Sunday, October 30, 2016

नेपाल संवत्: छाय् मधायेगु थुकियात झीसं नेवाः संवत् ?


राजेन मानन्धर

दँयदसं न्हूदँ वइ, व हे उत्साह, उमंग व न्हूगु छुं यानाः क्यनेगु शक्ति ज्वनाः । थम्हस्यां नं शंखधरंथें देसय् च्वंक्व दक्वस्या त्यासा पुला हे बिइमफुसां थःम्हं जन्म कयागु देय्यात फयांफक्व बांलाकेगु सन्देश नं खः थ्व न्हूदँ । 

नेपालय् थी थी खँ मौलिक दु । संसारयाके छुं फ्वना कायेम्वाःबलय् झीगु धइगु सकतां मौलिक – ल्हायेगु, नयेगु, पुनेगु, तिइगु, थायेगु, हालेगु, हुलेगु सकतां सकतां झीगु । थथे जुइगुबलय् थःगु हे पहलं जाःगु नेपाल संवत् जक मदयेमाःधइगु मदु । मेमेगु गथे झीगु अथे हे थ्व नं झीगु । झीगु जक । उकिं थनया जनता थ्व संवत्प्रति मोहित, गर्वित । सलंसः जक मखु द्वःछि दँ तकं थ्व थःगु हे कथं झीगु जुयाच्वन, निर्विकल्प नेपाःयागु जुयाच्वन । लिपा जक थन पिनें वयाः सत्ता थःगु ल्हातिइ कयाः थनया अपार धनसम्पत्ति, आर्थिक श्रोत व साधनय् होली म्हितेथें म्हितीपिनि थ्व संवत् मययावन, अनं पिने स्थापित संवत्यात थःगु धाये मास्ति वल । अले तिनि थ्व थनया लःचाय् बूगु, मौलिकतां जाःगु थ दक्व जनताया धार्मिक, सांस्कृति अले आर्थिक जीवनशैलीलिसे भ्यलय् पुनेधंकूगु संवत्यात मछिनावल । सत्ता धइगु हे अज्याःगु, यःगु धइगु यइ, मयःगु धइगु मयइगु । सत्ताया मयसेंलि थन थ्व संवत्या छ्यलाबुला नं सालुयावन, फ्यासुयावन ।

अज्याःगु अवस्थाय् थौं स्वयाः ३७दँ न्ह्यः थःगु देय्या मौलिक संवत्यात हानं उकथं हे छ्यलेमाल धइगु आह्वान सहित थनसा आदिवासी नेवाःत आन्दोलन जुल । न्हूदँया लसताय् यःपिं मयःपिं, थः कतः दक्वसित छुं भेदभाव मयासे भिंतुना इनेगु ला जु हे जुल, उकियालिसें छगू आन्दोलन हे जुल – कि देय्या नामं स्थापित थ्व मौलिक संवत्यात थः नालाः नेपाःया राष्ट्रिय संवत् धकाः थुकियात राज्यं स्वीकार यानाबिउ धकाः । जनतायात न तकं वाके मबिइगु चरम कट्टरपन्थी छगू जात छगू भाय्या पकडय् लानाच्वंगु व पञ्चायती अवस्थाय् नं जनताया थ्व सः मदिउ । बरु मेमेबलय् जनतायाथाय् नं वने भाःमखंपिं थी थी प्रतिवन्धित पार्टीतय् राज्यया विरोध यायेगु छपु स्वाहाने जुयाबिल थ्व भिंतुना आन्दोलन । मेबलय् गबलें जनताया दथुइ खनेमदुपिं नं थ्व दिनय् व हे हुलमुलय् दंवइ, अले हाली – “नेपाल संवत् राष्ट्रिय संवत, सरकारी मान्यता दये हे माः” । थःगु, मुकं थःगु जक संवत्यात राष्ट्रयागु हे धयाबिउ धइगु मागयात अबलय् साम्प्रदायिक धयाहल, आः नं थ्व धायेगु मदिउनि । व्यवस्था जक हिल, राज्यय् हालिमुहालि याइपिं ला आः नं उपिं हे तिनि । 

आः ई पात, व्यवस्था हिल । आः पार्टीयात प्रतिवन्ध मदुगु जक मखु कि, आः ला न्हापा एकताया प्रतीक धयातःम्ह, विष्णुया अवतार धयातःम्ह जुजु हे मन्त, देय् गणतान्त्रिक जुल । विविधतायात हे एकताया रुपय् स्वीकार याइगु व्यवस्था वल । “सयौं थुंगा फूल”यात देय्या परिभाषा दयेकल । थ्व दथुइ निगू दर्जन स्वयाः नं यक्व प्रधान मन्त्री हिल, समाजवाद, साम्यवाद व माओवादया शिद्धान्तं निर्देशित मनूत दक्वं पालंपाः सत्ताय् थ्यन । तर उमिगु नेपाल संवत्प्रति स्वयेगु मिखा महिउ । 

थुकथं स्वंगुत्या दशक तक छगू हे नारा ज्वनाः सतकय् जनता वयाच्वंगु धइगु संसारय् हे दुर्लभ जुइ । उमिगु छुं थःगु स्वार्थमदु, फाइदा मदु । दुसा नेपालयागुयात नेपाली धयाबिउ धइगु राष्ट्रिय भावनां जाःगु आग्रहे जक दु, आह्वान हे जक दूगु खः । थ्व विषयय् सलं सः जक मखु द्वलंद्वः हे लेख च्वल, अध्ययन अनुसन्धान जुल, सफू च्वल, म्ये हाल, प्याखं क्यन, संस्था नीस्वन, छु जक मयाः ? तर सु सु सत्ताय् वनी वं वं थुकियात गबलें राष्ट्रिय मखंकू । तप्यंक विदेशं हःगुया वकालत यानाच्वनी तर नेपालयागुयात नेपालयागु धायेत उमि कथुं सः पिहाँ वइमखु । कारण छु? 
नेपाल संवत् नं उलि हे नेपली, गुलि नेपाःया पशुपति द्यःगः नेपाली । उमिसं हे दयेकगु, उमिसं हे पुज्यानाच्वंगु, उमिगु हे आस्थाया धरोहर । तर थौं तक सुं सत्ताय् थ्यंम्हस्यां पशुपतियात “नेवारहरुको मन्दिर” धाःला? मधाः । न्हापा जुजु अले आः राष्ट्रपति जूवःम्ह दंवनेमाःगु इन्द्रजात्रा, बुंगद्यःया जात्रा अले महाअष्टमीबलय् भागियाःवनेमाःपिं पीठद्यःत भद्रकाली, संकटा, रक्तकाली व नवदुर्गा द्यःगःयात “नेवारहरुको जात्रा, मन्दिर” धकाः धाःला? मधाः । जब उमिसं शासन याइगु सिंहासन (न्हापा भौतिक, आः प्रतकिात्मक) हे नेवाःतय्गु जुसेंलि, उमिसं ल्हानाच्वंगु सासः हे नेवाःतय्गु जुसेंलि नेवाः संवत् जक नेवाःतय्गु मजुइमाः धइगु मदु । खँ थ्व खःकि उकियात नेपाःयागु धायेगु लाकि मधायेगु? उकियात जक नेपालया “राष्ट्रिय” अले संवत् जक छाय् “नेवारहरुको”? छाय् धाःसा सत्ताय् थ्यनीगु समुदाय व नेवाःतय्गु सिर्जना अन ज्वःचिउगु दु । तर छाय् खः मसिउ नेपालसंवत्यात नेपाःया राष्ट्रिय संवत् धायेत व हे सत्ता थ्यनीगु समुदायया सः न्ह्याबलें खाखातुइगु । चाः हिइकाः, तप्यंक उमिसं व हे धाइगु, थ्व धइगु “नेवाःतय्गु न्हूदँ” उकिं खय् भासं भाषण याःसां शुभकामना धाइमखु, भिंतुना धाइ, मानौं उमिगु शुभकामना नेवाःतय्त जक माःगु दु । दँय् दसं पचासौं हजार मनूतय्गु र्याली स्वःवइ, अले ÷छसुका छम्वःया मासा ÷तोला आश्वासन बियाः लय्तायेकी नेवाःतयेत । न्ह्याबलये व बिया, थ्व बिया उलि याना थुलि याना धाइ, तर नेपालसंवत् छता छ्यलेत सुं प्रधानमन्त्रीया सरकार नं राजी मदु । उकिं उमिसं भिंतुना बिइबलय् गुलिसितं दिवापलीया, गुलिसितं छठया अले गुलिसितं नेपालसंवत्या भिंतुना बिइ । उमिगु लागि नेपालसंवत धइगु शेर्पातय्गु ल्होसार, किराततय्गु साकेला, बरमूतय्गु दशैं वा थारुतय्गु माघी स्वयाः मपाः । हलू धासेंलि कुतिं न्यायेमाःला ?
थ्व दथुइ निगू दर्जन स्वयाः नं यक्व प्रधान मन्त्री हिल, समाजवाद, साम्यवाद व माओवादया शिद्धान्तं निर्देशित मनूत दक्वं पालंपाः सत्ताय् थ्यन । तर उमिगु नेपाल संवत्प्रति स्वयेगु मिखा महिउ

कमसे कम आः सां नेपाल संवत्यात राष्ट्रिय संवत् दयेकेमाल धयाच्वंपि अभियन्तातय्सं थुइकेमाल, कि जब तक थ्व छगू समुदाया हालिमुहाली जुइगु व्यवस्था थ्व देसय् दयाच्वनी अबलय् तक नेपालसंवत् नेपाःया राष्ट्रिय संवत् जुइमखु । अथे खःसा झीसं थथे छाय् मधाये, कि नेवाःतय्गु थ्व देसय् गुलिनं थःगु धर्म संस्कृति, परम्परा, मूर्त अमूर्त सम्पदा, जात्रा पर्व, जीवन दर्शन दु व दक्व नेवाःतय्गु खः धकाः । दँय् दसं नेपालय् वइपिं पर्यटकत अले विश्वय् नेपाःया नां बय्बय् जूगु नं नेपाःया नामं मखु, नेवाःतय्गु नामं धकाः । अथे धइगु पशुपति नं नेवाःतय्गु, स्वयम्भु नं नेवाःतय्गु, इन्द्रजात्रा नेवाःतय्गु, बंगद्यः नेवाःतय्गु, हनुमानढोका नेवाःतय्गु, नारायणहिति नेवाःतय्गु, अले शितल निवास नेवाःतय्गु, सिंहदरवार नं नेवाःतय्गु । स्वये उलि जुलकि उपिं गन च्वनी, गन थ्यनी, गनया फसय् सासः ल्हाइ । 

अथे जुसेंलि आः नेपाल संवत् राष्ट्रिय संवत धकाः दँय् छकः धयाबियाः लापा थाःगु न्यनेगु बानी दुपिन्त, गोरखापत्रय् नेपाल संवत् धकाः निगः आखः च्वकाः उलि यानाः नेवाःतय्त थःगु सर्बय् बिया धकाः धाइपिं सत्तासीन समुदाययात आः मेगु हे ढंगं झी प्रस्तुत जुइमाःगु खनाच्वना । आः तक, थ्व ३७दँ तक झी हालाः नं नेपाल संवत्यात नेपाल संवत् दयेक मफुसेंलि आः थुकियात नेवाः संवत् दयेकेगुली हे राणनीतिक सफलता दइ । कमेसे कम आः नेवाःतय्सं थ्व संवत्यात नेवाः संवत् धायेमाल । नेपाल संवतं च्वयातःगु इतिहास नेवाः इतिहास धायेमाल । नेपाल संवत् छ्यःपिं जुजुपिं नेवाः जुजु धायेमाल, उबलय्या दक्व इतिहास नेवाःतय्गु इतिहास धायेमाल । 

नेवाःत नेपाःया, अझ संसारया हे, छगू जक अज्याःगु जाति वा राष्ट्र खः गुपिन्सं थःगु देय्या नामं संवत् नीस्वन धकाः विश्वय चर्चा जुइमाल । गथे चाइनिजतय्गु थःगु न्हूदँ दु, अथे हे नेवाःतय्गु नं नेवाः न्हूदँ दइ, बसन्तपुरय् वइम्ह प्रधानमन्त्रीयात नेवाःतय्गु पाखें नेवाःतय्गु नेवाः संवत्या लसताय् भिंतुना बिइ । विश्वय् न्यंक पहिचानया लडाइ शुरु जुइधुंकूगु दु, थःगु मदुपिन्सं आः करिपिनिगु नं थःगु धकाः धायेमालावयाच्वंगु दु । अज्याःगु अवस्थाय् थः गु धकाः छुं छुं ज्वनामसें धुर्तता व कपटयात हे संस्कृति दयेकाः नेपाः थज्याःगु समुन्नत व सुसंस्कृत थी थी आदिवासी जनजातिया विविधतां जाःगु देय्या सिंहासनय् थपक्क फ्यतूवःपिन्त उमिके छु मदु धकाः छकः वाः चायेकाबिइमाःगु दु । थ्व न्हूगु पलाः ज्वनाः न्हूकथं न्ह्यज्यायेफत धाःसा नेवाःत सत्तालिसे छपलाः हे जूसां न्ह्यःने लाइ, पहिचानया आन्दोलनतय् नेपालसंवत् आः छगू हतियार जुइ ।
Published in Commander Post on 2016 10 30.
http://www.cpostnews.com/2016/10/30/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D:-%E0%A4%9B%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%8D-%E0%A4%AE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A5%81-%E0%A4%A5%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%9D%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%83-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D-/
<http://tinyurl.com/razen20161030>

Nepalsamvat2

Saturday, October 29, 2016

स्वयम्भूया हिलावंगु ख्वाःपाः

 

रा मानन्धर

नेपाःगाःया उत्पत्तिलिसे स्वापू दूगु व नेपालय् सभ्यता ब्वलने न्ह्यः हे अस्तित्वय् वयेधुंकूगु धयातःगु स्वयम्भू महाचैत्य थौं द्वलंद्वः दँनिसें थःत माःबलय् माथाय् ल्ह्वनेगु भिंकृगु व ईकथं पुजा इत्यादि यानावयाच्वंपिं नेवाःत निरिह जयाच्वंगु छपाः भ्वं जुयाच्वंगु दु । 

विश्व सम्पदा धकाः नेपाःया नां विश्व धलखय् थ्यंकूगु व १५००दँ स्वयाः पुलांगु स्मारक थन द्वलंद्वः दँ निसें बसोबास यानाः वयाच्वंपिं नेवाःतय्गु सभ्यताया द्योतक नं खः । नेवाःतय्त थःत सभ्य, सुसंस्कृत जाति व स्वनिगःया आदिबासी धकाः विश्वय् म्हसीकेगु छगू ध्वाँय् नं खः स्वयम्भू ।

स्वयम्भूलिसे स्वनिगःया स्वंगू लाय्कू, पशुपति व चाँगुनारायणया द्यःगः अले बौद्ध वा खास्ति नै तयाः काठमाडौं उपत्यकायात हे सन् १९७९निसें पुलांगु साँस्कृतिक नगर कथं युनेस्कोया विश्व सम्पदा धलखय् लाकातःगुदु । विश्वय् हे जम्मा प्यसः व चाःचू जक थज्याःगु साँस्कृतिक सम्पदात दु । थ्व झ्वलय् नेपाःथें ज्याःगु कम विकसित देसं थःगु सांस्कृतिक सम्पदाया बलं विश्वया ध्यान सालेगु धइगु नेवाःतय् निंतिं जक मखु दक्व दयेया हे नं गर्वया विषय खः । 


तर माकःयात फ्वंसि धायेथें थज्याःगु अतुलनीय सम्पदाया धनी जूसां नेपालीतय्सं थुकिया संरक्षण व सम्बर्धन यायेत खास ेह ध्यान धाःसा मबिल । विश्व सम्पदा धलखय् लायेवं पुवंकेमाःगु न्यूनतम शर्त पुवंकेपाखे नं सरकारं खास ध्यान मबिउ । 


थथे जूगुलिं हे मखा जुइ निल गुश्चो व गोज हगमुलर धइपिं निम्ह विदेशी विद्वानतय्सं नेपाली सम्पदा ख्यलय् ज्या यानावयाच्वंपिनिगु ग्वाहालि कयाः सन् १९८९लय् चगू र्वहत गुरुयोजना दयेकाः अबलय्या सरकारयात बुझेयात अले सरकारपाखें पुरातत्व विभाग उकियात नाला नं काल । 


स्वयम्भू परबःया भौगोलिक, वातावरणीय, धार्मिक, साँस्कृतिक व मानवीय पक्षया विस्तृत अध्ययन यानाः व परबःया हरेक ब्वया महत्व कुलाः गन छु दयेकेगु, छु मदयेकेगु धइगु स्पष्ट याःगु खः । उकिया कथं स्वयम्भू म्वानाच्वंगु संस्कृति खःसा अन यक्व कथंया निर्माण जुइवं उकिया ऐतिहासिक महत्व म्हो जुयावनीगु जक मखु भूबनौटया आधारय् नं न्हून्हूगु छुं दयेकेगु भिं मजुइगु खँ नं न्ह्यथनातःगु खः । अथे जूगुलिं स्वयम्भूया जःखः च्वंगु न्हापानिसें अन च्वनावयाच्वंपिं स्थानीया बासिन्दातय्गु छेँ मल्वःगु कथं सिमेन्टं दयेकेगु यानाहःगुलिं उकिया पलेसा परम्परागत नेवाःपहलं दयेकेगु सुझाव बिउगु खः । अथेतुं अनया संग्रहालय आदि मल्वःगु छेँ थुनाछ्वयेगु लगायत मेगु छुं कथंया नं छेँ गुम्बा मानेगुम्बा मदनेत निर्देशन बिउगु खः । उलि जक मखु, व गुरुयोजना कथं बुद्ध धर्मलिसे हे सम्बन्धित खःसां नं स्वयम्भूया मौलिकता लिसें ज्वःमलाःगु जूगुलिं थेरवादी व लामावादी मततय्त तकं स्वयम्भू लागाय् प्रोत्साहित मयायेत क्यनातःगु दु । 


व गुरुयोजनां स्वयम्भू लागाया विस्तृत परिवर्तन हयेगु प्लान यानातःगु मदु । उकिं ला अनियमित निर्माण कार्य पनेृगु व मल्वाःगु संरचनायात हिइकाः नेवाः पह वयेकेगु सुझाव जक बियातःगु खः । व आजुइ थ्यंकेत झिदँ नीदँ पिइम्वाः । अथेसां उकिं ११दँया भाका तयाः सन् २००० तकया दुने उगु परिकल्पना पूवनीगु तातुनाः थ्व गुरुयोजनायात हे स्वयम्भू २००० धइगु नां बिउगु खः । तर दुर्भाग्य व बिडम्बनाया खँ धाये, सन् २००० थ्यंबलय् व गुरुयोजनाया म्हगस कथं थ्व ज्या जुल धकाः क्यने तकं मखन । अःखं उकिं छु छु मयायकेत कुतः याःगु खः, व हे जक ह्वासाह्वासा थाहाँ वनाच्वन । 


थौंकन्हय् स्वयम्भूइ पलाः तइम्हस्यां न्ह्याम्हेस्यां धाइ स्वयम्भूइ चैत्य स्वयाः हे ततःचाःगु सँय् चीबाः, पःखाः व मानेगुम्बां परबःयात घेरेयानातःगु दु, स्वःस्वःथाय् गुम्बायात म्हुकंचाथें बुयावयाच्वंगु दु । स्वनिगःया परम्परागत बास्तुकलालिसें ज्वःमलाःगु निर्माण कार्ययात पनेगु झीके प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐन तकं दु । स्वनिगलय् च्वंपिं बासिन्दातय्त माःथाय् म्वाःथाय् दुख बिइगु व ऐृन नियमत स्वयम्भूया मामालय् जक छाय् कां जुयाच्वन धइगु न्ह्यसः हे थन दनावइ ।


नेपाः थज्याःगु भ्रष्टाचारया कंगालय् झ्वाम्प्लाङ्ग दुनाच्वंगु देय्या जनतायात कनाच्वनेम्वाः, थन नियम विपरत ज्या गय् व छाय् जुइ धकाः । नेवाःतय्सं ल्वहंया चीबाः जक तयेत वंसा उगुं थुगुं धयाः चाःहिइकीपिं पुरातत्व विभागया कर्मचारीतय्त छु आधारय्त सिमेन्टया झिलिमिलि रंग पाइगु छोर्तेन दयेकूगु लातां केरा स्वःथें स्वयाजक च्वन जुइ धइगु न्ह्यसःया लिसं पियाच्वने म्वाः, हल धासेंलि कुतिं न्यायेम्वाः । 

“जिमिसं दयेके बियागु मखु,” धकाः ल्हाः पुइकीम्ह पुरातत्व विभागया सम्पदा अधिकृत “ए व दयेकूगु ला बां हे लाःनि” धाइम्ह स्वयभ्मू व्यवस्थापन तथा संरक्षण महासमितिया पदाधिकारी अले “व धइगु सँय्तय्गु कला मखु, झीगु हे खः” धाइम्ह धर्मोदय सभाया नायःलिसे स्वयम्भूया व ख्वाः थ्व ख्वाः मदुगु परिवर्तित संरक्षणया ताःचा दु । 


थथे मजिउ मजिउकथं स्वयम्भूइ हे गुम्बा आदि दयेकेमाःगु बाध्यात्मक कारण छु जुइ? सँय्तय्गु धर्म कथंया गुम्बा ला मनाङ, गोरखा, रसुवा वा ताप्लेजुङपाखे दयेके माःगु खः, तर अन मजुसे छगू कथंया सांस्कृति बास्तुकला द्वलंद्वः दँनिसें ब्वलनाच्वंथाय् बिनाकारण मेताजि संस्कृतिं त्वपूवइमखु । 


थुखे जिमि अय् दु, थय् दु धकाः इतिहास जक प्वलाः च्वनाच्वंपिं नेवाःत थ्व खँय् चेतनाशुन्य जुयाच्वंगु दु । प्यखेरं पःखालं चाःहुइके धुंकाः दुनेया जग्गा व चीबाः सुयागु जुइ धइगुपाखे नं छकः बिचाः यानाच्वःसा नं गुगु गैरकानूनी पःखा व गुम्बाया रहस्या थुयावइ । 


ध्यबा म्हयेगु खँय् ला महानरपालिकां नं तसकं हे कुतः यात तर विश्व संपादाय् लाःगु छगू स्मारकया मौलिकता ल्यंकातय्त धाःसा सुं सरकारी गैरसरकारी संस्था वा व्यक्ति न्हयचिउगु खनेमदु । 


विश्व सम्पदा क्षेत्राय् वयाच्वंगु विसंगति पनेत युनेस्कों नेपाल सकारयात सन् १९९३य् मुकं १६गू सिफारिस प्रस्ताव बिल । उकिया कार्यान्वयन मजूगुलिं हानं सन् १९९८य् मेगु ५५गू सिफारिस वल । तर नं सम्पदा क्षेत्रय् माःगु संरक्षण व सम्बर्धनय् सम्बन्ति निकाय व मनूतय्गु व्यक्तिगत स्वार्थया कारण जिम्मेवारी काइपिन्सं हे मिखा तिसिनाबिउगुलिं पुरा मजुयाच्वन । 


विश्व सम्पदाया धलखं स्वनिगःया ना लिकाय्गु ज्या अन्तिम चरणय् थ्यंबलय् नं नेपाःया न्हाय् म्वाकेगु ई आपाः मदयेधुंकाः नं थज्याःगु गैरकानूनी निर्माणया मू हायात ज्वनेमखुत । थज्याःगु हे कारणं विश्व सम्पदा धलखय् स्वनिगः लाःगुया छगू क्षेत्र स्वयम्भू लगायत स्वनिगःया हे सम्पदा क्षेत्रयात खतराया धलखय् तं तल, हानं गय् गय् यानः लिहाँ ला वल तर नेपाः सरकार व नेपाःमिपिनिगु थःगु सम्पदाया बारे चिउता, व उकियात संरक्षण यानाः थःगु पहिचान ल्यंकातय्गु पाखे गंभीर जूगु खने मदुनि  । थ्व खँ विश्वया हे सम्पदाप्रेमीपिनिगु लागि चासोया विषय जुयाच्वन तर झी नेपाःमि धाःसा झन् झन् अज्याःगु बांमलाःगु संरचना दयेकेपाखे, अले भचा भचा ध्यबाया लोभय् अज्याःगु खनाः नं मखंछु यानाच्वनेगुपाखे हे जक वनाच्वन । भुखाचं थुंगु लुखा हे हानं कंक्रिट या भरायधंगु लुखा तयेत्यन नं अन सम्बन्धित निकायं माःगु पहल यानाः दिकेगु कुतः याःगु खने मन्त । खयेत ला स्थानीय जनताया विरोधं अन आः ध्वाखा मतइगु जुल, तर कन्हय् मेथाय् मेगु संरचना मदयेकी धायेफइमखु । 

थ्व भिंगु भविष्यया संकेत मखु । लुमंकातये, थज्याःगु पहलं झीसं झीगु पुर्खां भविष्यया सन्ततिपिनिगु लागि धकाः त्वःताथिकूगु व सम्पदा झीगु ल्हातिं तनावनीतिनि । 

सन्ध्या टाइम्सय् पिदंगु लेखया आधारय् परिमार्जित यानागु

Date unknown (must be 2009)

Thursday, October 20, 2016

20161020 नेवाः नेतृत्व र नेवाः राज्यको सपना


राजेन मानन्धर
एकातिर आगो बलिरहन्छ, रगत बगिरहन्छ, दिनदिनै आन्दोलन पनि भइरहन्छ । प्रदर्शन, गोष्ठी वा अन्तरक्रिया भएका समाचार पनि सुनिन्छ । अर्काेतिर धेरैजसो मानिस समाचार मात्रै सुन्दै बसिरहन्छन्, मूक दर्शकका रुपमा ।
उता सडकमा आफ्नो पहिचान र अधिकारका लागि उत्रेका जनतामाथि गोली दागिएको समाचार समेत देखिन्छ, यता राजधानीमै बस्ने नेवारहरु आफ्नो घर छाडेर सडकसम्म निस्केको देखिएन । यो यथार्थ आजको दशकको हो, दुई तीन दशकको इतिहासको कथा होइन ।
त्यसो त आज पनि यहाँ मानिसहरुलाई २०४६ सालको आन्दोलनमा नेवारहरुले गरेको संघर्षको कथा सुनाउन पुगेको छैन । हिजो त्यो एउटा सत्य थियो, तर आजको यथार्थ के हो भने काठमाडौंका नेवारहरु आन्दोलित छैनन् । यहाँका नेवारहरु कुनै पनि आन्दोलनको सडकमा छैनन्– न भाषिक अधिकारको आन्दोलनमा, न धर्म निरपेक्षताको आन्दोलनमा, न जातीय पहिचानसहितको संघीय राज्यको आन्दोलनमा । सडकमा देखिने आन्दोलनकारी जनजाति, दलित र धर्मावलम्बीहरुको एउटै प्रश्न – खै, नेवारहरु कहाँ छन् ?

नेवारहरुलाई फुर्सद छैन भनौं भने जात्रापर्वमा र भोजभतेरमा उनीहरुको त्यतिकै उत्साहजक उपस्थिति हुन्छ तर अधिकार माग्ने ठाउँमा भने पुग्दैनन् उनीहरु । अनुसन्धानको विषय हुनुपर्ने भएको छः आजका नेवारहरु किन र कसरी यथास्थितिमा रमाउने र प्रतिगमनको पृष्ठपोषक हुन पुगे ?
आफ्नो नाकैमुनि त्यस्ता नेपालीहरुले दिनहुँ आन्दोलनको नेतृत्व गरिरहेका छन् जसले पच्चिस वर्षअघिम्म अधिकार माग्न पनि जानेका थिएनन् । आज त उनीहरुलाई अधिकार मागेर मात्र पाइँदैन रहेछ भन्ने दिव्य ज्ञान पनि थाहा भइसक्यो, तर यता नेवारहरु भने अधिकार माग्न पनि हिच्किचाउँदै छन् ।
एउटा दृश्यः गत भाद्र २० गते ललितपुरस्थित किरात याक्थुङ चुम्लुङको भवनमा प्रादेशिक मोर्चाहरुले संयुक्त रुपमा ‘संविधान संशोधनमा प्रादेशिक मोर्चाहरुको चासो’ विषयक अन्तत्र्रिmया गरे । लगभग पाँच सय जनाको हाराहारीमा विभिन्न जिल्लाका पहिचान पक्षधरहरुको बलियो उपस्थिति भयो । उपेन्द्र यादव, महन्त ठाकुर र कुमार लिङदेनलगायतका नेताहरुले अहिलेको अवस्थामा पहिचान पक्षधरले अझ आन्दोलन गर्नुपर्ने आवश्यकता आंैल्याए । तर त्यहाँ नेवारहरुको उपस्थिति शून्यप्रायः थियो ।
लेखकलाई सम्झना भयो, गत साउन ११ को साँझ नयाँ बानेश्वरको खुला बाटोमा जनजातिहरुको धर्ना कार्यक्रम सकिएको थियो । त्यहाँ नेवाः स्वायत्त राज्य संघर्ष समितिका अध्यक्ष राजभाइ जकःमि र नेवाः संघया अध्यक्ष मनराजा शाक्य दुई जनाले भुइँमा ओछ्याइएको रातो झण्डा र नेवाः स्वायत्त राज्य मंकाः समितिको ब्यानर (विशेष कारणले त्यसमा संघर्ष समिति लेखिएको थिएन) एक एक वटा भुइँबाट उठाए, टकटक्याए र पोको पार्दै फर्के, त्यहाँ अरु नेवारहरु एक दुईजना मात्रै थिए । यही हो नेवार नेतृत्व र आन्दोलनको यथार्थ– गुलियो, पिरो वा टर्रो भए पनि ।
पन्ध्र सोह्रवटा पार्टीका भ्रातृ संस्थाहरु र जुझारु भनेर चिनिने संस्थाहरु मिलाएर बनाइएको नेवाः स्वायत्त राज्य मंकाः संघर्ष समिति पनि ठूला पार्टीका खेलौना मात्र भए । काम गरेर भन्दा पनि काम नगरेरै चर्चामा आउने नेवारहरुको राष्ट्रिय संस्था भनिएको नेवाः देय् दबू विघटन भएको औपचारिक समाचार आएको छैन । तर दबू समेत यस संक्रमणकालमा कतै पनि अर्थपूर्ण रुपमा उपस्थित भएन । अनि अरु नेवार संस्थाहरु नि ? देय् दबूको चुनावमा आफ्नो पार्टीको वा आफ्नो नेताको खेमाका उम्मेदवारलाई जिताउन मात्रै जिउँदो भएको प्रमाणपत्र बोकेर हिँड्ने नेवार संस्थाहरु पनि यस्ता आन्दोलनमा देखिँदैनन् ।
सन् २००३ मा परोपकार स्कुलको हलमा माओवादी नेता दिलिप महर्जनले भर्खरै सार्वजनिक भएलगत्तै एकजना नेवार नेताले नेवार जनसेना बनाउने र नेवाः राज्य ल्याइछाड्ने हुँकार गरेका थिए । खुबै ताली बजेको थियो त्यसबेला दर्शक दीर्घाबाट । सायद जनतालाई चाहिने यही हो भनेर त होला । एक दशक नाघ्यो, कसैले पनि नेवार जनसेना बनाउँछु भनेर भाषण गर्नेलाई कति जना जनसेना तयार भयो भनेर सोध्यो कि सोधेन ? यसरी नसोध्ने भएकोले नै मनलागी बोलेर हिँड्नेहरु धेरै भएको हो नेवार समाजमा । तिर्खाएकालाई पानी दिन्छु भन्ने, भोकाएकालाई खाजा दिन्छु भन्नेहरु बढ्दै छन् । यसरी रंगीन सपना बेच्नेहरुको एउटा रंगमञ्च भएको छ नेवार समाज ।
एकपल्ट त नेवारहरु रंगशालामा गर्जेकै थिए । जसरी भए पनि लाखौं लाख नेवारहरुले एकैपल्ट एकै आकासमुनि नेवाः स्वायत्त प्रदेशको रातो झण्डा फहराएकै थिए । तर त्यसबेला पहिचानसहितको नेवाः राज्य चाहिन्छ भनेर रंगशालाको टन्टलापुर घाममा उभिन आएका ती आम जनताले पनि एकपल्ट त आफ्नो नेतृत्वलाई खोई हामीले झण्डा फहराएको नेवाःराज्य भनेर सोध्नुपर्ने थियो । साँच्चै यति नै हो त राजधानीमा बस्दै आएका, सबैभन्दा बेसी आर्थिक, सांस्कृतिक हिसाबले सम्पन्न ठानिएका अनि शिक्षित व राज्य श्रोतमा समेत पहुँच भएका भनेर भनिएका नेवारहरुको हैसियत ?
त्यसैले नै आज न रंगशालामा घोषणा गरेर कुनै रस आयो, न वसन्तपुरमा पुष्पकमल दाहाललाई नेवाः राज्यको घोषणा गराएको घटनाबाट कुनै प्रतिफल प्राप्त भयो । त्यति बेला नेवाः राज्यको घोषणा गर्नेहरुले आज आआफ्नो बाटो छानिसके, आम नेवारहरु भने जसले जे बोले पनि ताली बजाइदिने भूमिकामा मात्र सीमित भए । ती दुवै घोषणासभामा नेवार आयोजकहरुले घाँटी नसुकुन्जेल कराएका थिए तर त्यसपछिका दिनमा तीमध्ये कसैले पनि राज्य ल्याउने ठोस काम गरेनन् । देशमा ठूलठूला राजनीतिक परिवर्तन भए, चुनाव भए, सत्ताका लागि लुछाचुँडी भए तर उनीहरु रमिते मात्र भएर बसे । त्यसैले आज नेवाः राज्यको सम्भावना हराइसक्दा पनि ती नेताहरुलाई अलिकति ग्लानि महसुस भएको छैन । उनीहरुले त्यसबेला गलत बाटो देखाउन पुग्यौं भनी न जनताकहाँ आएर क्षमा मागे, न त एकपल्ट भए पनि नयाँ बानेश्वरमा गरेर उभिऔं भनेर आह्वान नै गरे । उनीहरुको भूमिका त करारको जागिर खाएका कर्मचारीजस्तै देखिन्छ, जसले करार भएसम्म काम गर्छन्, करार सकिएपछि आआफ्नो बाटो लाग्छ्न । अहिले थाहा हुँदैछ—त्यतिखेरका नेवार नेताहरु भनेका आफ्ना पार्टीका नेताहरुको पोलिटिकल हाइट बढाउन प्रयोग गरिएको मोहरा मात्र थिए !
आफूले पत्याएका, आदर्श ठानेका नेताहरु यति चाँडै बदलिन सक्छन् वा उनीहरुले बाटो मोड्छन् वा जनतालाई बीचबाटोमा छाडेर दुई चार पैसाका लागि बार्गेनिङमा लाग्छन् भनेर जनताले सोचेका पनि थिएनन् । आजसम्म पनि उनीहरुलाई विश्वास भइरहेको छैन, कुनै बेला नेवाः राज्यका ठूल्ठूला कुरा गर्नेहरु कतैबाट सञ्चालित थिए भनेर । अन्यथा जनतामा जातीय गर्व जगाई, स्वाभिमान उठाई, आफ्नो राज्य आफै बनाउने सपना देखाई त्यत्तितकै रनभुल्लमा पारेर ती नेताहरु पर्दा पछाडि लुक्न जाने थिएनन् ।
नेवाः राज्य ल्याउने उद्देश्यका साथ गठन गरिएका ठूल्ठूला भनिएका संस्थाहरुले १६ बुँदे सम्झौतापछिको अवस्थामा यस्तो सम्झौता ठिक हो कि होइन, किन यस्तो सम्झौता गर्यौ भनेर आफ्ना पहिलेका नेताहरुलाई सोधेको जानकारी पनि आएको छैन । त्यसैले चाहे धर्म निरपेक्षताको सवालमा होस् वा १६ बुँदे सम्झौताले बनाएको छ वा सात प्रदेशका सवालमा होस् वा स्यालको सिङ भइसकेको नेवाः राज्यका सवालमा होस्, कोही बोलिरहेका छैनन्, सडकमा आवाज उठाउन कुनै पनि व्यक्ति आइरहेका छैनन् ।
नेवाः राज्य घोषणा भएदेखि नेवाः राज्य कति ठूलो हुन्छ, यसको सिमानाले कहाँ कहाँसम्म छुन्छ, किन यति ठूलो वा यति सानो बनाउने, नेवारहरुको आदिभूमिलाई कसरी नेवाः राज्य बनाउने अनि नेवाः राज्यको श्रोत के हो, यसले कस्तो मोडेलको स्वायत्तता पाउने, अवसर र चुनौती के के होलान्, नेवाः राज्य आएपछि आवश्यक जनशक्ति कसरी बनाउने अनि नेपालजस्तो बहुजातीय देशमा राष्ट्रिय अखण्डता बरकरार कसरी राख्ने ? यी प्रश्नमा ती नेताहरुले सोच्दै सोचेनन्, बरु सपना मात्रै बेचिरहे ।
यसको मतलब भोलि कसैगरी नेवाः राज्य कतैबाट झर्यो भने चीफ मिनिस्टर हुनुपाउनुपर्छ भन्ने मागदाबी गर्ने त भए तर यसका लागि जनतालाई सपनाका पछाडि दौडाउने बाहेक केही तात्विक र ठोस काम गरिएन । यसैबाट प्रस्ट छ, उनीहरुलाई नै नेवाः राज्य आउँछ भन्ने विश्वास थिएन । अझ भन्ने हो भने उनीहरुसँग नेवाः राज्य ल्याउने कुनै योजना नै थिएन ।
संघीयता स्थापित भएमा देश टुक्रिन्छ भनेर एउटा समुदायका मानिसहरु भन्दैथिए । संघीयता ल्याउनु भनेको र पाँच विकास क्षेत्रलाई संघ बनाउने भन्नेहरुले आफूखुसी रातारात ६ प्रदेशको नक्सा तयार पारे । उता संघीयता खोज्नेहरु नै सबैको राजधानीलाई नेवाः राज्य भनेर स्वीकार्न अनकनाए । फेरि ‘नेवाः राज्य आयो भने बाहिरबाट आएर बसेकालाई धपाउँछ’ भनेर हाउगुजी फैलाउनेमा उनै उच्च जातका पढेलेखेका विद्वानहरु नै सक्रिय थिए । अझ नेवारले घर बनाएर बसेको शहरी बस्तीभन्दा बाहिरको हरियो समेत पनि नेवाः राज्यभित्र पर्न नहुने विचार पनि संघीयताका पक्षहरुहरुले दिइरहेकै थिए । यी सबै दृश्य देख्दा आम नेवारहरु संघीयता र नेवाः राज्यबारे एकमत हुन नसक्नु अस्वाभाविक थिएन ।
यस्तो अवस्थामा पनि संघीयताका पक्षधर पार्टीका नेताहरु र नेवाः राज्यको कार्यक्रममा अनुहार देखाउन मन पराउने नेताहरुले नेवाः राज्यबारे सबैलाई चित्त बुझ्ने धारणा यथार्थको धरातलमा दिन नसक्नु सबै नेवारका लागि नै दुर्भाग्यको कारण बन्यो । सायद त्यसैले हो, नेवारहरु जातीय अधिकारबारे सचेत भएर पनि, नेवाः पहिचानसहितको नेवाः राज्य आयो भने एक जातीय व्यवस्थाको २५० वर्षसम्मको थिचोमिचोबाट मुक्ति मिल्छ भन्ने बुझेर पनि सडकमा आउन र शंकास्पद अवसरवादी नेवार नेतृत्वको पछि लाग्न अस्वीकार गरेको ।
बाहिरबाट जेजस्तो देखिएता पनि नेवारहरु सबै संघीयताका विरोधी वा नेवाः राज्य नचाहनेहरु होइनन् । समस्या के हो भने नेवारहरुलाई एक हदसम्म उचालिसकेपछि कतै बार्गेनिङको खेल खेल्न जानेहरुले बोल्नुपर्ने ठाउँमा नबोली बसिदिएपछि सामान्य नेवारहरुले आफ्ना नेताहरुको चरित्र बुझे, उनीहरुका अगाडि पुतली बन्न अस्वीकार गरे । सही नेतृत्व चाहिने भनेकै यस्तो अवस्थामा त हो । आज स्वशासनसहितको नेवाः राज्यको आवाज उठाउनु पर्छ भनेर अधीर भइरहेका नेवारहरु एक सक्षम विश्वासिलो र दूरदर्शी नेतृत्वको अभावमा छटपटिएर बसिरहेका छन् । एकाध मान्छे भावना र उत्तेजनामा बिनाकार्ययोजना नेवाः राज्यको झण्डा बोकेर सडकमा हाम्फालेर केही हुनेवाला छैन ।
यही हो आज नेवारहरु सडकमा नओर्लिनुको कारण । पहिलो त कुनै नेवार नेताले पनि नेवाः राज्य आउँछ कि आउँदैन भन्न सकेको होइन । त्यतिबेला आफ्नो तर्फबाट मिहेनत गरेन, अब कसैले थालमा राखेर पस्कनेवाला छैन । जातीय पहिचानका लागि भन्दै बन्दुक समाउन लगानेहरुले अब मुख मोडिसके, पहिचानको ‘प’ सुन्न नचाहने नस्लवादीहरु सरकारमा पुग्दा पनि फूलको माला लगाइदिनेले झन् के गर्लान् ?
अझ त्यसमा पनि अन्य आदिवासी जनजातिलाई भन्दा काठमाडौं उपत्यकाका आदिवासीलाई आफ्नो पहिचानको राज्य निर्धारण गर्न सय गुणा बढी कसरत गर्नुपर्छ भन्ने पनि सबैलाई थाहा छ । अनि नयाँ परिस्थितिमा नेवाः राज्य नआउने भएपछि के गर्ने भनेर पनि कुनै नेताहरुले आफ्नो विचार राख्न सकिरहेको अवस्था अहिले छैन ।
यथार्थ के हो भने आज पनि नेवारहरुलाई नेवाः राज्यलगायतका पहिचानसम्बन्धी मुद्दामा नेतृत्व गर्न सक्ने त्यस्तो नेतृत्व चाहिएको छ– हो, नेवाः राज्यको सवालमा पुरानो र नयाँ पुस्ताका नेवारहरुमा उब्जेका प्रश्नको उत्तर दिनसक्ने, नेवाः राज्यको आवश्यकताबोध गराएर एकै समुुदायको मात्र हालिमुहाली हुने यो कथित लोकतन्त्रको विकल्प खोज्न नेवारहरुलाई शान्तिपूर्ण आन्दोलनका लागि सडकमा ल्याउन सक्ने नेतृत्व । कहीँ छ भने अझै ढिलो भएको छैन ।
यसरी नौ महिने करारमा सत्ताको ठेक्का लिनेहरु तब पन्छिने छन् जब नेवारलगायत सबै उपेक्षित उत्पीडित र सीमान्तकृत आदिवासी जनजाति मधेशी, मुस्लिमहरुले एकै स्वरमा यो अलिखित नस्लवादको विरोधमा सम्पूर्ण देशको विकास हुने र विकासमा सबै जनता समानुपातिक ढंगबाट विकास गर्ने विकल्पका लागि आवाज उठ्नेछ ।
Published in www.esamata.com on 2016 10 20
http://esamata.com/insight/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%83-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B0-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%83-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C/

This is me, Thank you Gemini