सउदी महिलाले पाए मताधिकार

राजेन मानन्धर

हामी विश्व भूमण्डलीकरणको कुरा गर्छौं, महिलाअधिकारको कुरा गर्दा विश्व भरीका महिलाहरु एक भएको नारा पनि दिन्छौं । तर यो २१औं शताब्दीमा विश्वमा यस्तो एक आर्थिक श्रोत साधनले सम्पन्न देश छ जहाँ महिलाले भोट दिन पाउनु पनि ठुलो कुरा हुन्छ ।

गतः वर्षको डिसेम्बर १२मा मात्र बिबिसीले एउटा समाचार प्रशारण गर्यो – सउदी अरबियाका महिलाहरुले पहिलो पल्ट मताधिकार प्रयोग गर्न पाए । हो, विश्वमा प्रजातन्त्र शुरु भएको र मतकाआधारमा सरकार छान्ने प्रचलन आएको हजारौं वर्ष भैसक्यो तर सउदी अरबियामा अस्ति भरखरमात्र महिलाहरुले भोट खसाल्ने अधिकार पाए, त्यो पनि नगरपालिका चुनावमा मात्र । महिलाहरु त्यहाँ उम्मेदवार समेत भए, त्यो अर्को उपलब्धि भयो तिनीहरुका लागि । र त्यो एक ठुलो खुशीयालीको कारण बन्यो अधिकारबाट बञ्चित गरिएका सउदी महिलाहरुका लागि ।

अस्ति डिसम्बरमा भएको चुनावमा त्यहाँ ९७८जना महिलाहरुले उम्मेदवारी दिए जुन धेरै देखिए तापनि ५,९३८ जना पुरुष उम्मेदवारहरुको तुलनामा भने निकै थोरै थियो । अर्थात् १० जना पुरुषले भोट दिएको ठाउँमा एक जना महिलाले त्यो अधिकार पायो । केही नभएको ठाउँमा महिलालाई उम्मेदवार भइ जनताको प्रतिनिधित्व गर्न लायकको भनेर त्यहाँको राज्यसत्ताले स्वीकार्नु भनेकै ऐतिहासिक थियो । जबकि त्यो पनि नामको लागि मात्र दिइएको अधिकार जस्तो थियो ।

अर्कोतर्फ महिला उम्मेदवारले आफ्नो फोटो सार्वजनिक गर्न नपाउने जस्ता नियमले पनि महिला उम्मेदवारलाई नै घाटा पार्यो । त्यहाँ महिलाहरुले उम्मेदवारको रुपमा आफ्नो प्रचार त गर्न पाए, तर तिनीहरुले प्रचार गर्दा पनि पर्दामा रहनुपर्ने थियो वा कुनै पुरुषले तिनीहरुको प्रतिनिधित्वमा बोलिदिनुपर्ने थियो । इतिहास तोड्न र पर्खाल भत्काउन साँच्चै समय लाग्दोरहेछ ।

महिलाहरुलाई गाडी नै चलाउन नदिने र सार्वजनिक ठाउँमा आफुलाई पुरै ढाक्नुपर्ने यो देश महिलालाई मताधिकार दिने अन्तिम देश मानिन्छ ।

करिब १३०,००० महिलाहरुले मतदातासूचीमा आफ्नो नाम लेखाए । कुरा त उत्साहजनक नै हो, तर यथार्थमा त्यहाँका १३ लाख ५० हजार पुरुष मतदाताहरुको हाराहारीमा आउनुपर्ने थियो यो सूची । तर आएन, आउन पाएन वा आउन दिइएन । त्यो भनेको त्यहाँ जम्मा ६,००० पुरुष र ९०० महिलाले २८४ सीटका लागि प्रतिस्पर्धा गरे । यो भनेको पुरुषको तुलनामा लगभग १० प्रतिशत महिलाले मात्र मतदातासूचीमा आफ्नो नाम लेखाउन पाए ।

यसको लागि दर्ता प्रक्रिया अगस्ट २२मै र उम्मेदवार दर्ता अगस्ट ३० मा शुरु भएको थियो । त्यो बेलामै त्यहाँ विशेष गरी महिला अधिकारका कुरागर्नेहरु बिच खुशी छाएको थियो ।

यसैबेला त्यहाँ एक एखबारियाका एक महिलाले राष्टिय टेलिजिभनमा बोल्दै भनेकी थिइन् यो भनेको हामी महिलाका लागि एउटा नयाँ कुरा हो । मानिसहरुका फरक फरक बिचार होलान् तर म भने एकदमै खुशी छु ।

राज्य विभागका अनुसार त्यहौ २०१३मा एक शाही घोषणा भएको थियो जसले परामर्शदातृ परिषद्, जुन राजालाई परामर्श दिनलाई राजाले मनोनयन गरेकाहरुको समुह थियो, त्यसमा कम्तिमा २० प्रतिशत महिला हुनुपर्ने व्यवस्था थियो ।

सउदी अरेबियाकै इतिहासमा पहिलो महिला मतदाता भएर चिनिने सौभाग्य पाइन सल्मा अलरसिदले । भोट हालिसकेपछि बिबिसिसंग कुरा गर्दै भनिन्, “राम्रो लागिरहेको छ । परिवर्तन भनेको खासमा एउटा ठुलो शब्द हो तर यो चुनाव पनि त एउटा यस्तो माध्यम हो जसले हामीलाई प्रतिनिधित्व गराइरहेको छ भन्ने अनुभूति गराउँछ ।”

त्यस्तै हतून अलफस्सीले त यो चुनावलाई एक ऐतिहासिक मौका भनिन् । तिनले ट्वीट गरिन् – “यो एक नयाँ दिन हो, सउदी महिलाहरुको दिन ।”

त्यसो चुनाव हुन त नगरिपालिका परिषद्को थियो र यसमा अधिकार शून्य सरह नै हुन्थ्यो तर पनि सउदी महिलाहरुका लागि भने यो कोसेढुंगा सरह थियो । रियादमा स्थानीय समय अनुसा बिहानको ८ बज्ने बित्तिकै हतून अलफस्सी भोट हाल्न दौडिन् । तर यस्तो मौकामा पनि ती महिला अधिकारवादीलाई कसैले पुर्याइदिनुपर्ने भयो । त्यहाँ महिलाहरुलाई अझै पनि सबारी चलाउन बर्जित गरिएको छ ।

महिलाले मात्र भोट हाल्ने भनेर तोकेको त्यो मतदान केन्द्र शून्य लगभग थियो । यसको अर्थ थियो बाहिर जस्तो सुकै वाहवाही गरिएता पनि त्यो चुनाव अलग्ग पारिएको थियो, जस्तो कि त्य अत्यन्त रुढीवादी समाजमा हरेक कुरा पारिएको हुन्थ्यो ।

“एकदम राम्रो लागिरहेको छ नि,” तिनले खुलेर हाँस्दै भनिन्, “यो ऐतिहासिक समय हो र भगवानलाई धन्यवाद दिन्छु कि म यस्तो बेलामा यहाँ बाँचिरहेको छु ।” हुन पनि हो, खुशी हुनुपर्ने कारण पनि छ, यसैको लागि तिनले एक दशक भन्दा बढी त्यहाँको पुरुषसत्तात्मक धार्मिक, साँस्कृतिक र राजनीतिक वातावरणमा पनि संघर्ष गर्दै थिइन् तिनी ।

फस्सीलाई थाहा छ यत्रो ऐतिहासिक सफलताका बाबजुद पनि धेरै महिलाहरुले भोट खसाल्न पनि आएनन् । तर तिनी निराश भने छैनन् । तिनी भन्छिन्, “संख्याका कारणले म धेरै दुखी छैन । कुनै महिलाले जित्छ वा जित्दैन भन्ने पनि मेरो खासै चिन्ताको विषय होइन । तर म यस मानेमा खुशी छु कि हामी यस मोडमा आइपुगेका छौं, जुन आफैमा महत्वपूर्ण छ ।”

त्यसमा देशका विभिन्न भागबाट कम्तिमा १८ जना महिला विजयी भए भनेर अलजजीराले जनाएको छ  ।

सउदी राजतन्त्रमा चुनाव भनेकै पनि दुर्लभ घटना हो । त्यहाँकै इतिहासमा त्यो तेश्रो चुनाव थियो । अझ सन् १९६५ देखि २००५ बिचको ४० वर्षका बिचमा त्यहाँ कुनै चुनावै भएन । अहिले भएको चुनाव मा पनि २,१०० सीट चुनेर आउने र अन्य १,०५० सीट राजाले नै मनोनयन गर्ने व्यवस्था छ ।

त्यहाँका राजा अब्दुल्लाहले महिलालाई भोट हाल्न दिने भनेर गरेको निर्णय नै महान् थियो त्यस राजवंशका लागि । यो ऐतिहासिक सुधारको घोषणा गर्दै राजाले भनेका थिए कि सउदी अरबियामा महिलाहरुले त्यस्ता पदहरुमा बसिसकेका छन् जसले राम्रो धारणा र सल्लाह दिनसक्छ । उनले यस क्षेत्रमा गरेको योगदानलाई कम आँक्न मिल्दैन, गत वर्ष जनवरीमा आफ्नो देहान्त हुनु अगाडि मात्र उनले देशको उच्चस्तरको सल्लाहकारहरुको शूरा परिषद्मा ३० जना महिलाहरुको नियुक्ती गरेका थिए ।

गत वर्ष आफ्नो मृत्यु भन्दा केही अगाडी राजा अब्दुल्लाहले महिलामाथिको मतधिकारको प्रतिवन्ध हटाएर भोट हाल्न दिने यस्तो अग्रगामी निर्णय लिएको थियो ।

यस्तो अवस्थामा यस चुनावले सउदी अरबियाले विश्वको र खास गरी विश्वकै महिलाअधिकारकर्मीहरुको ध्यानाकर्षण गरेको छ । अति रुढीवादी देशमा यो चुनाव जस्तोसुकै महान् जस्तो लाग पनि अधिकारकर्मीहरुले यस समाचारको स्वागत न गरे पनि महिलाहरुमाथि त्यहाँ लादिएका अन्य प्रतिबन्धहरुको विरोध नै गरेका छन् ।

यो परिपूर्ण नै नभएपनि महिलाहरुलाई पन्छाएर र अलग्याएर राख्नु भन्दा यसरी सम्मिलित गराएर अन्तमा चेतना नै जगाउने काम रामै हो, हाला अलदोसारीले अज जजीरालाई भनिन् । तिनको बिचारमा यो सहभागिता अझ अर्थपूर्ण बनाइनुपर्छ भनेर बहिष्कार गर्नाले त्यही प्रभावशाली समूह नै उक्त भूमिकामा बसिरहनपाउँछ ।

त्यहाँका स्वर्गीय राजा अब्दुल्लह बिन अब्दुलाजिज अल सउदले सन् २०११मा मात्र पहिलो पल्ट महिलाहरुलाई नगरपालिका परिषद्हरुमा चुनाव लड्न अनुमति दिएको घोषणा गरेको थियो । जानकारहरु त्यो पनि साँच्चैको सुधारका दृष्टिले भन्दा पनि त्यहाँको क्षेत्रीय राजनीतिक अशान्तिलाई थाम्न गरिएको तात्कालिक सम्बोधन मात्र थियो ।

त्यहाँ २०१० देखि नै महिलाहरुलाई राजनीतिक सहभागिता गराउनको सशक्त बनाउन महिला अधिकारकर्मीहरु लागि परेका भएपनि व्यवहारिक कठिनाइ देखाएर २००१को चुनावमा सहभागी बनाइएका थिएनन् । आन्दोलन आफ्नै किसिमबाट त्यहाँ चल्दै थियो, जसलाई यस २०१५को चुनाव अगाडि भने बन्द गराइएको थियो ।

यस्तो रुढीबादी र पितृसत्तात्मक भनेर चिनिने देशमा अहिले आएर भएपनि महिलालाई मताधिकार दिएको त उल्लेखनीय नै हो तर पनि प्रकृयागत कठिनाइ वा झन्झटले गर्दा महिलाको प्रभावकारी सहभागिता नभएको वा हुन नपाएको कुरा पनि यहाँ बिर्सन सकिन्न ।

पहिला भन्नेबेलामा त यस्तो तयारी गरिएको थियो भनियो कि बोर्डमा महिला सदस्य समेत राखेर चुनाव योजना समिति बनाइने छ र महिलाहरुलाई सजिलोसंग भाग लिओस् भनेर केही सकारात्मक कदमहरु चालिने छ । तर यसको विपरित प्रकृया पछि यति साह्रो झंझटिलो बनाइयो कि महिला सहभागिता निकै कम मात्र सम्भव भयो । त्यसबेला आएर महिलाहरुलाई आफ्नो राष्ट्रिय परिचयपत्र देखाउन भनियो जब कि अधिकांश महिलाहरु आफ्नो परिचय खोल्नका लागि आपफ्नो अभिभावकहरुको परिवार–कार्डमात्र चलाउँछन् । त्यस्तै बासस्थानको प्रमाण अर्को समस्या भयो । जहाँ अधिकांश महिलाहरु आफ्नो परिवारसंग मात्र बस्छन् त्यहाँ तिनीहरुले अधिकारप्राप्त जिल्ला अधिकृतबाट प्रमाणित गराएको आफ्नो बासस्थानको कागजात देखाउनुपर्छ भनियो, जसमा परिवार–कार्ड र बासस्थानको कागजात पनि हुनुपर्ने थियो । यस्तो अवस्थामा, जिल्ला अधिकारीहरु सँधै हााजिर नहुने र यो प्रकृयालाई सहज बनाउन खासै जानकार नभएकोले पनि महिलाहरु यस चुनावमा भाग लिनबाट बञ्चित भए । त्यस्तै ती महिलाहरु जोसंग राष्ट्रिय परिचयपत्र थियो तर यसमा सहमति गर्ने अभिभावक थिएन वा जो त्यसको प्रति उसलाई दिन तयार छैन, तिनीहरुले पनि सहभागिता जनाउन पाएन ।

त्यहाँका आलोचकहरुले यसलाई पनि सामान्य देखि नगण्य उपलब्धि मात्र हो भनेर वर्णन गरेका थिए । मानअधिकार निगरानीका एडम कुगलले लेखेको थियो यो महिलालाई चुनावमा लड्न र भोट हाल्न दिने एक प्रगतिको चिन्ह नै भएपनि यो महिलालाई सउदी सार्वजनिक जीवनमा पूर्णरुपले लान सघाउन पर्याप्त होइन ।

डिसेम्बरमा चुनावै भएपनि सउदी अरबिया सउद परिवारद्वारा शासित राजतन्त्र हो । त्यहाँको राज्य विभागका अनुसार यस नगरपालिका चुनवले नागरपालिका परिषद्का आधा सीट त भर्छ तर आधा भने राजा अब्दुल्लाह आफैले छान्न पाउँछ ।

१९३०को दशकदेखि सउदी अरबियाको औपचारिक धर्म भनेको सुन्नी इस्लामको कडा सलाफी परिभााषाको धर्म नै हो । यसै धर्मको व्याख्याको आधारमा सउदी अरबियाले महिलाहरुमाथि अनौपचारिक रुपमा अभिभावकत्व बनाएको छ । यस व्यवस्थाले महिलाहरुलाई थुपै्र ठाउँमा स्वतन्त्रताको कटौती गरेको छ । जस्तै, आजभोलि पनि त्यहाँ महिलाहरुले गाडी चलाउन पाउँदैन अनि यात्रा गर्दा वा स्कूलमा जाँदा पनि पुरुष अभिभावक लिएर जानुपर्छ ।

सउदी अरबियाको यो कदमले यसको एक नजिकको सहचारी संयुक्त राज्यसंग घनिष्ट बनाउने संभावना बढाएको छ । संयुक्त राज्यमा महिलालाई मताधिकार आजभन्दा ९५ वर्ष अगाडि नै दिइसकेको थियो, र आज सउदी अरबिया संयुक्त राज्यको बाटोमा हिँड्दै छ ।
०००
सउदी अरबियालाई संसारकै महिलाहरुलाई कम अधिकार दिने देशको रुपमा लिइन्छ । वल्र्ड इकोनोमिक फोरम २०१३ ग्लोबल जेन्डर ग्याप रिपोर्टले जेन्डर पेअरिटीको लागि १३६ देशहरुमा १२७औं देश भनेर भनेको छ । त्यहाँ २०१५मा पनि राज्यको श्रमशक्तिको १३ प्रतिशत मात्र महिला भएका छन् ।

कोही यहाँ महिला मुक्तिका बाधक नै महिला भन्छन् भने कोही महिला आफै समान अधिकार चाहँदैन भन्छन् । इकोनोमिस्टका अनुसार २००६मा महिलाले गाडी चलाउन पाउन पर्छ कि पर्दैन अनि संगै काम गर्ने कि नगर्ने भनने विषयमा पोल भयो जसमा सउदी महिलाको ८० प्रतिशत महिलाले उत्तर दिए कि तिनीहरुलाई यो लाग्दैन कि महिलालाई सवारी चलाउन दिनुपर्छ र पुरुष संगै बसेर काम गर्न दिनुपर्छ । २०१३मा अल–लिथ कलेजमा गरिएको सर्वेक्षण अनुसार ७९ प्रतिशत सहभागीहरुले महिलालाई सबारी चलाउन प्रतिवन्ध हटाउनको लागि सहयोग नगर्ने देखियो ।
०००
सउदी अरबियामा नगरपालिकाका चुनावहरु ५० र ६०का दशकहरुका भएका थिए तर त्यसमा महिलाहरुले लड्ने र भोट हाल्ने पाएनन् । त्यसपछि २००५सम्म कुनै चुनाव नै भएनन् । यस बिच महिलाले पनि भोट हाल्न पाउनुपर्छ भन्ने आवाज सुनिएको थियो । सरकारले अब महिलालाई अलग्ग भोट खसाल्न लगाउनुपर्ने तर महिला कर्मचारी पाइँदैन भनेर टार्यो । सउदी अरबियामा महिला र पुरुषका लागि अलग अलग ठाउँ छुट्याउने चलन सामान्य नै छ । यस्तो अवस्थामा सन् २०१२देखि चुनावमा महिलालाई पनि मताधिकार दिइयो भन्ने घोषणा भयो । यसलाई एम्नेष्टी इन्टरनेशनल जस्तो संस्थाले यसलाई सीमित भएपनिस्वागतयोग्य कदम भनेर सराहना गरेको थियो ।

अहिले सम्म त्यहाँ च्यम्बर अफ कमर्समासम्म महिला निर्वाचित भएको छ । सर्वोच्च अदालतमा महिला छैनन् भने एक जना महिलाको शिक्षाका लागि महिला उपमन्त्री बनेकी छिन् ।

सउदी अरबियामा यस्ता परिवर्तनका लहरहरु ल्याउन २०११–२०१२ म भएको अरब आन्दोलनले सघाएको थियो । त्यसबेला डिसेम्बर २०१०मा ट्युनिसिया मा क्रान्ति भए लगतै यसले अरबका १७ देशमा ठुलो राजनीतिक परिवर्तन ल्याएको थियो ।

०००
सउदी अरेबियामा महिलाहरुले गर्न नपाउने एघार वटा कुराहरु ः
१. महिलाहरु घरबाट बाहिर जाँदा एक्लै जान पाउँदैन, पुरुष अभिभावकलाई संगै लिएर जानुपर्छ । यो प्रायः उनका पुरुष नातेदार हुने गर्छ र उनीहरु सामान किन्न जाँदा वा डाक्टर कहाँ जचाउँदा पनि संगसंगै हुन्छ । यतिसम्म हुन्छ कि कुनैबेला कुनै महिला एक्लै जाँदा सामुहिक बलात्कारको शिकार भइन् भनेपनि त्यसबेला अभिभावक संगै नभएको खण्डमा तिनले नै सजाय पाउँछिन् ।

२. महिलाहरुले गाडी चलाउन पाउँदैनन् । त्यहाँ हुन त कुनै पनि औपचारिक कानुनले त्यस्तो बन्देज लगाएको छैन तर पनि भित्रसम्म जरा गाडेको धार्मिक विश्वासले उनीहरुलाई रोक्छ । एकपल्ट महिलाहरुलाई नै आफुले गाडी चलाएको फोटो सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गरेर अरुलाई पनि गाडी हाँक्न प्रोत्साहन दिने भनेर “विमिन टु ड्राइभ” भनेर अभियान चलेको थियो तर त्यो आफै सफल भएन ।

३. महिलाहरुले आफ्नो सुन्दरता देखाउने लुगा वा मेकअप लगाउनु हुँदैन । महिलाको लुगा लगाइलाई इस्लामिक कानुनको कडा व्याख्याले सिमित पारेको हुन्छ । धेरैजसो महिलाहरु अबाया भन्ने लामो कालो लुगा लगाउँछन् र टाउकोमा स्कार्फ बाँध्छन् । अनुहार भने छोप्नै पर्छ भन्ने छैन । तर पनि त्यहाँको धार्मिक प्रहरीले महिलाहरुलाई धेरै छाला देखायो भनेर वा धेरै मेकअप लगायो भनेर दुख दिन छोड्दैनन् । यो लुगाको नियम टेलिभिजन प्रस्तोताहरुमा पनि लाग्छ ।

४. महिलाले पुरुषसंग अन्तरक्रिया गर्न पाउँदैन । महिलाहरुलाई पुरुषसंग धेरै नबोल्न भनिएको हुन्छ । अफिस, बैंक र विश्वविद्यालयहरुका महिला र पुरुषका लागि छुट्टाछुट्टै प्रवेश द्वार हुन्छ । सार्वजनिक यातायात, पार्क, समुद्री किनार र मनोरञ्जनस्थलमा समेत महिलाका लागि ठाउँ अलग्याएको हुन्छ । गैरकानूनी रुपमा महिला र पुरुष संगै देखिएमा महिला र पुरुष दुबैले सजाँय पाउँछ, त्यसमा पनि महिलाले झन् धेरै सजाय पाउँछ ।

५. महिलाहरुले पौडी खेल्न पाउँदैन । र्युटर्सका एकजना महिला संवाददाताले महिलाले जिमखाना र पूल प्रयोग गर्न खोज्दा पुरुष पौडी खेलेको ठाउँमा हेर्न समेत दिइएन ।

६. महिलाले खेलमा स्वतन्त्र प्रतिस्पर्धा गर्न पाउँदैनन् । गत वर्ष सउदी अरबियाले महिलालाई सहभागी गराउने एक ओलम्पिकको आयोजना गर्ने प्रस्ताव राखेको थियो । त्यहाँका युवराज फहल बिन जलावी अल–सउदले भनेको थियो महिलालाई खेलमा स्वीकार गर्नलाई गाह्रो भइरहेको छ । जब सउदी अरबियाले लण्डनमा पहिलोपल्ट आफ्ना खेलाडीहरु पठायो, त्यहाँका अतिवादी धर्मगुरुहरुले ती महिलाहरुलाई वेश्याको संज्ञा दिएका थिए ।

७. महिलाहरुले लुगा किन्दा लगाएर हेर्न पाउँदैन । त्यहाँको सोच अनुसार महिलाहरुले लुगा पसलका ड्रेसिङरुम भित्र लुगा फुकालेको कल्पना मात्र गर्ने पुरुषलाई पनि सम्हाल्न मुश्किल हुन्छ ।

८. महिलाहरु चिहान भएको ठाउँमा जान पाउँदैनन् ।

९. महिलाहरुले सेन्सर नगरिएका फेसन म्यागजिनहरु पढ्न पाउँदैनन् ।

१०. बार्बी भन्ने खेलौना किन्न पाउँदैनन् ।

११. आफ्नो श्रीमानका् अनुमति बिना महिलाहरुले बैकमा खाता खोल्न पाउँदैनन् ।

. . .
सन्दर्भ वेभसाइटहरु ः

http://www.bbc.com/news/world-middle-east-35075702

http://www.aljazeera.com/news/2015/12/analysis-women-voting-saudi-arabia-151213055435453.html

http://www.theweek.co.uk/60339/eleven-things-women-in-saudi-arabia-cant-do

http://edition.cnn.com/2015/08/21/world/saudi-arabia-women-voting/

https://en.wikipedia.org/wiki/Elections_in_Saudi_Arabia

=
Published in Asmita (5th)

अर्जेन्टिनाया बुद्धधर्म

राजेन मानन्धर

पृष्ठभूमि ः

अर्जेन्टिना धइगु दक्षिण अमेरिकाया दक्षिणय् लाःगु छगू संघीय गणराज्य खः । थ्व पाराग्वे, बोलिभिया, उरुग्वे व ब्राजिलया दथुइ लाः अले थुकिया पूर्वय् दक्षिणी आन्ध्र महासागर दु । थुकिया भूभाग २,७८०,४०० वर्ग किलोमिटर दु । थन नीस्वंगु प्रान्तत दु अले थुकिया राजधानी ब्यूनस आयर्स खः । 

थन पालेओलिथिक युगंनिसें मनूत च्वनेगु यानावयाच्वंगु खः धाइ । १६औ शताब्दीनिसें थ्व स्पेनिश उपनिवेश जुल । दकलय् न्हापां थन १५०२य् अमेरिगो भेसपुच्ची वःगु खः । सन् १८१०निसें १८१८तक स्वतन्त्रतायानिंतिं ल्वानाः १८६१य् थ्व स्वतन्त्र जुल अले संघीयकथं पुनर्संरचना जुल । वयांलिपा थन थाःगाः मदयेक यूरोपं आप्रवासन अप्वल । १९३०य्या राजनीतिक अस्थिरता व आन्दोलनलिपा आः २०औ शताब्दीइ थ्यंबलय् थ्व विश्वया हे न्हय्गूगु धनी विकसित देय्कथं थःत ब्वयेत सफल जूगु दु । आः थ्व देय् जि–१५ व जि–२० देय्तय् दुजः देय् खः । आः थन मौरिसिओ मार्सी राष्ट्रपति कथं निर्वाचित जूगु दु । 

थ्व संसारया हे दकलय् तःधंगु स्पेनिश भाय् ल्हाइगु देय् खः । थ्व बाहेक थन अंग्रेजी, इटालियन, अरबिक, जर्मन, यहुदी आदि भाय् ल्हाइपिं मनूत नं दु । 

थनया संविधानं धार्मिक स्वतन्त्रता बियातःगु दु । थन राज्यया धर्म धकाः छुं लादेयानातःगु मदु अथेसां रोमन क्याथोलिक धर्मयात धाःसा विशेष स्थान बियातःगु दु । खयेत ला थनथन ७६.६ प्रतिशत मनूतय्सं क्याथोलिक धर्म हनी, अथेसां १.२ प्रतिशत मनूतय्सं मेमेगु धर्म धकाः इस्लाम, यहुदी व बुद्धधर्म हनी धकाः धयातःगु दु । थन बौद्धत गुलि धकाः ल्याःखाये अःपुमजूसां लगभग ३०,००० मनूतय्सं बुद्धधर्म हनाच्वंगु दु धकाः अनुमान यानातःगु दु । ४ करोड जनसंख्या दूगु देसय् थुलि धइगु जम्मा ०.०८ प्रतिशत जक जुइ । तर मध्य १९८०पाखे वःगु प्रजातान्त्रिक लहरया कारणं थन थन बौद्ध धर्म नालाकायेगु चलन न्यनावनाच्वंगु दु । आः हे थन दूगु ८०गू स्वयाः मयाक्क बौद्धकेन्द्रतय्सं थनया एकाधिकार ज्वनातःगु क्याथोलिक जनतायात आकर्षण यानाच्वंगु दु । 

बुद्धधर्मया प्रवेश ः

अर्जेन्टिनाय् बुद्धधर्म दुहाँ वःगु यक्व मदुनि । सन् १९८०या दशकय् तिनि थन च्वंपिन्सं बुद्धधर्मया परिचय कायेखन । विशेष यानाः सन् १९८६य् थन वयाःच्वंपिं चीनियाँतय्सं व कोरियनतय्सं थःथःगु बौद्ध द्यःगःया पलिस्था यायेवं थन बुद्धधर्म खनेदयेकःवल । आः थन विशेष यानाः जापानया सोतो परम्पराकथं, तिब्बती महामुद्रा, जोङचेन, लामरिम परम्पाकथंया बुद्धधर्मया अभ्यास जुयाच्वंगु दु । दलाइ लामा स्वयमं हे थनया बुद्धधर्मप्रति चिउताः कयाबिज्याःगु खनेदु । वसपोल थन सन् १९९१ व १९९२ यानाः निकः बिज्यायेधुंकल ।

थन बुद्धधर्मया प्रचारप्रसारय् दकलय् यक्व ल्हाः थन आप्रवासन याःवःपिं एशियन अर्जेन्टाइनतय्गु हे दु । थन आः १ लाख ८० हजार एशियां वःपिं दु धाइ, उकिइ दकलय् यक्व चीनियाँत, जापानीत व कोरियनत दु । थनया बेलग्रानोय् च्वंगु चाइनाटाउनय् बौद्ध द्यःगः नं दु । अज्याःगु थासं हे थनया स्थनीय मनूतय्सं बुद्धधर्मया बारे जानकारी कायेखंगु खः । 

आः थन थी थी बौद्ध संस्थातय्सं विभिन्न अवसरय् बुद्धधर्मया प्रवचन इत्यादि बियाः थनच्वंपिन्त बुद्धधर्मपाखे आकर्षित यानाच्वंगु खनेदु । व हे कथं थन यक्व मनूत बुद्धया शिक्षाप्रति रुची तयाः सयकेकेगु व अभ्यास यायेगु यानाच्वंगु दु । थन छकः बुद्धया अस्थिधातु यंकेगु कुतः नं जूगु दु । उकिया निंतिं थनया थाइल्याण्डया शाही दुतावासं ग्वाहालि याःगु खः । 

आःया अवस्था ः

थन आः महायानी, बज्रयानी, थेरवादी व जेन यानाः प्यताकथंया बुद्धधर्म नं भचाभचा प्रचार जुयाच्वंगु दु । थी थी देय्या बौद्ध गुरुपिं व विद्वानपिन्सं थन वयाः प्रवचन बिइगु व बुद्धधर्मया अध्ययन याकेगु ज्या निरन्तर यानावनाच्वंगुलिं थन च्वंपिं मनूत बुद्धधर्मलिसे सतिनाच्वनेखंगु दु । विशेष यानाः धर्मय् विश्वास मदु धाइपिं युवा पुस्तां आः बुद्धधर्मया दुग्यंक अध्ययन यायेगु यानाहःगु दु । अथे थन वयाः स्यनीपिं गुरुपिं मध्ये जोन क्वान द्यःगःया स्थापक पु शिएन, २१औ शताब्दीइ विश्वय् बुद्धधर्म न्यंकेत योगदान बिउम्ह कोरिइन मोक सुनिम, अन्तर्राष्ट्रिय जोङचेन सम्प्रदायया स्थापक चोग्याल नामखाइ नोर्बु आदिपिनिगु नां न्ह्यथनेबहजू । उकिया लिसें आः ला थन हे नं बुद्धधर्म स्यनीपिं दु । उकिइ मध्ये अगुस्टो आल्काल्डे (डाइमन्ड संघ), जोर्गे बुस्तामान्ते (सोतो सम्प्रदाय), अबलेर्टो पुलिसी (उपासक), गोन्जालो बारिएर्स (धर्म शिक्षक) व निम्ह अर्जेन्टिनाया हे लामापिं – होरासिओ व कोन्सुएलोया नां न्हयथनेमाः ।

 

थन बुद्धधर्मया विकास बौद्ध परिवारय् जन्मेजूगुलिं वा श्रद्धां स्वयाः नं अध्ययन व अभ्यासं जुयाच्वंगु दु । अन्धविश्वासं स्वयाः सफुतिइ च्वयातःगु ब्वनाः विश्लेषण यानाः थन च्वंपिन्सं बुद्धधर्म नालाच्वंगु दु । थथे यायेत निम्ह प्यम्ह च्वमिपिनिगु विशेष योगदान जूगु खनेदु । उकिइ मध्ये साम्यूल ओल्पिनया नां वइ । वयागु बुद्धधर्मया सफूत अन गाक्क प्रचारय् वःगु दु । पूर्वीय दर्शनया बारे च्वइम्ह वयात दलाई लामां छात्रवृति बियाः भारतय् अध्ययन याकूगु खः ।

अथे हे कारमन ड्रागोनेट्टी व फेर्डिनान्डो तोलापिन्सं नं बुद्धधर्मया अध्ययन अनुसन्धान यानाः सफूत च्वयाच्वंगु दु, अले उमिगु सफू ला थी थी भासं अनुवाद तकं जुइधुंकूगु दु । 

थनच्वंपिं मनूतय्गु लागि बुद्धधर्म सर्वथा न्हूगु खँ खः । थनया लः, चा व फय्लिसे गुगुं कथं नं स्वापू मदुगु अले सुं नं जन्मजात बौद्ध मजूगु अले बौद्ध संस्कारय् ब्वमलंपिं मनूतय थथे छम्ह निम्ह यायां बुद्धधर्मय् दुहाँ वयाच्वंगु दु । थुकिया कारण धइगु थन च्वंपिं धर्मगुरुपिन्सं थनया मनूतय्त बुद्धधर्म धइगु छु, छाय् थ्व मेमेगु धर्म स्वयाः बिस्कं अले छाय् थःगु धर्म त्वःताः बुद्धधर्मय् वयेगु पाय्छि धकाः ध्वाथुइक तार्किक व वैज्ञानिक ढंगं ब्याख्या यायेफूगुलिं खः ।

बुद्धधर्मया केन्द्रत ः

अर्जेन्टिनाय् यक्व मखुसां छुं छुं संस्थां बुद्धधर्मया प्रचारप्रसारयायेत मदिक्क ज्यायानाच्वंगु दु । उमिगु संक्षिप्त जानकारी बिइगु बांलाइ । विशेषयानाः ब्युन्स आर्यसय् जापानी साँस्कृतिक केन्द्रय् बौद्ध सोतो जेन संघ दु । थन बुधबार व शनिबार नियमित ध्यान कक्षा संचालन जुइ । अर्बन लोटसय् नं शुक्रबार बहनी जेन कक्षा सञ्चालन जुइ । 

थन दूगु छुं छुं बौद्ध संस्थातय्गु नां थथे दु ः ब्युनस आयर्सय् बौद्ध संघ (ब्कबmदभिब द्यगमष्कतब मभ द्यगभलयक ब्ष्चभक), थेरवाद बुद्धिज्मया पासापिनिगु संघ (ब्कयअष्बअष्óल ब्mष्नयक मभ िद्यगमष्कmय त्जभचबखबमब), अर्जेन्टिना बौद्ध संघ (ब्कयअष्बअष्यल द्यगमष्कतबक मभ ब्चनभलतष्लब), गार्डेन महायाना बुद्धधर्म संस्था (ब्कयअष्बअष्óल व्बचमíल मभ िद्यगमष्कmय ःबजबथबलब), ल्याटिन अमेरिकाया जेन संगठन (ब्कयअष्बअष्óल श्भल मभ ब्méचष्अब ीबतष्लब), तिब्बती कर्मा काग्यु बुद्धधर्म केन्द्र ( द्यगममजष्कत ऋभलतभच त्ष्दभतबलय प्बचmब प्बनथग), मेन्दोजाया जेन केन्द्र ( ऋभलतचय श्भल मभ ःभलमयशब), अर्जेन्टिनाया अन्तर्राष्ट्रिय सोका गाक्काइ (क्यपब न्बपपबष् ष्लतभचलबअष्यलब िमभ बि ब्चनभलतष्लब) इत्यादि ।

सन् २००५य् थन दयेकूगु अर्जेन्टिनियल फिल्म उन बुदा (छम्ह बुद्ध) पाखें नं थन बुद्धधर्मया प्रचारप्रसारय् ग्वहालि जूवन । थःत बौद्ध धायेकीम्ह दिएगो राफेकासं निर्देशन याःगु थ्व फिल्मय् निम्ह दाजुकिजा दइ, दाजुम्ह दर्शनशास्त्रया प्राध्यापक अले किजाम्ह बुद्धधर्म सयेकावःम्ह जुयाच्वनी । अर्जेन्टिनाया हाकुगु सामाजिक व्यवस्थाया पृष्ठभूमिइ दाजुम्हस्यां किजाम्हसिके बुद्धधर्मया बारे न्यनेकनेयाःगु खँ हे थ्व फिल्म खः ।

नेपालं सयेकेमाःग खँ ः

अर्जेन्टिनाय् जुयावःगु बुद्धधर्मया विकास नेपाःया लागि छगू पाठ खः । यानावन धाःसा, याइपिं लगनशिल जुला धाःसा बुद्धधर्मया किचः तकं गनं मदुगु देसय् नं थथे मुकं स्वीदँया दुने नं बुद्धधर्मयात स्थापित यायेफु खनी । अझ थ्व विशेष यानाः क्याथोलिक थज्याःगु रुढीवादय् फूचाःगु देसय् जूगु बुद्धधर्मया विकासयात कयाः नेपाःया बौद्ध संघसंस्था व कार्यकर्तातय्सं सयेकेफु । झीथाय् निद्वःदँ पुलांगु बुद्धधर्मया इतिहास दु धयाच्वना तर दुपिं बौद्धतय्सं तकं थी थी हुनिं बुद्धधर्म त्वःताः उगुं थुगुं धर्म नालेगु फेसन वयाच्वंथाय् यानावन । दुपिन्त ला झीसं कःघाये मफुनि धाःसा अबौद्धतय्त स्यानाः कनाः बौद्ध दयेकेगु गबलय् धइगु न्ह्यसः स्वभाविक खः । अथे धाःसां झीथाय् नं बुद्धधर्मया विकास यायेफु धइगु ज्ञान थ्व तापाक्क च्वंगु देय्या बौद्ध संघसंस्थातय्सं झीत बियाच्वंगु तायेकेगु थाय् दु । 

(थ्व लेख थी थी वेभसाइटय् प्राप्त जूगु जानकारीया आधारय् तयार यानागु जुल )

20160429 झीगु सम्पदा, उमिगु मतिना

राजेन मानन्धर

बिल माक भाजुयात म्हसिउगु थौं मखु । झिंछदँ न्ह्यः हे जिथाय् छेँय् वयाः च्वनावनेधुंकूम्ह व । योकोहामाय् जूगु एस्पेरान्तो महाधिवेशनय् नं नापलाना वयात जिं । व भियतनामी रेष्टुरान्टय् च्वनाः विश्व बौद्ध गतिविधिया बारे खँ मुइकाच्वनागु । अबलय् धाःगु ला खः वं, वं छु मसिउ संस्कृत बौद्ध सुत्रयात एस्पेरान्तो भासं भाय् हिलागु धकाः, खःथें मखुथें जक च्वंगु । खःगु खँ खःगु धकाः सिलकि हे जक खःथेंच्वनीगु जुयाच्वन का । 

थी थी खँ जुयाच्वनी वलिसे नेटय् । छकः हानं नेपाः वयेगु खँ कंगु वं । अले वल व उकुन्हु, जापानया मेम्ह विद्वान यानो मिचिओ भाजु ज्वनाः, निम्हं अनया क्योतो विश्वविद्यालयया शोधार्थीतकथं । वज्र होटलय् च्वनाच्वना धाल, उमि उमिहे छुस्याबहाः व मेगु गन छथाय् वनाः थनया बौद्ध वास्तुकलाया अध्ययन नं यात, नेवाः बुद्धधर्मया आःया अवस्थाया बारे जानकारी नं मुंकादिल । गनं संरक्षण खन, गनं दुर्गति खन ।

म्हीग वयागु होटलय् वनाः नापलाना । न्हापा नापलानागु यक्व ला ल्वः हे मनेधुंकल । न्हापा वःबलय् हे बुद्धधर्मय् स्नातकोत्तर यानाः अबलय् नेपालय् वयाः थी थी ध्यान शिविरय् च्वनावंम्ह । नापलायेवं हे नेपाःया बौद्ध वृत्तया बारे तताः दृष्टिकोणं खँ जुल – थेरवाद व नेवाः बुद्धधर्मया आःया अवस्थाया बारे । जिगु थेसिस, भिक्षुणी, गृहस्थ वज्राचार्य, नेवाः बौद्धतय्गु जातप्रथा अले जागिर नयेत बुद्धधर्म ब्वनीपिं विद्वानतय्गु बारे नं । गबलें वय्कः आलोचनात्मक जुइ गबलें जि । सत्ययात सत्यया रुपय् कायेगु क्षमता वय्कःयाके दु, अले विश्लेषण यायां व्यवहारिक नं जुइ, थज्याःगु अवस्था अन नं दु थन नं दु, थ्व जिपिं निम्हस्यां बांलाक थू । 

वय्कलं थन थुपालय् वयागु हे मुख्य यानाः थनया प्राचीन ग्रन्थतय्गु अध्ययन यायेत जूगुलिं राष्ट्रिय अभिलेखालयय् वनागु अले आः आशा सफूकुथिइ वनेमाःगु उकिं जिकय् ग्वहालि फ्वनागु कनादिल । जिं जितः थुलि ग्वहालि याये दयाः भाग्यमानि हे तायेका, खला जितः भाग्यभिग्य धयाच्वनेगु यःगु मखु । 

वय्कलं न्यादिल, “अन ला ग्रन्थया फोटोकपि कायेत न्हय्सः डलर पुलेमाः धाल, थिकय् मखुला?” जितः ला खुँ ज्वंथें ताल । गुलिं जिं आशा सफूकुथि हे जिमांया क्वसः थें फुँइ यानाजुइ, तर थ्व धाःसा जिं मसिउ । न्हापा ला नांजकया ध्यबा कयाः दक्वसित अनया धुकू उपलब्ध यायेगु याः धाःगु न्यनातयागु, जिं गबलें अथे पुरातात्विक ग्रन्थ कयाः ब्वनेनंगु मखु । प्रेमबाःनं अपाय्जि सफूकुथि ध्यबा कमेयायेत ला दयेकूगु खइमखु धइगु जिगु विश्वास । 

जिं खिउँथाय् चागलं कयेका, “जिं नं थ्व बांलाक मसिउ । उलिमछि ला खइमखु । थ्व ला ध्यबा कमेयायेत मखु, अध्ययन याइपिन्त अःपुक्क उपलब्ध यायेत हे नीस्वनातःगु । तर जुइफु, न्हापा नं न्यनागु, अनया ग्रन्थया प्रतिलिपि कयाः आर्थिक लबः कायेत स्वःगुलिं वितरण सिमित याःगु जक जुइ । कन्हय् हे सिइ दइ ।”

क्वःछिनाथें म्हिगः नभेम्बर २३, २०१५ कुन्हु जिं वयात आशा सफूकुथि क्यनेयंकेगु भाला जिगु । जिं यंका । खयेत ला काशिनाथ सरयात नं नापलाये धयाच्वंगुलिं अन हे झायेत इनाप यानागु, तर वय्कःया इलं मलाःगु दिनय् जूगुलिं व सम्भव मन्त । 

न्यय्दँति जक दुम्ह बिल भाजु व ख्वीदँ पुलेधुंकूम्ह यानो भाजुयात कुथि झिंछताः मजुइकं मचाइगु जूगुलिं पलख विजयासलय् यंका । अनया हरेक चिजं वय्कःपिन्त आकर्षण यात । उमिसं न्हापा ब्वनातयेधुंगु, वा गनं म्हगसय् खंगु थासय् थ्यंथें लय्ताल उपिं । न्यनाजक तःगु खँत दक्व मिखाया न्ह्यःने वःगुथें तायेकल । जिं सिउगु छतानिता खँ कनाबिया । नेवाःतय्गु बौद्ध विहारय् बुद्धधर्म व हिन्दुधर्मया चिं न्ह्यइपुक्क छम्हूचिनाः कलाया मार्फत धर्म इनीगु झीगु तीर्थस्थल व । ध्याक्वय् लाःगु, चिकनं प्यानाच्वंगु, वथंगःगु ल्वहँपतिं उमित काचाक्क हे सालीगु । पतिंचां थियाः थियाः अःपुक्क ब्वनी प्रचलित नेवाः आखलं च्वयातःगु व ऐतिहासिक “झीगु” दस्तावेजत । 

अनं वना जिपिं सीघलय् । छगू हे थासय् नेवाः बुद्धधर्म, हिमालयन बुद्धधर्म व थेरवादया विहार दूगु अनुपम थाय् व । अन छखिनाच्वंगु न्हूगु पुलांगु, झीत खंक मखंक लुफिं हाकीगु तःधंगु चीधंगु मूर्तितय्सं जिमित लसकुस यात । अन नं च्वय् च्वंगु निगू शिलालेखं उमित आकर्षण यात । काचाकाचां संवत् माली, गुलि पुलां धकाः हिसाब याइ, ओहोसा धकाः लय्ताइ, उलि पुलांगु अभिलेख थम्हं ल्हातिं थियाः स्वयेखन धयाथें मुसुं न्हिली । अध्ययन याइपिन्त झीथाय् ध्याक्वय् ध्याक्वय् ज्ञानया भण्डार दु । 

उमित आशा सफूकुथि स्वये आय्बुइधुंकल । जिं कनायंका, थ्व बासः दँ पुलांगु सुयागुं नेपालभाषाया द्यःगः दयेकेगु म्हगस खः । आः ज्वलय् खनेदयाच्वंगु दु, छगू ऐतिहासिक भाषिक संस्था च्वसापासा, मंकाः सफू धुकू, विशेष यानाः भाषाह्यमिपिन्सं भाषाख्यलय् छुं यायेत नीस्वनातःगु मंकाः धुकू अले थःगु हे प्रेस दूगु सन्ध्याटाइम्सया मंकाः केन्द« जुयाः धकाः । 

लिबात धाधां आशा सफूकुथिइ थ्यन । पिनेंनिसें उमि क्यामरातय् लिमलात । भचा लिबाइ धयादीम्ह शरद्दाइ नं थ्यंका च्वने धुंकल खनी । थ्यनेवं वय्कःपिन्सं थम्हं जापानय् हे इन्टरनेटय् अनया ग्रन्थ धलः स्वयाः टिपेयानाहःगु जिमित थ्व थ्व सफू ब्वनेमाल धकाः नां धलः न्ह्यने तयादिल । अथे म्हगसय् खंगु खँ नं ज्वलय् लुइके फइला? अन ला जुल का अथे हे । वय्कःपिन्सं अनया चिकिचापाःगु निवेदनय् थःगु म्हसिकानिसें थम्हं स्वयेत वयागु सफूया ल्याः नं च्वयाः न्ह्यःने तयादिल । शरददाइ व विमलं कम्प्युटरय् डिजिटल प्रति चायेकाः उमित मेचय् फ्यतुकल । 

जि लिउने च्वनाः वय्कःपिन्सं सवाः काकां प्रचलित नेवाः आलखं च्वयातःगु ज्योतिष व नवग्रहया सफू सललल ब्वनादीगु स्वयाच्वना । जि छकः छकः कम्प्युटरया स्क्रिनय् आखः ब्वने, छकः छकः उमिगु ख्वाः स्वये । न्ह्यइपुसे जकं च्वनाच्वन जितः । झी झिंस्वंगू लाख मध्ये थथे नेवाः आखः ब्वनेसःपिं नेवाःत ग्वःम्ह दु जुइ धकाः कल्पना याना । यक्व नवायेम्वाःम्ह यानो भाजुं नोटकापिइ ल्ह्ययाच्वन, बिल भाजुं ला थःगु ल्यापटपय् तप्यंक हे रोमनं टाइप यानादिल, व नं डाइक्रिटिक चिंत न्हापं तयाः हे । 

यानो भाजुं थः न्ह्याबलें नेपाः वयाच्वनेगु सम्भव मदुगुलिं थन दूगु ग्रन्थया डिजिटल प्रतियात इन्टरनेट मार्फत हे न्यानाकाये दुसा जिउ धइगु मन्तुना ब्वयादिल । 

जितः मतिइ वयाच्वन, थज्याःगु अमुल्य ग्रन्थत उलिउलिमछिस्यां दुखयानाः संरक्षण जुयाच्वन, डिजिटाइजेन न्हापं । दक्वस्यां ब्वने दयेमाः धकाः हे डिजिटल प्रति मियानं च्वन । तर सुं चंखम्ह विद्वानं थनया प्रति यंकाः जिं हे लुइकागु धकाः रिकार्डीया नेवाः–इटालीभाय्या शब्दकोशथें प्रकाशित यानाः थिकय्गु भावं बजारय् हल धाःसा छु जुइ ? जिं स्वये थनया डिजिटल प्रति पितबिइबलय् हुइमजिइक वाटरमार्क तयाः जक बिइमाःथेंच्वं । खला थन मसिउपिं मदु, दक्वं सिउपिं हे खः । 

पलख जायेवं नारानदाइयागु च्या वल । वय्कःपिन्सं आः थ्व दक्व थन हे ब्वनाः क्वचायेके मफइगु जूगुलिं थःथःगु थ्यासफूया डिजिटल प्रति कयादिल । आकिवं थ्व दक्व अध्ययन यायेत लां लां हे थन च्वनेगु इच्छा नं प्वंकादिल । खँय् खँ जुयाच्वन । झीके दूगु पञ्चाङ्गया प्वः न्ह्यने तयाबिल बिमलं । विशेष रुपं ज्योतिष विद्याय् रुचि जूपिं जुयाः वय्कःपिं लय्ताल । यानो भाजुं ला थम्हं हे पञ्चाङ्गया प्रोग्राम दयेकादीगु जुयाच्वन, सितिकं डाउनलोड यानाकायेजिउगु । नेपाल संवत्या खँ जुल – थ्व, गा, अनला अले सुद्र्यः लूगु ईयात उगु दिंया तिथि नालेगु नेवाः चलनया बारे नं । न्हूदँ नेसं ११३६या छगू छगू प्रति नगुमाः नं वय्कःपिन्त लुमन्तिया चिं जुल । 

अन हे न्ह्यनेसं दूगु नेवाःभाय्या पत्रपित्रकात सन्ध्याटाइम्स, पेजथ्री, लहनाया लिसें नेवाः आखःया लुँआखः व लिपिपौ नं न्ह्यनेतयाबिया । 

शरददाइनं उमित तलय् यंकाः अन सुरक्षित कथं स्वथनाःगु न्याद्वः स्वयाः मल्याक नेवाः भाय् व मेमेगु भाय्या बुद्धधर्म, हिन्दुधर्मया लिसें साहित्य, ज्योतिष, इतिहास, कला इत्यादिया सफूत तयातःगु सिँया दराजत नं क्यनादिल, लिसें भ्वंया बाकसय् तयातःगु तापौत नं । बिल भाजुं अनया सफू धलः छगू नं न्यानादिल ।

थन स्यूचो ताकाओका, बुद्धिष्ट लाइब्रेरी, टोयोटा फाउन्डेशन, इयान आल्सप, नाओको ताकागि, बेरी मय्जु व मेमेपिन्सं थ्व सफूकुथि धस्वाकेत ग्वहालिया खँ जुल । यानो भाजुं थन दुर्लभ ग्रन्थया थज्याःगु वैज्ञानिक ढंगं जुयाच्वंगु संरक्षणया तारिफ यानादिल । थुकिया निंतिं जापानी व मेमेगु संघसंस्थां यानावयाच्वंगुया सराहना नं वय्कलं यानादिल । 

न्हाचः तिनि बिल भाजुं नेवाः भाय् सयकेमास्ति वल धायादीगुलिं पिने मंकाः सफूधुकुतिइ ज्वजलपा धइगु नेवाः भाय् स्यनीगु सफू छगू न्याका । इलं मलाःगुलिं तलय् वने मखनीगु जुल । 

लँय् नेवाःत, नेपालभाषा साहित्य व भाषा आन्दोलनया पलख खँ जुल । भचा भचा ला ब्वनातःगु दु उमिसं । जिं बिल भाजुयात न्हापा नेवाः भासं साहित्य सिर्जना याःगु कारणं जेलय् च्वनेमाःपिं अले न्हूदँया भिंतुना धाःगुया कारणं पुलिसया कथि नयेमाःपिनिगु खं छतानिता कना । 

बिल भाजुं धयादिल,“थःगु हे परिश्रमं थःगु मांभाय् व सम्पदाया संरक्षण यायेगु ज्या थुलि तक जुइगु धइगु तसकं बांलाःगु खँ खः । तर थ्व ख्यलय् यक्व स्वयाः यक्व ल्याय्म्हल्यासेपिन्त हयेमाःगु दु, उपिं मदयेकं थज्याःगु ज्याय् निरन्तरता दइमखु । थ्व खँ गंभीर जुयाः बिचाः यायेमाः ।”

Published 20160429 in Sandhya Times

फरमाइस समालोचना

सम्पादकजु,

नांजाःम्ह उपन्यासकार मथुरा साय्मिया न्हूगु उपन्यास खालु पिदन । भिंतुना । आः वय्कलं व सफूया बारे प्रतिक्रिया च्वकाः उकिया सफू पिकायेगु बिचाः यानादीगु दु । थथे यानाः हे खः झी ब्वमिपिन्त ब्वंकेगु अले ब्वनाः थःत मतिइ लूगु भ्वँतय् च्वकेगु । तर थथे च्वमिया फरमाइसय् वइगु प्रतिक्रिया गुलि तक निष्पक्ष अले निर्भिक जुइ धइगु न्ह्यसः दु । सफुतिइ थःगु च्वसु वइगु आसं लय्तायेकेत बांलाः बांलाः जक धयाबिल धाःसा च्वमिया उद्देश्य पुवनीमखु । 

खयेत ला झीथाय् समालोचना च्वयाबिउ धकाः बिन्तिपत्र मतयेकं च्वयेमाः धकाः हे मसिउपिं समालोचकत दु । दु छु, थः यसें च्वइपिं हे मदु धाःसा पाइमखुगु अवस्था दु । छम्ह च्वमिं थौं थःगु सफूया प्रतिक्रिया च्वयादिसँ सिरपाः दइ धकाः सार्वजनिक रुपं धयाजुइमाःगु अवस्था हे नं नेपालभाषा साहित्यया निंतिं उपहास खः, हाथ्या खः । थज्याःगु हाथ्या बिइगु आँट यानादिइम्ह साय्मिजुं खँ जक सयेकाः नइपिं नेपालभाषा साहित्यया ठेकेदारतय्गु ख्वाःपाः उलाक्यनेगु ऐतिहासिक दुस्साहास नं यानादीगु जुल ।

थ्व इनापं नेपालभाषा ख्यलय् समालोचना याइपिनिगु अनिकाल दु धइगु स्पष्ट याःगु दु । थज्याःगु धायेकाः तक नं प्रतिक्रिया मबिइपिं, मताःछु यानाच्वनीपिं अले बिइभाः मखंपिं समालोचकतय्त मच्वसे समालोचक जुयाजुइपिं मधाःसा छु धायेगु? आः नेपालभाषा ख्यःया डाक्टर, प्रोफेसरत अले भाषा ख्यःया उगुं थुगुं सिरपाः, हनापौ क्वबिया जुइपिं कथित समालोचकत तंगु सार्वजनिक सुचं पिकायेमाःगु दु । सलिंचाय् लःतयाः सुनां सुनां छु छु यायेमाः याःवंसा बांलाः । मेगु छु धाये ।

थ्व पाय्छि ज्या मखु धइगु प्रतिक्रिया नं ब्वनेदत । पाय्छि खः जिं नं मधया । बरु फरमाइस यानाः प्रतिक्रिया कायेगु थः हे बांलाःगु ज्या मखु, झीगु परिस्थितिजन्य बाइप्रडक्ट जक खः धकाः तायेका । अथेसां उकियात नकारात्मक रुपं जक मकासें थथे फरमाइसे समालोचकत पाखें हे कन्हय् सुं धिसिलाःम्ह समीक्षक वा समालोचक जन्मेमजुइ धकाः गथे धाये? धकाः सकारात्मक जइत इनाप यानाच्वना । 

राजेन मानन्धर

गुलिंगाः, यल ।

Published in Sandhya Times on April 26th, 2016.

20160426 Status of Nuns in Theravada Buddhism with Reference to Nepal

Executive Summary

 Mr. Rajendra Manandhar

Buddhism is more gender-sensitive in comparison to other religions. In those days when women were very much oppressed socially and religiously, freedom the Buddha granted to women is appreciable. It has opened the door to women's liberation in contemporary sense.

Bhikkhuni sangha is an integral part of evolution of the Buddhism but it became extinct without being noticed by the Buddhist scholars not quite long after the death of the Buddha. And the causes of this discontinuation have rarely been sought either in history or by the contemporary Buddhist scholars.

Garudhamma was definitely discriminatory but more than that, people's attitude toward nuns at present is more objectionable. While many rules of the Vinaya have been forgotten or ignored, this very disputable garudhamma has been taken by some Buddhists monks and scholars as the stricture to suppress nuns even after 2500 years it was delivered and even when the whole bhikkhuni sangha has already been extinct. This is the reason nuns are discriminated in all Theravada countries. And Nepal , the birthplace of Nepal is not exception to this.

Theravada Buddhism was revived in Kathmandu, Nepal in 1930s.  Right from the beginning women renounced their homes for Buddhism and served the dhamma as much as they can. In the first phase, that is in the 1930, they were encouraging the locals to learn the dhamma. In the second phase, that in the 1960s, they were involved in social services as well. In the third phase, that in the 1980s, they are educated and aware for their identity and thus are found working in equal footing with the monks. The number of nuns grew and also their contribution to the society. They have been playing instrumental roles in propagating Buddhism in Nepal by various measures like teaching Pariyatti education, conducting dhamma preaching, performing religious activities such as Buddha Puja, chanting Parittan, conducting meditation camps, writing articles and books, organising temporary ordination programmes etc. The impact of Buddha's teachings by these propagating methods is seen positively on lay people mostly among the Buddhist circle of natïve local Newars. By 1980s, some nuns received full ordination and are thus called bhikkhunis. Still, those who have received double ordination are waiting to be recognized as bhikkhunis by the bhikkhu sangha

Nuns in vihara live moderately comfortable life. They have facilities of secular and Buddhist education and also have opportunities to go abroad for further studies. There is, even nominal, health services for them too. To add, they are free to quit nunnery whenever they want. But most of them have hectic schedule and cannot spare time for their own study. Generally, young nuns feel that they are being discriminated but they are still not ready to speak out about this. They prefer to remain silent, or pretend to be unaware of it. Not only the nuns, but also lay men and lay women do not prefer to discuss about it, rather they mostly consent on the present situation.

The nuns need promotion exclusively from monks to make them ready to come up with full zeal to study, practice and to teach the dhamma analytically. Hardly any document is found written or published to portray the ongoing inequality or domination. Nuns and lay persons should document the issue and make the future generation perceive the depth of the reality of this 21^st century Buddhism in Nepal.

To resolve this, the monks have to accept the qualification contribution of the nuns and the nuns too have to search for the way to convince the monks that they are no longer ready to be submissive in the resent era of equality. We all should remember that monks and nuns are two of the four wheels of the Buddha sasana and the carriage will not be smooth, unless the two wheels treat each other on equal footing. In addition, the organizations constituted to develop Buddhism should also recognize contribution of the nuns and should launch new programmes to strengthen young nuns.

2016.04.26

160424 आदिवासी जनजातिका हक अधिकारका लागि थुप्रै काम गर्न बाँकी छ : भद्राकुमारी घले

नेपालको आदिवासी जनजाति आन्दोलनको शुरुवाती दिनदेखि आफ्नै खालको योगदान दिँदै आउनुभएकी पूर्वराज्यमन्त्री एवं समाजसेवी सुश्री भद्राकुमारी घलेसँग इसमताका लागि राजेन मानन्धर र डा. रवीन्द्र रायले गरेको कुराकानीको अंश  —

---

पचासौं वर्षदेखि जनजातिको मुक्ति र अधिकारको लागि भनेर लागिरहनुभएको छ । त्यो बेलाको आन्दोलन र अहिलेको आन्दोलनमा के फरक पाउनु भएको छ ?

जनजाति भनेको कस्ता भने एक छाक खान पाएपछि अरु केही नचाहिने । अधिकारको कुरै गर्न नचाहने । खानु पाएपछि अरु केही नसोच्ने ।

धन्न भारतमा ब्रिटिशहरुले आर्मी लानको लागि पत्याएका कारण संसार देखेका छन् । तर पनि जनजाति भनेका कस्ता भने रबरजस्ता — तानेपछि तन्किने, अनि छोडेपछि जस्ताको त्यस्तै । त्यसैले दुनियाँ देखे पनि, ठुल्ठुलो कुरा सिकेर आए पनि यहाँ फर्केपछि फेरि एक छाक खाने बाहेक समाज र राष्ट्रका लागि केही गरौं भन्ने भावना नै नहुने ।

प्रजातन्त्र आएपछि जनजातिहरुले अधिकार पाएको वा अधिकारको कुरा सम् मगर्न सजिलो भएको जस्तो लागेको छ ?

अहिले प्रजातन्त्र भने पनि लोकतन्त्र भने पनि डाडुपन्यु बाहुन क्षेत्रीहरुकै हातमा छ । बाठाटाठा उनीहरु नै हुन् ।

फेरि व्यवस्था भएर के गर्ने ? हामीमा क्षमतै छैन । हाम्रो क्षमताको विकासै हुन दिएको छैन अनि प्रजातन्त्र आएर मात्र पनि के गर्ने ? यो त हाम्रो लागि बाँदरको हातमा नरिवलजस्तो भयो । यो प्रजातान्त्रिक वातावरणमा पनि हामीले आफ्नो अधिकारका लागि लड्न सकेनौं, अधिकार लिन सकेनौं ।

हामीले त्यत्रो जनजाति महासंघ बनायौं । विश्व नै त्यसलाई मद्दत गर्न तयार छ । विश्वमा उच्च शिक्षा लिएका, उच्च विचार लिएका र शक्ति भएका मानिसहरु छन् । उनीहरुमा यहाँका जनजातिहरु उठोस् भन्ने भावना छ । तर हामीमै क्षमता छैन, हामी नै क्षमतावान् बन्न सकेनौं ।

अवसर भए पनि आदिवासी जनजातिहरु नै आपसमा नमिलेर यस्तो भएको हो कि ?

हो, आदिवासी जनजातिहरुबीच एकता छैन । अर्कोतिर राज्यसत्तामा पहुँच भएका समुदायका मानिसहरु टाठा छन्, उनीहरु बाठा छन् । हामीलाई लडाउँछन्, हामीलाई गिराउँछन् । हामी आपसमा शंका धेरै गर्छौं । शंका नै त हो । कोही मानिस कोहीसँग बोल्यो कि भेट्यो कि अरु कुरा काट्छन्, शंका गर्छन् । नानाथरी कुरा गरेर मिलेर केही गर्छौं भन्नेहरुलाई फाट्छन् ।

यसप्रकारको वातावरण, सारा सिर्जनामा हामी बाँचेका छौं ।

अहिले त सबै आदिवासी जनजाति सबैको लागि भनेर महासंघ बनाइएका छ । केही त गरियो नि, होइन र ?

जनजाति महासंघ त राम्रो हो नि । गर्नुपर्ने कामहरु धेरै छन् । यस्तो विशाल क्षेत्र छ काम गर्नको लागि । तर पनि केही गर्न सकेनौँ । योग्य मान्छे नै पुगेन त्यहाँ ।

महासंघमार्फत आफ्नो हक अधिकारको लागि आन्दोलन त धेरै थोरै गरिरहेकै हो नि । होइन ?

कहाँ त्यसलाई आन्दोलन भन्ने र । त्यस्तो आन्दोलनले नि केही हुन्छ ? अझ धेरै गर्नुपर्छ हामीले ।

संविधान बन्नु अगाडि माओवादीहरुले जनयुद्ध गर्दा पनि जातीय मुक्तिको लागि भनेर गरेको थियो । यति गरेर संविधान सभा भन्यो, संविधान आयो । यो संविधान कस्तो आयो त?

यो पनि हाम्रो लागि आएको संविधान हो र ? यो भन्दा त बरु राजा महेन्द्रको मुलुकी ऐनले दिएको थियो । त्यसको मुकाबिला गर्ने अहिले केही दस्तावेज बनेकै छैन । दलित, महिला र जनजातिहरुको लागि पनि जो अधिकार दिएको छ, त्यसको तुलनामा यसले केही पनि दिएको छैन । खालि माछा माछा भ्यागुतो दियो, लालिपप दिएर चुस्न लगाएको छ । तर यथार्थमा हेर्दा अधिकार भनेको यसमा केही नै छैन ।

यस्तो कसरी भयो ? जनजातिहरु सचेत भइसकेका थिए, लडिरहेका थिए, सडकमा पनि थिए, सदनमा पनि थिए । तर हेर्दाहेर्दै  केही पनि नपाउने संविधान कसरी आयो जस्तो लाग्छ ? यस्तो किन भयो ?

किन भयो भन्दाखेरि हाम्रै कमी कमजोरीले गर्दा यस्तो भएको हो । सडक ततायो भन्नुहुन्छ, के ततायो सडक ? खाली जुलुस हिँडेर मात्र त सडक तातिँदैन । कि गोविन्द केसीजस्तो अनसन बस्नुपर्‍यो । त्यो लु आइज भनेको बेला गयो, अनेकौं लुगाफाटा लगायो बाजा बजायो नाच्यो, यसो हिँड्यो, फर्केर आयो । यति गरेर मात्र त सडक तातिँदैन नि ।

हामीले मूलमन्त्र जस्तो आफ्नो हक र अधिकारलाई समातेर देश हल्लाउनु पर्‍यो । भन्नु पर्‍यो, यो हामीलाई चाहियो भने ।

अहिले मधेसीको मागेर के के पाइसके । हामी जनजातिले केही मागेकै छैनौं । कहिले माग्यौं ? जनजातिले आफ्नो भलाइको लागि केही मागै राखेको छैन । अर्काको जुलुसमा मात्र भेँडा र बाख्राजस्तो हिँडेर हुन्छ ? खोई हामीले माग राखेको ?

एक त हामीलाई के चाहिएको छ त्यो नै हामीलाई थाहा छैन ।

त्यसो भए आदिवासी जनजातिहरुलाई के चाहिएको छ जस्तो लाग्छ?

हामीलाई एउटा सुखी सम्पन्न नेपालीले भोग गरेको सबै चिज चाहिएको छ । हामी मात्र नेपाली होइनौं ? किन यो सरकारले हामीलाई जागिर खाने अधिकार नदिएको ? बाहुन क्षेत्रीहरु चाहीँ प्रधानमन्त्री बन्ने, हामी किन बन्न नसक्ने ? यत्रो वर्ष तपाइँले हामीलाई कमारा बनाएर राख्यो, पिपा बनाएर राख्यो, ढोके बनाएर राख्यो । यत्रो वर्ष प्रगति गर्ने उन्नति गर्ने ढोका बन्द गरेर राखेपछि आज त्यसको क्षतिपूर्ति गर्नु पर्छ । यो भनेको आज हाम्रा नानीहरुलाई निःशुल्क पढाउनु पर्‍यो, उच्च शिक्षा दिलाउनु पर्‍यो ।

जस्तै चिकित्सा वा इन्जिनियरिङ क्षेत्रमा यति प्रतिशतले जनजाति भित्रको भएसम्म अरुले पढ्न नपाइने भनेर सकारात्मक विभेदको योजना आउनु पर्‍यो । त्यस्तै सेनामा यति प्रतिशत जनजाति नै राख्नुपर्ने भन्ने नियम बनाउनु पर्‍यो । अनि उद्योगधन्दा सञ्चालन गर्नेमा पनि जनजातिहरु भएसम्म अरुलाई अनुमति र सुविधा नदिने भन्ने जस्ता योजनाहरु ल्याउनु पर्‍यो। हरेक ठाउँमा उनीहरुलाई निश्चित प्रतिशत आरक्षण गरिदिनुपर्‍यो । भारतमा त्यस्तै छ त त्यहाँका जनजातिहरु आज माथि उठ्न पाइरहेका छन् । यसरी आज आदिवासीहरुको ठाउँ सुरक्षित बनाइदिनुपर्‍यो । उनीहरुलाई पनि योग्य र क्षमता वान् बन्ने अवसर हुनुपर्‍यो ।

अहिले जातीय पहिचान सहितको राज्य भएको संघीयता नै चाहिन्छ, त्यसबाट मात्रै आदिवासी जनजातिको हकहितको सुरक्षा हुन्छ भन्ने माग अहिले भइरहको छ । त्यो कस्तो लाग्छ?

यो पनि जनजातिहरुले माग्नु पर्ने र चाहिने कुरा हो । आफ्नै राज्य भएपछि उसलाई आफ्नो लागि आफुले गर्ने ठाउँ हुन्छ । र आफ्नो ठाउँमा आफ्नो ढंगले उसले सिक्छ नि ।

यसबाहेक दुइ राज्यका बीचमा पनि विकासको प्रतिस्पर्धा हुन्छ । एउटा राज्यले अर्को राज्यमा भएको विकास हेर्छ र भन्छ, उसले त्यहाँ हाइस्कुल खोलिसक्यो, बाटो खुलिसक्यो, रेल चलाइसक्यो, हाम्रो राज्यमा यस्तो छैन । अनि प्रतिस्पर्धामा आउँछ, समग्र देशकै विकास हुन्छ ।

तर हामी कहाँ चुक्यौं त ? हामीले माग मात्र राख्यौं तर त्यो पाउनको लागि गर्नुपर्ने संघर्षहरु गरेनौं कि?

गर्दै गरेनौ नि । माग पनि कहाँ राखेर नि राज्य पाइन्छ ? सानो नानीले सानो स्वरमा मात्र रोयो भने आमाले दूध खुवाउँदैन, चिच्याएर रुनु त पर्‍यो, अनि आमाले सुन्छ, अनि दूध खुवाउँछ । यहाँ त मागेकै मिलेन । माग्ने ढंग पनि पुगेन ।

आजको दिनमा जनजातिहरुले आफ्नो हक अधिकारको लागि के गर्दा उपयुक्त हुन्छ जस्तो लाग्छ ?

जनजातिहरुले केही गर्न सक्दैन । सक्ने भए त गरेर देखाइहाल्थ्यो नि । तर सक्दैन भनेर चुप लागेर बसेर पनि हुँदैन ।

म जनजाति महासंघको अध्यक्ष भएको भए अहिलेसम्म जनजातिका लागि आफ्नै घर हुन्थ्यो, एउटा पुस्तकालय हुन्थ्यो, संग्रहालय हुन्थ्यो, शिक्षालय हुन्थ्यो, कलेज हुन्थ्यो । सुझबुझ पनि नभएकाहरु भाडाको एउटा घरमा बसेका छन्, भत्ता खाएका छन् । यता उता गरेका छन् । त्यस्ता मानिसदेखि के आस गर्ने? यत्रो संविधान बन्दा नि उनीहरुले दिएको कुनै नीति परेन ।

अब गर्ने हो भने जनजाति महासंघले के गर्नु पर्छ?

विदेशले कसरी विकास गर्ने भनेर हेर्नुपर्‍यो । उनीहरुको विकासबाट प्रेरित होऔं । जनावरहरुको व्यवहार हेरौं न । उनीहरुमा एकता भयो भने शत्रुलाई नमारी छोड्दैन । एकता भनेको यति ठुलो कुरा हो । यो कुरा हामी जनजातिहरुले सिक्नु पर्छ ।

यस्तो ताल हो भने आदिवासी जनजातिले सबै राज्यको अधिकार पाउन एक दुई पुस्ता त पर्खनै पर्छ जस्तो देख्दैछु ।

त्यस बीचमा हामीले गरिहाल्नु पर्ने कुरा भनेका सबैले आआफ्नो छोराछोरीहरुलाई शिक्षा दिलाउनु पर्‍यो । कुनै गरिब देख्यो भने दान गर्न मन लाग्छ भने उसको शिक्षाको लागि गर्नु पर्छ ।

(तस्बिर : डा. रवीन्द्र राय)

Published in www.esamata.com on 2016 04 24

http://esamata.com/interviews/%E0%A4%86%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%95-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95/

20160416 सिर्जना व समालोचनाया धान्कांछु

राजेन मानन्धर

सिर्जना छु, समालोचना छु, थुखेपाखे तःहाकयेक मवने । सिर्जना मदुसा, समाालोचना यानाच्वनेम्वाःल, अले समालोचना मदुसा सिर्जना गज्याःगु जुइ? थ्व खँ धाःसा बिचाः यायेबह जू ।

उकुन्हु फेसबुकय् छम्ह च्वमिया “समालोचना विधाय् प्रतिबन्ध धयेगु कि?” धइगु बिचाः वयेवं थुकिं झीगु चिकिचाधंगु च्वमि पुचलय् भचा हलचल हल, अलमल यात । जि छकःनिकः च्वइम्ह अले गबलें गबलें मेपिन्सं च्वःगु कृतिइ प्रतिक्रिया नं बिइगु यानाच्वनाम्ह जुयाः जितः थुकिं थिल । जितः बिचाः याकल, समालोचकं सिर्जनाय् प्रतिबन्ध तःसा, वा सर्जकं समालोचनाय् प्रतिबन्ध तःसा झी गन थ्यनी ?

च्वमिया मिखां समालोचक

न्हापां जि च्वमि जुयाः बिचाः याना । च्व ला जि यत्थे हे च्वयेगु खः, सुयागुं अदबय् च्वनाः सुनां गथे गथे धाल अथे अथे च्वयेगु मखु । नां हे सिर्जना धासेंलि अन च्वमिया सिर्जनशिलता बाःवइ, न सुनां पनेफइ, न सुनां मुनेफइ । जुइमाःगु नं अथे हे खः । तर च्वमि धइपिं बेसुरय् हालाजुइपिं मखु (शेक्सपियरं धाःथें कवि व वँय् छता हे मखु), उमिगु छुं लँपु दइ, उमिगु छुं जिम्मेवारी दइ, उमिसं च्वःगु समाजं ब्वनी, उकिया उपादेयता दइ धइगु विश्वास उमिसं ज्वनाच्वनी । अथे खःसा उपिं थः हे नं संयमित, शिक्षित व निर्देशित जुइमाःगु नं आवश्यकता दु । अज्याःगु ज्याय् उमित दिशानिर्देश बिइपिं धइपिं समालोचकत हे खः । झीथाय् समालोचक गज्याःगज्याःपिं दु छकः बिचाः याये ।

झी थःगु साहित्यया भण्डारया बखान न्ह्याक्व याःसां तथ्यांकं क्यनाच्वंगु दु — नेपालभाषा साहित्यया बारे समालोचनाया सफू झिदँया दुने खुगू पिदनी । उकियात दु धायेगुसा दु, मदु धायेगु सा मदु । निदँया छगू सफू पिदनाः उकिं सुयात गुकथंया मार्गनिर्देशन याइगु जुइ झी समालोचकपिन्सं । नेपालभाषा साहित्य ख्यलय् मुकं अले आः सक्रिय च्वमिपिं ग्वःम्ह दु धकाः अध्यावधिक ल्याःचाः तयातःगु जिं मखनानि, तयेगु सम्भव नं दुला मदुला मसिउ । तर थ्व खँ धायेत लिचिलेम्वाः कि झीगु ख्यलय् गुकथं च्वमिपिनिगु ल्याः अप्वयावयाच्वंगु दु थुकिया अनुपातय् समालोचकपिनिगु ल्याः धाःसा बासःदँ न्ह्यः नं पतिंचाय् ल्याःखायेत मगाः, आः नं उलि हे जक । मदुथाय् अलःमा नं सिमा ¬– उकिं ला झीत गाःसां उपिं हे समालोचक, मगाःसां उपिं हे समालोचक । 

दुपिं व हे सामालोचकत नं कथंकथंयापिं । मदुधाये धाःसा नामं ला च्याम्ह झिम्हसिगु नां समालोचक कथं ससम्मान कयाच्वंगु दु नेपालभाषा ख्यलं । तर उमिसं च्वःगु जक ब्वनेमदयाच्वन । गुम्हं छुं हे मच्वसें दँ फुकीपिं, गुम्हं मेगु दक्वं च्वइ तर समालोचना मच्वइपिं । उमि समालोचना मयासें नं समालोचक धायेकेयः । अले मच्वसें नं समालोचक जुयाच्वने दइगु खःसा छाय् मसि खर्च यानाच्वनी सुनां नं ?

गुम्हं गुम्हं समालोचक अध्यापक वा प्राध्यापक जुयाच्वनी अले थः कक्षाकय् विद्यार्थीपिन्त माःगु कथंया समालोचना च्वयाः उमिगु आवश्यकतापूर्ति जक यानाच्वनी । हरेक दँय् थः विद्यार्थीपिन्त बिउगु क्लासनोट हे उमिगु समालोचना सरह जुइ । उमिसं थम्हं कक्षाय् ब्वंकेमाःगु सफू वा कृतिस्वयाः पिनेया विषयवस्तु, कृति व साहित्यकार वा न्ह्यानाच्वंगु वाद वा लहरयात थःगु अध्ययनया विषय दयेकाच्वनीमखु । मेपिन्त यःसां मयःसां थः विद्यार्थीतय् धाःसा उपिं महान् जुयाच्वनी ।

गुम्हसितं समालोचक धकाः मञ्चय् सःती, उमिसं मञ्चय् वनाः भाषण ला याइ तर जि समालोचना याये मसः धायेत तकं लिफः स्वइमखु । अथे धाधां सुयागुं व्यक्तित्व वा कृतित्वयात कयाः तःहाकः हे नवाइ । अले च्वमित व हे मसःपिन्सं मसः मसः याःगु समालोचनायात न्यनाः लय्ताइ ।

छखे च्वयाबिउ मधायेकं वा अनुरोध मयायेकं समालोचना मयाइपिं नं थन दु । अथे जुयाः ला च्वमिपिं थःगु छपू रचना÷कृति प्रकाशित जुइवं वा छगू सफू पिदनेवं म्हसिक्व समालोचकतय्थाय् चाकरि वनेधुंकी, “का रे जिगु सफूया बारे छुं भचा च्वयाबिइमाल” धइगु आग्रह ज्वनाः (थथे समालोचकयाथाय् चाकरि वनीपिनिगु मनसाय थःगु रचनाया तारिफ यानाबियादिसँ धइगु धयाच्वनी, व मेगु हे खँ जुल) । मानौं कि हरेक पिदंगु कृति थः हे जन्मजात ल्वगि, समालोचकत धइपिं क्लिनिक चायेकाच्वंपिं डाक्टर वा कम्पाउण्डर खः अले उमिसं छकः थियाः स्वयाबिलकि तिनि छगू रचनाया ज्यान बचेजूगु प्रमाणिकरण जुल । च्वमिया स्वये वं फरमाइस यानाः उमिसं समालोचना यानामबिउतले रचना रचना हे जुइमखु, उमिसं बांलाः धालकि जक ब्वमतिय्सं सफू न्याइ, सिरपाः बिइपिन्सं ल्याखय् तइ । जिं स्वये छम्ह धाथेंम्ह समालोचकयाके आः प्रकाशित जुयाच्वंगु फुटकर रचनानिसें दक्व पुस्तकाकार कृतितय्गु बारे जानकारी दयाच्वनेमाः, साहित्य ख्यलय् बांलाःगु जुयाच्वंगु व बांमलाःगु जुयाच्वंगु दक्व थुयाच्वनेमाः, अले सुनांनं अनुरोध मयायेकं हे नं थःत ताःगु, थःगु ब्रम्हं खंगु खँ मग्यासे स्वतन्त्र रुपं धयाहे च्वनेमाः । 

गनं गनं सुं च्वमिया थःगु कृतिया बारे समालोचना याकेमास्ति वयेयः । थ्व स्वाभविक नं खः । तर झी थाय् समालोचकतय् मेगु दक्वं यायेलाः समालोचना च्वयेमलाः । उकिं च्वमिया विशेष अनुरोध वयेवं तिनि च्वइ । धयाच्वनेम्वाः, अथे फरमाइस यानाः च्वयाबिउगु समालोचनाय् उगु कृतिया बांमलाःगु पक्षय् मिखा मब्वसें तारिफ हे यानाच्वनी । मेबलय् मच्वइपिं, च्वयेमलाःपिं, च्वयेम्हाःपिं अले च्वयेमसःपिं नं थज्याःथाय् धाःसा थःगु “समालोचना” ज्वनाः दंवयाच्वनी । अझ अज्याःगु प्रायोजित समालोचना रंगीन कलेबरया कभर सहित चुल्लुगु भ्वँतय् सफूया रुपय् हे पिदनीगु जुयाः अज्याःथाय् जक च्वये न्ह्याःपिं समालोचकत नं झीथाय् मदुगु मखु । थ्व धइगु  प्रायोजिक समालोचनाया ग्यानापुगु प्रवृति खः । थःगु रचना सफूया रुपय् पिदनीगु जुल कि च्वमियात लय्तायेकेथें उगुं थुगुं खँ हयाः उम्ह च्वमियात महान् दयेकेगु भग्मग्दुर कोशिस याइपिं समालोचकत नं खनेदयावःगु दु । थ्व प्रवृतियात पनेमफुत धाःसा कमेन्ट, समीक्षा व समालोचना तयाः सफू पिकायेमफुपिनिगु समालोचना च्वयाबिइपिं मदइगु अवस्था दु ।

गुम्हं धाःसा च्वयेगु अध्ययन, ज्ञान व हैसियत दुसां सत्य च्वल कि सर्जक तंचाइ, इवि तइ वा व्यक्तिगत सम्बन्ध स्यनी ग्यानाः मच्वसे हे च्वनाः पर्यवेक्षण जक यानाच्वनी । भाषा साहित्यया बारे दुग्यंक अध्ययन नं यानाच्वनी, ज्ञान नं कयाच्वनी, सुनां छु भिंगु यानाच्वन, सुयापाखें मखुगु ज्या जुयाच्वन धइगु दक्व सिउसां अज्याःगु खँ सुयातं मकँसे नुगलय् दुने तालं ग्वयातइ । 

स्वभाविक खः, नकतिनि नकतिनि च्वःपिं, अथवा च्वयाः ख्वं जुइधुंकूपिं हे च्वमिपिनि नं थःगु रचनायात कयाः थम्हं हनाबनातयाच्वनापिं, आदर्श वा हिरो धयातयापिं समालोचकपिन्सं निझ्वः गनं च्वयाबिउसा थः स्वर्गय् थ्यनाति ग्यनी, मनसें प्वाः जाइ । थ्व सुखानूभूति तसकं हे म्हो च्वमिपिन्सं जक झीगु साहित्य ख्यलय् यायेखनाच्वंगु दु । अथे च्वकाकाये भाःमखंपिं सामान्य च्वमि ला सुं समालोचक दु ला जिगु कृतियात समालोचना याइपिं धकाः ख्वयाहालाच्वनेमाःगु अवस्था दु । तःकः हे च्वयाः नं थःगु रचनाया समालोचना याःपिं मन्तकि च्वमिपिं हिमीचाइ, निरुत्साहित जुइ, सखे च्वज्याया ख्यः हे त्वःता वनी । अज्याःपिं वःपिं व वंपिनिगु ल्याःचाः झीगु ख्यलय् मजू । समालोचकतय्त थ्व थःगु जिम्मेवारी बोध जूगु जूसा तःम्ह बांलाःपिं च्वमित झीगु ख्यलय् आः ल्यनाहे च्वनीगु जुइ । 

दक्वसिगु खँ ल्हानाच्वनागु मखु । विश्व गनं गन थ्यने धुंकाः नं झीगु ख्यलय् बासः दँ न्ह्यःया सर्जकया गुणवर्णन वा छगू कृतिया भजन कीर्तनयानाः हे जक थःगु जीवन चायेकाच्वंपिं नं दु, गुम्हस्या थःगु परिचय समालोचक धकाः सगौरव बिइ । गुम्हं थःगु नांया न्ह्यःने डा वा प्रा च्वंगुलिं हे थः समालोचक खः धकाः दाबी याइपिं नं दु । गुम्हं थःगु विद्यार्थी जीवानय् छु ब्वनावया उकिया मिखाकुलिं जक हरेक कृतियात स्वइपिं नं झी दुने दु । गुम्हं छम्हसित बांलाः धायेत जक च्वइपिं, गुम्हं छम्हसित जक बांमलाः धाइपिं नं दु । होसय् ला बेहोसय् ला, च्वमि व वया कृतिया नां हे थातय् मलाक्क च्वइपिं समालोचकत तकं दु झीथाय् धाःसा यक्व ब्वमिपिं पत्याः हे जुइमखु । छम्हस्यां च्वःगु सफूयात मेम्हस्यां च्वःगु धकाः ल्वाकःबाकःयानाः इतिहास च्वयाबिइबलय् ब्वमित अलमल जुइगु, धाथेंम्ह च्वमिया नुगलय् स्याइगु अले व थःगु नां घाकातयेमाःम्ह च्वमि हिमीचाइगु स्वाभाविक खः । उकिसं झीथाय् चित्तधरं च्वःगु स्वयाः मेगु न्हूगु शैली, धार व सिद्धान्त मसिउपिं, विश्वय् खनेदूगु सामान्य स्वयाः सामान्य सैद्धान्तिक विकासक्रमया जानकारी तक नं मतइपिं समालोचक नेपालभाषाया साहित्य ख्यलय् लुइ । अज्याःपिं डेट एस्पायर्ड समालोचकपिन्सं यानाः हे थौं नं झी साहित्यकारतय्सं लाकौलया शैलीं च्वयाः २१औं शताब्दीया ब्वँमिपिन्त ह्ययेकाच्वंगु जुइफु । 

झीगु भाय्या समालोचकपिन्सं थम्हं छुं साहित्यिक सिद्धान्तया प्रतिपादन यायेगु वा साहित्ययात थथे जुइमाः धकाः च्वयातःगु तसकं म्हो जक लुइ । अझ छम्ह निम्ह बाहेक वय्कःपिन्सं मेमेगु भाय्या साहित्यया बारे ला छु, थःगु हे देय्या मेमेगु भाय्, अझ नेवाःभाय्या साहित्यया प्रवृतियात कयाः तक नं खुल्ला रुपं विचारत तयाच्वंगु खनेमदु । अले गनं सुं छाय् समालोचक जुइ? छगू साहित्यिक ज्याझ्वलय् वयाः झिम्ह नीम्हस्यागु रचनापाठ न्यनाः थःगु मन्तब्य बिइगुयात समालोचना धाइमखु, व ला पुरेत्याइँ जक जुल, सरादे यायेत गुरुजुमाःगुलिं थनेहःम्ह थें । थुकिं जक झीगु साहित्ययात भिं याइमखु । 

नेपालभाषा ख्यलय् समालोचना विधाया विकास सुनां याइ, गथेयानाः जुइ धकाः तक नं बिचाः याःगु न्यनेस्वये मखनानि । मेमेगु विधाय् जूसा गोष्ठी, सेमिनार छकः निकः सां जू , तर समालोचना गथे जुइमाल धकाः अज्याःगु विचार गोष्ठी जूगु न्यने मखंनि । समालोचकतय् दुने सहकार्य, प्रतिस्पर्धा ला छु बिचाःया कालबिल तकं जूगु मसिउ । सुं च्वमिपिन्सं नं सुयागु समालोचना स्तरीय जू अले सुयागु मजू धकाः छलफल याःगु मदुनि । न त न्हापान्हापा छकः निकः जूथें समालोचनया प्रत्यालोचना हे जू । न थ्व समालोचना धइगु सयेकेसिइके म्वाःगु, न्ह्याथे च्वःसां जिउगु विधा धकाः ला?

०००

झीगु साहित्य ख्यलय् समालोचक माल धइगु माग जायज खः, अले समालोचक जुयाः झीगु न्ह्यःने दंझाइपिं नं धन्य खः । तर अथे जक धायेवं न्ह्याम्हं समालोचक जुइगु नं मखु खनी । 

थुलिमछि धायेधुंकाः नं समालोचना याये अःपु, न्ह्याम्हस्यां यायेफइ धायेत्यनागु नं मखु । समालोचना छगू मूडय् यानातःगु सिर्जना जुइमखु । छम्ह समालोचकं थःगु जीवनभर नेपालाभाषा व मेमेगु भाय्या साहित्यया भण्डारया अन्वेषण यानातःगु जुइमाल, साहित्यय् वयाच्वंगु न्हूगु स्वयाः न्हूगु सिद्धान्त, वाद वा धारया बारे जानकार जुइमाल । थथे जुयाच्वंगु दु लाकि मदु धइगु जक खँ जुल ।

समालोचकत हे मदुसा वा दुपिन्सं च्वयामबिलकि साहित्यय् समालोचनाया मत क्यनीगु सुनां? गुलि समालोचित जुइ? गुलिस्यां थःगु च्वसु समालोचकया मिखाया न्ह्यःने तक नं थ्यनेगु सौभाग्य प्राप्त याइ ? अले उमिगु मिखाय् लाःगु वा लाये लायक जूगु बाहेक मेमेगु रचनाया मूल्यांकन हे गुकथं जुइ ? छम्ह तटस्थ समालोचकया मिखाय् जब तक व रचना लाइमखु, उकिया मू सामान्य पाठकं सिइमखु । गन मालेगु अज्याःम्ह समालोचक आः ? थ्व ह्याकुं वा अभाव म्हिगः नं दु, थौं नं दनि, कन्हय् दइमखुत जुइ धकाः आशाकायेगु थाय् गनं खनेमदुनि । 

समालोचक अथें जुइगु मखु, समालोचना यायेत साहित्यया सैद्धान्तिक प्राज्ञिक अध्ययन दयेमाल, विश्व साहित्यलिसे परिचित जुइमाल, स्थानीय साहित्य वृतलिसे सतिइमाल, साहित्यकारपिनिगु रचनाया इतिहासया वा प्रवृतिगत विकासया सामान्य रुपरेखा दयेमाल अले समालोचनाया परिधि व व्यापकताया अन्दाज दयेमाल । उलि दुपिन्सं हे सामालोचना याना धकाः धायेदयेमाल । छम्ह सामान्य पाठकया हैसियतं सुयागुं कृतिइ प्रतिक्रिया वा समीक्षात्मक टिप्पणी ला दक्व पाठकं बिइदयेमाः, अथे बिइगु धइगु उम्ह च्वमिया रचनायात ब्वमिपिनिगु दथुइ चर्चाया विषय दयेकेगु नं खः गुगु झीगु थज्याःगु चिकिचाधंगु च्वमि ब्वमिया समाजय् आवश्यक नं खः । 

समालोचकया मिखां च्वमिपिं 

उलिमछि धायेधुंकाः जितः थम्हं नं छकः निकः सुयागुं कृतिइ समीक्षा वा टिप्पणी च्वयागु लुमनावइ । हानं थ्व हे खँयात थः समालोचक जुयाः च्वमिपिन्त स्वयेमालावइ ।

समालोचक धइगु सर्जकया शत्रु मखु । व ला मार्गदर्शक खः, तटस्थ जुयाः बांलाःगुयात बांलाःगु धाइम्ह अले छुं बांमलाःगु पक्ष दुसा उकियात कयाः थःगु बिचाः मग्यासे, कायेगु बिइगुया दायरां पिहाँ वनाः मग्यासे तइम्ह । वं सिउ छु च्वयेमाः अले गय्यानाः च्वयेमाः धकाः । अथे मखुसा एरिस्टोटलं ३३५ ईशापूर्वय् पोएटिक्सया रचना छाय् यात जुइ? 

दकलय् न्हापां च्वमिं थम्हं छाय् च्वयाच्वना धइगु खँय् स्पष्ट जुइगु जरुरी तायेका । न्हापा न्हापाथें द्यवं म्हगसय् कंगु बाखं च्वयागु धायेगु अवस्था मदु । अले आः जिं च्वयाः मांभाय्या सेवा याना धकाः गर्व यायेगु ई नं मखयेधुंकल । च्वये सःम्ह ला मखु तर पासापिन्सं च्व धाःगुलिं वा साहित्यकारपिनि दथुइ दनेगु लोभं जक च्वयागु धकाः धाधां थःगु रचना ब्वनीम्ह छम्ह च्वमि जुइफइमखु । 

दक्व च्वमिपिं कालिदास जुइखनीमखु । न्हापान्हापाथें अध्ययन मयासें द्यवं बियाहःगु प्रतिभा धकाः क्यनां फइमखु आः । आः साहित्यया अज्याःअज्याःगु खँ अध्ययन यायेगु व्यवस्था दयेधुंकाः छु साहित्य खः, छु मखु धइगु सामान्य जानकारी ब्वमिपिन्सं तयातःगु दइ सा थ्व सयेकेगु सिइकेगु जिम्मेवारी च्वमियागु खः । थथे धायेगु जिं धृष्टता थन याये हे माः कि झी अधिकांश च्वमिपिनि मेपिनिगु रचना ब्वनेगु बानी मदु । विदेशी व विभाषी ला छु नेवाः भाय्या हे रचना ब्वनातःगु दइमखु । थःगु रचना बांलाकेगु कुतः नं गाः मजू, समालोचक ला छु पासाभाइपिन्सं धाःगु तकं न्यनेमयः । जिगु मनय् थथे वल, थथे च्वया, जिं सयेकाच्वनेमखु धइगु हठ मचापह जक जुइ । अनतक कि च्वइपिनि व्याकरण तक हे सयेकाच्वनीमखु ।

दक्वस्यां साहित्यय् बिए एमए याये मखंसां (अध्ययन यायेगु थासय् हे नं अध्ययन यायेगु मौका मदुसां) आः साहित्यया बारे थःत माःगु सफूत बजारय् न्यायेगु दु । सफू ज्ञानया भण्डार धायेगु, अले व हे भण्डारय् थःत माःगु छुं दु लाकि मदु धकाः ममालेगु ला अल्छिपन हे जुल । सफू हे न्यानाः मब्वंसां इन्टरनेट थौंकन्हय् छेँय् छेँय् दु, अझ आः ला ल्हातिइ ल्हातिइ इन्टरनेट सुविधा दूगु मोबाइल फोन दु । भतीचा प्रविधिया खँ सल धाःसा लगभग विश्वया हरेक महत्वपूर्ण सफू छिगू ल्हातिइ च्वंवइ । मसःगु, मब्वनागु, मथूगु खँ गनं नं, अले साहित्यय् नं क्षम्य जुइमखु । 

अथे स्वअध्ययन मन्त धायेवं थम्हं च्वयागु थःत तसकं न्हूगु प्रयोग यानागु थेंच्वंगु शैली वा विषय थौं स्वयाः बासः दँ न्ह्यः हे मेपिन्सं छ्यलातःगु दयेफु । थःत मौलिक व सुनांनं मयाःनिगु प्रयोग यानागु धकाः दाबी यायेगु नं गबलें गबलें मुर्खता जुइयः । थ्व खँय् च्वमिपिं सचेत जुइमाः । साहित्यय् आः छुं हे मौलिक मखु, मेपिं पाखें प्रभावित जुयाः वा संसारया प्रवाहय् प्रवाहित जुयाः हे जक च्वयेगु खः ।

झीथाय् साहित्ययात भाषासेवाया वर्ग तयातःगुलिं ला मसिउ, झी च्वमिपिनि छगू दानास्वये हे थाकूगु छगू अहम् दु । जिं च्वयाः भाषा म्वाकातयागु दु, उकिं जिं न्ह्यागु च्वःसां छिपिं जिप्रति अनुग्रहित जुयाच्वँ धइगु छगू अचेतनय् तक्यनाच्वंगु मानसकितां च्वमिपिन्त चिनातःगु दयाच्वनी । उकिं हे थःगु च्वसाय् सुधार यायेगु स्वयाः मेपिनिगु तारिफ मुनेगु पाखे लालायित जुयाच्वनी । थज्याःथाय् स्वस्थ समालोचना प्रस्फुरित जुइगु सम्भावना दइमखु । 

थथेच्वनावइ, दक्वसित तारिफ हे जक माः । च्वमिपिनि थःगु रचनायात बांलाः धायेकेमास्ति वइ, थ्व स्वभाविक खः । उकिसं नं सुं छम्हस्यां थःगु बारे बांलाः धकाः च्वयाबिइवं थःत महाकवि वा महान् साहित्यकार हे तायेकी । हानं उमि थःत थम्हं नां हे मन्यनानिम्ह विदेशी च्वमि छम्हलिसे तुलना यानाः व ति ग्यंम्ह जुल धाल कि न्हाय् तपु यानाजुइ, चाहे उकिया दुने व्यंग्य हे सुलाच्वंगु छाय् मजुइ । थःगु ज्यायात च्वछाःगु सुया मयइ? थःगु रचनायात सुं समालोचकं बांलाः धयाबिउगुयात लिसा लिसा कयाः दक्वसित कनाच्वनी । अनंलि वं थःत मेपिं सुनां नं  समालोचना तकं यायेमदुथें तायेकी । न्ह्याथेच्वःसां मिखा तिसिनाः सिरपाः बिइमाः धइगु घमण्डय् फ्यतुनाच्वनी । थःगु विचार, भाषा, शैलीइ सुधार हयेगु दक्व संभावनाया लुखा थम्हं तिनाच्वनी । च्वमिपिनि अहं भावना वइगु अस्वभाविक मखु, नां हे च्वमि, थःगु पह दयाच्वनी । गुम्हस्यां उमेरया अहं, गुम्हस्या ब्वनातयाया अहं, गुम्हस्या थःगु घरानाया अहं । अन वयागु न्हयःने सुं समालोचकया छुं हैसियत ल्यनाच्वंगु वं खनीमखु । 

समालोचकयात सुयागुं रचना बांलाः जक धाये नं मछिनी । छम्ह समालोचकं छम्हसिगु कृतियात बांलाः धालकि दक्वस्यां हे बांलाः धयाबिइमाःथेंच्वंकी । हानं छम्ह समालोचकं छम्हसित छकः बांलाःम्ह धयाबिलकि जिवंकाछि हे वयात उलि हे च्वजाः धकाः धयाच्वनेमाःगु बाध्यता च्वमिं मचायेक बिइ । छकः बांलाः धाःगु न्यनेधुंकाः वयागु हे म्हुतुं लिपा मेगु कृतियात बांमालाः धयाबिलकि च्वमिं वयागु थज्याःगु हिलावंगु अभिव्यक्तियात अस्वभाविक तायेकाः कि उकिइ पूर्वाग्रह लुइकी, कि मखुसा व समालोचकया स्तर मदयावंगु निष्कर्ष पिकायेधुंकी । 

यथार्थय् च्वइपिं दक्वं बांलाःपिं च्वमि जुइफइमखु, बांलाम्ह च्वमिं च्वःगु दक्वं हे उतिग्यनेमाः धइगु नं मदु । गुगुं बांलाइ, गुगुं बांलानाच्वनीमखु । समालोचक वा ब्वमिपिन्सं बांमलाःगुयात बांमलाः मधासेमगानावइ । तर च्वमियात बांलाः धाःगु यइ, बांमलाः धाइगु यइमखु । समालोचकं विनाकारण सुयागुं कृतिइ दोष लुइकीमखु । जब सुयागुं छुं कृतिइ मधासेमगाःगुथेंज्याःगु आपत्तिजनक खँ दइ, समालोचक सुम्क नं च्वनेफइमखु, च्वने नं मजिउ । थथे सुयागु दोष मालाः न्ह्यनेतयाबिलकि समालोचक च्वमिया मिखां कुतुंवनी, वयागु कोपभाजनकया शिकार जुइमाली । झीथाय् बांलाःगुयात बांलाः धायेजिउ, बांमलाःगुयात बांमलाः धायेमजिउ । तप्यंक धायेगु खःसा तारिफ यानाच्वँतले दक्वं ठिक, थःत मययेक भचा धयाबिलकि च्वमित असन्तुलित जुइधुंकी । समालोचकं कृतिया गुलि आलोचना याइ, वस्वयाः झिदुगं अप्वः व च्वमिं व समालोचकया आलोचना यायेसयाच्वनी । गुम्हंस्यां अज्याःगु आलोचनायात स्वीकारयानाः थःगु स्पष्टोक्ति बिइ, गुम्हं तम्हं वा न्ह्ययाच्वनी, गुम्हं ला विक्षिप्त हे जुयावनी । 

बांलाः धायेकेगु नामय् व बांलाः धयामबिउगु कारणय् जक समालोचकतप्रति च्वमिपिं गुलि असहिष्णु जू धइगु दृष्टान्त नेपालभाषा साहित्य ख्यलय् समालोचकपिन्सं इलय् ब्यलय् कनेगु याः । म्हसिउम्ह च्वमिं वयागु बारे छगू छुं नकारात्मक टिप्पणी पिहाँ वयेवं थःत नतुयामबिउगु, वा व्यक्तिगत कथं बांमालःगु आक्षेप याःगु खनेदु । अज्याःगु वातावरण दुथाय् सुं नं समालोचकं थःगु मस्याःगु कपाः मुगलं दायाः स्याकः जुइमखु । थज्याःगु हे कारणं छम्ह स्पष्टवक्ता समालोचकं अवंलि जिं समालोचना यायेमखुत धकाः पाःफयेकूगु झीसं सिउ । 

सुयागुं छुं रचना नं स्तुत्य मजूगुयात मजू धायेवं व समालोचकयात द्वलंद्वःया सिरपाः दइगु मखु । सुयातं बांमलाः धायेगुया मूल्य वं गुलि पुलेमालेफु धइगु वं सिउ । अथेसां वयागु आलोचनाया छगू जक उद्देश्य व च्वमियागु लिपा पिदनीगु कृति झन् बांलायेमा वा मेपिन्सं अथेयानाः मच्वयेमा धइगु जक जुइफइ । तर अथे सत्य नवानाया सजाय फयेमाल धाःसा समालोचक कोठाय् दुने च्वनाः सफू जक ब्वनाच्वनेत बाध्य जुइ ।  

उकिं ला झीथाय् समालोचक मदु धयां तछ्यानाः दुरुदुरु लःलः छुटेयानाः धयाबिइपिं समालोचक त झं मदु । खःगु खँ नं धाये तकं तंचाइ धकाः, नमतुइ धकाः ग्यानाच्वनेमाः झी समालोचकत । थज्याःथाय् झीसं झीम्ह खयाः नं झीम्ह दयेकातये मफुम्ह डा. कमलप्रकाश मल्ल लुमनी । अज्याःपिं खाइक सत्य नवायेफुपिं समालोचकत बाहेक तंचाइ धकाः ग्यानाः थाय्माच्व गयेकीपिं अथवा, अध्ययनया हे अभाव दुपिं कथित समालोचकपिन्सं साहित्यया मार्गनिर्देशन यायेफइमखु । झीगु साहित्य थौं पुखूया लःथें जुयाच्वंगुया कारण नं थ्व हे खः ।

समालोचक मदु, मगाः धकाः च्वमिपिनिगु गुनासो दु, जिगु नं दु । तर थथे जूगुया कारण तक नं झी च्वमिपिन्सं माःगु खनेमदु । व स्वयाः न्ह्यः सुं मनू छाय् समालोचक जुइ धकाः हे नं झीसं बिचाः यानाच्वनागु दु थें मताः । च्वमि जुयाः थःगु नामं चिनाखँ, बाखं, निबन्ध, उपन्यास च्वयाः समाजय् स्थापित जुइगु त्वःताः छाय् मेपिन्सं च्वयातःगुयात झिखें पुतूपुइकाः स्वयाः, झिपाः सफू न्ह्यःने तयाः, छगः छगः आखः लनाः दानाः बांलाः वा बांमलाः वा मगाःमचाःया ल्याःचाः यानाजुइ? वयात उलि मिहेनत याःगु बापत धइगु धइगु तिरस्कार वा अझ घृणा जक हे खःनि । अले गनं विकास जुइ साहित्यया? यक्व दु अले दुपिं दक्वं बांलाः धकाः धायेत्यनागु नं मखु, तर सर्जकत थः हे समालोचकप्रति नकारात्मक जुलकि थ्व ला समस्त साहित्य जगतयात हे घातक जुइगु खना । 

यदि नेपालभाषा साहित्य सुथांलाक्क न्ह्यायेमाःगु खःसा थन साहित्य गुलि आवश्यक दु, समालोचना नं उलि हे आवश्यक दु । थ्व सिर्जना व समालोचनाया धान्कांछु हे झीगु उज्ज्वल भविष्यया छुमां खः । 

Equilibrium between Creation and Criticism

Published in Naali (94) on 2016 04 16.