थ्व हे खनाः सिक्किमया राजपरिवार व भारत सरकारं तकं ग्वहालि यानाः थ्व भब्य गुम्बा निर्माण जुल । आः थन गुम्बा लिक्कसं १६औं कर्मपाया अस्थिधातु दूगु लुँया चैत्य व श्री नालान्दा बौद्ध उच्चशिक्षा अध्ययन केन्द्र नं चालाच्वंगु दु ।

थज्याःगु पवित्रगु थासय् नं विवाद । ह्याउँगु वसःत हे आपां कयेकाः कयेकाः ल्वाःगु थाय् । निगू परस्पर विरोधी संस्थां आः थः थःम्ह मनूयात १७औं कर्मपा धकाः प्रचार यानाः थ्व गुम्बाय् थःगु अधिपत्य क्यनेगु स्वयेवं भारतीय अदालतय् तकं थ्व खँ थ्यन । आः थन निगू पक्षयात नं प्रवेश निषेध । निगू बौद्ध संस्थाया निम्ह कर्मपा — चुर्फु लाब्राङं उगेन त्रिन्ले दोर्जेयात कर्मपा धाल, उखे कर्मपा च्यारिटेबल ट्रस्टं त्रिन्ले थाये दोर्जेयात कर्मपा धकाः न्ह्यब्वल । गुलि म्हाइपूगु खँ, झिदँ न्ह्यःनिसें थन ला निखलःया ल्वापु, अझं सिधःगु मखुनि । संसार त्वःते धाइपिन्सं छगू गुम्बा त्वःतेफइमखु ।

थनया विशेषता ला छु धाःसा थन द्यःयात पुज्याइमखु, मनूयात पुज्याइ । शाक्यमुनिया मूर्ति ला तयातःगु दु थन गुम्बाय् । तर उकिया न्ह्यःने पखाः दनाः द्यः खनेमदयेकातःगु दु अले न्ह्यःनेसं दु कर्मपाया फोटो । ल्वहँया द्यःत ला यक्व पुज्याःगु खनेधुन तर थन उकिया पलेसा मनूया किपा तयाः पुज्यायेगु थाय् । वथें तुं छपाः निपाः बाहेक मुक्कं गुम्बाय् हे नं गनं देवदेवीया किपा खनेमदु , अंगलय् नं लामा गुरुपिनिगु किपा जक खनेदु । ख ला जि कुमारी पूजा याइगु देसं वयाम्ह, तर नं थन द्यःयात छखे तयाः मनूया किपायात पुज्यानाच्वंगु खनाः जिगु मिखा लय्मताः । शायद जितः नं मनूयात स्वयाः ल्वहँयात पुज्याइगु हे ययाच्वनतिनि ला ?

उकिसं गाइड जुयावःम्ह संजीवजुया खँ न्यन्यं इकुसे च्वना वल । लाक्वपाक्व हे धयाहल वं । विदेशीतय्त धायेत उलि बांलाक्क ब्वनातयेम्वाःगु ला खत तर ध्वं लायेगु नं ला छगू हद दइ । लुखाय् च्वयातःपिं चतुर्माहाराजपिं मध्ये छम्हसित क्यनाः व गुरु रिम्पोछे धाल, दुने सल गयाच्वंम्ह छम्ह द्यः क्यनाः व वज्रयान हँ, मेगु ला छु जक मधाः । झीथाय् जक तिंख्यलं सगरमाथा क्यनीपिं गाइडत दु धयां थन नं अथे हे । हरे...।

ज्यःनां धुंका थौं गाइडं गनं मयंकू । दक्वं अनया आधुनिक बजार धयातःगु एमजि मार्गय् मन तयेक चाःहिला च्वन । छगू थःगु कथंया चहलपहल । ल्याय्म्ह–ल्यासेपिं नुगः चकंकाः बेन्चाय् च्वनाः खँ ब्याकाच्वन, मस्त थःगु मतापय् लँय् म्हिताच्वन, बुराबुरिपिं अजूचायाः स्वयाजक च्वन । तापाक्कं ह्याउँगु निभाः धाःसा मुसुमुसु कयाः छ्यं क्वानाच्वन ।

ल्वहँ लायातःगु, मोटर हयेमजिउगु आधुनिक सामानया बजारं जितः ह्ययेके मफुत, जितः गनं गनं पुलांगु लुमन्तिं सःता च्वंथें च्वन । मन थातय् मलात । उखें थुखें स्वयां छुं मखं, सुं मदु । पलख च्वय् डेभेलोपमेन्ट एरियाय् छकः स्वयावये ला, धइथें जूगु खः । तर जिं जिगु पलाःयात उखे वने मबिया । कस्सिक चिनातया नुगःयात नं । थ्व चित्त गुलि चंचल जुइ जिं सिउ, मवनेमाःथाय् मवनेगु हे वेश । मनयात तकं मछ्वयेगु हे वेश ।

जिमिसं अन्तिमय् वयाः लँ स्यनाच्वंगुलिं तिब्बतलिसेया सीमानाय् लाःगु छाङ्गु तालय् मयंकेगु बिचाः यानागु । उकिया पलेसा फोदोङ गुम्बा वनेगु प्रस्ताव जिमि ट्राभल एजेन्ट गोपालजुं तयाबिल । जिमिगु थ्व खँ उमित कनां उमिं लय्मताः । छाय् च्वयागु, छाय् मयंकागु धकाः तर्क यानाच्वन । लिपा जिमिगु खँ न्यनाः उमिसं म्हाः धायेमफुत ।

खिउँसे च्वना वल । अनया नांजाःगु क्याफे बेकर्स क्याफेय् गोपालजुं जिमित ब्वनायंकल । मतिनां जाःगु न्हिलासःया छाय्पा, ल्याय्म्ह ल्यासेपिनिगु एकाधिकार जुयाच्वंगु मेगु हे वातावरण अन । नुगः–नुगःया खँ जुयाच्वन । नुगलं जक ताइ, मेपिन्सं ताइ नं मखु, थुइ नं मखु ।

०००

नभेम्बर १८ सोमबार । सिक्किमय् च्वंपिं मनूत खन कि थः नं नेपाःनेपाः जुयावइ । जि नेपालय् दुथें, जिकय् नेपाः दुथें । उकिं हे जिं आल्पसें ढाका तपुलि ज्वनावयागु । छेँय् सगं बिइबलय् तपुलि पु धालकि घेँघेँ धाइम्ह जि मसः मसः तपुलि पुनाः पिहाँ वना, लः न्यायेगु त्वह चिनाः । पोषराज व हरि ला न्ह्याबलें पुइपिं, उमित छुं मपाः, जितः जकं पात का । दक्वस्यां भ्वाँय् भ्वाँय् स्वयाच्वंगुथें । लँय् वःपिं मिस्तय्सं गिजे जकं याइला धकाः ग्यासे वः ।

थ्व तपुलि पुनाः जिं छु क्यनाच्वना जिं हे मसिउ । जिगु राष्ट्रियता थ्व तपुलि ला? सुयात क्यनेगु जिं थ्व राष्ट्रियता ? जिगु राष्ट्रियता थ्व तपुलिइ खःसा घाय्घाय् बाज्याया पालंनिसें तपुलि मपुइपिं नेपालीत नेपाली मखुला ? अले उमिगु राष्ट्रनिर्माणया लागि हाःगु हिचःतिया परिभाषा राष्ट्रियता दुने मलाः ला ? अले जिं छाय् थ्व तपुलिइ भुनातयागु राष्ट्रियता थन सिक्किमय् क्यंवयाच्वना ? जिगु तपुलिं जितः हे पुत, त्वःतातीताः म्हिचाय् स्वथना जिगु ब्वसा राष्ट्रियतायात । आकास छगुलिं जिगु तपुलि, जिगु राष्ट्रियता ।

सुथय् हे फोदोङ वनेधकाः पिहाँ वयापिं लँय् सं च्वंगु ताशि भ्यूप्वाइन्टय् च्वनाः हिमालया दृष्यावलोकन याये खनेवं गनं वनेम्वाःपिं थें थानाच्वन । उकिसं अन बालं कयाः शेर्पा वसतं फिनाः फोटो कायेके खंबलय् ला उमि गनं वने तकं म्वाः ।

काबि लाङचोकया जंगलय् थ्यंबलय् ११ बजे जुइन । १३औं शताब्दीइ अनया आदिबासीत भुटियात व लेप्चातय्सं थन वयाः दाजुकिजा जूगु हँ । उमिसं थन अनया रंगित खुसि न्ह्यानाच्वँतले व कंचनजंघा धस्वानाच्वँतले हिया दाजुकिजा जुयाः नापं म्वाये धकाः हिथलय् तुतिथुनाः पाःफयेकूगु धाइ । थ्व थाय्यात सिक्किम सरकारं प्रार्थनास्थल धकाः कयातःगु दु ।

भाषाया समस्यां थौं तःधंगु रुप काल । म्वाः म्वाः धायेक गाइड संजीवं अंग्रेजी भासं कनाच्वन । अले अंग्रेजी थूम्ह पास्कालं तप्यंक फ्रेन्च भासं उमि पुचःयात कनावबिउबलय् जर्मन उर्सुलायात मछिनीगु स्वभाविक जुल । म्हिगः थ्व हे खँय् उमि तम्वयाच्वंगुलिं जिं थौं हस्तक्षेप याना — आवंलि गाइडं अंग्रेजी नवाइमखु, जिं दक्वसित एस्पेरान्तो भासं कनाबिइ । भाय् धइगु थथे संवेदनशिल जुइ इमि । सुनां नं सहयाइमखु करकिया भासं दमन याःगु ।

बाघौति वंकाः लँकथं लाःगु सात कन्या झरनाय् सिथय् पलख न्ह्यइपुकाः जिपिं लाब्राङया पुलांगु गुम्बाय् वना । गुम्बा स्वयाः थ्व बिस्कं । नाकं तखा मजू, ल्वहँतं दयेकातःगु अले च्वय् प्यखेरं बरन्दा नं पिकयातःगु । तर निदँ न्ह्यः ब्वःगु भुखाचं स्यंकूगुलिं आः जिर्णोद्धार जुयाच्वंगु दु, सिँयागु कलात्मक वरन्डाय् रंग तयेगु ज्या नं अनया लामातय्सं हे यानाच्वन ।

अज्याःगु न्यासिजक वयेमाःसा न्हिछि लाकां ज्ययेके मालीगु, पब्लिक यायायातया व्यवस्था मदुगु थ्व दुर्गम थासय् नं मनूत धर्मया निंतिं जक थःगु जीवन फ्यानाः च्वनाच्वन । नयेगु त्वनेगुया तकं थेकान मदु । अले आः ला निभाः त्वः का, चिकुलां ला प्व हे गाइगु जुइ । उकिसं नच्चा नच्चापिं लामात, सयेकः वयाच्वंपिं । जिगु मिखाय् झीगु विलासिताय् दुनाच्वंगु शहरी बुद्धधर्म दं वल । गबलय् सयेकेगु जुइ झीसं दुर्गम गामय् च्वंवनेगु, अले अन च्वंपिन्त बुद्ध शिक्षाया मत क्यनेगु ?

अन च्वंपिं मचामचापिं लामात खनाः पास्कालयात मछिन । न्यन, उमि छु नइ ? सुनां इमित बिचाःयाइ ? गुलि ब्वनेमाः ? अले मां अबुपिन्सं नापलाये दइलाकि दइमखु ? जिं सिउगु कनाबिया । थथे मस्तय्त लामा ब्वंकेछ्वयेगु पक्का नं थाकुगु ज्या खः, तर थ्व हे योगदानया फल, थौं बुद्धधर्म थथे विश्वन्यंक चकनाच्वंगु दु । छम्हनिम्हसिगु जक कुतलं थ्व सम्भव मदु ।

वयां लिपा जिपिं वना अनया उत्तर सिक्किमय् लाःगु गान्तोक स्वयाः ३८ किलोमिटर तापाःगु फोदोङ गुम्बाय् । थनया थ्व गुम्बा सिक्किमया हे छगू नां काये बहगु गुम्बा खनी । १८औं शताब्दीइ चोग्याल ग्युर्मेद नामग्यालं दयेकूगु थ्व गुम्बा काग्युपा सम्प्रदायलिसे स्वाः ।

लिक्कसं च्वंगु उमिगु ब्वनेकुथिइ ल्याय्म्ह ल्याय्म्हपिं लामात तिब्बती आखःदूगु धार्मिक सपूmत ब्वनाच्वन । उमिसं थुकिइ हे थःगु जीवन खंकाच्वन, खनं छगू जन्म जक ब्वनां मगाःगु धर्म, अथे जुयाः ला हानं हानं जन्म काःवयेमाःगु हँ उमि, अवतारी जुयाः । धर्मया अध्ययन गुबलें सिधइगु जूसा, धर्म हे नं सिधया वन जुइ ।

त्यानुक्क लिहाँ वयाः ज्यःनां सिधयेकाबलय् ४.३० हे जुइन । अथेसां धकाः तिब्बती संग्रहालय स्वयेत वना । तिनातयेधुंकल खनी । अले लिक्कसं च्वंगु छोर्तेन गुम्बा चाःहिला । सलंसः लामात पाठ यानाच्वन । छगू हे सलं, छगू हे मतापं । भाय् मथूसां उमिगु शब्दं वातारवरणय् छगू सम्मोहन हयाबिउगु दु, थ्व शान्तिया सन्देश बाहेक मेगु छु जुइ ?

याकनं चाःहिले सिधःगु बांहेलात । थौं जिगु विशेष ज्या दु — थनया स्थानीय नेवाः संस्थाया प्रतिनिधित नापलायेगु । सुथय् हे भाजु सुरेन्द्र प्रधान झाःगु जिगु होटलय् । पलख थनया व नेपाःया राजनीतिया बारे ल्हानाः थौं बहनी मुँज्या यायेगु खँ क्वःछिनागु ।

५.३० बजे मीना प्रधान ला होटलय् थ्यंकःवल, जिगु लागि कोसेली न्हापं ज्वनाः । जितः उमिसं क्वःछिनातःगु मिन्ट ट्री माउन्टेन रेष्टुरान्टय् यंकल । छम्हनिम्ह यायां च्याम्हति हे भाजुमय्जुपिं खात । साःसाःगु नयेगु लिसें उमि थःथःगु खँ जुयाच्वन । येँय् वयाः नेपालभाषाय् स्नातकोत्तर यानावंम्ह मीना बाहेक मेपिन्सं नेवाः भाय् मल्हाः । अनया नेवाःतय्गु बारे छुं भति न्यना । लिसः वल । जिं स्वनिगलं हयागु सपूmया पँ सुरेन्द्रजुयात लःल्हानाबिया । पलख लिपा अनया सिक्किम नेवाः गुथिया स्मारिकाया छुं प्रति जितः वल, जितः बियादिल येँय् थ्यंकेत । सिक्किमया नेवाः समाजयात पुलुक्क छकः स्वयेगु कुतः जिगु । येँ स्वयाः थुलि तापाक्क वयाः नं अनया नेवाःतय्के नेवाः जुयागु भावना दु , संगठित दु, थःगु संस्कृति प्रति मतिनादु, आः थःगु भाय् नं बुलुहँ ल्हायेगु सयेकी धइगु विश्वास बियाच्वंगु दु ।

खँ ल्हानाच्वँच्वं भाजु राजेन्द्र भण्डारीयात भीष्म दाइनं बियाहःगु सपूm बिइ हे मलात । मीनायात थ्व सपूm थ्यंका बिउ धकाः इनाप यानावया ।

०००

नभेम्बर १९, मंगलबार । सिक्किम थ्यँहे मथ्यंनि, वनेत्ययेधुंकल । च्वना धायेला मच्वना धायेला । बांलाक तय्जु हे मजूनि । हानं गबलय् वयेगु जुइ । छक्क कस्सिक घयेपुइ हे मखं । थनया नेवाः समाजलिसे सतिक्क च्वना छगू अज्याःगु छुं सिर्जना च्वयेगु म्हगस , गबलय् पूवनी मसिउ । वने न्है ? धकाः नं न्यने ला मन्यने ला । लाःसा वने मतेनि, निन्हुस्वन्हु च्वँ धाइगु जुइ । हानं मतिनाया सिखतं जकं चिनातइगु खःला?

सुथ न्हापां सुमनयात वयागु सीमकार्ड लित बियावया । यःसां मयाःसां थौं होटल डेलामेरलिसे बायेगु निश्चित जुल । होटल जक छु सिक्किमयात हे त्वतावने त्यल । थनया यचुपिचु, व्यवस्था व शान्ति छम्हू जक नेपालय् पुसा ह्वलेथें ह्वलेदुसा झीगु नेपाल नं थ्व थें जुयावइगु जुइ नि । काचाक्क गान्तोकया छम्हू फय् ज्वनाः म्हिचाय् तया । थ्व फय् स्वनिगलय् ह्वलेमानि ।

लिहाँ ववं बिचाः याना वयाच्वना । नेपालय् जातीय राज्य वइ धकाः मनूतय्त ख्यानाच्वन । थ्व छु राज्य ले ? थ्व भारतया छगू अज्यागु राज्य खः गन भारतया हे मेमेगु राज्ययापिं भारतीयतय्त तकं अःपुक दुकाइमखु । थन मेमेगु राज्यया मनूत दुहाँ वयाः बसोबास यायेगु, लजगाः यायेगु ला तापाःगु खँ । उकिं थन लँय् फोहर याइपिं मदु, बँपसः तइपिं मदु, खण्ड व अखण्डया राजनीति नं मदु । जनसंख्या हे ६लाख १० हजार ति, येँया छगू निर्वाचन क्षेत्र ति जक । दुसां थःत मदुसां थःत, अले मजुइ ला शान्ति, सुशासन अले विकास ?

झी नेतात इलय्ब्यलय् सिक्किमीकरण धकाः धिमय् थानाजुइ । तर थन च्वंपिन्सं सिक्किमीकरण धइगु छु धइगु मसिउ, उमिसं सिउसा अथे धइगु विकास खः, रोजगारी ख, स्थायीत्व खः, शान्ति खः । मसिउ जिं थ्व मार्को पालिसं खंगु सिक्किम लाकि बिएस दासं खंगु सिक्किम लाकि जिं खनागु सिक्किम । ग्व । मनू जुइत छु माः ? अथे ला आः अन थःगु राज्य धकाः धाइपिं हे गुलि दनि जुइ । उकिसं ८० प्रतिशत ला नेपालं वयाः च्वंवःपिं हे जक । झी सत्ताय् वनेत युद्ध यानाच्वना, अन विकास यानाः सत्ता घय्पुनाच्वन । इतिहास ल्यनाच्वनी, ई न्ह्यानाच्वनी । जिमिगु मोटर थें ।

कुहाँ ववं १२ बजे जूबलय् जिपिं छकलं मेगु दुनियाय् थ्यंथें जुल । न्हासय् छुं माकुगु सिचुगु दुहाँ वंथें । प्यखेरं चियाबारीं प्याखं प्याखं हुलाः जिमित लसकुस यानाच्वन । नेपाली भासं खँल्हाइपिं स्थानीय मिस्तय् बजि नयेगु ई खनी, लँ सिथय् फ्यतुनाः खँ सयेकाः सयेकाः नयाच्वन । ज्या यायां त्यानुचाःगु लंकेगु अले कथुया प्याःचाः लंकेगु नितां जुयाच्वन ।

कञ्चनजंघा झं सतिना वल । बतासे लूपय् थ्यंबलय् घडीं स्वताः थात । जिपिं थ्यँजक थ्यंगु, छुकछुके रेल जिमित गिजेयानाः प्याखंपाः कयाः वन । हिलकार्ट रोडया शहिद स्मारक — भारतया स्वतन्त्रताया निंतिं ज्यान बिउपिं भारतीय सेनाया गुर्खा सैनिकत । झी नेपालीत दार्जिलिङय् थ्यन कि थः नेपाली जूगु लुमनीगु थाय् नेपाःया गुर्खा सैनिकतय्सं याःगु युद्धया घ्यः धकाः तइगु थाय् ।

हुँइहुँइ फय् वयाच्वन । धस्वनाच्वंगु बतासेया स्मारक इकधिक मसं । उकियात स्वयाः छ्यं क्वछुनाच्वंम्ह गुर्खा सैनिकं नं चिकुल मधाः । लिक्कसं दनाच्वंम्ह तिरंगायात छुं परवाह मदु । निगूत्या दर्जन गुर्खा सैनिकतय्गु नां घासय् थसःपानाच्वन । थःगुनिम्तिं मखु करकिया निंतिं जक ल्वायेफुपिं झी वीर गुर्खात । ज्या वतले ज्याकयाः मवयेव ह्वगंगु कसौरि थें सागालय् वांछ्वयातःपिं गुर्खात । छगू कथं ला पाय्छि नं खः, उमिं थःगु देय्या निंतिं ल्वात । व उमिगु थःगु देय् जिगु देय् मखयाच्वन । सु गन च्वनी व उमिगु देय् जुइ । उलि इमानदारी ला दु नि उमिके ।

मोटर हे पास मजुइगु गल्लीचा, ग्वाः ग्वाः मोटर, हानं लँय् दिकातःगु मेमेगु मोटरत । जिपिं गान्तोकय् मखुत धइगुया संकेत । होटल सेभेन सेभेन्टिन थ्यंबलय् ४.३० जुल । दक्व तिब्बती पह वःगु, चिकिचाकूसां बांलाक छाय्पियातःगु । पलख झासु लना ।

टिभिइ हानं नेपाःया चुनाव । थौं चुनाव जुयां त्वःतल । पत्याः हे मजुइक मनूतय्सं ब्वति काल हँ । नेकपा बैद्यया उमिमछि ख्याच्वःया अर्थ मन्त । जितः छाय् छाय् थ्व चुनाव भिंगु जुइया निंतिं जुयाच्वंगु थें मच्वं । खला आः तक छु भिंगुया निंतिं जुल नेपालय् धइगु नं न्ह्यसः दु । याइगु व हे खः...उकुन्हु तिनि बिएस दासया “सिक्किम गाथा” ब्वनागु । चुनाव खनाः हे ग्याना वः जि ।

बाघौ लिपा दक्व पिहाँ वनेगु धाल । ग्वतुलाच्वनाम्ह जितः जिं हे थनाः क्वत ब्वनायंका । फसं कुचुकुचु नकल । न्ह्यःनेसं शाक्य ज्वेलर्स । येँया गल्लि थें — फोहर, लँ स्यं, उगुथुगुं वां छ्वयातःगु । झ्याजःमाजः तार, लँ चिबाला, छेँ ततःजाः । लँय् नं गज्याःगज्याःपिं मनूत ।

जिपिं ला छकलं चौरस्ता थ्यन । भानुभक्तया शालिक जिमित खनाः फुरुङ्ग जुल । जिपिं अनया गोल्डनटिप्स धाःगु च्यापसलय् दुथ्यन । अन पालंपाः जिमित चिचिग्वःगु कपय् प्यताजि च्या त्वंकल । छु छु हँ । अले तिनि भाः कन, सातु हे वंक ।

अनं पिहाँ वयाः बजारय् सररर मिखा ब्वया । नेपालं वःगु सामानत, चीनं वःगु सामान, भारतया हे सामान । दक्वं छथाय् हे दसेंलि अन वनाः न्याये थन वनाः न्याये छाय् ? बांलाःगु बजार ला मखु तर नं छेँजः लुमंकाः छतानिता सामान ज्वना । छेँ लुमंकेथें जक जुल । जि छकलं छेँय् थ्यन ।

०००

२० नभेम्बर, बुधबार कुन्हु सुथय् क्वथाय् च्वनेमफुत । सुथंनिसें नेपाःया चुनावया समाचार गसू दुहाँ वनेथें जिगु न्हाय्पनय् । वाथाइथां दनाः छझाः चाःहिउवना । छाय् छगू शहर सफा छगू सहर फोहर जुइ ? व हे हि दुपिं नेपाली मूलयापिं मनूत च्वनीगु गान्तोक गुलि यचुपिचु, थ्व दार्जिलिङ छाय् खिखांमुगःथें ? गल्लिं गल्लिं छझाः चाःहिलाः क्वय् बसस्टपय् तक वना । लँय् चिया मियाच्वंपिन्थाय् मिखां मिखां क्वाक्क छगिलास चिया त्वना । ध्याचः, फोहर, धः ल्वाकज्याःगु ला पसः दूगु गल्लिचां जुयाः थाहां वया ।  विकासलिसें व्यवस्था वइ, व्यवस्थाया लिउ लिउ अव्यवस्था वइ । थज्याःगु हे अवस्थाय् लानाच्वंगु दु थ्व दार्जिलिङ ।

अंगलय् निपाः प्यपाः स्वतन्त्रताया पोष्टर प्यपुनाच्वन । गुलिसितं स्वतन्त्र गोर्खाल्याण्ड माः, गुलिसितं सिक्किमय् प्यपुनेदुसा जिउ । तर पश्चिमबंगालया मुठ्ठीइ दुने अनच्वंपिं नेपालीभाषीतय्सं थःगु सासः स्वतन्त्र जुल धकाः धायेफयाच्वंग मदुनि । भारत दुने सु स्वतन्त्र, गुलि स्वतन्त्र ।

सोनादा जुयाः जिपिं कुहाँ वया । मन्ह्यं मन्ह्यं दनाच्वंपिं गाडित, इल्लबिल्ल नेपाःमि ख्वाःवःपिं मनूत । उकिइ पाय्छि अःखः बंगाली ख्वाःवःपिं मनूत । लँ बांलाःगु गनं मदु , व हे लाथेपाथे, घारांघुरुं ।

खर्साङया बस स्टेशन त्वःतावया । छगू वाउँगु स्वर्ग । स्वर्गया रंग गज्याःगु जुइ व ला मसिउ, तर थनला वाँउगु हे स्वर्ग खः । नागबेली काःगु लँ जुयाः कुहाँ कुहाँ वया । रोहिनी मार्ग — दयेकेगु इच्छा व विकासया ध्वाँय् ब्वयेकेगु लक्ष्य जक माः न्ह्याथासं न्ह्यागुं दयेके जिउ खनी ।

कुहाँ वःलिसे ताःन्वयावल । जि गबलय् न्ह्यवल, जिं मसिउ । १२ बजे ती मोटर घ्याचाक्क दिउबलउय् ला जिपिं भारतया सीमा अध्यागमन रानीगंज थ्यनेधुंकल । वयांलिपा नेपाःया अध्यागमनया ज्या दक्व सिधयेकाः हानं अनया हे लोकल माइक्रोलय् लँ तप्यंका ।

घ्याताताता सःवइगु माइक्रोबस, छतय् तयाः नं मन्ह्यंगु जिमिगु सामानया द्वँ, जिपिं झिंनिम्ह अले ड्राइभर बाहेक मेपिं निम्ह मिजंत यानाः जिमिगु मोटर जाल । गुलि वन उलि मोटर तिंन्हुयाहल, भःभःन्हूम्ह सलथें । जिपिं दुने डोकों त्वपुयातःपिं खाचातथें वाथावाथा ।

नेपाःया लँ । वहे थ्वाथःगु ह्वह्वगंगु, त्यातःगु लँ क्यनाः संविधान सभाया चुनाव तक वनेगु लँ दयेकीपिन्सं जनताया लँया छु वास्ता याइ ? नेपाःया लँ व संविधान सभाया लँ उथें हे । जिमिगु मोटर संविधान सभा पाखेन्ह्यात ।

Publishes in Naali bi-monthly in 1134 Thinla9/2 (68) "Refresshing Sikkim" in 20140114