20131108 नेपाल संवत्, नेवाः संस्कृति व खिलराज रेग्मीया सम्बोधन

राजेन मानन्धर

हरेक वर्ष न्हूदँ छगू न्हूगु जोश, जाँगर व उमंग ज्वनाः वइ, अले निरासा, चिन्ता व पलायनवादी सोच बियाः लिहाँ वनी । थुगुसिइ नं पाय्छि अथे हे जुल । दँय् दसं छम्ह छम्ह सरकारप्रमुखयात प्रमुख अतिथियात बसन्तपूया दबुलिइ थनेहयेगु झीगु परम्परा जुइधुंकल । थ्यंमथ्यं भउचा चिनाः सराद यायेथें । थथे सरकारी मनूयात वा स्वयम् सरकारयात झी दथुइ थनेहयाः छु दत व छु मन्तया ल्याःचाः पत्रिका पसलय्, च्यापसलय् वा सुलिं पसलय् दँय् दसं जुइ । छ्यंभचा क्वाइ, पालुगु दुहाँ वंपिन्सं फाकुगु नं पिकाइ जुइ । तर अज्याःगु कोठे सिंहावलोकन व पुनरावलोकनं झीत गनं मयंकू, गनं मथ्यंकू । झी देय् चाःहिलावःगु साँस्कृतिक जुलुस हानं बसन्तपुलिइ लिहाँ वःथें । 

थुगुसिइया विषय प्रसंग धयागु सरकार प्रमुख जुयाः झाःम्ह मन्त्रीपरिषद्या नायः खिलराज रेग्मीया सम्बोधन खः । थपाय्धंगु तामझाम व हे सरकार प्रमुखया तपुलिं पुनाः वइम्ह छम्ह गैर नेवाःयात हे क्यनेत खः धकाः धाःसा अप्वः धाल जुइमखु जुइ । मखुसा नेवाःत मुनेगु, ततःधंगु खँल्हायेगु रहरबहर यायेगु धइगु न्ह्याबलें जुइ, जुयांच्वनी । थुगुसिइ रेग्मीजुं लिसा कयाः हे “विशेषतः नेवारी समुदाय लिसे सम्बन्धित साँस्कृतिक मान्यता दूगु नेपाल सम्वत्या न्हूदँ प्रारम्भ जूगु” धकाः धयादिल । वय्कलं च्वयातःगु ब्वनादिउगु खः अले निथाय् नं व हे वाक्यांश ल्वमसें जक धयादीगु मखु । 

छु थ्व झीगु प्यंगू दशक पुलांगु “नेपाल संवत् राष्ट्रिय सम्वत्, सरकारी मान्यता बिइ हे माः”या आन्दोलनया लिच्वः खः ला? तर अजूचायापुगु खँ, व समारोहलय् रेग्मीया सम्बोधन न्यनाः सुं हे उत्साहित, आक्रोशित वा विचलित मजू, सुनां छु मसिउ स्वःथें स्वयाजक च्वन । झीथाय् वयाः झीगु बासःदँ पुलांगु आन्दोनयात तिन्हिनय् ल्वाप्पा नकाथिकल, न हुटिङ जू, न मखुथे धाल धकाः सुनां छ्यं चासुम्वल । वयांलिपा नवानादीम्ह अध्यक्षजुया भाषणय् नं व खँ दुमथ्याः ।

पक्कां खः, नेपाल संवत् “नेवारी” संस्कृति लिसे स्वापु दूगु संवत् खः । थ्व संवत् अबलय् न्ह्यात गबलय् रेग्मीजुया पूर्खां थःथाय् स्वनिगलय् छु दयेकातल उकिया सछिब्वय् छब्व नं मदयेकू, सारा देय्या ऋण पुलाः छु सम्वत् न्ह्याकी । उकिं अबलय् नेपालय् छु छु जुल व दक्व नेवाः संस्कृति खः धकाः न्हासं चुया धायेमाली उमिसं । तर झीसं धयाच्वनागु, उमित थुइकेबियाच्वनागु ला थ्व नेवाःतय्गु जक मखु सम्पूर्ण देशयागु हे खः धकाः खः।

छु छु नेवाः संस्कृतिलिसे स्वापु दूगु खँ दु झी थाय्? वय्कलं भाषण यानादीगु वसन्तपूया दबू, व चाकःलिं खनेदयाच्वंगु हनुमानढोका लाय्कू, यल व ख्वपया लाय्कू, स्वनिगः छगुलिं, अन दयाच्वंगु पुलांगु द्यःगः, मनूतय्गु छेँ, सतक, जात्रापर्व, प्याखं, साहित्य । उलि जक मखु, थक्वाः, सतुंगः बलम्बु, बुंग, धौख्यः पन्ति नं नेवाःतय्गु । अले राष्ट्रपतिया मस्वसे मगाःगु बुंगद्यःया भोटो जात्रा, वया हे मवंसे मगाःगु येँया लुमरि, यलया कृष्ण मन्दिर, ख्वपया नवदुर्गा । दँय् दसं नेवाःत स्वयाः गैर नेवाःत यक्व थ्यनाच्वनीगु पशुपति, ऋषिश्वर, बगलामुखी द्यःगः नं नेवाःतय्गु खः । थ्व दक्व थासय् उपिं वनीबलय् नेवाःतय्गु धकाः वनी लाकि नेपाःया सम्पदा धकाः वनी ? पशुपतिया द्यःगः नेवाःतय् पुर्खां दयेकावंगु खः (आः ध्यबा खनेवं स्वंगः मिखा चायेकाः सुसु वल झी दक्वस्यां खनाहे च्वनागु दु) तर आः रेग्मीजु वा सुं गैरनेवाः पशुपतिइ वनकि उकियात नं “नेवारी समुदायलिसे सम्बन्धित साँस्कृतिक मान्यता दूगु” धयाः जक वनी ला ?

अथे खःसा नेपाल संवत् जक छाय् नेवाः संस्कृति लिसे स्वापू दूगु धकाः धायेमाल ? छु आः गन गन गुथाय् गुथाय् नेपाल संवत् छ्यलातःगु दु व दक्व नेवाःतय्गु जक इतिहास जुल ला ? आः पृथ्वी नारायण शाहं स्वनिगः थःगु यानाकाये न्ह्यःया दक्व इतिहास नेवाःतय्गु जक जुल ला? अबलय् उमिसं राष्ट्र निर्माणया निंतिं याःगु योगदान दक्व नेवाःतय्गु जक जुल ला? खःसा खः धयाबिइमाल झी सरकार प्रमुखं । छु नेवाः छु नेपाः कित्ताकाट यायेगु लुखा चायेकादिल झी सरकारप्रमुखजुं ।

नेपाःया सरकारं विदेशी सरकारप्रमुख व राष्ट्रप्रमुख वल कि गन गन क्यने यंकी, व दक्व नेवाःतय्गु लाकि नेपाःयागु? उमित उपहार धकाः बियाछ्वइगु चिजबिज दक्व नेवाःतय्गु लाकि नेपाःयागु ? अले नेपालीत विदेशय् चाःहिउवनकि उपहार ज्वनावनीगु वस्तुत नेवाःतय्गु लाकि नेपाःयागु ? लिसः फ्वनेगु ई वःगु दु । थन नेवाःतय्गु धकाः हेबय्चबय् याइगु झीगु संस्कृति, कला, धर्मयात उमिसं हे विदेशय् वनाः नेपाली व नेपाली पहिचान धकाः क्यनाजुइ, ब्वयाजुइ । व नं आः मयाकेमाल । झी नेवाःतय्सं उमित छिपिं थःगु पहिचान मदुसां जिमिथाय् वयाः शासक जूवःपिं धकाः जिलाजं दयेकाः लहिनातयेगु थुलि हे याकेत ला? अले मखुसा थज्याःपिं सर्पतय्त गुलि दुरु त्वंकातयेगु?

हानं, थ्व स्वनिगः व जःखःया लागा दक्व नेवाःतय्गु, थनया मठमन्दिर, चैत्य, विहार दक्व नेवाःतय्गु, जात्रापर्व, गुथि नेवाःतय्गु धायेयइगु अले देय् नां जक छाय् नेवाः राज्य यायेमयइगु ? नेवाःतय्गु दक्वयात नेवाःतय्गु धाये यःसा राज्ययात नेवाः राज्य धालकि जक उमित छाय् चासुकइ वइगु ? गन मेमेगु जातियापिं मनूत थःगु पहिचान क्यनेत उगुं थुगुं बाखं थानाः इतिहास धकाः च्वयाच्वन, मदुगुयात दु धकाः प्रमाणित यायेत स्वयाच्वन, झी नेवाःत धाःसा थःगु जकयात नं नेपाःयागु धकाः विश्वन्तर जुयाच्वना । थुकिया हे सिरपाः मखुला थ्व रेग्मीजुया सम्बोधन ?

आः सरकारप्रमुखया खँयात चानचुन धकाः धायेजिइमखु । नेतातय्सं थें आः धयाः आः हे मधया धकाः खँ चाहिइकी नं मखु जुइ वय्कलं । थज्याःगु अवस्थाय् आः लः सा लः, दुरु सा दुरुया निर्णय यायेमाल । छु नेवाः छु नेपाः धकाः क्वःछिइमाल । 

झी लय्ताइपिं नं कुतिंन्यानाः बिउसां मेय् बिउथें । चाकरि याये खनकि गाः, तुति भागियाःवने मखनीथें ग्याः । प्यंगू दशकतकया नेपालभाषा मंकाःखलःया लगनशिलता, झीगु सद्भाव, हिचःति, पञ्चायत विरुद्धया नाराबाजी व नेपालसंवत् अले शंखधरया अनुसन्धान खनाः गबलें सरकारप्रमुख जुयावइपिं खय् बर्मूत लय्मताः । दँय् दसं अपाय्जि सभायात सम्बोधन याइ, तर ज्या धाःसा तोला–मासाया हिसाबं याइ । थौंतक नं उमिसं न्हूदँयात शेर्पाया ल्होसार व राइलिम्बूया उधौली हे थें जक तायेकाच्वंगु दु, थुकियात राष्ट्रिय धकाः गबलें गर्व याःगु खनेमदु । उकिं कछलाथ्व पारु वल कि उमिसं खय् भासं नवानाच्वंसां “भिंतुना” धायेगु त्वःतीमखु, मानौं न्हूदँ नेवाःतय्त जक वइ, नेवाःतय्त जक माःगु दु उमिगु भिंतुना । 

झीसं थुइकेमाल, उपिं नेपाल संवत् अंगीकार याये लायकपिं हे मखु । गुगु चीजय् उमिगु पूर्खाया पौरख मदु, उकिइ छाय् गर्व याइ उमिसं? अथे जुसेंलि आः खनि नेपाल सम्वत्यात नेवाः सम्वत् धायेमाल झीसं । उकिं झी जनस्तरं च्वये नु, नेपाल सम्वत् धइगु नेवाः समुदायया, नेवाः संस्कृतिलिसे स्वापू दूगु सम्वत् खः समग्र नेपाःयागु मखु धकाः । झीसं खनि छ्यले नु थुकियात, झीगु भाय् व संस्कृतिथें । बसन्तपुलिइ नेवाःतय्त नेपाःमि मतायेकीपिं सरकारी मनू महयेनु । झीसं हे भिंतुना कालबिल यायेनु, झीगु न्हूदँ झीसं जक हनेनु, । महनीपिन्त कर मदु । झी अन बसन्तपुलिइ व मेमेथाय् गन तक न्हूदँ ज्याझ्वः न्ह्याइ अन अन थुकियात नेवाः सम्वत् धकाः धायेनु । पृथ्वी नारायण शाहं नेपाः त्याकामकाःतलेया इतिहास नेवाःतय्गु इतिहास, थनया संस्कृति नेवाःतय्गु संस्कृति जुल —ु नेवाः मदुगु उमिगु नेपाली इतिहास, नेपाली संस्कृति व नेपाली सम्वत् उमिसं माली । थुलि जुलकि आवंलि थ्व स्वनिगः व नेवाःत च्वनीगु जःखःया लागायात नेवाः राज्य धायेत धायेकेत सुनां नं पनेफइमखु । झी झी जुयाच्वने — नेपाः मदुसां नेवाः छफुतिं म्हो जुइमखु, नेवाः मन्त कि नेपाः गय् नेपाः जुइ झीसं स्वये ।

Published in Sandhya Times on 2013 11 08 "Nepalsambat, Newaa Culture and Speech of Khilaraj Regmi"

20131101 साहित्यकारपिनि अनिकल निसे ब्वथला

प्रतिक्रिया

राजेन मानन्धर

खँया खँय् खँ वइगु । प्यक्वःगु नःलि साहित्यिक ज्याझ्वलय् वना । सहभागी तकसं म्हो, बाघौ पिलं नं बछि हे मेच भाग्यमानी जुइमखं । न्हापा नं अथे हे च्वनीगु ला खः, तर थ्व पालय् धाःसा मन हे मच्वन ।

सायद जिगु मिखाया भ्रम नं जुइफु, जिगु मिखां गुलि दु व स्वयाः अप्वः स्वयेगु चाहना याःगु नं जुइफु । खला साहित्यिक ज्याझ्वः जुइगु हे नं म्हो, अथवा हानं धाये, जिगु मिखां गुलि जू व स्वयाः अप्वः स्वयेगु चाहना याःगु नं जुइफु । झं झं म्हो जुयावनाच्वंगु मदु धकाः सुनां नं ल्याःचाः तयाः हे धयाबिउसा यः ।

जिगु मिखां खनाच्वन । साहित्यिक ज्याझ्वः (रचना ब्वनाः न्यनेगु, न्यंकेगु कथंया) हे म्हो, उकिसं गनं गबलें जुहे जूसां ब्वतिकाइपिं साहित्यकारपिं नं म्हो जक खनेदयाच्वनी । थुकिया हे छगू दसु व ज्याझ्वः खः । जिं खना, अन छम्ह निम्ह बाहेक दक्व हे नकतिनि च्वयेगु यानाहःपिं जि थज्याःपिं न्हूपिं साहित्यकारपिं जक थ्यनाच्वन । यक्व धयाथें ला नःलिं दयेकूपिं नःलित । जिं जितः हे न्ह्यसःया गसुलिं सुया — छु झी धइपिं थुलि हे ला?

साहित्यया पुनर्जागरण जूगु सछिदँ दइन धाइ । उलिमछिस्यां सिउ च्वयेमाः धकाः, ब्वनेमाः धकाः नं । च्वयाच्वंगु नं खः, ब्वनाच्वंगु नं खः — न्ह्याःथे च्वल, यःथे ब्वन । तर दिउगु ला मखुनि । थ्व दथुइ उमिमछिस्यां उलिमछिसित हन, सिरपाः बिल, दोसलाया गां न्ययेकल, खादां क्वखायेकल, सगं बिल, छु छु न्ह्याः दक्व बिल । सयाः, ययाः वा बांलानाः ला जुइ नि । अथे धइगु झीगु साहित्यया ख्यः झःझःधाःगु मखुला? पत्याः मजूसा वय्कपिं साहित्यकारपिनिगु छेँय् स्वःझासँ । सिजःपौ वथं मगःनि जुइ, दोसलाया गा नं किलं मनःनि जुइ ।

जिपिं २२सालया आन्दोलन स्वये मखंपिं । जिमिसं यक्व न्यना, वं अथे यात थ्वं थथे यात । जिमित गर्वित याइगु छपु बाखं, क्लाइमेक्स मकनीगु प्याखं । व हे न्यनाः जिपिं प्रोत्साहित जुइगु । जिमित नं अन छकः वनाः व त्वालय् बहालय्, लँय्, बजारय् साहित्य सम्मेलन याइगु, साहित्यया माध्यमं भाषिक अधिकारया इन्कलाब याइगु घटनाक्रमयात प्रत्यक्ष स्वयेथें जुइगु । घ्वातुमतु घ्वाकेथें जुइगु ।

आः ला बागमतिइ यक्व लः बाःवने धुंकल, फोहर नं जुइधुंकल । अझ मनसूनया इलय् बाहेक मेबलय् ला धीचिनाच्वनी । जितः विश्वास बियादिसँ, झीगु साहित्य चिकुलाया बागमति थ्यंक मजूनि । थुखे राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक विकास नं उगु हे ल्याखं यक्व जुइ धुंकल । आः थःगु मांभासं च्वयेत सुंखनाः ग्यायेम्वाः, छाति तफायानाः न्ह्याःगु न्ह्याःथे च्वःसां जिउ । च्वयेफक्व बः । थज्याःबलय् हे झन् च्वइपिंं खनेमदया वन च्वनथें जुयाच्वन । थ्व ला न्ह्यइपुगु खँ जुइफइमखु ।

गन धाये गन धाये जुल कि च्वयेगु थाय् फेसबुक । च्वया बिया थःगु ग्वरलय् — “नःलि साहित्य दबूया थौंया साहित्यिक ज्याझ्वलय् नांजाःपिं साहित्यकारपिं मथ्यंगु खनाः दुख ताल । खँ जक सयेकाः नयेगु बानी दुपिं थज्याःथाय् थ्यनी मखुगु जुयाच्वन । धाथें नेपालभाषाय् साहित्यकारपिनिगु अनिकाल जूगु घोषणा याये मत्यःनि ला ?” लिपा थ्व हे खँ लहना ज्याझ्वः व नेवाः च्वसू पुचलय् नं थ्यंका बिया ।

थ्व खँयात लहना ज्याझ्वलय् सिल्भियाजुं कुला दिल अले नरेशवीरजुं लिसः बियादिल , स्वनामधन्य लेखकपिं मथ्यं धाःगु जुइ धकाः । उखे नेवाः च्वसू पुचलय् लाभरत्नजुं खँ उलादिल “थ्व सालुगु उपस्थितिया लिउने आयोजकया कमजोरी नं जिम्मेवार जुइ ।” अले सुधीरजुं तनादिल,“झाःपिं दक्व नां मजाःपिं... मझाःपिं दक्व नां जाःपिं ? उम्क्या माछो ठूलो धाइ थें जुल कि?”

जितः हानं उत्साह वल । जिगु खँ स्पष्ट याना,“लाभ दाइ, आयोजकया कमजोरी, शक्ति छुकियात धायेगु । जिं म्हसिक्वसित खबर यानाच्वंगु खनागु खः, फेसबुकय् नं बियातःगु हे खः । आः बासालानाः काःवनेमाःपिं साहित्यकारपिनिगु खँ झीसं मल्हाये । वइम्हस्या मन दुसा थ्यंकः वइ, मवइम्हस्या बुधबार बर्त, मखुला? . . . सुधिरजु । ज्याझ्वलय् झाःपिं ला अथें महान् थथें महान् । मझाःपिनिगु नं ल्याःचाःयायेमाल अले सु गन थ्यनाच्वन धइगु खँ सिइदइ । अथे मखुला?”

उलिं नं मगात । लाभरत्नजुं हानं सुझाव तनादिल, “ग्वसाः ताःलाकेत छुं खँ सुधार जुइमाःगु खनेदु – उद्देश्य स्पष्ट जुइक प्रचार यायेगु, विधा गुगु खः, ध्वाथुइक कनेगु, न्हू व पुलांपिन्त वर्गिकरण यायेगु, मुख्य, पूर्वाग्रह व दुराग्रह त्याग यानाः स्वस्थ दृष्टिकोण नालेगु ।”

जिं न्हापां निसें धयाच्वनेगु फेसबुक झीगु ल्हातिइ दुसां, यक्व नेवाःतय्सं छ्यलाच्वंगु खनेदुसां माःगु, गम्भीर विषयय् सहलह यायेत झीसं थ्व ज्याकाये मफयाच्वन धकाः । तर थन ला अजब हे जुल । २७६म्ह दुजः दूगु पुचलय् निम्हस्यां जक ब्वति कयाः नं खँ ब्यात । थथे यानाः जक झी थवं थवय् खँ ब्याकेखंसा, मथूपिन्त थुइका बिइखंसा झीगु यक्व ई म्हंचाइ, प्रत्यक्ष खँ ल्हायेथें हे जुइ ।

लाभ दाइयागु दक्व खँ पाय्छि ताया । थन जिं मथूगु छता सुझावयात कयाः भचा कुले । मेगु खँ छखेतयाः थ्व न्हू व पुलांपिन्त वर्गिकरण यायेगु धइगु छु जुइ? धाथें अथे याये सम्भव दुला, अले यात हे धाःसा गथे जुइ? ख्याःथें नीथें वय्कलं छगू गंभीर खँ पितहयादीगु दु । थ्व वय्कःया जक मखु, वय्कःया पुस्ताया हे प्रतिनिधि सः जुइगु तायेका । अले आः नेपालभाषा साहित्य ख्यलय् खनेदयाच्वंगु, नां कायेमत्यःगु छगू प्रवृतिया नं परावर्तन मखु धायेफइमखु थ्व उद्गार ।

धयादीगु जिं मथूगु लाकि मसिउ । साहित्यकारया दुने न्हूपिं व पुलांपिं धकाः दायेगु दापू छु? न्हूपिं सुयात धायेगु? पुलांपिं सुयात धायेगु? अले पुलांपिं सुयात तक कायेगु? ग्वःदँ निसें पुलांम्ह?०७सालया कसा नःपिं ला? अथवा च्वयेगु ज्या त्वःतेधुंकूपिं जक ला? गबलय् च्ववयेगु त्वःतूम्हसित पुलांम्ह धायेगु?अले न्हूपिं धइपिं २२साल लिपा जक च्वःपिन्त ला? ४६ साल वा ६८ साल लिपा च्वःपिन्त ला? च्वया हे च्वंम्हस्यां ला न्हून्हूगु रचना बियचच्वनी, व गनं पुलांम्ह जुइ?

थन वृद्धभत्ताया खँ जुयाच्वंगु मखु सिर्जनाया खँ जुयाच्वंगु खः । खँ उमेरयागु लाकि लेखन शैलीयागु? सुं स्कूलया इलय् निसें च्वयाच्वंपिं, सुं ६० पुलाः जक कलमया पुचा चायेकीपिं । सु पुलां ? मेखे थौं सुं २०दुम्ह ल्याय्म्हं स्वस्थानीथेंच्वंगु शैली व विषयवस्तुयात कयाः च्वल धाःसा व न्हूम्ह जुइलाकि पुलांम्ह? सुं ६०दँम्हस्यां थौंकन्हय् खनेदयाच्वंगु स्वयाः नं बिस्कंगु प्रवाह बियादिल धाःसा वय्कःयात पुलांम्ह हे धायेगु ला? अले सुनां नं सँ भुइसे च्वनेधुंकाः नं साहित्यया विद्यार्थीं होमवर्क यायेथें जक च्वयाच्वन धाःसा वयात पुलांम्ह धायेगु औचित्य छु दइ? हानं गुलिं गुलिं ३० न्ह्यः निसें कलमय् भुजिं भुंकाच्वंपिं दु, उमित छु धायेगु ? पुलांम्ह धकाः हिस्यायेगु लाकि पुलांम्ह धकाः हनेगु? अथवा थी थी सिरपाः, हना व पदवि कायेधुंकल कि पुलांम्ह जुइगु ला? कि जंक्व यायेधुंकूपिं ?

अथे धायेबलय् जिपिं न्हूपिं आवंलि पुलांपिं लिसे च्वने दइमखुत ला? जिमिसं पुलांपिन्सं थौंकन्हय् गथेयानाः च्वइ धकाः गन न्यनेगु, गन ब्वनेगु? उमित हे जिमिसं थःगु प्रेरणाया श्रोत व उर्जा कथं कयाच्वना । उमिगु पाखें जिमिसं छुं सयेक कायेखनी मखुला? कि वय्कःपिनि जिमित स्यनेत छुं मन्त ला?

नेवाःतय्त ब्वथलेगु, थवंथवय् ल्वाकेगु यक्व लँ दु, सुनां थूगु जा सुनां नयेमखु धकाः ल्वाःगु खँ ल्वःमंकेमफुपिं दनि । गबलें इतर व भितर धकाः ल्वाना, गबलें पञ्चे, प्रजातान्त्रिक व बामपन्थी धकाः ल्वाना । गबलें शास्त्रीय व आधुनिक धकाः ल्वाना । भाषा भाषा धकाः हालाच्वनीपिं छम्हूचा साहित्यकारपिनि नं ल्वायेगु गुलि लँ दु । आः हानं ब्वदलेगु मेगु लँ उमेर ला? झी छाय् थपाय्जि असहिष्णगु ?

सुनां तछ्यानाः धायेगु व मधायेगु जक खः । तर खनेदयाच्वंगु दु, नेपालभाषाया थ्व छथ्वःचा साहित्यकारपिनि दुने तःताजि पःखाः दु । उकिइमध्ये छगू पःखाः उमेरयागु नं खः । थःत पुलां तायेकाच्वंपिन्सं न्हूपिन्त ल्याखय् तयाच्वंगु मदु । उमिगु निम्ति न्हूपिं धइगु कुमिचा, थुमिसं छु च्वयानइ? थज्याःगु नं साहित्य ला? थ्व शास्त्र कथं मिले मजू , जिमिसं बासःदँ न्हापा गज्याःगज्याःगु च्वयेधुन । थ्व मनोवृत्ति काचाक्क खनेदइमखु, खनेदतकि न्हूवःपिं थारान्हुइक क्यनाहइ, च्वयेत संगु ल्हाः थरथर खाइ । मेखे न्हूपिनिगु नं धायेगु दु पुलांपिन्त । थ्व हे कि न्हापा इतिहास दयेकेधुंकूपिन्सं थौंकन्हय् च्वयेगु त्वःतल, वय्कःपिनिगु कृति पिहाँ मवल । न्हूपिन्त स्यनामबिल, प्रोत्साहन मजुल, उमिगु पाखें न्हूपिन्सं छुं सयेके मखन । साहित्यिक संस्था घय्पुयातःगु ला दँ हे दनि ।

थज्याःगु अवस्थाय् छम्ह हनेवहम्ह च्वमिं साहित्यकारयात न्हूपिं व पुलांपिं धकाः ब्वथलेगु खँ वःगु दु । ग्व, थुकिं झीत गन थ्यंकीगु खः । गुलि ब्वदले झी, गुलि कुचादले झी? समय र मेमेगु भासं त्यात्या यानाः कः ला ति ला हे सिइ मदयेधुन । हानं गुलि ब्वथलेगु झीसं झीत?

Published in Naali by-monthly "Caterorization of weirters and famine"

20131004 चिनाखँ पियाच्वंगु चिनाखँ मुँज्या

द्दप्रतिक्रिया
चिनाखँ पियाच्वंगु चिनाखँ मुँज्या
राजेन मानन्धर

समय् पुन्ही । नां हे यइपुसेच्वं — दक्वदिक्व त्वःताः समय् । थौंया दिं, पलिस्थाया चिनाखं मुँज्या ज्याझ्वः । जिगु ल्हातिइ तक प्रेमं ब्वनापौ ज्वंकादिउम्ह दाइयात सुभाय् । थः चिनाखं च्वयेधालकि न्हापांनिसें कथु गंथें, कलमय् मसि पूmगुथें जुइम्ह । साहित्यिक ज्याझ्वलय् यक्व चिनाखं न्यनेनं, तर मुकं चिनाखँ जक ब्वनीगु ज्याझ्वलय् थःत गबलें फ्यतुके मखंनि । अथे जुयाः नं जि उत्साहित । थन ला अवश्य नं न्हूपिं पुलांपिं चाकुपिं, फाकुपिं, पालुपिं, न्यालुपिं अले छन्द, अछन्द, बेछन्द दक्वकथंया चिनाखँ न्यनेदइ धकाः मनय् तगिं तगिं चिनाखँ ब्वंगु गुनुगुनु तायेदयेकाः वना सिमिसिमि वाया लसकुस फफं साटोआकिइ ।

मत्यःनि । निपाः प्यपाः नेवाः सपूmत भ्वाथःचागु टेबिलय् भुगुलुं च्वनाच्वन । मेगु सपूmन्याःम्हसित पलिस्थाया सपूm छपाः फ्वसा हँ । नकतिनि जक जि साझा प्रकाशनया सपूm ब्वज्या स्वयावयागु । चःति नाः नाः वयेक सलंसः मनूत सपूmया महासागरय् थःत माःगु सपूm मालाच्वंपिं, थःगु सपूmया च्वमिया ल्हाःचिं कायेत पियाच्वंपिं ब्वँमिपिं । धइधइगु विधाया धइधइगु सपूm, द्वलंद्वः । ल्याःखानां साध्य मजू । चाङचाङ सपूm क्याशियरया टेबिलय् पियाच्वन । ध्यबा काइम्हस्या लाःगु मखु । ब्वनेबहगु च्वलकि न्याइपिं दु इमि, अध्ययन याइपिं, बांलाः बांमलाः धायेगु आँट दुपिं समालोचक दु इमि । छगू छगू सपूmया चिरफार, च्वमियात आछु आछु याइपिं ब्वमिपिं । छु व दक्व सरकारं यानाबिउगु ला ? झी सरकारयात ब्वःबियाः थःगु अकर्मण्यता भउचां तपूथें तपुनाच्वना । उमिसं ३०,००० – ४०,००० पाः सपूm मियाया रेकर्ड दयेकाच्वन, झी ५००पाः सपूm ज्वनाः आर्यघाटय् सिइम्ह पिइथें पियाच्वना, सुनां नाः मदु, सुं ख्वःमदु, काय् जुयाः मि तःतकं मदु । अय्सां झीत गौरव, भाषा म्वाःसा जाति म्वाइ ।

जःछि पाः छघौ तक पियेवं मझासेमगाःम्ह झाल । ग्वंगः हालेवं सुथ जुल । दक्वं थःथःगु थासय् च्वंवन । थासय् च्वनाच्वंपिनि नं मिखा ततःग्वः जुल । थःगु चिनाखँ न्यंके धकाः वःपिं न्हूपिं पुलांपिं कविपिनि ला झन् नखः हे खः थ्व । नाय्खिं थाःगु तायेदत ।

माइक तिंस्वात । ज्याझ्वः न्ह्यात — न्हापां संस्थाया इतिहास, कविया तारिफ, टिप्पणी यायेत झाःम्ह समालोकया तारिफ, थःगु हे तारिफ । गुलि बांलाः छम्हस्यां मेम्हसिगु बांलाःगु बांलाः धकाः कनेगु । मंगल धाइ थज्याःगु ज्यायात । खँ बाः वयांच्वन ।

कविजुं थःगु मुक्तकत न्यंकादिल । थःथःगु इलय् च्वयादीगु । मुक्तक स्वयाः वयेकःया थःगु म्हसिका अहत्वपूर्ण अन । वय्कलं थ्व यानादीधुंकल, वयानादीधुंकल, अन थ्यनेधुंकल थन थ्यनेधुंकल । वय्कः गुलि असहाय । थःगु उलि खँ कनाबिइम्ह अन सुंमलुयाच्वन, थम्हं थःगु बयान यायेमालाच्वन । थ्व वय्कः जक मखु नेपालभाषाया हरेक साहित्यकारत नवानाच्वंगु तायेदत — झी थःगु खँ थम्हस्यां जक धयाच्वना, थःगु खँ थम्हं मधासे मगाः ।

विमोचन जुल कवि भाजुया सपूmया — छगू दशक न्हयः च्वयातःगु मुक्तक मुना । छु सपूm धइगु धौबजि खःला ? सपूmया नां जकं धौबजि जुइफु, सपूm ला सपूm हे खःनि । तर वय्कलं उकियात धौबजि दयेकादिल । आः ला मसिउ न्हापान्हापा बुदिंबलय् सगं काये धुनेवं दशादिशा फालावनेमा धकाः धौबजि फयेबिइगु चलन दु झी । अथे हे धौबजि इनादिल वय्कं । बुदिंया धौबजि । दशा फालाछ्वयेगु धौबजि ।

वय्कया धौबजि विमोचन यानादिल नांजाःम्ह, दक्वस्यां यःम्ह, हनाबनातयातःम्ह कवि, निबन्धकार, उपन्यासकार अले समालोचकजुं । नवायेगु पाः वल, खँ जुइगु स्वभाविक खः । अन जिं माइक न्ह्यःने दंझाःबलय् उम्ह व्यक्तित्वयात खंकाच्वना गुम्हस्यां नेपालभाषा चिनाखँ लागाया प्रवृतियात वालाः कविपिन्त उमिगु ख्वाः न्हाय्कनय् क्यनादिउगु खः । तर वय्कःया म्हुतुइ बुदिंया खँ जक — वयागु बुदिं अबलय् व थकालि, व क्वकालि, उपिं ज्वलिंज्वः । सुया सँ तुयु, सुया सँ हाकु । न्यंपिं भावविहिन ख्वाः ब्वयेमछालाः बरः कयाहयागु मुसुकाःगु ख्वाःपाः छपाः छपाः थःगु कपालय् प्यपुंकाः फ्यतुनाच्वन  ।

विशेष दिनय् विशेष संस्थां विशेष ज्याझ्वःयाःगु, विशेष विधायात कयाः । तर अन ला सुयागु सँ गुलि तुयू धइगु जक खँ जुयाच्वन । थःगु जीवन मुद्दती खाताय् डिपोजित यानाः तुयुगु सँ ब्याज कयाः नयाच्वंपिनिगु खँ । व सँ अथें निबालय् पानाः जक तुयुगु ला मखु, थुलि ला जिं सिउ । तर चिनाखँया लागाय् तुयुगुया छु ल्याः ? छु चिनाखँ तुयुगु मसिं च्वयेगु ला? न तुयुगु मसिं च्वइगु बांलाः धकाः वय्कःभाजुं क्यनेत स्वयादीगु खः, न आः हाकुगु मसिंच्वयाच्वंपिनगु कविताया मू मदु धकाः क्यनेत स्वःगु खः ।

जिं तायाच्वन । छम्हधुंकाः मेम्ह , दक्वस्यां थःथःगु उमेर जक कं वयाच्वन । उमेर जुयाः कंवयाच्वन । उमेर भाषण याःवयाच्वन — गुम्हं २१दँ दुम्ह, गुम्हं ६०दँ दुम्ह । पुलांपिं, बाज्यःवंपिं, बुरापिं, बुरां थिउपिं, बुरांत्यःपिं, ध्वादःपिं, भ्वाथःपिं, न्हाय्पन् तुम्छ्याँय्या जक्वचाः सुयातःपिं ।

जि अनया पूमवनीगु अधिष्ठानय् च्वँतले न अन चिनाखँ या खँ जू, न चिनाखँया विगतया, न आगतया । न च्वयेगु प्रवृतिया खँ जू, न ब्वनेगु कौशलया । न न्यनामि÷ब्वनामि पिनिगु नुगःखँ पिहाँ व, न प्रकाशक जूपिनिगु नियतिया, न विक्रीवितरणया अरण्यरोदन । न चिनाखँ ब्वंमदयाः कविपिं बरखि च्वंगु खँ जुल, न च्वःमदयाः ब्वमिपिं अनाथ जूगु खँ जुल । न च्वयेमफुगुया ग्लानि, न च्वकेमफुगुया कन्फेसन । खँ धाःसा जुयाच्वन, दिपाः मदयेक । खँनिसें खँतकया खँ ।

चिनाखँ न्यंकेत वःपिं कवि भाजुमय्जुपिनि आय् बुयां नं छु बुइगु ई जुइधुंकल । छगूत्या घौ ई दुने यक्व ज्या जुल । अन छुं मजूगु खःसा चिनाखँ ब्वनेगु ज्या मजुल, चिनाखँ न्यनाः लापाथाइपिगु ज्या मजुल । थौंया हिरो हिरोइनत जुइमाःपिं कविकवियत्रीपिनि थःगु रचना न्यंकेत पियाच्वँच्वं त्यानुइधुंकल । अन दक्वं जुयाच्वन चिनाखँ जुयामच्वं ।

जिं चाः, ज्याझ्वः मचायेक गैरसाहित्यिक जुयावनाच्वन । ततःधंगु खँ वयाच्वंबलय् साहित्य ला गौण विषय हे जुइ । थौं नेपालभाषा संघर्ष समितिया निम्ह महारथीत नापलाःगु — थम्हं युद्ध ल्वानाः बूगु खँ सवाः काकां कनाच्वन । गर्व दु वय्कःपिन्त । झी जक छाय् गौरवान्वीत मजुइ ?

जिं थःगु गःपः म्वय्थ्यानाः चिनाखँतय्गु ख्वाःपाः स्वया । दक्व चिनाखँ जुयाच्वन । दक्वस्या ख्वालय् चिनाखँ — चिचाःदनाच्वंगु चिनाखँ, खिचां खिनातःगु चिनाखँ, भछ्याँय् यानातःगु चिनाखँ । बिचरा चिनाखँत । अंगः चिनाखँ, बँ चिनाखँ, झ्याः चिनाखँ, र्याकय् धेचुलाच्वंपिं व पँचिनाच्वंपिं सपूmत दक्वं चिनाखँ । चिनाखँ न्यनेधकाः वयाम्ह जि न्हापं चिनाखँ जुयाबिइमालाच्वन । जि ला छु, जिं चिनाखँ च्वये मफु धकाः ला जि साहित्य ब्वनाच्वनाबलय् हे वाकओभर बिइ धुनाम्ह । तर न्यनेगु प्याःचाः ला दु जिके, जिगु जीवन कनीगु चिनाखँ, गद्यय् चिइमफइगु अनुभूति बाःवनाच्वंगु चिनाखँ मुनाकायेगु लालसा ला दु । तर गन काःवने । जिगु धैर्यया खिपः चबुइवं चिनाखँ न्यनेगु दक्वदिक्व इच्छायात प्वःचिनाः जि दना वया । चिनाखँ दं मदं जिं मखन ।

लँय् जिं जितः न्यना — छु जूगु थ्व?

जिं लिसः बिल — थौं कन्हय् छुकियां मू मदु । चिनाखँ धयां भाषणया झं मू मदु । उकिं न्हापान्हापा सा चिनाखँ न्यंमदइ धकाः मेपिन्त थने हइगु, आः भाषण न्यं मदइ धकाः कविपिन्त थने हल । थःगु चिनाखँ न्यंकेग लालसा मदूगु सा उमिमछि मनूत मुंकातयेफइला? अले, उमि धाइ, वँय्चायेगु स्वयाः ख्वयेगु बांलाः । उकिं चिनाखँ च्वये भाःमखँसेंलि भाषण सां याना वने धकाः कविपिन्सं थःगु हैसियत क्यंगु जुइ । भाषण याइपिनि मलाःगुलिं याकनं थःगु भाषण बियावंगु नं जुइफु ।

जितः तं पिहाँ वल — हालेमत छ । छं मसिउ । आः सँ तुयुम्ह छम्हसित न्यनेमाली ।

20130913 ब्रिटोनतय्गु मांभाय्या संघर्ष

नियात्रा

राजेन मानन्धर

जिं उमिके न्यनागु थुलि हे जक खः — “छिमिगु मां छिमित छाय् यः? गुलि यः?”

अन वःपिं अधिकांश सहभागित बिट्रोनत खः उमिगु मांभाय् बिट्रोनी खः । उमिसं थःगु नुगलय् दासिवयाच्वंगु खँ छसीकथं कन । थ्व  जिगु फ्रन्सय् लछि च्वनागु शायद दकलय् नुगलय् थिउगु दिं जुइ । जिं जिगु एस्पेरान्तो क्लायसय् च्वनीपिं करिब १८म्ह फ्रेन्चतय्के उमिगु मांभाय्प्रतिया मतिना भय्बियाच्वंगु खना । फ्रान्सय् थःगु भाय् न्हनावंगु स्वयाच्वनेमाःपिं फ्रेन्चत उपिं । प्रसंग जि २०१२या अगस्टय् फ्रान्सया प्लूजेकय् जूगु एस्पेरान्तो भाय्या अन्तराष्ट्रिय ज्याझ्वलय् ब्वतिकाःवनाबलय्यागु । 

ब्रेटनी भाय् धइगु फ्रान्सया उत्तरपश्चिमया ब्रेटान्या प्रदेशय् ल्हाइगु छगू भाय् खः । थ्व जात कथं ब्रिथोनिक भाय् अन्तरगत लाः, गुगु थन ग्रेट ब्रिटेनं अर्मोनिका जुयाः थन न्हापांगु मध्ययुगया प्रारम्भपाखे बाय्हिलावःपिं ब्रेटोनतय्सं ज्वनावःगु जुयाच्वन । वेल्श व कोर्निश थें मेमेगु ब्रेथोनिक भाय्त थें थ्व नं इन्सुलर केल्टिक भाय्या रुपय् ब्याख्या यानातःगु दु । 

पुलांगु ब्रेटोन भाय् ९औं शताब्दीइ हे खने दयेधुंकल । १२औं शताब्दीइ तक थ्व उच्च वर्गया भाय् जुयाच्वन । अनं लिपा पश्चिम ब्रेटोनय् थ्व सर्बसाधारणया भाय् जुयावन । राजकाजय् ल्हाः तयेगु महत्वाकांक्षा दुपिं उच्चवर्गयापिन्सं बिस्तारं फ्रेन्चभाय्यात नालायंकल । ब्रेटनीया महारानी (डचेसंं) न्हापा तक लिखित भाय्या रुपय् ल्याटिन छ्यलाच्वंगु खःसा १५औं शताब्दी निसें फ्रेन्च छ्यलाहल । राजनीतिया स्वहाने गयाः सम्पन्नता व प्रतिष्ठा मालीपिन्सं फ्रेन्चया स्वहाने गइगु जुयाः फ्रेन्च भाय् झं झं ब्यापक जुया वन ।

फ्रान्सया राजतन्त्रं अनया चिचीधंगु समुदायया भाय्यात मययेकू बरु बुलुहुँ सरकारी ज्याखँय् फ्रेन्च मदयेकमगाःगु यानायंकल । मेखे क्रान्तिया इलय् मनूतय्सं प्रान्तीय भाय्या पलेसा फ्रेन्च भाय्यात ययेका यंकल, उमि बिचाः कथं अबलय्या प्रतिक्रियाबादीत व राजाबादीतय्सं प्रान्तीय भाय् ययेकाच्वंगु दु । अबलय्या क्रान्तिकारीतय्सं ला सामन्तत व रुढिबादीतय्सं ब्रेटोनी भाय् ल्हाइ धकाः धाइगु । 

लिपा जुजुं मनूत ययेकं मययेकं थ्व थःगु मां भाय् पाखें तापाना वन । थुकिया हे लिच्वः कथं सन् १९६० तक नं अनया राज्यया ब्वनेकुथिइ ब्रेटोनी भाय् ल्हाइपिन्त लज्जित यायेगु ज्या जूगु खः ।

सन् १९५० जःखः तक हे नं झिगू लाख भाषाभाषीत दु धयातःगु थ्व भाय् ल्हाइपि २१औं शताब्दीया न्हापांगु दशकय् थक थ्यंबलय् निगू लाख जक ल्यन । उकिसं उपिं मध्ये ६० प्रतिशत स्वयाः मल्याक मनूत ६० दँ स्वयाः च्वय्यापिं जक दु । २०औं शताब्दीया शुरुइ तक नं ब्रेटान्याया दक्षिणी भेगय् अनया जनसंख्याया बछि मनूतय्सं ब्रेटोनी भाय् जक सः । अनं निसें अन ब्रेटोनी भाय्या अवतरण शुरु जुल । आः संभवतः अन थ्व भाय् जक ल्हाइपिं मनूत सुंहे मदयेधुंकल । सन् १९९७य् याःगु छगू सर्वेक्षण कथं अन थ्व भाय् ल्हाइपिं ३००,००० मनूत दु धैगु तथ्यांक पिकात । आः १५÷१९ दँया युवापुस्ता दुने थ्व भाय् ल्हाइपिं तसकं म्हो जक पिहाँ वःगुलिं थुकियात तनावनेत्यंगु भाय् धकाःधयातःगु दु । 

थ्व भाय् मदयेकाछ्वयेगुली थनया स्कूलतयेगु नं यक्व भूमिका दु । बिसौं शताब्दीया शुरुवात निसें थ्व भाय्यात धक्का लाःवल । १९१४ निसें स्कूलं अन मस्तय्त थःगु मांभासं खँ तक हे ल्हाके मबिल । उमित सजाय बिइत धकाः अन उमिगु परम्परागत सिँया लाकां हयातःगु दइ । मांभासं खँ ल्हाःगु तालकि अनया शिक्षक शिक्षिकापिन्सं उमित व लाकांया माः दयेका क्वखाकातइ, मेपिं मस्तय्सं वयात वेँ हायेकेथें हायेकाच्वनी । अले व मचां मेम्हस्यां ब्रिटोन भाय् गबलय् ल्हाइ धकाः पियाच्वनी । जब वं मेम्हस्यां मांभासं खँल्हाःगु ताइ, वं थम्हं क्वखायातयागु लाकांमाः वया गबलय् तयाबिइ, थःगु पाः ब्यनी । हानं व मचां थ्व हे ज्यायात निरन्तरता बिइ । धयाच्वनेम्वाः थ्व छगू कथंया मानोवैज्ञानिक ख्याच्वः खः अले जिन्दगीभर थ्व भाय् ल्हायेमखु धकाः मस्तय्त पाःफयेकेगु छगू अचूक जुक्ति नं खः। राज्यं झी थाय् थें तप्यंक थ्व भासं च्वीपिन्त चित्तधर दयेकूगु ला खनेमदु तर थज्याःगु अवस्थाय् मस्तय्सं थ्व भाय् ल्हायेगु त्वःता वनीगु स्वभाविक जुल । अले थुकिया लिसें छेँय् मांबौपिन्सं नं थः मस्तय्त थःगु भाय् मल्हाकेगु पाखे बःबिल । छखे स्कूलय् मस्तय्त मानसिक कसा, मेखे धिब्न्यागः ध्यबा ज्याख्यलय् मदुगु भाय् मस्तय्त बोझ जुल धकाः तायेकीपिं मांबौपिं नं अप्वः दया वल । 

जेनं धाल, वया मामं ला ४० दँ तक मुद्धा म्हितल, मस्तय्त कमसेकम स्कूलय् मांभासं खँ ल्हाकेबिउ धकाः तर सुनुवाइ मजू ।

मेखे विशेषयानाः सरकारी प्रशासन व मेमेगु लगजा याइपिन्सं वा यायेगु लक्ष्य ज्वनाच्वंपिन्सं थःगु भाय्यात पंगः तायेकाः गौरवकासाथ त्वता यंकल । पदया लोभय् मनूतय्सं थःगु अस्तीव मियाछ्वत । थ्व खँ नेवाःतय्गु सन्दर्भय् हे धाःसां यक्व पाइमखु ।

आः थ्व भाय् ल्हाइपिं मनूत म्हो जुयावनाच्वंगुलिं युनेस्कों नं थुकियात संसारया खताराय् लाःगु भाय्तय्गु मानचित्रय् ९ब्तबिक या तजभ ध्यचमिुक ीबलनगबनभक ष्ल म्बलनभच० तयबिल । अले तिनि अनयापिं मनूतय्सं वाःचयायेकल भाषा म्वाःसा जाति म्वाइ धैगु ।

थन नं भाषिक चेतनाया जः लूगु यक्व मदुनि । सन् १९२५ य् प्रोफेशर रोपाज एमोनया कुतलं ग्वालम धैगु पत्रिका पिहाँवल । निगू दशकतकया अथक मिहेनतयात वं । थी थी विधाय् थ्व भासं मौलिक साहित्यया सिर्जना जुल, अले विश्व विख्यात अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक कृतित थ्व भासं अनुवाद नं याकेगु ज्या जुल ।

सन् १९७७ तक थ्यंबलय् अनया अर्धसरकारी डिवन स्कूलय् ब्रेटोनी भासं स्यनेगु ज्या शुरुजुल । थ्व अभियान अन्तर्गत हजारौं मस्तय्सं थ्व भाय् सयेकेखनाच्वंगु दु, स्कुलया पाठ्यक्रम दुनेच्वनाः । 

उलि जक मखु, थीथी कमिक्सत थ्व भासं पिदंगु दु, रेडिओ केर्नथेंज्याःगु छगू निगू रेडिओं ब्रेटोनी भासं ज्याझ्वः बियाच्वंगु दु, छगू निगू टेलिसिरियल नं थ्व भासं हिलाः क्यनेगु यानाहःगु दु । आः थ्व उमिगु लागि हिराथें मूल्यबान् जुयाच्वंगु दु । पिनें वःपिं सुं नापलातकि थज्याःगु खँ त्वःमफिक्क कनी ।

न्हापा न्हापा उमिगु सहित्य विकास जूगु खःसां लिपा जूलिसे सिर्जना छ्वासुयावन — च्वःमदु धकाः मब्वन, ब्वंमदु धकाः मच्वल । आः अन ब्रेटोन साहित्यया छगू सिमित परम्परा न्ह्यानाच्वंगु दु । ततःधंगु सफूपसलय् नं ब्रेटोन भाय्या अलग्ग दराज सजेयानातःगु दइ, पसलय् वंपिनि निगू प्यंगू ब्रिटोन भाय्या सपूm न्याय, अले व दराजया लिक्क च्वनाः पासायात फोटो कायेकी । अनच्वंपिनि थः ब्वनेसःसां मसःसां निपाः प्यपाः ब्रेटोनी भाय्या सफू थःगु छेँया दराजय्, लाइब्रेरीइ सजेयानातयेगु यात तःधंगु गर्वया विषयया रुपय् काइ, कन्हेकंसा थ्व सपूm दक्व ब्वनेमानि धकाः धयाच्वनी । थः ब्वने हे मसःसां पासापिनिगु छेँय् वनीबलय् अनया बुकर्याकय् पतिंचा वालाः न्यनी ब्रेटोनी भाय्या सफू मतया ला? अले मदु धाल कि तसकं मभिंम्ह, क्वह्यंम्ह व गैरजिम्मेवार नागरिकया रुपय् प्रस्तुतयाइ , दक्वसिया न्ह्यःने । 

थौंकन्हय्या ब्रेटोनी भाय् न्हापाया मूल भाय् स्वयाः यक्व पायेधुंकल । आः ला पुलांगु ब्रेटोनी भाय्या छुं छुं खँग्वः जक दनि आधुनिक ब्रेटोनी भासय्, व नं दार्शनिक व वैज्ञानिक खँग्वःया रुपय् । 

संघर्ष अझं सिमधःनि । थौं नं अनया राज्यं थःगु संविधानया निगूगु धारा यात हीकेत तयार जुयाच्वंगु मदु, गुकिया कथं व गणतन्त्रया भाय् फ्रेन्च जुइ धकाः धयातःगु दु । अथे जुइगुलिं न्ह्याक्व भाय् ल्हाइपिं दुसां थ्व भाय्यात खतराय् लानाच्वंगु भाय् धकाः हे धयातःगु दु । 

८० दुम्ह ग्याब्रिएलं तछ्यानाः धाल, “जिमिगु भाय् धैगु जिमिगु प्राण खः । थ्व मदयेकं जिपिं म्वायेफइमखु ।”

उमिगु मांभाय्या हबिगत, मतिना व हानं भाय् म्वाकेगु प्रविबद्धता खनाः जिगु नुगः पलख द्रविभूत जुल । जि छकलं थःगु देसय् थ्यन । थःगु भाय्या पुनर्जागरण कालया महारथीतय्गु किपा जिगु मिखाय् लुत, अले थौंकन्हय् भाषासेवाया नामय् जुयाच्वंगु आन्दोलन व उकिया लिउने सुलाच्वंगु पदया राजनीतिया प्याखं लिसा लिसा कयाः वयाच्वन ।

आन्दोलन झीथाय् नं मजूगु मखु । थौ म्हिगः जक जूगु नं मखु । झीगु भाय्या आन्दोलन शुरु जूगु पण्डित निष्ठानन्दया एकविंशति प्रज्ञापारमिता (नेसं १०२९) निसें कायेगु खःसा झीसं झीगु मांभाय् म्वाकेगु आन्दोलन यानागु १०४ दँ दत । थुकिया दुने गुलि सपूm पिदन जुइ, पत्रपत्रिका पिदन जुइ, गुलि स्यां म्ये हाल जुइ, गुलिस्यां प्याखं हुल जुइ । अझ गुलि संघसंस्थात नीस्वन जुइ, ग्वम्ह अध्यक्ष जुल जुइ, ग्वम्ह सल्लाहकार जुल जुइ, ग्वःकः चुनाव जुल जुइ, गुलि चुनाव क्वथल जुइ, गुलि गोष्ठी व र्याली जुल जुइ । गुलि चन्दा काल जुइ, गुलि भ्रष्टाचार जुल जुइ । हानं थ्व हे त्वह तयाः गुलि ल्वापु जुल जुइ । 

थुलि मछि जुइ धुंकाः आग्रह, पूर्वाग्रह, द्वेष व दम्भयात छखे तयाः स्वयेगु खःसा झीगु ल्हातिइ छु दु ले? नेवाःभाय् ल्हाइपिं झं झं म्हो हे जुया वनाच्वंगु दु, भाय् न्हनावन, त्वःतेमजिल धकाः भाषण याइपिन्सं थःमस्त लिसे खय् भासं खँ ल्हानाच्वंगु दु, नेवाः भासं साहित्य सिर्जना याइपिं झं म्हो जुया वनाच्वंगु दु, पिकाःगु सपूm न्याःमदयाः छ्लिइ फ्वसाह्वहयेकातयेमाःगु दु, छगू पुस्तां भाय् थः मस्तय्त भाय् मस्यनाबिउबलय् वया मस्तय्सं सयेके ल्हाये धकाः स्वःसां गतिपति मदूगु भाय्या निर्माण जुयाच्वंगु दु । थ्व हे मखुला झीगु सछिदँया उपलब्धि? मंकाःखलःया ज्याकुथिइच्वंगु सिद्धिदासया पोट्रेटं नवाइमखुत, लखुतीर्थय् धंकातःगु जगतसुन्दरया सालीकं स्यंवइमखुत, चित्रधरं च्व धाःवइमखुत । दुपिं पुलांपिनि पुलांपुलांगु बाखं ककं लिमलाः, न्हूपिनि न्हून्हूगु फेसनयायां लिमलाः । धाथें झीगु भाय्या धाथेंगु आन्दोलन गबलय् जुइगु? 

उमिके जिं न्यना, “छिमिगु भाय्या आन्दोलन याइगु संघसंस्थात गुलि दु? अले सु उकिया नेता?”

जेनं धाल, “दु जुइ, तर जिमिं हरेक ब्रिटोन जनता छगू छगू संस्था खः । जिपिं हे आन्दोलन ।”

जितः लुमन । जि ग्रेजिल्योनय् दुबलय् छकः नयाच्वँच्वं चि दूगु बटरया खँ वल । ब्रितान्याय् थथे चि दूगु बटर नइ । जिं नकतिनि ल्यासेचाम्ह मिसायाके न्यना, “छन्त ब्रिटोन जुयाया गर्व दुला?”

वं गपलय् क्वखनातःगु वहया चिकीपूगु सिखः लिकयाः क्यन । उकिइ यगानाच्वन ब्रितान्यया नक्सा । गर्वं छ्यं धस्वाकाः धाल, “दु । जि न्ह्याथाय् दुसां जिकय् ब्रितान्या दु ।”

अथे जूगुलिं उमिगु अवस्था आः उलि नाजूक मजू । न्हापा थम्हं मांभाय् मसयेकागुलिं उमिसं आः थःमस्तय्त थःगु भाय् स्यनेफयाच्वंगु मदु । आः ला उमिगु हे भासं धायेगु खःसा उमिसं थःगु भूमिइ सुचुकातःगु इतिहास दुने थःगु मांभाय्या उत्खनन् यानाच्वंगु दु । 

उमिसं भाय् सःपिं अजाअजिपिनिगु बांलाक सम्मानयाना च्वंगु दु, उमिगु म्हुतुं पिज्वःगु हरेक ब्रिटोनी वाक्य उमिगु लागि अमृत । उकिया हे भरय् थी थी थासय् ल्याय्म्ह व मस्तय्गु लागि चिचीधंगु कोर्सया व्यवस्था यानाः थः मस्तय्त अन छ्वयाच्वंगु दु । थः व्यस्तताया कारणं व उमेरया कारणं न्हूगु चीज सयेकाकाये मफयेधुंकूसां थःगु भविष्य थ्व अधिकारं वंचीत मजुइमा धैगु उमिगु मनसुवा खः । उमिसं थःगु भासं सपूm च्वयेगु यानाहल । हरेक सपूm पसलय् छगू अलग र्याक दइ ब्रिटोनी भाय्या सपूmया । थः भाय् ल्हाय् मसःसां थःगु भाय्या निगूप्यंगू सपूm छेँय् मतइम्ह मनूया अन न्हाय् दइमखु । लिसें अनया मेयर स्वयम् हे थ्व भाषिक आन्दोलनया समर्थक जूगुलिं अन स्थानीय तवरं जुयाच्वंगु ज्याझ्वःयात वयागु ग्वहालि दु । अथे जुयाः ला व सिटीहलय् हप्ताया छन्हु ब्रिटोनी भाय्या म्ये व प्याखंया रंगारंग ज्याझ्वः न्ह्याइ ।

थम्हं ई स्वयाः निर्णय यायेमफत कि भाग्ययात दोष बिइ, भाग्यबादी जुइ झी । जीवन हे संघर्ष खःसा पलाः पलाखय् संघर्ष हे याये माल नि । दुश्मनं हमला याःवयेधुंकाः नं लाकां न्ह्याकाबिइम्ह च्यः पियाच्वन कि लखनउया नवाबया थेंज्याःगु हबिगत जुइ । थ्व झीसं मसिउगु खँ मखु । नेवाःत व ब्रिटोनतय्गु नियति थनथाय् ज्वःलाः वइ । 

अन्तय् जिं नेपाःया भाषिक विविधता, संविधानं वियातःगु भाषिक अधिकार व नेपाःया तनावनाच्वंगु भाय्या लिसें जिगु मांभाय्या अवस्थाया बारे बःचाहाकयेक कना । उमिसं जिकय् बिट्रोन लुइकल, जिं उमिके नेवाः लुइका । आजु छगू हे जूसा नापं न्ह्यावनां छु पाइ । उपिं व नेवाःत जक मखु, थ्व तःधीम्ह न्यां चीधिम्ह न्यायात नइगु विश्वय् थःगु भासं नवाये मखंपिं यक्व यक्व दु, उपिं छपँ छधी जुइमाः । थःत थम्हं ध्वंलाये छता मजिउ, साथ बिइपिं नं थन यक्व दु । 

जिं उमित इनाप याना — “जिमिगु देसय् जिमिगु अवस्था नं छिकपिनिगु स्वयाः यक्व मपाः । जितः छिकपिन्सं नेपालय् च्वंम्ह ब्रिटोन धकाः स्वीकार यानादिसँ ।”

Published in Sandhya Times on 20130913 "Struggle of the Britons for mother language"

20130906 नेवाः सफू व ममःचा

राजेन मानन्धर

स्वनिगलय् दलय् अप्वः छुकिया ब्यापार जुइ? मिखा तिसिनाः धायेफु, ममःचा । दक्वसित यःगु, दक्वस्यां नइगु । नां हे ला ब्यापार । दकलय अप्वः मनूतय्त छु माः, उकिया जुइ । व्यापार धइगु हे न्यायेगु व मिइगु । माःपिन्सं न्याइ, दुपिन्सं मिइ । माःसा न्याइ, फुसा मिइ । अले दकलय् कम छुकिया व्यापार जुइ? आः धाःसा लिसः बिइ थाकुल । बिचाः यानादिल जुइ, लुँ वह, हिरा मोति । छाय् धाःसा व तसकं थिकय्, दक्वस्यां न्यायेफइमखु । छि फेल जुल का । थ्व देसय् दकलय् आखः ब्वनातःपिं नेवाःतय्गु राज्य धयाजूगु स्वनिगलय् म्हो व्यापार जुइगु छुं दुसा व नेवाः भाय्या सपूm खः । मखु धयादी फु ला? 

नेपालभाषा घ्वानाः सपूm पिहाँ वःगु थनिं १०४ दँ दत (पं. निष्ठानन्दया श्री एकविंशति श्लोक भाषा सहितगु सपूm नेसं १०२९लय् पिदंगु ल्याखं धायेगु खःसा) । थ्व छगू शताब्दीया दुने ग्वःन्हु दइ जुइ ? अले ग्वगू सपूm पिदन जुइ । पुवंक ल्याःचा सुनां नं यानातःगु मखनानि । थ्व ल्याःचाः यायेमाःगु खँ नं मखु । व स्वयाः अःपुक झीसं थःथःगु छेँया दराजय् ग्वपाः नेवाः भाय्या सफू दु धकाः ल्याःखाःसा गाः ।

उकुन्हु तिनिया खँ – नेपाली काँग्रेसया नायः सुशिल कोइरालायात छम्ह पत्रकारं न्यन हँ – छिं छु सपूm ब्वनाच्वनादिया थौंकन्हय् ? कोइरालाभाजुं छाति तफायानाः लिसः बियादिल – जितः सफुतिइ विश्वास मदु । आः हानं हलू धासेंलि कुतिं न्यायेमानिला? झी अधिकांश नेवाःत शिक्षित हे खः, अथे जुयाः ला ततःधंगु खँ ल्हायेफयाच्वंगु दु । तर सपूm न्यायेगु, ब्वनेगु खँय् धाःसा अधिकांश नेवाःत सुशिल कोइराला हे जुयाच्वना, झीगु थ्व महान् स्टाटस अव्यक्त रुपं नेवाः भाय्या सपूm पसःपसलय् धुलंगःगु ब्वसा जुयाच्वंगु दु । 

झीगु भाय् झीत यः । झीसं सिउ भाषा म्वाःसा जाति म्वाइ धकाः नं । झीगु हिनू हिनुलिइ भाषा दु, माःसा ज्यान तकं बिइत नं झी तयार । तर जब नेवाः भाय्या सफू न्यानाः ब्वनेगु ई वइ, दक्वस्या छ्यं चासुइ ।

जनगणनाया भ्वँतय् नेवाःत १३ लाख दु । नेवाःत धयापिं दकलय् शिक्षित तकाः नं झीसं धयावयाच्वना । झीसं जक छु, दक्वस्यां धयाच्वंगु दु । थ्व स्वनिगःया जक खँ ल्हायेगु खःसां थन म्होतिं नी खुगू लाख नेवाःत दु । दक्वं धकाः बाजितयाः धायेमफुसां अधिकांश नेवाःत शिक्षित धकाः झीसं सिउ । खुगू लाख नेवाःतय्त माःगु सपूm पसः खुगू हे मदु ला ? म्वाः ला ? छगू पसलय् छगू लाख मनूतय्सं सफू न्याःवनी बलय् व साहुजिया हालत गज्याःगु जुइ ? अले छगू लाख मनुतय्सं न्याइगु पसलय् वनाः सपूm न्याइपिनिगु हालत ले ?

थन गुलि ममःचा पसः दु व ला मसिउ । तर झीसं खनाच्वना, त्वालय्पतिकं ममःचा पसः, गल्लिइपतिकं ममःचा पसः । नइपिं दयाःला चायेकल जुइ । छु नइ उकिया पसः चाली, छु न्याइ व मिइहइ । तर आः हे च्वयातःसां जिउ, व नेवाः राज्य वःसां थन ममःचा पसः हे यक्व दयावइ, नेवाः सपूm पसः यक्व दयावइमखु । अले नेवाः राज्य या चिं (एम्लेम्ब) सपूm जुइ लाकि ममःचा ?

नेवाःराज्यया म्हगस मियाःनइपिन्त शायद थज्याःगु खँ पचेजुइमखु । उमिगु भाषण न्यनेबलय् झी हे दकलय् पहिचानया बेतालि तग्वः । तर खालुथें घुतकेमाःगु छगू सत्य, छगू यथार्थ — नेवाःतय् सपूm न्यायेम्वाः, ब्वनेम्वाः । झी दक्वं सुशिल कोइराला । न्यायेमाःगु जूसा नेवाः सपूmपसलय् साहुजि साहुनीपिं भुजिं ख्यानच्वानेम्वाःलीगु जुइ, छगूयां मेगु पसः दँय्दसं खनेदइगु जुइ ।  

इतिहास पुइकेम्वाः । चित्तधर, भक्तबहादुर, हिमाञ्चल, चिनियालाल निसें नातिवज्रया बाखं लुमंकूसा गाः । सुं हे सपूm मियाः सफल मजू, धनी जुइगु ला खँ त्वःता छ्वये । भाषासेवा, यायेमाः, झीसं मयाःसा सुनां याइया भावनां ग्वाकाः जक हे याःगु खनेदु, आःतक । न लवःया आस, न लाय् लिवइगु हे विश्वास । दक्वं त्याःगु थ्व राजधानी शहरय् छाय् सपूm बनेज्या जक द्यायेमाःगु? येँय् निगू प्यंगु भुगुलुं च्वंगु सपूm पसः बाहेक यलय् व ख्वपय् ला झन् उलि हे मदु, खनेमदु (थ्व जिगु दाबी मखु, दूगु खःसा बांलाः) । न्हाय्कं दयेकं तुंथिइ छाय् स्वःजुयाच्वनेगु ? थ्व सपूmपसःया हविगतं हे नेवाःतय् गुलि सपूm न्यायेमाः, ब्वनेमाः धकाः क्यनाच्वंगु दु । गज्याःगु विडम्बना, स्वन्तिं वहया पाय्म्वःपिकाःसा चां चां फुइ, सपूm पिकाःसा गन गुलि दु उलि हे । 

जिं सिउसांनिसें नेवाःभाय्या सपूm मिइगु मौका धइगु व हे बुद्धजयन्ती, सापारु, म्हपुजाबलय् नेवाःत मुनीगु थासय् लितुलिनाः सपूm ज्वंकःवनेगु खः । कयादिसँ रे, भाषा सेवा यानादिसँ रे धकाः ख्वखना सः पिकयाः मधायेकं सुनां न्याइमखु, अझ गुलिं सम्भ्रान्त शिक्षित नेवाःत बुधबार व्रत च्वनाच्वनागु खँ ल्हानाः बिसिउँ वनी । दशकौं पुल, आःतक नं व अवस्थाय् ह्यूपाः मवःनि । आःला झं न्हापाथें मिउजुइपिनिगु शक्ति तकं क्षीण जुइधुंकल । 

नेपालभाषाय् सपूm पिकायेगु धइगु अधिकांश लेखकया थःगु म्हिचां ध्यबा तयाः खः, कि मखुसा साहुमहाजनतय्त रिझेयानाः खः । थज्याःगु अवस्थाय् सपूmया वितरण ग्यसुलाइगु आधार हे मदु । पिकाल, सिधल । लेखक, प्रकाशकया थचाःवःगु छेँलिइ चांग चांग सपूm वथंगयाच्वनी, प्यानाः झू जुयावनी । 

छम्ह निम्ह विद्वानपिन्सं सपूm मचूगु खँ ल्हातकि नेवाः भाय्या सपूm न्यायेगु थाय् हे मदु धकाः धायेगु आःतकं मत्वःतूनि । अथे न्याइपिं दुसा सपूm पसः नं ममचा पसःथें ह्वासाह्वासां यक्व दयावइ धइगु सामान्य अर्थशास्त्रया सिद्धान्तयात तकं चुनौति बिइपिं अज्याःपि विद्वानपिनिगु नेपालभाषाया प्रति योगदान थुलि हे जुयाच्वनी । 

अले छाय् नेवाःभाय्या सपूmया बांलाक वितरण जुया मच्वन ? घ्वानाः सपूm पिकायेससांनिसें नेपालभाषया ज्याखँय् ल्हाःतयाच्वंपिनिगु थ्व हे छगू कमजोरी जुयाच्वंगु दु । सिंहावलोकन व आत्मालोचना जुयाच्वंगु नं मदु । चित्तधरं निसें लँय् ध्वदुक्वसित पत्रिकाया सदस्य दयेकावयाच्वना, उखें थुखें ग्वहालि कयाः सपूm पिकानाच्वना । 

थ्व हे खँय् ध्यान तयाः इलय् ब्यलय् नेवाः सपूm वितरण यायेगु, सपूm पसः चायेकेगु खँ जुइ । खँ अथें हे तुनावनी, सुनावनी । आः नं दु । सन्ध्या टाइम्सया च्वसापासाया छेँय् तःजिगु सपूm पसः चायेकेगु योजना दु । प्रतिसरा साय्मिजुं नं नेवाः सपूm पसः तयेकेगु खँ ल्हानादीगु खः । नकतिनि हे यलय् पूर्णचण्डीइ शोभा शाक्यजुं व्यवस्थित कथं नेवाः सपूm न्यायेगु व मिइगु तातुनाः सितु सपूm पसः चायेकादिल । तर ग्व, उपलब्धी धाःसा उलि उत्साहजनक खनेमदुनि । नेवाः सपूm यदि ममःचा जूसा त्वाःत्वलय् सपूm मिइपिं वयेधुंकल जुइ – ओके सपूm, आरसि सपूm, एभरेष्ट सपूm,  टेष्टी सपूm, ट्राइअगेन सपूm अले मेगु नं छु छु । मिइपिनिगु ज्या ला मिइगु जक खः, नइपिं जक दुसा बजि नं मिइ, गजि नं मिइ । झीगु म्हसिका झीसं दयेकेगु खः — ममःचा न्याइपिं जुइगु लाकि सपूm न्याइपिं जुइगु ।

Published in Sandhya Times on 20130906 "Newaa books and momo"

20130601 मनया मय्‌जु मनमय्‌जु

राजेन मानन्धर

नेवाःतय् नखः स्वयाः नख्त्या तःहाकः । नख्त्या मदइगु खःसा नखःतय्त नेवाः विद्वानतय्सं थथेभनं बय्बय् नं मयाइगु जुइ । पाजुन्पिथाय् पाहाँचःह्रेया न्हिपं आः नख्त्या जुयां जक मगानाः उकिइ पिकनिक नं ल्वाकज्यानाः न्यात, फुसिंख्यःया मनमय्जुइ विश्व श्रमिक दिवसकुन्हु । 

तिंख्यलय् पार्टीया कार्यकर्तातय्सं प्याचाःगु कथु चिरिचिरिबाक्क नाराजुलुस यायेसिधल । श्रमिकतय् नामय् भ्वरितग्वःपिं नेतातय्सं भाषण यायेवं लँ चाल । जिमित माइक्रोबसं दकलय् लिउनेच्वंगु थुसुथुसुं नवःसि सिटय् स्वथन । श्रमिक दिवस कुन्हु नं श्रम मयासे मगाःपिं, छुं पार्टीया नेतातय्गु किचलं गाकाच्वनेगु भाग्य मदुपिं औसत मनूत लँ चालेवं भभःन्हुयाः जुल । नकतिनि छेँ थुनाः तबाला यानाहःगु लँय् मोटर न्यासिचाचां न्ह्यात । 

मोटर विष्णुमतिया द्यःनं द्यःनं ब्वात — व हे खः विष्णुमति, नेवाःतय्गु भाग्य च्वइगु मति । दथुइ नेवाःतय्गु हाकुगु, नवःगु सभ्यता बाः वनाच्वन, जवं खवं व हे सभ्यता बाःवनेगु थाय्यात क्वत्यलाः दयेकातःगु लँय् मोटर बाः वनाच्वन । थःगु हिनुलिइ लः मदुसेंलि व हे संसारया खिच्वया बलं थःत बाः वंकाः जि नं म्वानाच्वनागु दु धकाः छुमां बिइत विष्णुमति बाध्य, झी व म्वानाच्वनागु दु धकाः धयाच्वंम्ह विष्णुमतिइ थःगु सभ्यताया ख्वाःपा स्वयाच्वना । झीगु भाय्या छगू खँत्वाःखँभाय्या पुनःनिर्माण — विष्णुमतिइ थःगु ख्वाः स्वयेदसेंलि न्हाय्कं छाय् स्वयेगु?

पाःलूगु बसस्टपय् जिमित क्वफानाथिकल । स्वन्हुतक वाःफय् जुयाः ताराक्क निभाः छानावःगु, ताःन्वः । गनं वनेगु जुइ धकाः स्वयाजुया । दक्वस्यां जिमित भ्वाँय्भ्वाँय् स्वयाच्वंगु थें च्वं, गज्याःपिं पाखेत खनी धकाः मखुला जुइ ।

“थन फुसिंख्यः, मनमय्जुया द्यइथाय् वनेगु गनं ?” नापसं तरकारी पसः तयाच्वंम्ह छम्ह मिसायात वयागु भासं न्यना । 

मखुम्हसित नवाय्लात खनी । निपाःल्हातिं पपूथें ब्वयेकाः लिसः बिल, “गुगु द्यःगः? थपाय्धंगु नेपालय् न्ह्याथाय् वंसां द्यःगः दु नि ।”

बल्ल छम्हस्यां खँ थुइकाः लिसः बिल, “थुखें हुँ । अन अजिमा माइयागु द्यःगः दु, वहे धाःगु जुइ धकाः ।”

जिगु न्ह्यपुइ गं थात । अजिमाया लिउने हानं माइ तलकि छु जुइ? अजिया मां लाकि अजि धाःम्ह मां ? उमिसं ला जिमि अजियात डिमोशन यानाः मां दयेकाःबिइ धुंकल खनी का ।

पिचुगु पिच जुयाः थाहां वना । थज्याःगु हिसि दूगु लँ पर्यटनमन्त्री जूम्ह हिसिलाया थःछेँय् वनथाय् नं मदु  । न्हू न्हूगु बस्ती, न्हून्हूगु छेँ । लँ तबाला, छेँ दयेका तःगु नं छाँट वं । स्वनिगःया इज्जत तइगु, विकासया लँय् येँ नं लिउने मलाः धइगुया चिं । तापाक्क मिखां न्ह्यायेदतले न्हून्हूगु छेँतय्गु साम्राज्य विस्तार — म्हासुगु, तुयुगु, वँचुगु, वाउँगु छेँत । उलिं मगानाः वयां लिउने नीनिगु तल्ला दूगु धाःगु त्वखाय् वनेगु लँय् च्वंगु टावरं क्वछुनाः क्वथीक स्वयाच्वन जितः । जिगु इतिहासं क्वचीकातःगु भ्वाभःगु वर्तमानयात ।

झिंन्यागू मिनेट ति वनेवं पिच फुत, लँ चिबाला ¬– खिउँसे च्वनावल, झिझांमिझां दनावल । कचिअपाया चां दनातःगु छेँत, लुखा, झ्याः चिचीपाः । पानमसला, चाउचाउ, चुरोट व कोकफ्यान्टा पिवाःच्वनाच्वंपिं पसःत । लँया निखेरं नितचा–स्वतजा जाःगु छेँ पःखाः जुयाबिउगुलिं उमि न्हापा वा, छ्व, वाउँचा पिनाः नयेगु बुँइ दनावःगु न्हून्हूगु छेँया जंगलं मिखाः झ्वाझ्वा सूमवः उमित । मिखां मखनकि गनया लोभ, छुकिया तृष्णा ?

लँय् फोहरफिहर, झ्यालय् उगुंथुगुं । न्हासय् साक्क भचा भचा बास नं वल, थ्वँ वा अय्लाःयागु । सुमसिउ धाःम्हसित छ स्वर्गय् वनेगु खः ला धाःबलय् अन फोहर नयेगु दइलाकि दइमखु धकाः न्यन हँ । जिगु मन अन थ्यनेवं मचायेक लयेताल । थःगु धइगु थःगु हे जुयाच्वनी । थःगुलिइ गर्व यायेन्ह्याःगु जिगु छाति उसिं तफा जुया वल । 

स्थानीय नेवाःत भुगुलुं लँय् सुयातं पियाच्वन, सखे स्यामुएल बेकेटया गोडोटयात पियाच्वंपिं जुइ । राम, जि गन वने — पाहाँचःह्रेया म्येया धुन वा उकुन्हु तिनि क्वचाःगु जात्राया ह्यांगओभर । तंगु छुं मालाच्वन उमिगु मिखां, थौं तक मवःम्ह सुं वइला धकाः पियाच्वन उमिगु नुगःद्यवं । लँय् छम्ह निम्ह मस्त दंगु चाइनिज न्ह्यबःसा ज्वनाः शान क्यनाच्वन । द्यःगलय् न्ह्यलंब्वानाच्वंम्ह गनेद्यः वाथाइथां दनाहल छुं याइन धकाः ला, वा छुं हल धकाः ला । जिमित खनाः हानं व हे मुद्राय् पुतुं फ्यतुत, छुं यायेफुपिं मखु थुपिं धकाः ला जुइ नि ।

छखे पुलांगु नितः जाःगु कलात्मक सतः अवशेष जुयाच्वन । मेमेगु छेँया अपा स्वयाः बांलाः, लुखा झ्या हे खने मदयेधुंकूसां हिं मदुसां हिंथल बासःथें साप बास वः । पाःताः हे थ्यंक मजूनि । आशा दनि वयात सुनांनं भ्याटिलेटरय् तयाबिइ धइगु । गुलिस्यां व सतः उलिपुलां थुलि पुलां धकाः अध्ययन अनुसन्धान नं यायेधुंकल जुइ । पुलां जुयाच्वनेगु वया कर्म, कर्मवादीतय्गु भासं धायेगु खःसा । अले बाम्ह दुनाः नं म्वानाच्वनेगु चाहिं भाग्यवादीतय्गु भासं वया न्हापाया जन्मय् यानावःगु पापया भोग ।

हानं छधाः ल्वहँ हिति । ल्वहँयागु जूगुलिं व ल्वहँ, अले हिति छाँटवंक दयेकातःगुलिं व हिति । छम्ह नेवाः, छम्ह कलापारखी, छम्ह आर्किटेक्टया लागि नेवाः स्थापत्यकलाःया बांलाःगु नमूना । तर छम्ह म्वाःम्ह मनूया निंतिं धाःसा व हिनुलिइ हि सुइधुंकूगु महासागरया मूल । लः मवः । स्वनिगःया मेमेगु हिति थें वं आर्यघाटय् थसःपानाः दक्वसियागु तारिफ न्यनाच्वंगु दु, प्राण मदयेधुंकूगु न्हाय्पनं । लः हाःनि बलय् व अनच्वंपिनिगु संस्कृतिया दुगःक्वँय् जुइ — अन ख्वाःमसिसे गुलिस्यां न्हिकं नं याइमखु जुइ , मस्तय् अह्रिंचाःसा अनया हे लखं ख्यचायेकेमाः जुइ । अनया लः म्हुतुइ मतसें गुसिस्यां प्राण त्वःतेमफयाच्वनी जुइ । आः व थःगु म्हुतुइ सुनां निफुति लःतयाबिउसा डेथ सर्टिफिकेट ज्वनाः वने धकाः पियाच्वन । 

न्हापा झिदँति न्ह्यः वयागु फुसिंख्यः व आःया फुसिंख्यलय् यक्व पानाच्वनेधुंकल । छकू निकू ल्यंदनिगु कःनि पिइगु बालिइ नं प्लटिङ जुयाच्वन । न्ह्याक्व डाइनासोर जुयाच्वने धकाः पाःफयातःपिं नं गनं गनं पानाहे वनेमालाच्वन । औसत कचिअपा व चां दनातःगु छेँया दथुइ नं छखानिखा प्यतँ न्यातँ जाःगु पिल्लर दूगु, शटर दूगु छेँत । आलिशान महल, अनया लागि । ग्वःआना, ग्वःपी बुँ तुत जुइ धकाः जिं मन्यना । जि जिगु मतापय् फुसिंख्यःया विकास वयागु मतापय् । अन नापसं च्वंपिं आँय्पा¬–पौतय्सं गुलि नुगः मुइकल जुइ, ग्वम्हस्या ब्वडप्रेशर थाहाँ वनजुइ धइगु जक जिगु चिउताः । दक्वस्या विकास छकलं जुइगु जूसा थौं श्रमिक दिवस धकाः तिंख्यः स्यंकाः दयेकातःगु शहिदमञ्चय् गय् भाषण यायेखनी ?

थ्यन । “फुसिंख्यः” ला “फुसा क्यँ” जुयाच्वन खनी । तज्याःनाः चातवानाच्वंगु शिलालेख लिक्क तापाकंनिसें खनेदयेक म्हासुगु रंग पानातःगु छतँजाःगु पीठद्यःगः — सुयातं शंका मवनेमा धकाः जुइ ततःग्वःगु आखलं च्वयातःगु — अजिमा माइ हँ व द्यःया नां ।

दुने छतँजाःगु चकंगु द्यःगः, लुँ रंग पानातःगु पौ । झ्वःलिक चिचिग्वःगु ल्वहँतय्सं द्यःया रुप कयाच्वन । म्हुतसिइ नकतिनि म्हुकातःगु हि । खाखि स्यानाः ल्हातिइ किइगु हि हुइत जुइ, अन बौद्ध झण्डा निगू नं धंका तल निखे । निगः घडी ब्वसा जुयाच्वन, निगलं मिलय् मजू — ईकथं न्ह्यायेम्वाःगु थाय् जुयाः जुइ ।

गांयात हे थःगु नां बिउम्ह मनमय्जु । झीगु संस्कृतिया प्याखनय् डबल रोल म्हिताच्वंम्ह मनया मय्जु — गबलें महालक्ष्मी, गबलें इन्द्रायणी । मनमय्जु धायेवं भुयुगु ख्वाःपाः दुम्ह, न्यासिचाः पहलं प्याखंपाः काइम्ह गथुप्याखंया मनमय्जु लुमन । थः बांमलाःसां इन्द्र भाःत दयेमा धकाः १२दँ तक तपस्या यानाः इन्द्रयात थःगु छेँय् पाहाँ यात, इन्द्र चछि रमझम यानाः नं कलाः स्वीकार मयासे याकःचा स्वर्गय् लिहाँ वन । वयागु भाग्य् थ्व झिजांमिजांगु फुसिंख्यलय् क्वारेन्टाइनय् लाःपिं दुगुचा व हँय्या हि फयाच्वनेगु जक जुल, स्वर्ग ला अप्सरापिनिगु लागि, इन्द्रया यःपिं अप्सरापिनिगु लागि । पाय्छि छम्ह नेवाः मिसाया भाग्य । वया झिंनिदँया तपस्या, इन्द्रया चछिया रमझम । नेवाःतय्सं हे च्वःगु जुइ थ्व मनमय्जुया बाखं । नेवाः मिजनं, अझ धायेगु खःसा । झीसं वयात न्याय बिइत द्यः धायेगु बाहेक मेगु छु यायेफइ ?

थ्यनेवं लसताया लकस ब्वलन, जिमित साःसाःगु नयेगु न्ह्यचाकल । ताःन्वयाः याग्याप्याग्ला वंपिं पित्याःख्वाःतयत् नयेगु सिवाय मेगु छु यइ? यक्व न्ह्यःनिसें ख्वाः मखंपिं, जिमित मतिना याइपिं जिमि पाजु खलः — दक्वसिया ख्वालय् आनन्द ह्वल, बैशाखया गुँइ तकुस्वांथें । नख्त्या व पिकनिकया समिश्रण — नयेगु चाहना, नकेगु कर्तव्यया लिसें फ्वसा वःगु न्ह्यइपु नं तनाः । 

२०१३.०५.०४

मदनमोहनया मन 20130607

राजेन मानन्धर

थौं कन्हय् न्ह्याम्हं फेसबुक, न्ह्यागुं फेसबुक । नेपालभाषाया ख्यलय् उलि यक्वस्यां म्हमसिउम्ह च्वमि प्रकाश साय्मिया फेसब् स्टाटसय् च्वमि मदनमोहन मिश्र म्हंमफुगु खँ ब्वनेखन । व सुकूचिंगु म्ह, गाःगाः वंगु न्यताः, न्ह्याबलें स्वां ह्वःगु म्हुतुसि अले पुन्हिया मिखाथें च्वंगु छज्वः मिखा – जितः न्ह्याबलें बुरां थिउसां गबलें बुरा मजुइगु व बाज्याया ख्वाःपा लुमना वल । ख्वालं ख्वालय् खँ ल्हायेमखंसां स्कूलय् बलय् हे वय्कलं च्वयादीगु गजिगुलुया म्हगसय् पशुपतिनाथ धाःगु सपूm ब्वनेलं, अथें अथें प्वाःतिउतिउँ न्हिलेलं । जि हानं छकः स्कुलय् वनाः न्हिउवने थें जुल ।

जित थ्व खँ न्यनाः नुगलय् तिक्क जक मिनाच्वंगु । शाक्यसुरेन दाइ नापलाःबलय् गथे खः धकाः न्यया । 

“खः धयां । ग्व, छु धायेगु, छु यायेगु । तकसं मछिं वय्कःया । मछिं सां मछिं धाये तकं मछिं । नापलात कि छकः निकः वा रे धाइगु त्वःतीगु मखु । मंमदु मंमदु बुरा जुल वय्कः,” लिसः बियादिल । खनं न्हापा ला छकः मनू हे जुइमखुत धकाः धायेमायेक तच्वः जुइधुंकूगु हँ । ल्हाः फइम्ह दयाः जक का ।

सुरेनदाइ व जि इलं लाकाः छकः वय्कःयात माःवना, यलया तिछुँ गल्लिइच्वंगु छेँय् । मोबाइलया जलय् तीजक थाहाँ वना, सुं ला दइनि धकाः । बालं च्वनाच्वंम्ह मैंचां वय्कःया काय् इलय् ब्वयलय् थन वइ, फोन नम्बर त्वःता हुँ, जिं फोन याके धाल । आशा वहे जक दु, गथे धाल अथे याना ।

फेसबुकय् जिं नं थःगु नुगः खँ तयाबिया मे ५ कुन्हु वय्कः मफु, ग्वहालि यायेमाल धकाः । लिसः लगभग शुन्य । कमलदाइ नं छगू खाम बियाहयादिल, मेपिन्त गनं मस्याः, गनं चामसु । बरु खाता चायेकि धकाः सल्लाह जक वल । व ला सुया गुलि नुगः झ्यातु धकाः थानास्वयेथें जक जुल ।

थ्व खँ सुरेन दाइयात कना । का, अथे च्वयाः हे ध्यबा म्हयेगु मयायेमाःगु ला, गुलिस्यां यइ, गुलिस्यां मयइ, धयादिल । जितः नं खःथें च्वन । जिगु ध्वां बुद्धि । मेखे व खाम छगू जितः झ्यातुयाच्वन । ल्वहमां त्यःथें त्यलातल जितः ।

मे ७ कुन्हु । न्ह्याबलें मलाःम्ह सुरेन दाइयात ब्वाकाहेबिया अस्पतालय् । सिउगु नं मखु ताःगु मखु, निम्ह शहरी पाखेतथें जिपिं उखें थुखें न्यनाः दुवाकोटया अस्पतालय् थ्यन ।

नकतिनि दयेकाःच्वंगु अस्पतालया चिकीचा कूगु क्वथाय् बाज्यां थःत कुनातल, अजि लिक्कसं फ्यतुनाच्वंगु । जिमित खनेवं वय्कःया ख्वालय् म्हय्खाप्याखं हुल । मिखा हे गिलिगिलि यानाः स्वयादिल – न्ह्यलय् ला ज्वलय् ला जुल हँ । ख्वालय् लसताया मनहरा हे बाः वल ।

“का का । छु जुल थ्व । खइला ? वयेमाःपिं मवः, वयेम्वाःपिं थ्यनाच्वन । जिं तकसं लय्ताल,” वय्कःया सः तसः जुल । 

पलख खँ ल्हानाः मन मच्वनजुइ, फ्यहेतुनादिल । फुंगय् लिधने म्वाः हँ । न्हिइ छम्हसित न्हिइकेगु वय्कःया सिद्धान्त हँ, आःतकं त्वःतूगु मखु । मदु मदुगु सासः नं त्याये कयाः बाखं÷कविता छपु नं न्यंकादिल खपय् भाय् पिकयाः – पालिं पालिं भउ वाल हँ । 

ख्वपया प्रत्येक त्वाःलिसे वय्कः परिचित जुयादीधुंकल, अले त्वाःया नांया महत्व नं सिउ वय्कलं । निगू स्वंगु त्वाःया बाखं तकं कनादिल । जिमि धाःसा यक्व हाले मजिउ, दम थाहाँ वइ धकाः म्हुतुप्वाः हे तिके माः । छकः खंम्ह निकः मखनीपिनिगु थ्व संसारय् ख्वपया पासापिं चाहिं निकःस्वकः नापलाना वः धकाः अनया साहित्यकारपिंप्रति कृतज्ञता प्वंकादिल । 

तसकं मफुसेंलि न्यादँ तक अष्ट्रेलियाय् च्वनाच्वंम्ह काय्यात सःतल, वल । तर व नं दिक्क चाः । मचाइगु नं गनं, छेँ छखा धकाः हे बांलाःगु दयेकातःगु मखु, मांबौपिन्सं । अथेसां छकः निकः ख्वाः क्यनावनी धकाः बौम्ह लयेताः ।

खँ ल्हाल्हां म्ह्याय्म्ह थ्यन । थन हे अस्पतालय् ज्या याइम्ह जुयाः बौम्हस्या अस्पताल सतित । उहुन्ह हःबलय् तक हे भेन्टिलेटरय् तयेमाःथें जुइधुंकूम्ह आः ला स्वये जिइधुंकल । म्ह्याय्या मतिना ।

बहनी फेसबुकय् थ्व खँ तयाबिया । जि वय्कःयात नापलायेत हस्पितलय् वना धकाः । शायद जिगु खँ न्यनाः सुं नेवाः साहित्यकारया नुगलय् धीचिंक ख्वयाच्वंगु हि भचा भचा ला सनी जुइ नि धकाः । झिम्हसित यल जिगु खँ, जि नं वने धाःपिं मलू । नाइ हे मखुगु छुं वस्तु दुसा व नुगः जुयाच्वन । 

नेवाःत अय् हँ, थय् हँ । धाःपिनि कथु मसू, च्वःपिनि मसि मपूm । झीगु साहित्य व साहित्यकारपिं ला झं गन खः गन । तर थज्याःबलय् जक सिइ दइ, झी ला साहित्यकार हे तिनि धकाः । साहित्यकारया हे जक भाग्य क्वबियाः म्वानाच्वनेमाःगु । सुं मदु वया थौं, वया छुं दुसा वया दक्व दइगु जुइ । 

छम्ह साहित्यकार परिवारया निंतिं बौ, मां वा दाजुकिजा वा तताकेहेँ जक मखु, राष्ट्रया वा समाजया हे सम्पत्ति जुयाच्वनेमाःगु खः । तर थौं नं छम्ह साहित्यकारया जीवनया थाकुगु ई समाजया चिउताःया विषय तकं जुइ फयाच्वनीमखु । उमिसं झीगु निम्ति जीवन बिइ,उमित मछिनीबलय् घौछि तकं बिइफइमखु । नेवाः झी नेवाः हे जुइ धाःगु थथे जुइगु यात हे धाइगु जुइ ।

Published in Sandhya Times on 20130607 "Heart of Madanmohan"