20130505 Letter on Madan Mohan Mishra

सम्पादकजु,

झी दक्वस्यां म्हसिउम्ह धर्म संस्कृतिया यक्व मतिना यानादीम्ह अले नेपालभाषां
झीत भाषा संस्कृतियात म्वाकातयेत न्वाना च्वनादीम्ह मदनमोहन मिश्र थौकन्हय्
म्हंमफु धाःगु फेसबुकय् प्रकाश साय्मि दाजुया स्टाटस ब्वनाः सिल । न्हापा नं
तसकं मफयेधुंकल धाःगु न्यनागु । आः नं अस्पताल यंकुगु हे लछि दइन हँ ।

झीसं धायेथाय् दतकि नेवाः संस्कृति थन थ्यं अन थ्यं धयाजुया । अले मालकि
नेपालभाषाया साहित्यकारतय्त युगया सम्बाहन धकाः नं धयाजुया । तर छम्ह
अज्याःम्ह मुर्धन्य च्वमि ल्वय्या लासाय् लां लां च्वनाच्वंगु तकं सिइके थाकुल ।
च्वमि शाक्य सुरेनजुया पाखें वय्कःया आर्थिक अवस्था बांमलाः धइगु न्यनेमाल ।

मनू जन्म जुयाः छन्हु ल्वगिजुइगु, बुराबुरि जुइगु व वनेगु हे नं प्रकृतिया
नियम खः । तर म्वातले समाजया निंतिं फक्व यानाजूपिन्सं नं जीवनया थाकुगु
इलय् थःगु निंतिं समाज दु धकाः तकं तायेकेमखनीगु धइगु झी समाजय् च्वना
धाइपिनिगु निंतिं नं म्हाइपुगु खँ खः । थज्याःगुइलय् झीसं दुथेफुथे
ग्वहालि याना बिइफुसा वय्कःया नुगलं सुवाः बिइ । झी मांभाय्या सेवा
यानाच्वना धयाजुयागुया अर्थ पिज्वइ ।

आःयात अज्याःगु छुं संगठनात्मक कुतः जूगु मदुनि थेंच्वं । झी उलिमछि
साहित्यया नामय् स्वनातयागु संघसंस्थात दु । उलिमछि भाय्या निंतिं तन, मन व
धन बिइपिं दु । थज्याःगु अवस्थाय् छिं छुं भचा आर्थिक ग्वहालि यायेगु ज्या
लिबाके मजिल ।
राजेन मानन्धर
गुसिंगाः, यल
Published in Sandhya Times on.... "letter on Madan Mohan Mishra"

20130415 झीगु भाय्या पत्रिका सुं खय् बर्मु वयाः म्वाकामबिइगु...

खँल्हाबल्हा

राजेन मानन्धर 

0 हालय् छिगु नियात्रा सफू ‘न्यामिसाया देसय्’ तसकं चर्चित जुल गज्यागु अनुभव दु ?

ज्वजलपा । यक्व सुभाय् । जिगु नियात्रा सपूm “न्यामिसाया देसय्” तसकं ला छु चर्चित हे जक जुल धकाः धाये ला मजिउनि । तर गुलिस्यां ब्वन, उमिसं ययेकादिइगु दु । जि लय्ताः, जिगु न्हापांगु नेपालभाषा सपूmयात ब्वनाबिउगुलिं ।

0 छिगु साहित्य लेखनया इतिहास गुकथं दु ?

थुकियात इतिहास हे धकाः ला मधाये, बःचाहाकःगु अनुभव दु । न्हापा नकतिनि रत्न राज्यलक्ष्मी क्याम्पसय् आइए ब्वनाबलय् सुकुन्दा दँपतिइ छपु चिबाखं बियागु, ४२ साल पाखे जुइ । थःगु नां न्ह्यथने मछालाः रा मानन्धर धकाः नां तयाः । वयां लिपा अज्याःगु क्याम्पसया थी थी दँपतिइ बाखं व ध्याचूच्वखँत च्वयाः बिया । गुगुं पिहाँ वइ, गुगुं पिहाँ वइमखु । यक्व धयाथें ला पत्रिका हे पिदनीमखु । लिपा सन्ध्या टाइम्सय्े च्वयेगु याना । न्हापा समसामयिक व्यंग्य अले लिपा यक्व विचारप्रधान लेख जक, उकियात साहित्य धायेगु लाकि मधायेगु, व ब्वमिपिनगु खँ ।

न्हापांनिसें साहित्यय् रुचि दुसां साहित्य हे धकाः ला यक्व कलम मन्ह्याका । जिं साहित्य च्वये फइमखुथें ताइगु थःत । च्व हे मच्वयागु धाःसा मखु ।

जागिरे पत्रकारितायात तिलाञ्जली बिइवं हानं थःत घुसुहँु साहित्यपाख घ्वाना । पुलांपालांगु च्वयातयागु पाण्डुलिपियात सपूmया रुप बिया । न्हापां ला सन् २००६लय् मुक्तिनाथ यात्रायात कयाः च्वयातयागु एस्पेरान्तो भाय्या नियात्रायात सपूmया रुप बिया । अनं यक्व न्ह्यः तयार यानातयागु नेपाली–एस्पेरान्तो शब्दकोश नं पिहाँ वल । २००७य् जापान वनागु नियात्रा जिमि भाषासम्पादकलिसे वैचारिक मतभिन्नता वयेवं धुलं गयाच्वन । अले बिचाः वल, नेपालभाषां हे नियात्रा छाय् मच्वये ? यक्वस्यां थ्व विधा नालाकाःगु मखनाः जि नं च्वयेला मच्वयेला जुयाच्वंगु खः । थ्व हे झ्वलय् छपु निपु तःहाकःगु नियात्रा च्वयेधुंकाः जिं सपूmया रुपय् “न्यामिसाया देसय्” पितबिइगु आँट याना । उकुन्हु तिनि जिगु नेपाःया लोकबाखंया सपूm एस्पेरान्तो भासं जापानं पिदन ।

मेगु छगू नियात्रा सपूmया पाण्डुलिपि लगभग तयार दु । प्रकाशक लुत धाःसा थुगुसिइ हानं छगू सपूm पिदनी । सफू पिकायेगु गुलि थाकु धइगु अनुभव दु । तर गुलि फइ स्वये, च्वयां च्वने — न्याइपिं मदु, ब्वनीपिं मदु, समालोचकं समालोचना यानामबिउ धकाः च्वयेगु धाःसा आः थथें दिकेमखु । सुयातं लय्तायेकेत मखु, सुं तंचायधकाः ग्यानाःमखु, थम्हं खंगु थःगु नुगःया भासं च्वयेमाः धइगु जिगु बिचाः ।

बरु ब्वने धाःसा सिक्क यः जि । नेपालभाषा, नेपाली, हिन्दी, अंग्रेजी निसं गबलें गबलें एस्पेरान्तो भाय् या साहित्य तकं लुइवं, लायेवं ब्वनेगु मत्वःता । मेपिनिगु साहित्य ब्वनेबलय् थःम्हस्यां नं बांलाक च्वयेगु उर्जा प्राप्त जुइ । उकिसं जि थौं कन्हय् बौद्ध धर्म ब्वनाच्वना ।

0 छितः गज्यागु साहित्य विधां आकर्षित याः ?

ब्वनेत ला जिं दक्व कथंया साहित्यिक विधा ब्वना । कविता, बाखं, उपन्यास, नाटक नं । उकिसं थः, थःगु विचाःलिसे पाठकयात सहभागी याके दइगु निबन्ध विधां जितः यक्व आकर्षित याः । झ्यातुगु दार्शनिक वा ज्ञान बिइगु मखु, थःगु भावलिसे ब्वमियात लाल कायेकीगु निजात्मक निबन्ध यः जितः । वयांलिपा उपन्यास जुइ ।

न्हापा स्कूलय् बलय्निसें यात्रासाहित्यपाखें जि तसकं प्रभावित । स्कूलय् छपु नियात्रा नेपालीइ ब्वनागु लुमं । अबलय् व स्वयाः यक्व यात्रासाहित्यलिसे परिचित जुइ मखन । लिपा मचायेक जि गुलिभर्स ट्राभल्सं जितः आकर्षण यानाच्वन । शायद अंग्रेजी एमए ब्वनाबलय् तिनि सिल जिं व ला प्रतीकात्मक यात्रा जक खः धकाः । थुकथं जि यात्रासाहित्य लिसे प्यपुनावन ।

लिपा नेपालीया नियात्राकार भीष्म उप्रेतीलिसे व्यक्तिगत स्वापू दयेवं थ्व विधायात दुग्यंक थुइके खन । प्रेरणाथें जुल । नेपाली नियात्रात ब्वनायंका मातूमालाः । उकिं जितः स्यना नं बिल, थःगु विषययात गथेयानाः न्ह्यब्वयेधगु धकाः । थन यात्राय् विवरणया फैलावट व भावया गहिराइया सन्तुलनपूर्ण वर्णन दइ — लेखकं जितः चाःहिइकी, मतिना यानाः थःगु नुगः खँ कनी । लेखकया भावना व थःगु भावना एकाकार जूवनी । सवाः थूलिसे जि झं झं थुकिइ दुनावन ।

0 नियात्रा लेखन नेपालभाषाय् उलि चल्तिया बिधा मखु धाइनि ?

अंग्रेजीया ला छु खँ ल्हाये, नेपाली तकं थ्व दकलय् चल्तिया विधा धायेमाः । तर झी नेपालभाषाय् धाःसा थुकिं साहित्यया विस्कं विधाया रुपय् स्थापित तकं जुइ मफुनि ।

ख्वीदँया दुने नेपालभाषाय् नियात्रा धायेल्वःगु छगू दर्जन सपूm पिमदनेगु धइगु लय्तायेछिंगु खँ मखु, झीगु साहित्य अन थ्यं थन थ्यं धकाः हालाजुइपिं झीगु निंतिं । अथेला नेपालभाषाय् गुगु विधायात चल्तिगु धायेगु धइगु मेगु न्ह्यसः झीगु न्ह्यःने दनि ।

0 छिगु नेपालभाषा साहित्यया अध्ययनपाखे गुलित रुची दु ? गुलि अध्ययन यानादियागु दु ?

स्कूलय् ऐच्छिक नेपालभाषा कयाः ब्वनाबलय्निसें नेपालभाषा साहित्यया सवाः कायेगु वातावरण तयार जुल । क्याम्पसय् अंग्रेजी कयाः ब्वनासां जि नेपालभाषा कयातःपिं पासापिंलिसे सतिइ । अन सुकुन्दा साहित्य पाःलाःया जि न्वकू जुया, छधाः प्याखं धेंधेंबल्लाःकासासाय् नं ब्वति कया । पुलांम्ह पासा सुरेश मानन्धरया संगतं बुलुहुँ नेपालभाषा साहित्य व आन्दोलनयात म्हसिका यंका ।

१९९६सालय् अंग्रेजी एमए सिधयेकाः हानं नेपालभाषाया मतिनां साल । जिं १९९७सालय् नेपालभाषाय् एमए ब्वना । न्हापा नेपालभाषा साहित्य यसें जक ब्वनेगु, अन ला उकिया विस्तृत अध्ययन हे जुल । थःत नेपालभाषा साहित्यय् ह्वब्वाकेत बुलुहुँ तयार याना ।

जितः लुमं, विधागत रुपं धायेगु खःसा जितः ईश्वरानन्दया उपन्यास यल, अले मंगलप्रसाद व पद्मरत्नया निबन्ध । कविता नं यक्व हे यःगु खः तर अबले कोर्सय् धकाः ब्वनापिं कविपिनिगु प्रभावशाली कविता ब्वनेधुंकाः उमिगु हे न्हू न्हूगु कविता ब्वनेबलय् फ्यासुसे च्वनावंगुया कारण मालाच्वनेगु । डा. कमल प्रकाश मल्ल व माणिकलालया समालोचनापाखें जि तसकं प्रभावित जुइगु । जि नं लिपा समालोचक जुइ ला धयाथें मतिइ वइगु ।

0 साहित्य लेखन स्वयां न्ह्यः छि पत्रकारिताय ख्यलय् अप्वः सक्रिय जुया दिइ, पत्रकारितापाखे छिगु गज्यागु अनूभव दु ?

पत्रकारिता जिगु पेशा खः । एमए सिधयेवं १९९६ सालय् दि काठमाण्डू पोस्टय् रिपोर्टर कथं जागिर नया । अनं २००२लय् दि हिमालयन टाइम्सय् थ्यन । यायेमाःगु ज्यायालिसें नेवाः संस्कृति व सम्पदाया खँ च्वये खनकि जि लय्ताइगु, अफिसय् जितः नेवाःतय् पत्रकार धकाः ध्याचु नकूसां । ज्याया हुलमुलय् नं नेपालभाषां च्वयेगु मत्वःता । १९९६ निसें २००८ तक पत्रकारिताया जागिरं यक्व च्वकल, साहित्यिक स्वयाः नं समसामयिक, समाचार ख्वाः वःगु । साहित्यपाखें जि तापाना हे च्वनेमाल । इलं लाकाः सन्ध्या टाइम्सय् रा मानन्धर धइगु च्वसानामं नं थःगु विचारत बिया हे च्वना ।

नेपालय् गनं सिरपाः कायेमनंसां सिंगापुरं पिदनीगु छगू पत्रिकाय् पिदंगु जिगु लेखयात जापानया एडिबिआइ नं याःगु प्रतियोगिताय् दुतिनाः छगू अन्तर्राष्ट्रिय सिरपाः धाःसा कायेखन । १२दँ तक तपाःगु दैनिक अखबारय् ज्या यायेधुंकाः बुलुहँु भचा च्वय् थ्यनेवं थ्व ततःधंगु पत्रिकाय् हाकिमया इच्छा कथं च्वच्वं थः स्वतन्त्र जुइखनीमखु धइगु चायावल । चांन्हिं करपिन्सं धाःथे करपिनिगु खँ जक च्वयाः थःत छ्यलेगु स्वयाः परिवारयात ई बियाः व थः यःगु ज्या यानाः म्वायेमास्ति वल । २००८य् दैनिक अखबारी पत्रकारिताया जागिर त्वःताबिया ।

0 नेपालभाषाया पत्रकारिता छिगु संलग्नता इलय् ब्यलय् न्यने दु तर निरन्तरता मदु ? छाय् थें ?

नेपालभाषा पत्रकारिताया ख्यलय् जिगु निरन्तरता ला छु संलग्नता हे मदु धाःसां जिउ । न्हापांनिसं लाःलाःबलय् मतिइ लूगु बिचाः सन्ध्या टाइम्सयात बियाच्वना । व हे ला पत्रकारिता मखु । जिगु बिचारं नेवाः समाजयात परिवर्तन ला यायेमफुत, वैचारिक असहमति जूगु कारणं फोनं फोनं धम्की धाःसा छकः निकः फयेमाल । थ्व हे जिगु लागि सिरपाः खः ।

बरु २०१० पाखे यलय्या पासापिंलिसे “नेवाःपौ” नामं छगू पत्रिका सम्पादन याना । थुकिं नियमित रुप काये मलायेकं हे दिनाच्वनेमाल । कारण दक्वस्यां सिउ — यानागु दु धकाः जक धायेया निंतिं यानाच्वनेगुया खास अर्थ दु मतायेका ।

बरु नेपालभाषा पत्रकारिताया बारे भचा–भचा अध्ययन दु धायेमाः । नेपालभाषा एमए ब्वनाबलय् थेसिस च्वयेकथं जिं नेपालभाषा छापा पत्रकारिताया अध्ययन यानागु । आः ला यक्वस्यां च्वयेधुंकल । अबलय् ला सपूmया रुपय् भगवती प्रसादं च्वयातःगु नेपालभाषा पत्रपत्रिकाया जातः बाहेक नेपालभाषा पत्रकारिताया म्हसीका बिइगु छुं सपूm हे मदुनि । उलि अध्ययन यायेधुंकाः नेपालभाषाय् उलिमछि पत्रपत्रिका छाय् पिदनी छाय् दिइ धइगु थुल धायेमाः ।

0 नेपालभाषाया उलिमछि पत्रिका पिदनाच्वंगु दु तर ब्वमितय् कमी दु, कारण छु जुइ ?

नेपालभाषा पत्रकारिताय् च्वइपिं मदु, ब्वनीपिं मदु, न्यानाः ब्वनीपिं ला झन् हे मदु । थ्व झी दक्वस्यां खनाच्वना । नेवाःत उलि शिक्षित, अले राजधानी थज्याःगु थासय् च्वनेखनाच्वंगु दु । अथेसां थःगु अस्तीत्व हे मेपिन्त क्यनेगु नेपालभाषां पिहाँवःगु पत्रपत्रिका ब्वनेगु बानी मदु । नेवाःतय् खय् भाय् अंग्रेजी वा हिन्दी भाय्या पत्रपत्रिका ब्वनेयः, नेवाः भाय्या पत्रपत्रिका ब्वने मयः । कारण जिं छु धाये फइ? जिं नं थ्व हे न्यनाच्वनेगु । झीके मांभाय्या मतिना मदुगु खःला, वा मतिना दु धकाः क्यनेत जक मतिनाया स्वां छफ्वः कोटय् स्वचाकेथें जक खःला, व जिं धाये मफु । मतिना दूगु खःसा झीगु भाय्या पत्रिका सुं खय्, बर्मु वयाः म्वाकाबिइगु मखसेंलि न्यानाः ब्वनेगु, तिबः बिइगु झीगु हे दायीत्व खः धकाः तक ला वाःचायेकाबिइमाःगु खः थें च्वं । हानं झी दक्व पत्रपत्रिका व्यवसायिक ढंगं स्वयाः भाषासेवा यायेथें जक पिथनेमाःगुलिं वा पिदनाच्वंगुलिं नं थुकिं स्तरीयतायात थःगु लक्ष्य दयेकेमफुगु अले थ्व हे कारणं ब्वमिपिन्त सालेमफुगु खःला धयाथें नं जितः ताः ।

0 वर्तमान नेपालभाषा साहित्यया गतिबिधिबारे गुलित सन्तुष्ट जुयादिया ?

नेपालभाषा साहित्यया गतिबिधिबारे सन्तुष्ट जुइत न्हापां ला गतिविधि जुइमाल नि । जिं ला गतिविधि हे न द्वलय् स्वयय् छकः निकः जुइगु खना । व नं न्ह्याबलें न्ह्याथासं व हे ख्वाःपाः, व हे खँ । १३ लाख नेवाःत दु धयाच्वना झीसं । तर नेपालभाषा साहित्यया गतिविधि धाःसा व हे ५०–१००म्हसियागु जक पेवा, जिम्मेवारी जुयाच्वन । न्हूपिं मनूत दुतमकयागु ला दुहाँ मवःगु ला ।

पुलांगु दक्व साहित्यिक खलःपुचःत न्ह्यलंब्वानाच्वन, साहित्यिक पत्रपत्रिकात तनावनेधुंकल । झी छखा छेँय् भ्वय् छकः न्याःसा द्वछि मनू मुनी, झीम्ह नीम्ह ज्यासना पुचः दूगु संस्थां साहित्यिक ज्याझ्वः न्ह्याकूसा सछि मनूत मुने थाकु । उकिसं यक्व धयाथें साहित्यिक खलः पुचः राजनीतिक पार्टीया कचा जुयाच्वंगु दु । अन पार्टीया भासं कविता, बाखं च्वइ, ब्वमिपिन्त कार्यकर्ताथें तायेकी ।

सपूm पिकानाया ला खँ हे मेगु दनि । छम्ह औसत नेवाः लेखकया छगू सपूm न्यासःपाः पिदंसा लितूलिनाः मिउसां सछिपाः चुइके थाकु । अज्याःगु सपूm हे नं दछिया झिगू नीगु स्वयाः यक्व पिदनाच्वंगु अवस्था मदु । हानं समालोचकपिं गन दु, उमिसं आःया साहित्यिक गतिविधियात गुकथं विश्लेषण याइ धकाः माःवने मानि । सुनां लापा थाइ, सुनां न्हाय्कं क्यनी? थुकियात नं गतिविधि धायेगु ला ? थ्व स्वयाः सन्तुष्ट जुइगु ला?

0 नेपालभाषाया साहित्य लेखनय् न्हापा गुलि स्तर दु आःया लेखन उलि स्तरीय मजू धयागु न्यनेदु, अथे खः ला ?

न्हापायागु धकाः गबलय्यात धायेगु धइगु हे न्ह्यसः खः । न्हापायागु खँ गुलि ल्हायेगु । जि समालोचक ला मखु, अथेसां १९९०या राजनीतिक परिवर्तन लिपाया खुल्ला वातावरण वसांनिसें नेपालभाषा साहित्य संख्यात्मक व गुणात्मक निकथं हे स्तरीय मजुल थें जितः ताः । न्हापायापिं बांलाःपिं च्वमिपिन्सं आः मच्वयेधुंकल, सपूm पिमथनेधुंकल । हानं उमिसं न्हूगु छुं च्व हे च्वल धाःसां उकिइ न्हापाया ति सवाः मदइबलय् नुगः क्वतुनीगु स्वभाविक खः । अज्याःपिं लेखक साहित्यकारपिन्सं थःत न्हापास्वयाः परिमार्जित यायेगु ला गन पुलांगु इमेज जक ल्यंकातयेफुसां बांलाःथें ताया ।

सकारात्मक जुइमाः धइगु ला दु तर नेपालभाषाया स्तर झीसं जक दु धयां मजिउ, झीगु भाय्या साहित्ययात मेगु भासं हिलाः उमित ब्वंकाः उमिगु प्रतिक्रिया कायेमाः थें च्वं ।

0 नेपालभाषा साहित्य विकासया निंतिं आः गुजोगु गतिबिधिया आवश्यकता तायेका दिया ?

छु यायेमाः धकाः झी दक्वस्यां सिउ । त्वाःत्वालय् साहित्यया गतिविधि, सम्मेलन, गोष्ठीत न्ह्यायेमाल, पुलांपिं न्ह्यःवयेकाच्वंपिं लेखकपिन्सं न्ह्यलं चायेकेमाल, न्हून्हूपिं लेखकपिन्सं कलम न्ह्याकेमाल । व लिसें साहित्यं राजनीतिक पार्टीया भाय् ल्हायेगु त्वःतेमाल, जनताया भासं सिर्जना जुइमाल । नेपालभाषा साहित्ययात निरन्तर मतिना याइगु सक्रिय संस्था माल । गुलिखे साहित्यकारपिनि स्वअध्ययनया अभाव खनाच्वना । थःगु भाय्या थः पासापिन्सं च्वयातःगु हे ब्वनेगु बानी यक्वसिया मदु, खय् भाय्या साहित्यया अध्ययन जक याःसां थौकन्हय् साहित्य गुखे वनाच्वन धइगु सिइदइ । अले थःथवय् नापलायेगु, साहित्ययात कयाः चर्चापरिर्चा यायेगु, वं वयात वंवयात स्यनेगु, बांलाः बांमलाः राय बिइगु यायेमाल । उकिसं झीगु साहित्यय् निरन्तर कलम न्ह्याःपिंं समालोचकतय्सं न्हूपिं व पुलांपिं च्वमिपिनिगु कृतिया समालोचना यायेगु परिपाटी हानं ब्वलन धाःसा झीगु साहित्यं न्हूगु सुथ स्वयेखनी धइगु विश्वास दु ।

Published in Naali Bymonthly in 8/6 (60), 1133 Chaula. 2013 04 15

गन बुद्ध बुल अन बुद्ध बुत (नियात्रा)

राजेन मानन्धर

थिकुथिकु पंगु जिमिगु बस रामग्रामया सिथय् दित । सुथंनिसें बसं जाकि हायेथें भछ्यां भछ्यां यानाः हायाहःगु जिमिगु याग्ला प्याग्ला वंगु म्हत छम्ह छम्ह यायां गाडीं कुहाँ वल । खिउँसे वा ख्वाउँसे ल्वाकाज्याःगु लकसय् अन धिमय् थानाः हे जिमित सुनांनं लसकुस याःसां जिमिगु मन लय्ताइगु अवस्था मदु ।

छथाय् सिद्धार्थ जन्मया छगू मुर्ति थनातल । लिक्कसं जापानी परम्पराकथंया च्वयातःगु नामुम्योहोरेन्गेक्योया सूत्रं जिमित जिपिं बौद्ध स्मारकया जःखः दूगु लुमंकाबियाच्वन । नेपालं थनातःगु साइनबोर्ड यक्वकथं अर्थपूर्ण — अंग्रेजी भासं धयातल, “विश्व शान्ति, नेपाः उन्नति” । अन बुद्ध नं मदु, बौद्ध नं मदु । जिमिगु मिखां खंगु थ्व हे खः, विश्वयात शान्ति माः, नेपाःयात उन्नति दुसा गाः (उन्नतिया नामय् मयःम्हसिया छ्यं त्वाःल्हानाबिउसां जिउ) ।  सुं थः मनू सिनाः किरिया च्वनाच्वंगु थज्याःगु लकसय् जिमिसं थःत सहजताया खतय् तयाः ल्ह्ययायंका । व निफ्वःप्यफ्वः स्वां व  गबलें गबलें भचाभचा सम्भार नं यानातःगु बगिंचाया लिउने सुलाच्वंगु चाद्वँ जिमित खनाः मछाल । उकियात संसारया दक्व बौद्धतय्सं तथागतया अस्थिधातु लिकायेमलाःगु विश्वया छगू जक स्तूप रामग्राम धकाः गर्वं छ्यं क्वछुकाः अभिवादन याइ । सम्राट अशोकं दक्वदिक्व स्तुपय् तयातःगु अस्थिधातुयात लेहेंथन, थन जक लिकाये मखन हँ, नागतय्सं रक्षा यानातःगुलिं । तर व नागतय्सं स्वयम् थ्व स्तुपया रक्षा यायेमफुगुलिं ईया ग्वफसय् लानाः चाद्वँ हे जक जुयाः थःगु अस्तित्व ल्यंकातयेमाल । यलया अशोकथूर स्वया उलि मपाःगु उगु संरचनाय् मनू सभ्यताया भ्याः तकं ल्यनाच्वंगु मदु । लिक्कसं छमा तमागु सिमां बौद्ध सभ्यता व इतिहासयात बुकागु घमण्डं छ्यं धस्वाकाच्वन ।

न्हाय्पं तपूगु तपुलि व तुयुगु गम्छां न्ययातःम्ह छम्ह स्थानीय युवकं जिमित अनया बाखं कन । उगु पवित्र स्तूपया लिउने छकू खालि जग्गा दु हँ, अन सुनां नं बुँज्या यातकि वया नाश जुइ हँ । पलख दनाः बुद्ध स्मरण व अनया ऐतिहासिकताया विवेचना यानाः जिपिं अनं लिहाँ वया । तापाक्क पश्चिमय् सुद्र्यः बुलुयावन ।

हानं विद्या तताया कविता छामछाम छुमछुम थें खिउँसे च्वंगु थासय् जिमिगु गाडी दित । चाकःलिं नयेत्वने हे मखंपिं थज्याःपिं मनूतय्सं भुंवल । खिउँगु थासय् पिलपिल मत च्याकातःगु बलेचात झ्वःझ्वः छुनाः छु छु खासखुस खँ ल्हानाच्वन । बौद्धत वल धकाः धयाच्वंगु थें च्वं — इपिं मनूत, जिपिं बौद्धत । खः, संसारयात ज्ञानया जः ह्वलाः नं थःगु जन्मभूमियात दन्न च्वंकेमसःम्ह सिद्धार्थ गौतम जन्म जूगु थ्व थाय् लुम्बिनी । जिमिगु पलाः पवित्र जुयाः नं अभागीगु व लुम्बिनीया मैलावारय् लात । लोडशेडिङया कोपभाजनयात मोबाइल व चिचिःप्वाःगु चाइनिज टर्चलाईटया बलं चिइकाः जिपिं अनसं च्वंगु छगू होटेलय् वना । अंगलय् धर्मचक्रया चिंलिसें अन “बि ह्याप्पी” धकाः च्वयातल । च्वये नं माः अन । छाय् धाःसा अल वँक्वपतिं हरेक बौद्ध तीर्थयात्रीयात लुम्बिनीया ख्वाःपाःचा खँखं ख्वखुमखु धायेकाबी । अज्याःथाय् व बि ह्याप्पीं यक्व ज्या याइ, जिमित थःत थम्हं सम्हालेयायेत । संसार हिल, बुद्धया जन्मभूमि महिउ । बुद्धं संसारयात जःबिल, थःम्हं न्हापांगु पलाःतयागु थाय्यात अझं पलाःतय्बहगु थाय् दय्के मफुनि २५५५ दँ लिपा बुद्ध नेपालय् जन्मेजूगु खः भारतय् मखु धकाः बुद्धया नामय् राजनीति याइपिनिगु थ्व देसय् ।

चिकुलाया बिदा लाकाः जिपिं लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय अन्तर्गतया थेरवाद बुद्धिस्ट एकेदमिया भन्ते–गुरुमांपिं, शिक्षकपिं व विद्यार्थीपिं नापं स्वंगू दर्जन धर्मबन्धुपिं लुम्बिनीइ वयागु, २०१२ फुइ निन्हुजक न्ह्यः । लुम्बिनी धुंकाः कपिलबस्तुया बौद्धतीर्थया भ्रमणलिपा सुर्खेतया काँक्रेबिहार स्वयेगु जिमिगु योजना ।

कांथें खिउँगु होटेलय् घौछि मैनमतया पिलिपिलिलिसे ल्वायेवं लोडसेडिङ सिधल धकाः मतमित जुरुजारुं दन, मिखा गिलिगिलि यायां । नयेत्यःगु संकेत वल । चिन्वःगु ल्वसालिसे जाप्यय् धुतकाः जिमि द्यनेगु गौतमी विहारय् वनाः थसः पाया ।

०००

सुथ जुल, अय्सां सुथ मजूनि । चिकुलाया लुम्बिनी, छगू न्हूगु अनुभव — क्वथां पिहाँ वयां नं ख्वाउँगु सिलखं भुनातल । सित वा गायाच्वन, ससिवाथें, मिखाय् थ्यंक हे वया पिइकः वयाच्वन । गुलि म्हाइपुजुइ सुथया नं, सुद्र्यःयात बाराय् तयाः थः याकःचा जक वये । ग्वंगः महायेकं जूगु सुथ थें ।

क्वाःगु च्यालिसे थःथःगु म्हयात ख्वाउँगु तराइया शितलहरलिसे ल्वायेगु शक्ति त्याय्कयाः जिपिं वना पवित्र बगिंचाय् पियाच्वनां खइमखुत धकाः । लाकांया थेकेदारयात लाकां बुझ्ेयानाः बगिंचाय् दुहाँ वना । नायुगु फय्, नायुगु घाँय्, नाइसेहे च्वंगु सुत्र वचनं थ्वयाच्वन सर्गः नं । अन उगुं थुगुं दयेकेगु ज्याः न्ह्याबले जुयाच्वनी । मचांनिसें लुम्बिनी वलकि अन छतां छतां दयेका हे च्वंगु जुयाच्वनी (सन् १९८५य् तयार जूगु केन्जो तान्गेया गुरुयोजनाया इज्जत नेपालं थुकथं तयाच्वंगु दु)। थ्व हे खः थनया विशेषता — अल्सिख्वाः ज्यामित यायेला मयायेला यानाः कुतिकुति सनाच्वन । बँ दयेकेगु ज्या ला यक्व जुइधुंकल, बस, नुगः दयेकेमानि । बुद्धनुगः दयेकेमानि अन बँ दयेकाः ध्यबा दयेकीपिनिगु नुगलय् ।

मनूत म्वः म्वः । पलख लाइन च्वनाः युनेस्कों धाःथे यानाः दयेकातःगु मायादेवी द्यःगः दुने सिद्धार्थ जन्मजूगु ईयात नुगःमिखां फयाकया । पलख सिथय् दनाः बुद्धजन्म, जन्मभूमि व उकिया ऐतिहासिक, साँस्कृतिक व धार्मिक महत्वया भचा विवेचना जुल श्रद्धेय भन्तेपिं व गुरुजनपिं पाखें । न्हाय्पनय् चिकं तयातःगु जक मखु, न्हापय्पं निपां हे चिकंया पुखुलिइ थुनातःपिं लुम्बिनी दयेकेगु जिम्मा कयाः जागिर नइपिन्सं थ्व खँ ताइला थें ।

अनं अशोक स्तम्भया न्ह्यःने बुद्धपूजायाया सूत्रपाठय् थःत तंका । बुद्ध, धर्म व संघया स्मरण जुल । नुगलय् दुनेथ्यंक शान्तिया खुसिबाः वल । चाकःलिं मिखा ब्वया । थी थी देय्यापिं बौद्धभिक्षु–भिक्षुणी अले उपासक–उपासिकापिं थम्हं फुथें–चाःथें सःथें–स्यनातःथें बुद्ध लुमंकःवयाच्वन । अझ धाये, अन बुद्ध दु धकाः झीत लुमंकाबिउवयाच्वन ।

नापसं च्वंगु बुलुगु लःदूगु पुखुली नक्कलीगु प्लास्टिकया पलेस्वानं जिमिगु श्रद्धानं प्लास्टिकयागु जक खःला धकाः शंकाया मिखां स्वयाच्वन । पुचः पुचः ल्याय्म्ह ल्यासेत घ्वातुमतुघ्वानाः वयाच्वन, मोबाइलया सिन्हफुति थेंज्याःगु लेन्सयात थः थ्व थासय् वयागुया दसु मुंकातय्त उजं बियाच्वन । थ्व दक्व स्वयाः अशोक स्तम्भ अचम्भ जुयाच्वन । छु जूगु खः ल्याः थ्व धकाः ।

डा. फुहरर, पिसि मुखर्जी, खड्ग समशेर, देवाला मित्रा, ऊ थान्त... अले सु सु । थौंतक गुलि नं लुम्बिनीया संरक्षण÷विकास जुल, व कि विदेशीया करकापं जुल, कि लुम्बिनीया विकास यातकि ध्यबा कमेयायेखनी धैगु सिद्धान्तं जुल । विश्वसम्पदाया धलखय् लाःगु लुम्बिनीया नां कायेत्यलकि पर्यटन व आर्थिक विकासया खँ ल्ह्वनेसःपिं सरकारी कर्मचारी व लुम्बिनी विकास कोषया जागिरे प्रतिनिधितय्गु तःताजि ख्वाःस्वयेधुन । लुम्बिनी न्ह्याबलें लुम्बिनीया लुम्बिनी तुं । बसय् न्यनावयागु मदनकृष्णया मे छपु न्हाय्पनय् घुन्न हाःवल “लुम्बिनी विकास यायां यक्वसिया काय्बुल, तर अय्नं ज्या मजुया बुद्धया हे आय्बुल ।”

पलख जिपिं अनया राजकीय बुद्धबिहारय् वनाः लुम्बिनीया संरक्षण यायेत योगदान बियाबिज्याःपिं भन्तेपिन्त लुमंका । अले अनं जिपिं खसुया सिलखं भुनातःपिं श्रीलङ्कन, म्यानमार, थाइ विहारया अवलोकन यायेधुंकाः ज्यःनां याःवना ।

लुम्बिनीया मू लुखा न्ह्यःने चिकुयाः स्थानीय मनूत, दुगुचात व खिचात छथाय् हे मि पनाच्वन । धाथें लुम्बिनीइ स्थानीय मनूत धकाः सुयात धायेगु? बुद्धया जन्मस्थल धकाः विश्वं धयाच्वंथाय् भ्याभचा हे बुद्धभावना मदुपिं पहाडी खय्बर्मूत, अनया मधेसीत, वा आदिवासी थारुत वा मुस्लिमत वा क्रिश्चियनत वा भुटानी शरणार्थीत स्थानीय ला ? उपिं अन च्वंवःगु ग्वःदँ दत धकाः मसिउसां सरकारं स्थानीयबासी धकाः उमिगु हे ख्वाः ब्वइ । सलंसः दँनिसें पशुपतिया सेवा यानाच्वंपिं नेवाःहिन्दूतय्त थनेगु गुरुयोजना दयेकीपिं सरकारी कर्मचारीतय्सं बुद्धया ब नं उच्चारण मयाइपिन्त छाय् स्थानीय धयाच्वन जुइ? अन च्वंपिनिगु आर्थिक विकासया नामय् दर्जनौं प्रोजेक्टत स्वस्वं रिपोर्टय् परिणत जुल, उमि वहे मुलु वहे सुका । न अनया स्थानीयबासीत बौद्ध जुइफु, न बौद्धत अन च्वंवनेफु ।

ग्वाः पसःत व नपसःत दनाः अन वःपिं हरेक तीर्थयात्रुयात आस्कुति ख्वालं स्वयाच्वन । अन निताजि मनूत दइ — ब्यापार यानाच्वंपिं दक्व नेपालीत, अन तीर्थयात्रा वइपिं मनूत दक्व बौद्ध ।

थौं ज्यःनां यायेगु लुम्बिनीया मूलुखा न्ह्यःने च्वंगु सिद्धार्थ नांगु अय्लाः पसलय् । अय्लाः पसलय् जा नं नयेगु दु । मथू जिं, छाय् मनूत अय्लाः त्वनेत नं बुद्धया जन्मभूमिइ थ्यंक वयेमाः धकाः । न्हिनय्निसें ह्वासाह्वासां नवयाच्वन, अय्लाःयालिसें अय्लाः नवःगु खँ नं थ्वयाच्वन । बुद्धया जन्मभूमिइ बुद्धया वातावरण मालेत झी नेपालय् मखु विदेशय् वनेमाली ।

नयेधुंकाः जिमिगु बसं थःगु लँ माल । निभाः त्वये थाकुयाः ब्यथा जुयाच्वन । वँचुगु सर्गःयात खसुं मत्वःतूनि । हः हायावनाः कचाया कचा जक जुयाच्वंगु सिमात, नकतिनि वा लयातःगु बुँ, तुयुपिं सात, हाकुपिं मेय्त, जःवयाच्वंपिं बुरात । तराइलय् थ्व हे छगू जक ऋतु दइगु ला?

लुम्बिनीस्वयाः २७ किमि पश्चिमय् लाःगु कुदान वा निग्रोधाराम धैगु थासय् जिपिं बसं कुहाँ वया । अपाय्जिगु ऐतिहासिक महत्व दूगु — सुद्धोदन महाराजं बुद्धयात वसपोलया नीद्वः भिक्षुगणपिन्त लसकुस यायेत दयेकातःगु धयातःगु थ्व थाय् । प्रजापतिं थन हे बुद्धयात काषाय वस्त्र दानयात, राहुल थन हे भिक्षु जुल । गुम्हस्यां ला थ्व थाय्यात क्रकुच्छन्द बुद्धयागु थाय् धकाः नं धाल । न्ह्याम्हस्यां न्ह्यागु धाःसां जिगु मिखाया न्ह्यःनं संरक्षणया अभावय् व खण्डहर कन्नाचायापुक्क दनाच्वन ।

वनेवं खवय् छगः शिवमन्दिर दु ।  मू विहारया खण्डहरया दथुइ शिवलिङ्गथेंज्याःगु छगू आकृति धस्वानाच्वन । इतिहास इतिहास खः — बुद्धविहारया इतिहास नं इतिहास, उकिइ हिन्दूतय्सं आक्रमण यानाः शैव संरचाना द्यतनाथिकूगु नं इतिहास अले हानं मुश्लिमतय्सं हिन्दूतय्त ख्यानछ्वःगु नं इतिहास । गुगु कायेगु गुगु मकायेगु । त्याःपिन्सं इतिहास च्वइ, बूपिं पुरातत्वया चाद्वँ तःलय् सुलाच्वनी । धर्मया नामय् जुयावंगु व जुयाच्वंगु इतिहासपाखें तापाक्क च्वनाच्वने धाइपिं बौद्धत न्ह्याबलें छगू धर्म जक धर्म धकाः धाइपिं जुजुपिन्सं यानावंगु निसःत्यादँ पुलांगु शासन व द्वलंद्वःदँ निसेंया पुलांगु रुढया लिधंसाय् शासन यायेगु झीगु परम्पराया न्ह्यने नाय्या न्ह्यःने मेय् ख्वयेथें जक ।

अनं जिपिं तिलौराकोट वा कपिलबस्तुया राजधानी, सुद्धोधन महाराजया राजदरवारय् थ्यन । अन साइनबोर्ड ला दु तर दरवारया नामय् पश्चिमद्वार धयातःगु जमिन स्वयाः निगू स्वंगू फिटति तजाःगु पःखाःया संरचनात ल्यनाच्वंगु बाहेक छुं मदु । दु सा व हे न्ह्याःन्ह्याथे सयाच्वंगु सिमा, व कंझाः जक । अन लूगु धाःगु आठौं व सातौं शताब्दी इशापूर्वया पुरातात्विक बस्तुत कि गाइडबुकय् दइ कि म्यूजियमय् ।

बरु लिक्कसं थःगु भाकल पुवंका बिइम्ह बनदेवीया सतःथज्याःगु द्यःगलय् धाःसा मनूत वयेवने जुयाच्वन । मनूतय्त थःगु नाथ थःहे जुइगु शिक्षा बिउम्ह बुद्ध बुनाच्वन, भाकल पुवंकाबिइम्ह धकाः झीसं धयातयातःम्ह चा, ल्वहँया नाथ गुलजार जुयाच्वन । मिसा छम्ह नगडा थानाच्वन, तुकुतुकु यानाः । थःगु इच्छा पुवंगुलिंजुइ, अन झ्वःझ्वःलाक्क सिमन्टीया किसिया कलाबिहिन मूर्तित थनातल, वख्वाःथ्वख्वाः मवःपिं ।

अनं सिद्धार्थं महाभिनिष्क्रमण यानावंगु ध्वाखा स्वयेवं जिमिगु निष्क्रमण जुल पःखाः थुनाः दयेकातःगु ह्वतं खुँतथें पुलिंचुयाः, घ्वंस्यानाः । मनू मजुइगु निर्जन थज्याःगु गामय् नं येँयागु स्वयाः बांलाःगु पिच लँ । पलख न्यासिवनेवं निगः स्तूपथेंज्याःगु स्मारकत ध्वदुत । उकियात सुद्धोधन व मायादेवीया अन्तिम संस्कार याःगु थाय् धकाः नं धायेगु चलन दु, झी इतिहासकारतय् — आखः सिइमदयेधुंकूगु पुलांगु छगू साइनबार्डं अथे धकाः धयाच्वन ।

सोमबार जूगुलिं अनया संग्रहालय स्वये मखनीगु जुसेंलि जिमिगु गाडी नेपाल भारतया सिमापाखे वन । गाडी नेपालसिमाय् दिकाः जिपिं उत्सुक जुयाः सिमापारी वना, अनया कपिलवस्तु स्वयेत । झिंन्यागू मिनेट न्यासिवनेवं जवय् तःधंगु लुखां जिमित लसकुस यात । उकुन्हु २९ दिसेम्बर कुन्हु तिनि उमिसं अन कपिलवस्तु महोत्सव याःगु जुयाच्वन । बिइत्यंगु ह्याउँगु निभालय् यचुपिचु, वाउँक सितु घाँय् लानातःगु थाय्या दथुइ निगू प्यंगू भग्नावशेष दनाः जिमित स्वयाच्वन, लिक्कसं छगू मनोहर पुखुलिइ पलेस्वां ह्वयाच्वन । जिमि पुचःया पासापिं पूर्वाग्रहरहित जुइमफुत । छम्हनिम्हस्यां धात, “थ्व ला नक्कली भग्नावशेषथें च्वं, थ्व ला नेपालं खुयाहःगु पुरातात्विक अपाया द्वँ जक खः ला?”

नेपालय् लुम्बिनी दूगुलिइ गर्वं छाति चकंकाः भाषण याइपिन्सं थःगु स्मारक बांलाक संरक्षण यायेम्हासेंलि वा यायेमफुसेंलि भारतीय सरकारं उमिथाय् नक्कली कपिलबस्तु दयेकल धकाः इलय् ब्वयलय् भाषण यानाः थःगु राष्ट्रियताया प्रदर्शन याइपिं नेपाली नेतातय्सं सहमयाःगु उगु स्मारकय् जिगु तटस्थ मिखां उलि बांमलाःगु, तय्मजिउगु छुँ मखन । अज्याःगु थासय् उलि व्यवस्थित सुन्दर संरचना अले यचुपिचु नं उतिकं । पलख फ्यतुनाः बुद्ध लुमंकेखनकि नेपाल व भारतया सिमा अन गौण जुइ । जापान व कोरियाया ततःधंगु बौद्ध द्यःगः व बगिंचा स्वयावयागु दु — अन बुद्धया जन्म जूगु मखुसां फसय् बुद्ध दु , झीत जक छाय् बुद्धया जन्मभूमि नेपालय् हे माःगु? नेपाली जुइ अःपु, बौद्ध जुइथाकु ।

लँय् दथुइ सुरेनदाइलिसे उकुन्हुनिसें या च्या त्वनेगु प्याःचाःलंकाः जिपिं हानं बसय् च्वना ।

०००

हानं सुथया खसु । ताबाय्त तक लः क्वाकेत च्याकातःगु मिं जिमित प्यपुंक चिनातल । न्हूदँ २०१३या न्हूगु सुथ — भिन्तुनाया कालबिल जुल । खसुं तेलकासा म्हिताहे च्वनतिनि । त्यःसां मत्यःसां वल धकाः जिपिं तप्यंक वनाछ्वया विश्वशान्ति स्तूपय् । अपाय्धंगु स्तुपयात नं माखां खाचा त्वपुइथें त्वपुनाहे तल तिनि । खसु भचा सालुलकि स्तुपं जिमित तय्जु याइ, अले हान खनेमदुमदु । जिगु मिखाया न्ह्यःने जापानी भन्ते युताका नावातामेया हि बाःवःगु मदिउनि । गुलि थाकु शान्तिया सः न्यनेमयःपिन्थाय् शान्ति स्तूप दयेके । स्तूपया उपस्थिति हे नं शान्तिया विजय खः ।

चीनियाँ, कोरियाली, जर्मन व यूएस धाःगु मेमेगु धाःगु विहारत लिसें नेपाली बज्रयानकथं परम्परागत विहार दयेके धकाः धलान यानातःगु संरचना स्वयाः दुपिन्सं फुपिन्सं याइनि लुम्बिनीया विकास धयाथें मन तया । अनया अधिकांश विहार विदेशी ध्यबां । नेपालीत ला अन लुखाय् च्वनाः चाइनिज व इण्डियन लुमन्तिया चिं मियाच्वंपिं जक । अझ अजू चायापु, अन लुम्बिनी क्षेत्रय् बनेजूगु कलाकौशलया चिं छुं न्यायेगु मदु, लुम्बिनी लुमंककाबिइत उमिके झीत बिइगु छुं मदु । जिमिसं लुम्बिनीयाके बिदा कया ।

सुर्खेतया काँक्रेबिहारपाखे जिमिगु लँ तप्यन । अनया स्थानीयबासीलिसे अन्तरवार्ता कायेगु सुरेनदाइया योजना सफल जुइमखँसेंलि १२.३० बज गोरुसिङ्गे धाःथाय् ज्यःनां यानाः जिपिं सुर्खेत वनाछ्वया ।

ताल्लां चुइँचुइँ पुइगु तराइया लँ थौं सिउसिउ हालाच्वन । बबइ खुसिया ख्वाउँगु किनारय् च्या त्वना । न्याया सवाः वयाच्वन । राज्यया मूमू थासय् थः मनू थ्यंकूगु थ्व मध्यपश्चिमं थः जनतायात माःगु आधारभूत सुविधा बिइमफुनि । तःधंम्ह जुलकि थाकुराःथें राजधानीइ प्यपुनीगुलिं थनया जनता न्ह्याबले झंगःलाः, द्यांलाः । उकिं लखनउया आलमनगर हस्पिटया छगू विज्ञापनबोर्डं जिपिं दु, धन्दा कायेम्वाः धकाः धयाच्वन ।

बहनी ८ बजे सुर्खेत थ्यन । अनया छगू आधुनिक होटल मानसरोबर होटल । जिमिगु क्वथा ला झन् आधुनिक — क्वथा व प्यपुंगु चःबिया दथुइ झ्याःदु, दुने स्वलकि छ्यातां दक्वदिक्व खनेदइगु । डेनमार्कया बेल्लासेन्टरया क्वथाय् नं खालं जक बँसि खुयातःगु खः तर थनथें छ्यातां खनेमदु । थ्व ला व स्वयाः नं आधुनिक जुल का ।

०००

सुथय् पलख चाःहिउ वना । जुम्ला वनेगु राजमार्ग — लँ तब्या । राजमार्गया जःखः जक शहरी विकास जुइगु रोग थन नं । लँया निखेरं धुफ्वःदंगु खाली थाय् । जस्तापातां पौचिनाः द्यःने टायर मुंकातःगु, फोहर द्वँ, फा, खिचा, खाया साम्राज्य । लँय् क्यारेम म्हिताच्वंपिं ल्याय्म्हत । पंचायतकालय् हे जुजु वीरेन्द्रया मिखा वनाः व्यवस्थित शहर दयेकूगु थ्व क्षेत्रीय सदरमुकामं देय्या विकेन्द्रीकरण नीतियात सराः बियाच्वन ।

सुथय् बौद्ध धर्म तथा काँक्रेबिहारया विषयय् अन्तरक्रिया जुल । अनया मगरत व जिपिं न्हापं यानाः न्यय्म्हति सहभागि । प्रशासन बुद्धधर्मप्रति पूर्वाग्रही जुल धैगु आरोप अले जनगणनाय् बौद्धतय्गु ल्याः नियोजित कथं म्हो वयेकलधैगु गुनासो — न्यनीपिं सम्बन्धित अधिकारीत सुं मदु । झूलया पिने पत्ति हालेथें ।

ज्यःनां धुनेवं अनया समाजसेवी जीवनकुमार शाक्यजुया गाइडय् काँक्रेविहार वना । लाटीकोइली गाविसया गुजुमुज्ज थासय् १७५ हेक्टर क्षेत्रफल दूगु भचाः तःजाःगु थुम्को । ल्वहँया बांलाःगु स्वहाने । लँय् सिथय् पुलांगु आकृति दूगु ल्वहँत । सँय् ध्वाँय्तय्सं फसय् फरफर यानाः जिमित लसकुस यानाच्वन ।

न्हापांनिसें वाय्त्यःफाय्त्यः जुयाच्वंगु थ्व विहारय् २०२९ सालय् अबलय्या जुजु सबारी जुइवं अनया कर्मचारीतय्त छुं मयासे मगात । २०६० सालय् पुरातत्व विभागं स्थानीय मनूतय्गु रहोवर तकं मकासे उत्खनन् यायेवं झन् शंका अवस्थाय् लात (उकिया प्रतिवेदन अझं विभागं पित मबिउनि) । देसय् सलंसः बौद्ध स्मारकत थथे लावारिस यानाःगु दु, थ्व छुं न्हूगु खँ मखु, तर थन ला थुकियात हिन्दू धकाः प्रमाणित यायेमफुसेंलि थ्व स्मारक बौद्ध खः धकाः क्यनीगु दसिप्रमाण दक्वं सुचुकेगु, नष्ट यायेगु वा गलत ब्याख्या यायेगु ज्या तकं जुल । थपाय्मछि धंगु द्यःगःया मुख्य द्यः पक्कानं निम्ह प्यम्हस्यां ल्ह्वनायंके फइगु कथंया खइमखु, अले थपाय्जि द्यःगः दयेकाः थःगु किर्ति तःम्ह जुजु वा महाजनं थःगु वा द्यःगःया परिचय वइकथं छुं अभिलेख तयामथिकेगु नं संयोग जक जुइफइमखु । चौधौं शताब्दीया खस जुजु अशोक चल्लं दयेकेबिउगु धयातःगु उगु शिखर शैलीया ल्वहँ द्यःगः संभवतः यलया कृष्ण मन्दिर स्वयाः भब्य जुइफु, नेपाःया हे दकलय् पुलांगु बौद्ध द्यःगः जुइफु । तर धार्मिक पूर्वाग्रहया कारण थौं देय्या गौरव न्ह्यसकाय् जुयाच्वनेमाल ।

जिपिं विवश । म्हुतु पकुपकुचिंकाः लिहाँ वयेगु बाहेक जिमिसं व भताभुंग जुयाच्वंगु देशया गौरवयात म्वाकेत छुं यायेमफुत । ततःग्वःगु ल्वहँया कलात्मक कुचाकुचां जिमित थःगु निमार्णय् अबलय्या हस्ती कलाकारतय्गु हिचःतिया बाखँ कन, प्रत्येक कतांया घाः व मुगःया छ्यानाय् बुद्ध, धर्म व संघ प्रतिया आस्था दु । तर अन संरक्षणया नामय् ल्ह्वनायंके मफइगु ततःग्वःगु ल्वहँया अवशेष टहराय् विश्राम यायेखनाच्वंगु दु, मेगु सलंसः बहुमूल्य रत्नत द्यःगःया चाकःलिं इसःथिसः जुयाच्वंगु दु, युद्धभूमिइ बूपिं योद्धातय्गु लासतथें । उमिगु भूल थ्व हे जक कि उपिं देय्या राज्य व्यवस्थां नालाकयातःगुु धर्म दुने दुमथ्याः । लुम्बिनी ला बुद्ध भुगुलुं जक, थन ला कुचाकुचा हे — धाथें बुद्ध बुगु देसय् बुद्ध बुनाच्वंगु दु ।

अनं लिपा जिमिगु बस क्षेत्रीय संग्रहालय सुर्खेतय् दित । संग्रहालय मसां थें सुनसान । निगू दर्जन काँक्रेबिहारं ल्ह्वनाहःगु ल्वहँत, निगू दर्जन ति फोटो व चेपाङ मगरतय्गु जनजीवनया कतांमरि बाहेक अन मेगु छुंदुसा सुं फ्यतुनामच्वंगु कार्यालय प्रमुखया कोठा जक दु ।

अनं उदारणयोग्य सुर्खेत विपश्यना केन्द्रया अवलोकन याना । लिपा बुलबुले ताल धःगु पुखुलिइ वनाः जिपिं पलख झासुलना, अले होटलय् लिहाँ वया ।

०००

सुथन्हापां लिहाँ वनेगु तयारी जुल । जिपिं थौं बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जय् किसि गयाः बहनी कोहलपुरय् बासं च्वनाः कन्हय् लिहाँ वनेगु योजना जुल ।

छिन्चु धैगु थासय् क्वाःक्वाः पुरी नयाः जिपिं न्ह्याना । चिसापानीइ च्वंगु कर्णालीपुल पारी वनाः सुदूरपश्चिमया जा सवाः कया । स्थानीय इन्द्रबहादुर थापा मगरजुया गाइडय् जिपिं ३ बजे निकुञ्जय् थ्यन । किसि गयावःपिन्त २००तका च्वयातःगुया द्यःने ५००तका धकाः रबरस्टाम्प तयातःगु टिकट ज्वंकल । कोहलपुर थ्यंबलय् बहनी जुल । द्यनेगु बाहेक मेगु ज्या मन्त ।

०००

थौं ला येँ लिहाँ वनेमाल — मन हथाय् चायाच्वंगु दु । खुन्हुया जिमिगु यात्रां थौं पँय्ताः पुइ । सुथय् खिउँलं पिहाँ वयाः नवलपरासीया चन्द्रौटालिक्क शिवपुर धैथाय् जिमिगु बस दित । माओवादीया किरण वैद्य पक्षया छम्ह थुनुवा हिरासतय् सिइवं उकिया विरोधय् चक्काजाम हँ । आः १३,०००म्ह मनूत स्यानाः वःगु पार्टीयात नं थःगु हे लाहिया पार्टीं सरकार चलेयानाच्वंगु ज्याय् विश्वास मन्त, अनुसन्धान याकेत सलंसः बसयात लँय् चातवाकाः वार्ता यायेमाल धकाः जिमित पिइकातल ।

लँ छकलं बन्दमय जुल । नयेमखनीगु धन्दा । छगू किलोमिटर तापाःगु छगू पलसय् निघौं पियाः तिनि जा नयेखन । छु सवाः वः धाःसा बन्द सवाः । तर थ्व हे ईया सदुपयोग यायेथें अन भन्तेपिं व विद्यार्थीपिनि दथुइ नेपाःया थेरवादं गज्याःगु संघर्ष यानाः थौंया अवस्थाय् थ्यन अले आः थुकिं गज्याःगु चुनौतित फयेमालाच्वन धैगु छगू गहन व हाकाहाकी वहस जुल । न्यान्हुतक न्ह्यइपुक्क चाःहिलाः नं थ्व वहस छगू त्वःफिके मजिउगु फ्वसा ज्वनाः जिपिं लिहाँ वया, लुमुसेच्वंगु येँय् सुद्ध चान्हय्तकं घिरिघिरि बसय् ।

Published in Naali by-monthly in 20130201 "Buddha was defeated there where the Buddha was born"

2012 10 26 फ्रान्सया ग्रेजिल्योंया महलय् एस्पेरान्तो कक्षा

फ्रान्सया ग्रेजिल्योंया महलय् एस्पेरान्तो कक्षा

राजेन मानन्धर

नकतिनि एस्पेरान्तो भाय् सयेकाबलय् हे जिं फ्रान्सया ग्रेजिल्यों महलया बारे न्यनागु, ब्वनागु । ध्यबापुले म्वायेक म्हगसय् ला छु खनी छुखनी, तर धाथें जिं व थासय् पलाः हे तये खनी धकाः ला ग्व, गबलें बिचाः तकं मयानाथें च्वं । तर अकस्मात सन् २०१२या निंतिं जितः थनया छगू छगू हप्ताया निगू एस्पेरान्तो भाषा कक्षाया नितिं (अले ल्पूएजेकय् नं) पाहाँ शिक्षक कथं सःतीगु जुल धायेवं छझाः ला न्ह्यलय् ला ज्वलय् ला जुल । थुकथं जुल जिगु जीवनया न्हापांगु फ्रान्स लिसेया साक्षात्कार सम्भव जुल ।

फ्रान्स धालकि जिगु ह्वांगु चाःगु मिखां म्हगसय् खनी — व आइफल टावर, व विजय ध्वाखा, व फेसन व इतिहासया लँ साँजेलिजे, व लुभ्रया म्यूजियम, मोनलिसाया किपा, जुजुया छ्यं तकं चदंक पालाः जनताया शासन स्थापना यायेफुपिं वीर जनता । पिउपिउं जिगु म्हगस पुवनीगु दिं नं वल ।

अगस्ट ३ कुन्हु पेरिसया एअरपोर्टय् जितः कायेत झाल मय्जु एलिजाबेथ लाम्बेर्ट । वय्कलं जितः अनया शटल ट्रेनं पेरिस एअरपोर्टया स्टेशन जुकाः जि थ्यंकेमाःगु मोंपार्नासे स्ेटेशनय् तक यंकादिल । वं घारांघुरुं, ध्वातुमतु, कारांकुरुंयात छखेचीकाः जिमिसं जिगु लगेजया निगः ततःग्वःगु सुटकेस लुतुलुयाः नं ट्रेन लुइकां त्वतल, न्ह्याये १५ मिनेट ति जक न्ह्यः । हवाइजहाजथें सुल्ल वनीगु दु्रत गतिया टिजिभि ट्रेनया फस्टक्लासय् च्वने दसेंलि छु माल?

निघौ लिपा जि लमांया स्टेशनय् थ्यन । जितः कायेत भाजु लुइ ज्यूलां वयाच्वन, एस्पेरान्तोया चिकिचाधंगु ध्वाँय् संकाः । वयाःगु कारय् च्वना वना झ्यालं खनेदक्व शहरया दर्शन यायां । थन स्वनिगलय् अन हे गाडी, अन हे लँजुवा अले अन हे बँपसःतयाः थःथःगु अधिकार ब्यकुंच्यानाच्वंपि मनूत क्वातिथें घारांधघुरुं स्वयाच्वनागु, थन लँया लँ जक, लँय् मनूत नं मदुला धैथें च्वंबलय् जितः ला छझाः थन नं बन्द वा कफ्र्यु जकं तयातल ला धकाः ग्यासे वःगु । पेरिस स्वयाः १९० किमी दक्षिण पूर्वय् लाःगु थ्व शहर क्रिष्ट जन्मेजुइ स्वयाः ४७दँ न्ह्यः रोमन सम्राटपिं वया शासन याःगु थाय् जुयाच्वन ।

चछि वयाथाय् बाय् च्वनेधुंकाः जि अगष्ट ४या सुथय् कौला यायेधुंकाः छझाः अनया जःखः चाःहिला वया गाडी च्वनाः । अनं गाडीइ थःगु सुटकेशत स्वथनाः जिपिं ग्रेजिल्योनय् वनाछ्वया ।

करीब ६० किमि तापाःगु थ्व थाय् व घौछिया दुने १२ बजे ती थ्यन । थ्यनेव जितः अनया पदाधिकारीतय्सं लसकुस यात । व ऐतिहासिक महलय् पलाःतयेगु सौभाग्य दुम्ह दकलय् न्हापांम्ह नेपाःमि जि ।

पेरिस स्वयाः २५० किमि तापाःगु शान्त सुन्दर व विशाल थासय् ग्रेजिल्योंया महल लाः, अंजे, लमां व टूर शहरया दथुइ पश्चिम फ्रान्सय् । प्यतजाःगु व ल्वहँतं दयेकातःगु साघ्यः रंगया महल १८० हेक्टर दूगु जंगल दुने काचाक्क गनं मिखा मवनीथाय् अवस्थित दु । सन् १५८५इ दयेकूगु थ्व महल गगुं इलय् छगू सम्भ्रान्त भारदारया सम्पत्ति खः । तःकः पुनःनिर्माण व विस्तार यायेधुंकाः थ्व थौंया अवस्थाय् थ्यन । तःम्ह परिवारया ल्हातिइ वनेधुंकाः भाजु हेनरी मिकार्डया कुतलं सन् १९५१य् एस्पेरान्तो भाय् ल्हाइपिनिगु मंकाः सहकारी दयेकाः थ्व एतिहसिक महल न्यानाकाल । थुकथं वंगु ६२ दँ निसें एस्पेरान्तिस्तोतय्गु मकां सम्पत्ति जूवःगु दु । दँय् दसं जुयाच्वनीगु दर्जनौं ज्याझ्वलय् ब्वति कायेत लगभग १५०म्ह मनूत अन थ्यनाच्वनी । सयेकी सयेकी अले नापनापं न्ह्यइपुकी । छगू कथं थ्व एस्पेरान्तो भाय् ल्हाइपिनिगु निंतिं तीर्थस्थल हे खः धाःसां जिउ ।

थ्यनेवं जिगु छाति तफ्फा जुल । मानौं थ्व महलया मालिक जि हे । थ्व महल थनतक थ्यनेत दक्वस्यां याःगु मिहेनत जिगु हे । अनया कलात्मक लुखा, झ्याः, तःपाःगु न्हाय्कं दूगु आलिशान बैठक, सपूmधुकू, नयेगु कोठा, स्वाहाने, तलय् च्वंगु द्यनेगु कोठात छगू छगू स्वःवना, चिवा कायेथें ।

अनया ज्याझ्वः धैगु क्याम्पिङ वा वर्कशप थें खः । थन मनूत नां दर्ता यानाः, दां पुलाः, थने हे नयेगु,  च्वनेगु अले सयेकेगु यानाः वइ । जि थन निगू ज्याझ्वःया निंतिं वयागु — अगष्ट ४निसें ११तक पर्यकीय भेला, अले अगष्ट ११ निसें २० तक कतांमरि प्याखंया भेला ।

भचालनेवं ज्यःनांया ईत्यल । साक्क नया । सोह्रौं शताब्दीया कलात्मक मिच्याकेगु थाय् दूगु फ्रान्सया शाही महलय् नवाबी ज्यःनां । फ्रेन्चतय्त नयेगु सुनां स्यनी ? नयेगु नं लय्तायेगु जुइगु छगू बहाना खः उमि । वाइन धैगु इमि लः त्वनेथें हे त्वनेमाः । उकिसं गुलिसितं ह्यांगुु माः, गुलिसितं गुलाबी रंगयागु अले गुलिसितं तुयुगु । गुलिसितं चाकुगु माःसा गुलिसितं पांैगु । छिमिसं नयेगुली यक्व शौख यानाच्वन धालकि उमिसं थः नयेगुलिइ थुलि खुशी जुइत यक्व संघर्ष यायेमाल, सामन्ततय्सं थःगु अनाज ल्ह्यया यंकूगु, सैनिकतय्सं लुटेयाःगु, क्रान्ति जुयाः बुँज्या याइपिं मदूगु व युद्धकालय् बम वर्षा जुयाः यक्व यक्व खेतीयोग्य जमिन बरबाद जूगु मर्मस्पर्शी खँ कनी । खतुं नयेगु भाग्य दुपिनि जक दइ अले बुद्धि दुपिन्सं उकियात लसताया बहाना दयेकी हँ । अथे जुयाः ला उमि फ्रेन्चतय् थःगु नयेगु वां थःगु चिहान गाः खनी धकाः थःत थम्हं गिजेयायेगु चलन नं दु । यक्व नयेमजिउ, दाः दूगु नयेमजिउ, चि तयाः नयेमजिउ, उगुं थुगुं धाधां नयांच्वनी, न्हिलांच्वनी, म्वानांच्वनी फ्रान्स ।

नये सिधल । जितः चिकिचाकू जुयाः नं हिसिचा दूगु कोठा बिल । नं १३ । जिं न्यनातयागु, यूरोपय् यक्व देसय् १३ ल्याःयात अशुभ धकाः धाइ अले थ्व ल्याःया कोठा हे दइमखु, यक्व थासय् । जितः छु, थ्व ला जिगु संस्कृति मखु, वःसा छु वइ? ख्याः वइला? मग्याः । मनमनं खँ ल्हाल्हां ग्वतुलाबिया ।

बहनी सहभागिपिंलिसेया म्हसिका कालबिल जुल । न्हापांगु ज्याझ्वलय् मुकं सहगागित २९म्ह दु — दकलय् अप्वः ला फ्रान्सयापिं हे खना, वयां लिपा बेल्जियम, इटली, जर्मनया नं दु । जिं थःत अन वःपिं बाज्यः वनेधुंकपिं सहभागिपिन्त एस्पेरान्तो स्यनेत नेपालं वयाम्ह धकाः परिचय बिइदुबलय् जितः गर्व ताल । थन स्वंगू कथंया कक्षा संचालन जुइ — विदेशीतय्त फ्रेन्च भाय्या कक्षा, मसःनिपिन्त एस्पेरान्तो भाय्या कक्षा व सयेधुंकूपिन्त एस्पेरान्तो भाय्या खँल्हाबल्हा कक्षा । स्वंगूगु, अथे धैगु बांलाक भाय् ल्हाये सःपिन्त अभ्यास याकेगु कक्षा संचालनया जिम्मा जितः वल ।

सुथय् ८ बजेनिसें ९ बजेतक सुथसिया कौला जुइ अले ९ बजेनिसें १२ बजेतक एस्पेरान्तो कक्षा जुइ । वयां लिपा ज्यःनां धुंकाः उगु क्षेत्रया प्राचीन ऐतिहासिक स्मारकत स्वःवनेगु ज्याजुइ । बहनी हानं मेगु ज्याझ्वः जुइ, थी थी न्ह्यइपुकेगु ।

छगू हप्तातक जिगु कक्षाय् जिं हरेक दिं नेपालया छगू पक्षया बारे सामान्य परिचय बिया — भूगोल, इतिहास, राजनीति, भाय्, जातीय विविधता, धर्म, व अन्तय् नेपालय् एस्पेरान्तो भाय्या प्रचलनया खँ । नेपाःया नां तकं मन्यंपिं मनूतय्गु निंतिं झीगु दिनचर्याया खँ ला दन्त्यकथाया छगू अंश थें जुयाच्वनीगु । छगू कथं जि व अवधितकया निंतिं नेपाः व यूरोपया नितंतिं ताँपु जुयाबिया ।

ज्यःनां धुंकाः जिपिं न्हिंन्हिं अन व्यवस्था यानातःगु गाडीइ च्वनाः पर्यटक जुयाः चाःहिउ वना । विशेष यानाः जिपिं अन बुजेया महल, अन्झूया क्रस, प्लेसिबुरेया महल, अँझेया महल व अनया एसिहासिक गलैंचा, पुलांगु अस्पतालयात दयेकातःगु संग्रहालय, मोंसोरेया महल, ल्वा खुसिइ डुंगाया शयर अले लमांया एतिहासिक क्याथड्रल स्वयाः हप्तादिन बिका । झिंन्यासः द्वःछि दँ पुलांगु अज्याःगु स्मारकत ला फ्रान्स जायेक हे दुगु जुयाच्वन ।

बहनीया ज्याझ्वः मध्ये अगष्ट ६कुन्हु नेपाःया बारे प्रस्तुति यायेगु दिं लात । नेपाःया बाबांलाःगु किपात न्ह्यब्वयाः जिं उमित नेपाः धैगु शुन्दर शान्त व विशाल धकाः कना । तर नेपाल धैगु मसिउ पिन्सं ला मसिउ, सिउपिन्सं ला थनया राजनीतिक उथलपुथल, अव्यवस्था, भ्रष्टाचार, संविधान दयेकेमफुगु, जुजुवादीतय्गु आन्दोलन, जातभात, थी त्यःमत्यः आदिया न्ह्यसःया वर्षा हे यात । थौंकन्हय् नेपाःया छुं नं खँ सिइकेगु भचा जक इच्छा यातकि इन्टरनेटं दक्व खँ कनाबिइ, सुचुकेगु, झंगःलायेगु कुतः मयाःसा हे बांलाइ ।

अगष्ट ११ निसें २० तक कतांमरि प्याखंया भेला धकाः हानं मेपिं मनूत थ्यंक वल, पुलांपिं चाकुगु माकुगु अनुभव ज्वनाः लिहाँ वन ।  थ्व पालय् सहभागि ल्याः ४२ खात, वःपिं मनूत व हे फ्रान्सं, जर्मनीं, बेल्जियमं, स्पेनं, ब्राजिलं वःपिं । ज्याःझ्व न्हापाथें खः तर बहनी न्हियान्हिथं जिगु अल प्रस्तुति दइगुलिं सुथय्या कक्षाय् जिं प्रशिक्षर्थीतय्त निघौत्यातक नेपाःया लोकबाखँ न्यंकाः उकिया आधारय् नेपाःया सामाजिक व साँस्कृतिक परिवेशयात कयाः छलफल याका । बहनी न्हियान्हिथं निघौतक नेपाःया थीथी विषययात कयाः अलग अलग प्रस्तुति याना ।

ग्राजिल्योंया थ्व हप्ताया कार्यक्रमया नां हे कतांमरि प्याखं हुइकेगु । अथे जुसेंलि थन वयेन्ह्यः जिपिं नं कलाः संस्कृतिया ख्यलय् धनीपिं खः धकाः ब्वनातयगु लुमनाः न्हाय्तपु जुल । धर्म संस्कृतिया खँ ल्हायेदतकि स्वगयर्् च्वनाति ग्यनीपिं सःसिउपिं निम्हस्वम्हसित नेवाःतय्गु कतांमरि प्याखं हुइकेगु परम्पराया बारे न्यना । सुनां नं ध्वाथुइक कनामबिउ । अले बसन्तपुलिइ मियातइपिं सुकाय् चिनातःपिं कतांमरि निम्ह न्यानायंका फ्रान्सय् ।

ग्राजिलियों वयागुया छगू लोभ थन जिं थ्व कतांमरि कलाया कखग सयेके खनी अले जिं स्वनिगलय् कतांमरि प्याखं धकाः नं खः ।  तर कतांमरि दयेकेगु कक्षा व जिगु एस्पेरान्तो कक्षा व हे इलय् लाःगुलिं न्हियान्हिथं जुइगु व सेसनय् जि च्वने मखन । नुगः नं स्यात, तं नं वल ।

तर छकः व्यवसायिक रुपं कतांमरि प्याखं हुइकीम्ह अले थन थ्व स्यनेत जर्मनी निसें वःम्ह क्रिष्टोफ फ्रान्कलिसे धाःसा छझाः गंभीर खँल्हाबल्हा जुल । वं नेपाःया कताःमरि स्वयेगु इच्छा क्यन । जिं नेपालं हयापिं कतांमरि छज्वः वया ल्हातिइ तयाबिया । उखें थुखें चाःहिकाः स्वल । वयात उलि चित्त बुझेमजुल । थुलि जक खः ला? थ्व ला धाथें प्याखं हुइकेगु कताःमरि मखु धाल । तर नं वं थ्व कतांमरियात हे थुकथं परिमार्जन याःसा थुकी जीवन हये जिइ धकाः सल्लाह बिल ।

वयात संसारय् थी थी थासय् कतांमरि प्याखं हुइकेगु परम्परा बुलुहुँ बुलुहुँ तनावनाच्वंगु खायुगु सत्यं इकुसेच्वंका बिउगु दु । टेलिभिजन, भिडिओ गेम, कम्प्युटर व इन्टरनेटं मस्तय्त न्हियान्हिथं नुनायंकाच्वंगु दु धैगु खँय् वनं सचेत, जिनं सचेत । निम्ह प्यम्ह मनूत सचेत जुयां छु हे जुइ जब संसारया दक्व उद्योगपति व ब्यापारीत मस्तय्त क्यनाः क्यनाः थःगु व्यापारयात प्रवद्र्धन यायेगु ज्याय् ब्वाँय् जुयाच्वंगु दुसा । अथेसां फ्रान्सय् कतांमरि प्याखं क्यनेगु लहर आःतक नं न्ह्यानाच्वंगु दनि । ल्याें धैगु शहरया हे परिचया जुयाच्वंगु गुन्योंया कतांमरिप्याखं स्वयेत १०.८० यूरो (१२०० तका ) पुलेमागु खँ नं थन प्रासंगिक जुइ, अझ अन ला विश्वया प्याखं हुइकेगु कतांमरिया संग्रहालय हे दु ।

व बाहेक अन झँपियरं संगीत स्यनाच्वन, झँलूकं प्याखंहुलेगु स्यनाच्वन । बेल्जियमं वःम्ह निक्की यान्सेनं मस्तय्त बाखँ जक कनाच्वन । बाखं खनेगु नं छगू ब्यावसायिक कला जुयाच्वन उमिथाय् । बेर्टं अन वयाच्वंपि मस्त व नच्चापिं ल्याय्म्ह ल्यासेतय्त यःयःगु म्हितेगु, न्ह्यइपुकेगु ज्याझ्वःन्ह्याकाच्वन ।

यायां निवाः फूगु चाहे मचाः । अगष्ट १८ कुन्हु जितः ग्राजिल्योनं फ्रान्सया उत्तर पश्चिम कुंचाय् लाःगु समुद्रतटय् च्वंगु बःचाधंगु शहर प्लूएजेकय् जूइगु मेगु ज्याझ्वलय् यंकेत मय्जु डानीयल फोन्टेन व मोनिक गेर्बे वयाः काःवल । जिगु व शानदार महल ग्रेजिल्योंलिसेया सहवास थनतक हे जुल ।

अनंलिपा प्लूएजेकय् छवाः च्वनाः एस्पेरान्तो स्यना । व धुंकाः लिरे, नान्त, ल्यों व पेरिसय् गुन्हु बिकाः जिुगु लछिया फ्रान्सयात्रा क्वचायेकाः नेपाः लिहाँ वया ।

 Published in Sandhya Times on 2012 10 26 (1132 Yonlaga 12) Esperanto Class in Gresilliion Caste of France"

Siddhidas Amatya: a short life history

Razen M

Poverty makes poerty. This line of goes truly with legendary poet of Nepalbhsaha, Siddhidas Mahaju, one of the pioneers of the Renaissance of Nepalbhasha literature.

He was born in 1867 (NS 978 Yanlaga) Keltole, near Indrachok, Kathmandu. His great grandfather was from Sukuldhoka, Bhaktapur but his grandfather moved to Kathmandu do to businees. His father’s name is Laxmi Narayan Amatya and mother was Shri Harsha Laxmi.

As it took place with every boy in those days, he went through the traditional way of schooling – learning Chanakyaneeti, mulitiplication tables, Muhurtachintamani and so on. It continued till he was 16 years old. His marriage also took place quite early. Then he was sent to Thapathali (the present Nepal Rasthra Bank) to learn government accounting system. And thus started his professional life.

Travelling to Hindu pilgrimage sites, Kashi and Jagannath, in around 1883 provided him an opportunity to b roadhen his horizon of learning. Having accqainted with many scholars there, his rough paper, composing verse and prose in Nepalbhasha. A significant outcome of this period is his “Siddhi Byakaran”. His dedication for literature of his mother language impressed students of those times – Thakurlal Manandhar, PB Manav and Siddhicharan. They became humble disciples of the poet Shiddicharan.

He was at the age of 62. He still had to work, to solve hand-to-mouth problem of his family, which never could give him peace of mind. One day, he decided to live at the home of his sister Lilabati. It was a strange request in Newar culture, but she accepted because she was aware of the condition of his family. After several days, his health worsened and he finally took last breath at Pashupati Ghat in 1929 (NS 1050 Kachhala ga 13).

We have lots of things to glorify his life as a Mahakavi. But only a few books have been published out of 44 books. Whereabouts of many of his manuscripts also is not known. He published only one book in his life time in past one century, merely 14 books are published.

quest for knowledge even deepened. He determined to continue study and bought several books there. Then he moved to Calcutta and make relation with other scholars. He even learned book-binding at that time.

Coming back to Kathmandu, he joined the government office. But soon after that, in 1885, the prime minister Ranoddip Singh was assassinated and succeeded his brother Bir Sumsher. most of the hop-level officers of the former prime minister were expelled and he lost his job in this political change. It was like liberty from the bondage for him.

A friend of him Motilal, a draper at Janabahal, who owned a classic Hindi book “Prem Sagar”. It attracted him very much and his social responsibility to his community urged him to translate it into Nepalbhasha, his mother language.

Siddhidas’ father opened a drapery hofr him. It was a time when the Prime Minister Bir Shamsher was influenced by the cotton revolution and was promoting use of cotton for the people. The demand of cotton clothes was high. And he, taking the opportunity, designed his kind of manual spinning mill. And he made several other experiments too, to increase productivity and to make use of his creativity. He was a born writer; he could not devote himself to commerce and naturally, could not make sufficient profit though it was the time of cotton marketing. Instead he used to go to Calcutta to order thing for his shop. Even this was his pretext to go there and buy some useful books.

In 1905, he was attracted by Arya Samaji movement. But he was not included in the list of the “rebels” like Yogbir Singh, because he was not that active in the movement.

In 1906, he fell ill for six months and discontiued his affiliation with the Calcuttan scholars. Instead he spent more time in his shop. He started composing couplets and Pandit Chakrapani Chalise suggested him to try composing in Barnik style of verse. One fine morning, he started composing verse out of a scene he saw in his dream. And thus his journey to poetry started. He started translating Ramayan into Nepalbhasha and he gave it his name “Siddhi Ramayan”.

He had married Shri Ganga Devi when he wasquite young. But passed away leaving a daughter Sumeru Laxmi behind her. And he married another woman but he was miles away from happiness. Similarly, his father also had married twice after demise of his mother and the family was quite big. As it had to be, the death of his father in 1911 left alone to carry the burden of his big family, including his step brothers. The worldly needs and his quest for sublime Nepalbhasha literature only deteriorated his health day by day.

Frustrated, he left for Birgunj and started small business there. He lived there for around six or seven years – around from 1919 to 1923. It is not quite sure if he made prosperous business there but he came back with genuine Nepalbhasha creations – “Sakata Maa”, “Sajjan Hridayabharan” and “Shuk Rambha Sambad”.

By the year 1926, he was back to Kathmandu and started working in the traditional medicine shop of Bhudharananda Baidhya as an assistant. This shows that his financial conditions have changed a lot but he could not change himself. Even in that shop, he kept himself busy with tiny pencil and

Published in Newarland 2011 12 01

20111130 तिरुपति निसें पुट्टपर्ती तक

तिरुपति निसें पुट्टपर्ती तक

रा मानन्धर

भारत धाल कि झीगु मिखाय् यःसां मयःसां दिल्ली, हिन्दी भाय्, हिन्दी टिभी सिरियलया पात्रत, बिहारया डा“कात, ल्वापु, लुटपाट, अपहरण, बलात्कार, हत्या, भोकमरी इत्यादि दृष्यत झ्वःलाक दंवइ । मचांनिसें झीत बियातःगु शिक्षा थ्व हे खः । अथवा, झीके दूगु भारत म्हसिइकेगु माध्यम थ्व हे जक झीसं कायेखनाच्वनागु दु । अले इलय्ब्यलय् गनं गनं दक्षिण भारतया ख“ न्यनेबलय् वा दृष्य हे खनी बलय् थ्व थाय् ला छकः वने हे मालीका धयाथें च्वनीगु । धयां छु याये, धाइ न्हापं द्यवं मसायेकं गनं थ्यनी मखु धाइ ।

अबलय् हे एस्पेरान्तो क्लबया पासा नवीन्द्रया मिखाया वासः यायेत चेन्नाइ वनेमालाच्वंगु अले पासा दुसा जिउ धयाच्वंगु सिल । थःत नं तसकं व मास्ति वयाच्वंगु जूगुलिं जितः ला अगःचा मालां द्यःगःचा लूथें जुल । छे“या गबलें सिमधइगु ज्यायात छखे तयाः जि तुरन्त हे तयार जुया । न्याम्हसिया पुचः दत — पासा अनिल, नवीन्द्र, वया पाजु झलक अले वय्कःया पासा गुरुङ । द्यवं जुरेयाःगुलिं जुइ, न्हापा छकःनं नाप मलानापिं जूसां झलक पाजु व गुरुङ पाजु नं छकलं हे थःथें च्वन ।

जिपिं सुथन्हापां लु“हितिया बसस्टपय् नाप लाना । पिइकेगु ला  माइक्रो बसया अधिकार हे जुल । धौछि धयाथें पिइकाः जिमित यंकल वहे कलंकिया धुफ्वः दंगु घ्वाराघ्वारा संकीगु लं जुकाः । गन खः मसिउ छगू थाय् बाय् हे मसिउगु थासय् गाडि दिकल, यःसा न मयःसा घिचेया धयाथें । भाः धायेलात कि नसा क्यनाः लुटे हे यात जिमित । ल“ धुछि ध्यबा म्हयाच्वंपिं, गुलिं छ्यनय् ह्यांगु फेतां चिनातःपिं गुलिं इ“चा मुगः दूगु झण्डा ज्वनातःपिं । देश सेवा यानाच्वंपिन्संथें रसिद न्ह्यचाकी, छाय्, छुयायेत, गुलि धइगु न्ह्यसःलिसः यायेगु आवश्यकता हे मदु । धाल कि धाल । अन हे दनाच्वंपिं ट्राफिक पुलिसं नं लातां क्यरा स्वःथें स्वयाच्वनीबलय् व बफरा ड्र«ाइभरं जक गथे नवायेफइ?

चारबजे ति जुल जुइ जिपिं नेपाल भारतया सिमाना सुनौलीइ थ्यंबलय् । तांन्वयाः च्वनां च्वने मजिउ । तुकुतुकु वनाः सिमाना पार याना । कतपिनिगु देसय् थ्यनकि मन हे असुरक्षितथें गरखेसे जुइयः खनी, खला झी थःगु हे दसय् नं गबलय् सुरक्षित धकाः ? पाःगु छुं हे मखु अथे सां फुक्क मेथे । भचा ला पा हे पा — अन थ्यन कि फुक्क छुं छुं यानाच्वंपिं जक लुइ, दक्वं लिमलाः । “मेरा भारत महान” धकाः च्वयातःगु गाडीतय् दथुं थःगु देय्यात लिफः स्वया । अन तःधंगु बोर्डय् हिन्दी व अंग्रेजी भासं च्वयातल — “हिन्दू अधिराज्य नेपालय् छितः लसकुस” । नुगलय् वल, गणतन्त्र वःगु व धर्मनिरपेक्ष जूगु स्वद“ दइन अथे नं छाय् थ्व लोकतान्त्रिक सरकारं बुद्धया देय् नेपालय् लसकुस धकाः नं च्वयेमफुत । थ्व ला लिसः हे म्वाःगु ख“ जुल ।

भचा जायेकाः गोरखपुर वनेगु बस लुइका । दुने हिन्दी प्याखं स्वयाच्वना, यःसां मयःसां । भचा जायेकाः बस न्हयात, तप्यंगु बांलाःगु ल“य् जवं खवं वाउ“गु बु“यात लिउने लाकाः । सनिलय् गोरखपुर थ्यन । नेपालीत भारत वनेगु दकलय् चल्तीगु ल“ — ब्वं वनीपिं, धर्म याइपिं, ज्या याःवनीपिं, वासः याःवनीपिं अले मिस्त मिइयंकीपिं दक्वसिगु थ्व ल“ । स्वर्ग वनेगु ल“ हे धाःसां जिउ, थःगु देशय् कर्म खंकेमफुपिं झी अभागी नेपालीतय्गु लागि थ्व ।

नापसं गोरखनाथया द्यःगलय् थ्यन । तःधंगु इलाका कयाः चक्कंगु थासय् दयेकातःगु व दुरुल्वह“या द्यःगलय् थ्यनकि छगू आनन्दया महशूस जू । सुरक्षा जा“च धुंकातिनि दुहावने खनीगु थासय् गनं नं फोहर यायेमदु, द्यबां कयेके मदु, द्यःयात प्यं क्यनाः थःगु फोटो काये मदु, दुने द्यःया फोटो नं काये मदु । झीथाय् पशुपतिइ, मांकाःद्यःयाथाय् फ्वनाच्वनीपिं मध्ये गुलि थ्व हे थासं वःपिं दइ, तर थन धाःसा छम्ह नं फ्वगिं मदु । द्यःपालाःनं अन ध्यबा काइमखु, बरु वक्वसित स्वां व प्रसाद धाःसा मन स्वां ह्वयेकाः इनाच्वन । न्ह्याःसा अन तयातःगु दानपात्रय् मंदुथें चन्दा क्वफात, व नं कर मदु । झीसं थन बुंग द्यः वा मत्स्येन्द्रनाथयात गोरखनाथया गुरु धयाच्वना । अन धाःसा गोरखनाथया तःम्ह शिष्यत मध्ये छम्ह मत्स्येन्द्रनाथ नं धकाः थनातल, वथें ग्वाय्दारी तःतःहाकःम्ह, जटा सप्वः प्यनातःम्ह बाबाजी थेंज्याःम्ह ।

छगः त्याम्पुइ न्याम्ह मनू व च्यागः ब्याग न्हयंकाः जिपिं गोरखपुरया रेलवे स्टेशनय् थ्यन । सछिद“या इतिहास क्वबिच्वंगु व भराय्धंगु स्टेशनं जिमित लसकुसयात हपहप ताःन्वगु इलय् । दुने वनेसाथं जिमिसं थुल थ्व ला मेगु हे संसार धकाः । अन निसः स्वसः मनूत ब“य् चातुवानाः द्यनाच्वन, गुलिं वयाच्वंपिं गुलिं वनेत पियाच्वंपिं । प्रत्येक यात्रीया थःथःगु दुख, थःथःगु समस्या । थज्याःगु दृष्यं मनूतय्त दार्शनिक दयेकी, कवि नं दयेकी — थ्व दुनिया हे छगु रैनबसेरा । रेलवे स्टेशन — पलख थन च्वनेगु ला खःनि झी, अले थःम्हं बांलाःगु बांमलाःगु यानागुया लुमन्ति त्वःता वने हे मानि । व नं गुलिस्यां गुलिसित जक लुमंकातयेफइ? स्याःन्याःपिं मन्तकि तकं सनाः वने मलाःगु थ्व जीवनय्?

तिकसया ज्या मिलेयायेधुंकाः पिने नःवया । अपाय्धंगु बजार, उलिमछि पसः । छगू नपसलय् वनाः जा ति धया, निम्ह नेपालीत वयाः जा नकःवल, व सवाः थ्व सवाः मदुगु । अनसं नेपालीत प्यम्ह मिजंत, छम्ह १५द“ ति दुम्ह मिसा मचा अले बाज्यःवंम्ह मिसा खासखुस यानाच्वन, मिसा मचां नमवाः । जिमित माःगु ख“ मखु धयाथें वास्ता मयाना । नयेधुनेवं छझाः चाहिलाः, मोबाइलय् सिमकार्ड तयाः थःथःगु छेय् फोन याना अले स्टेशनय् वना । अन थःथःगु स्लीपिङ ब्याग लानाः ब“य् ग्वतुला । ताःन्वःगु व अनतयातःगु लाउडस्पीकरं व ट्रेन वल, थ्व ट्रेन वन धकाः मतापं हालाच्वंबलय् न्ह्यः वयेक मफुत । अथें हे चा बित ।

ञ्ञ्

सुथन्हापां ख्वाःसिलेसिधयेकाः थःगु ट्रेन माला । मनूत ला अन ओहो खापा मचाःनि उखें गयाः थुखें गयाः आक्रमणथें हे यानाच्वन । पलख लिपा चायेकःवल । जिपिं थःगु सिट मालाः फ्यतुना । थ्व जिगु जीवन या न्हापांगु अनुभव ट्रेनय् च्वनेगु — तग्वःगु, फोहरगु, नवःगु तर बल्लाःगु । ब्रिटिश सरकारं भारतय् राज यानाः न्हयाःगु कयायंकूसां अन विकासया पुर्वाधार ला बियाथिकल नि । झी जुलं न थःम्हस्यां थःत दयेकेफु, न करपिन्सं दयेकाबिइ लायक हे झी जुया, खाली स्वतन्त्रता या म्ये हालाः थःत मिउवनाच्वना, गबलें बर्माय्, गबलें मलायाय्, अले गबलें कोरिया व सउदी अरबियाय् । ट्रेन न्ह्यात — जिमिगु करिब ४,००० किमी तःहाकःगु यात्रा न्ह्यात । गज्याःगु गज्याःगु अनुभव जुल, धाये हे मसः । तसकं रोमान्चित जुल । एस्पेरान्तो भाय्या ”लोकोमोतिभो“ धाःगु म्ये लुमन । धाथें ट्रेन हे जीवन खः अले जीवन ट्रेन । पलख न्हयइपुक ख“ जुल , लिपा ला व नं सुम्क, व नं सुम्क । झ्यालं खनेदयाच्वंगु दृष्यं जिमित मोहित यात, झुमिं यंकातःगु थें । भारतया थुलि थासय् वनेत गुलि ई मालीगु जुइ, तर जिपिं धाःसा सितिकं स्वयावनाच्वना । खजा थुकिं हे उगु लागाया खःगु चित्र जा ब्वइमखु, अथेसां अनया ग्रामिण जीवनया जीवन्त वर्णन ब्वनाच्वना, सफुतिइ ब्वनेथें । रेलया लिक लिक्क लिक्क वयाच्वंपिं, लः काःवंपिं, वसः हियाच्वंपिं अले छे““ पिने खि फानाच्वंपिं । बेतोडं जिपिं दक्षिण पाखे न्हयानाच्वना । घण्टौं तक नं वा“उगु छ्वमा वा मेमेगु बाली बाहेक मेगु छुं स्वयेगु मदु, मैदान या मैदान, मिखां न्हयायेमदयेक तःफागु बु“ । चक्का जाम नं मदु, चन्दा काःवःपिं नं मदु । अले गनं देय्या विकास मजुइलेसा धयाथें मनय् वन ।  न्ह्यइपुगु दृष्य नं ताबाय्त स्वयाच्वनकि मिखा त्यानुसे च्वनी खनी । जि च्वये ग्वतूवना, कय्ता बालाथेंज्याःगु यखानातःगु खाताय् थसःपानाः ।

ट्रेनया जिन्दगी नं थःगु हे कथंया दु । अन दिपाः मदयेक मिउवयाच्वनी, गबलें छु गबलें छु । गबलें बांलाःगु सःदुम्ह म्ये हालीम्ह फ्वगिं वइ, गबलें लापा थानाः म्ये हालीम्ह हिजरा वइ । मदु, मयः, म्वाः धकाः जक हालाच्वच्वं हे न्हि वनी । ट्रेनया थः हे मनूतय्सं च्या, समोसा, पुरी व मेमेगु नसाज्वलं मिउवइगु ला दहे दु, उकिसं पिनें गयाः मिउवइपिं छु धायेगु — ख“क्व मिइहइ, धाःगु न्यायेगु दु । जा हे नं नयेगु ला दु तर लुइमखाइथें च्वनाः जिमि थम्हं यंकागु हे उगुं थुगुं न्ह्यइपुक नया । थाय्थासय् स्टेशन वलकि पलख दिकी, जिमि स्टेशनया नां जक स्वयाच्वने । ज्या छुं हे याये म्वाःसां न्हिछि ट्रेनय् च्वने धइगु ला साप त्यानु खनी । बहनी ला तसकं चिकुसे च्वनावल, स्लिपिङब्याग हे मगाना वल ।

ञ्ञ्ञ्

सुथंनिसें वहे झ्यालखाना थें ज्याःगु झ्यालं छु छु वल दक्व स्वयाच्वना, स्वयाबिया । वहे बलेचा, फोहरगु पुखू, ततःधंगु होर्डिङ बोर्ड, मनूत ज्या यानाच्वंगु, अले गनं गनं शहरथें च्वंगु तःतःखागु छे“त । गुलि स्वयेगु, स्वस्वं वाकी वः । थाय्थासय् स्टेशन वइ — हुल्ल मनूत वइ, हुल्ल मनूत वनी, मिइपिं वइ, जिपिं नं तुति चकंकेथें पिने वने, हप्प वइगु फय् नये । जिके ब्वनेगु नं दु, म्ये न्यनेगु नं दु तर याये छुं हे मयः । प्रति घण्टा १०० किमी वनाच्वनाः नं जिपिं कैदी, मोबाइल कैदी । मेपिं च्वनाच्वनेमालाः हिमी चाइ, जिपिं वनाच्वनेमालाः हिमी चाः । धइथे यायेमन्तकि दक्वसिया तं वइ, शायद थुकियात हे स्वतन्त्रता धाइगु जुइ । रघुवापुरम, पोतकपल्ली व मेमेगु स्टेशन वयेधुंकाः जिपिं सनिलय् विजयवाडाय् थ्यन ।

चान्हसिया १२ बजे जुइन जिपिं चेन्नाइ (मद्रास) थ्यंबलय् । ट्रेनं कुहां वयाबलय् जि अझ नं ट्रेनय् हे तिनि थें का, वाग्लावाग्ला सनाहे च्वन जिगु मन ला । सब्बु चान्हय् नं उपाय्सकं तान्वःगु, चःति हे खलखल वयेक । कुहां वयेमलाःनि कुल्लीं भुंवल, अटोवालातय्सं भाःभी यानाः वना । स्टेशन पिनेया दृष्यं छझाः ला थारा हे न्हुकल । स्टेशनय् द्यनाच्वंगु ला स्वयेधुन, तर पिने नं ल“ सिथय् उतिकं ग्वतुलाच्वंपिं झ्वः झ्वः, सलंसः हे दइ । उपिं अन स्टेशनय् वा मेमेथाय् ज्या याइपिं जुइमाः । गांया सिचुगु फय् व ताजागु अन्न नये मययाः खिचां मसिउगु दुख सिइत वःपिं उपिं । बांलाःगु जीवनया म्हगस सुयात मदइ? तर झीगु अर्थब्यवस्थां शहरय् च्वन कि जक तःमि जुइ धकाः स्यनातःगु दु । उकिया फल भोगेयानाच्वंपिं उपिं । शहरं धनी जक मखु गरीब जनता नं दयेकी खनी । अथेला सुं गरीब जुयामबिउसा सुयात धनी धाःवनेगु हानं । स्वयेत ला जिं भारतया दिल्ली, बनारस व दार्जिलिङ नं स्वयातयागु दु तर थनया थ्व खनाः जि छझाः ला इतःमितः हे कन । नुगलय् यक्व हे ख“ वाल ।

अटों गिथालयम होटलय् थ्यंकाबिल । भाःया ख“य् भचा कचमच जुल । हिन्दी बांलाक नमवाइपिं जूगुलिं अंग्रजी भाय् हे सहारा जुल । ताबाय्त हालां छुं फाइदा मखनाः द्यनाछ्वया व मिग्वारा थज्याःगु पूगु लासाय् । अनया ततःधीपिं पत्तितय्त जिमिगु हिमालयया हिया सवाः सात जुइ ।

ञ् ञ् ञ्

सुथय् दनागु लिबात । कःसिइ वनाः स्वया । न्हयाक्व तःधंगु शहर जूसां अन धू व कु“या दुख फये म्वाः, कमसेकम सुथय् छझाः सां याउ“क यचुगु फसय् सासः ल्हायेदु —खितुंगाः थें न्हियान्हिथं स्यनावनाच्वंगु ये“य् बूम्ह जितः थ्व स्वयाः आनन्द मेगु छु माल? मुक्तिनाथया कामना लिपा याये, आः यात ला थ्व हे स्वर्ग का ।

ञ् ञ् ञ्

च्याया तलतलं याकनं पित ब्वनाहल । पिनेसं च्वंगु पत्रिका पसलय् हिन्दी भाय् या छुं हे पत्रिका मदुबलय् तिनि झसंग वन, थ्व ला भारत खयाः नं भारत मखु खनीका । पिने मिखा ब्वयेका, अंगलय् ततःग्वगु आखलं नं उमिगु तामिल भाय् जक नवाइ अले स्याम्पुया पोस्टर व मोबाइलया विज्ञापन जक मखु, हिन्दी प्याखं (तामिल भासं हिलातःगु)या पम्प्लेटं नं उमिगु हे भासं जक जानकारी बियाच्वन । जिमिगु लागि अन थुइकेगु छुं नं ख“ मदु । थन ला अनया मातृभाषा तामिल बाहेक मेगु छुंछुं नं भाय्या अस्तीत्व मदु धाःसां जिउ, गनं गनं माःथाय् अंग्रजी बाहेक । उमिगु निंतिं उमिगु तामिल भाय् दुसा गाः । अपाय्धंगु शहर, अन मेपिं पिनेयापिं मनूत मवइगु नं खइमखु, उमित पिनेयापिं ब्यापारी, पर्यटक वा श्रमिक हे नं म्वाःगु खइमखु । तर छाय् अन हिन्दी लगायत अन्य भाय् अघोषित रुपं निषेध यानातःगु? सुनां यायेफत? अनच्वनाच्वंपि आप्रवासीतय्सं विरोध मयाः जुइला? च्याया तलतलस्वयाः नं उलिमछि न्हयसःया तलतलं जितः तयेमबिल । सुयाके न्यनेगु? सुनां कनी? हानं छु भासं न्यनेगु?

न्हापां च्या त्वनेगु थाय् नी लुइका । अनया च्या त्वनेगु स्वयाः च्या दय्कीगु स्वयेगु मज्जा । भचा दुरु लुइ, कडागु रंग तइ अले ब्वाइब्वाइ मवःतले च्वंनिसें उखें थखे, थुखें उखे यानाः ग्लास संकाच्वनी । च्या हे मूसयेकाः त्वनेमाः इमि । व ला न्हयइपुसे च्वन तर अथे सनाच्वनीबलय् च्या ख्वाउसेच्वनीगु धाःसा सुख मदु, थः जुलं मे च्वकाय् च्वाइ“क पुक्क त्वनेमाम्ह ।

बजार चाःहिला, निगू स्वंगु पसलय् दुहां वनां सुनां नं हिन्दी ख“ मल्हाः, बरु मसःसां अग्रेजी भाय् हे छ्यली पिनें वःपिं धकाः म्हसिलकि । अन पसःपसलय् मूलुखाय् च्वय् ख्याःया ख्वाःपाः खानातःयइगु चलन व खुलाखलुइ थी थी रंग छ्यलाः मंदः दयेकीगु चलन यल जिमित । अन्नपुर्ण क्याफे धाःगु पसलय् वनाः नयेगु स्वया, पसल्यां अन अंगलय् तिकातःगु फोटो क्यन । जिमिसं पोंगल धाःगु हलूजाथेंज्यागु कयाः नया, पालुसां साः । बल्ल छगू पसलय् हिन्दी नवानाबिल, जिमिसं थःथःगु मोबाइलय् अनया सिमकार्ड तया, थनच्वंपिन्सं हिन्दी मसःला धयां सःसां नवानाबिइमखु धाल । थन नं झीथाय् थें त्वाः त्वालय्, ल“य्, गल्लीइ द्यःगःत दु । अन दइगु धइगु गणेश, कुमार भगवतीया द्यःगः खः । झीथाय् थें ध्वातुमु ध्वानाः वनेगु, जाकिं स्वानं, सिन्हलं कयेकेगु चलन मदु, न पालाःयात ध्यबा हे बिइमाः । बरु भक्तजनपिन्त पुजारीं प्रसाद बिइ, अले उमियःसा दानपात्रय् फुथे चन्दा तयाबिल धाःसा व अनया संरक्षण समितिइ वनी । द्यःगः कलात्मक, अले व स्वयाः अन द्यःगःया पल्लिइ फ्यतुकातःपिं द्यःपिनिगु मुर्तित साप ल्वःवनापुसे च्वं, सना हे हइला धयाथें च्वंक दयेकातःगु दु । झी थःगु जक बखान यायेसःपिन्सं दक्षिण भारतया कलाकृति, वास्तुकला व सौन्दर्यशास्त्रया अध्ययन यायेगु मौका दत धाःसा झी झीसं थःगु गुणगान यानाः च्वयागु लेख रचानाय् न्याय यानाथें च्वनी ।

पलख चाःहिला । ताःन्वया वल । न्ह्यागु पसलय् वंसां भाय्या समस्या— हिन्दी नवाइपिं मखु, अंग्रेजी बांलाक मसः । जिं ला नेपालय् गथे दक्वस्यां खय् भाय् ल्हाइ, अथे हे थन नं दक्वस्यां हिन्दी भाय् ल्हाइ धकाः बिचाः यानाच्वनागु । जिमिसं जक छु दक्व नेपालीतय्सं अथे हे बिचाः याइ । झीथाय् गथे दक्वसित सरकारी भाय् ल्हायेत बाध्य याइ, थन नं दक्वसित अथे हे बाध्य यानातःगु दु , मेमेगु भाय् ल्हाइपिन्सं व सरकारी प्रवृतिलिसे ल्वायेमफयाः थःगु मां भाय् त्वःतात्वःता वनाच्वनजुइ धकाः अनुमान यायेगु नं अन्यथा मखु झीगु निंतिं । तर अथे मयासें नं राष्ट्रिय अखण्डता ल्यंकातये जिउगु जुयाच्वन ।

कमसेकम भाय्या हिसाबं धायेगु खःसा तामिलनाडु वा चेन्नाइ भारतया अधिनय् मदु । उमिसं थःत हिन्दी भाय् आवश्यक मदु धकाः धायेफत । अंगलय् धायेधुनकि गुलि हिसिचा दयेक थःगु भाय् व लिपिं थःम्हं धायेमाःगु ख“ल्हाकातःगु । झी स्वनिगलय् बालं च्वंवइपिं खय्तलिसे व पाछै मिउवइपिं मस्र्यातय्त मसः मसः उमिसं छु छु भासं ख“ ल्हात व व भासं लिसः बिया च्वना । उलि जक मखु साइकलय् तरकारी मिइहल कि “ओ भैया इसका कितना?” धकाः थःगु देसय् उमिसं धायेन्ह्यः उमिगु दासत्व स्वीकार यानाच्वना । झीसं तामिलतय्गुथेंज्याःगु थःगु भासय् गर्व यायेगु गबलय्? आः ला झी भाषिक नेतातय्सं थौंतक झीत झंगः जकं लानाच्वन ला धइथें च्वना वल । मांभाय्या सेवा महाकाव्य वा हाइकु च्वयाः जक जुइमखु धइगु सिइकेत नेवाःत छकः सां अन ला वने हे माःगु थें ताल ।

लिक्कसं छगू होटल जिपिंच्वनागु स्वयाः दंक लुत । न्यनास्वयां अन विदेशीतय्त तयेगु अनुमति मदु धाल । थःत “विदेशी” धाःगुलिं फुरुंग जूसां व दंगु होटलय् च्वनाः ध्यबा म्हंचायेके मखनीगु जुल । लिपा वं हे धाल, जिपिं अन भचा उखे च्वंगु पुलिस स्टेशनय् वनाः अनुरोध याःसा अनयागु स्वीकृति कयाः जक तयेफइ धकाः । धाथें वना, अंग्रेजी भासं अनुरोध याना अले वं व होटलय् फोन यानाः तःसां जिउ धाल । अले तिनि जिपिं अन च्वनेखन । झीथाय् थज्याःगु नियम गबलय् वइ जुइ धथाथें मनय् ख“ ल्हात ।

क्वथाय् वयाः न्हापां तिरुपति बालाजी वनेगु ख“ जुल । अस्पतालया ज्यामदुसेंलि वनेगु हे बांलाइ ताया । झीथाय् पशुपतिया “विकास” यायेगु ख“ ल्हाइपिन्सं इलय् ब्यलय् नां काइ तिरुपतिया द्यगलय् बांलागु ब्यवस्था जुयाच्वंगु दु धकाः । अथे जुयाः थ्व छकः ला वने हे माःगु थाय् धकाः मतिइ जक तयातयागु ।

न्हापा अनयापिं एस्पेरान्तो पासापिं वेंकटेश रेडी व रंगानायकुलुयात नापलाये धकाः बचं बियातयागु । फोन यानास्वयां जिमिगु लागि तिरुपतिइ –(द्यःगः स्वयाः क्वयेच्वंगु बस्ती) क्वथा नं रिजर्भयानातःगु जुयाच्वन । तर जिपिं धाःसा तप्यंक तिरुपति द्यःयाथाय् वनेगु तिकस कया । अथे जुयाः वयागु ग्वहालि नं ज्या कायेमखन । फोन यानाः वयात सुभाय् बिया अले तप्यंक वनेत्यनागुलिं क्षमा नं फ्वना ।

तिरुपति

१२ बजे गाडिइ वनापिं जिपिं सनिलया ६.३० बजे तिरुपतिइ थ्यन । ल“य् कडा चेकिङ यानाच्वंगु दु । ला व अय्लाः ला यंकेगु बिचाः नं यायेम्वाः । छम्हसित स्याउया जूस तकं अय्लाःथें च्वं धकाः वांछ्वयेकेबिल । द्यःगः पहाडया च्वकाय् जूसां ल“ बांलाः, न्ह्यइपुसे च्वं, फय् नं ख्वाउ“से ख्वाउ“से च्वनावल । पलख थनया चहलपहलय् तना । शहरतक सितिं यंका बिइगु रथथेंज्याःगु बसया व्यवस्था दु खनी अन । स्टेशनय्थें अन नं तीर्थयात्रीत याउ“क हे ब“य् द्यनाः चाबिकेफु । द्यःया मुर्ति, प्रसाद व मेमेगु उपहारया पसः झ्वःझ्वः दनाच्वन ।

थन वक्वस्यां थःगु स“ पाचुक खानाः निति द्यः दर्शन यायेगु चलन खनी । बुरा, बुरि, ल्याय्म्ह, ल्यासे, मस्त दक्व स“ पाचुकाः वःपिं जक खन जिगु मिखां । छकः वयाबलय् छाय् मखाये, थ्व नं अनुभव जुइ धकाः मतिइ तया । स“ सितिकं खाकीगु व्यवस्था दु थन, बरु भचा लाइन च्वनेमाः । बाघौति लाइन च्वनेवं पाः वल । झ्वःलिक फ्यतुनाच्वंपिं स“खाकीपिन्थाय् पुतुं फ्यतुनाबिया, ५मिनेटं सिधयेकाबिल । अन स“ खाकूपिन्त ध्यबा बिइमते धकाः च्वयातःगु ला खनागु खः, तर पिनें वःम्ह धकाः सिइकाः ल्हाःफल, नीतका दां सुतुक्क तयाबिया, म्हासुगु वाक्यनाः व न्हिल ।

तिरुपति तःमि जूगु धइगु अनया चन्दा व्यवस्थाया कारणं खः । अन सुनां गुलि ध्यबा बिल उलि याकनं दर्शन यायेखनी धकाः न्यनातयागु खः । थ्व धर्मया ब्यापार मखुला ? अथेसां अन विरोध मदु छाय् धाःसा व ध्यबाय् भ्रष्टाचारया किचलं खइमखु धकाः दक्वस्यां सिउ । थ्व द्यःगलय् उलि ध्यबा दुकि थुकिं माल धाःसा देय्यात हे ध्यबा त्याय् बिइ धाइ । अन लाखौं वंगु निसें ५०तका वंगु तक पुजाया तिकसया व्यवस्था दु । जिमिसं ३००तका वंगु तिकस कयाः लाइन च्वंवना । अन छायेत छुं यंकेमदु, मोबाइल व क्यामरा सुरक्षा पोस्टय् बियाथिकेमाः । हानं लुखाय् थ्यंकाः तिनि सिल, अन ला म्ह छम्हं त्वपुइगु लं फिना वयेमाः धकाः । ताःन्वःगुलिं बागः प्यान्ट न्ह्यानावयापिं जिपिं प्यम्ह जुक्व लात, नवीन्द्र छम्ह बाहेक । पिने वनाः हानं धोती छपु छपु न्यानाहयाः हिना अले लाइन च्वना । खनं थन झीथाय् थें भद्दागु लं फिनाः धर्म याःवःपिं सुंहे मदु । खनेवं हे मन आध्यात्मिक जुइकथंया वातावरण दु ।

लाइनय् ला पुरा भारत हे खन जिमिसं उत्तर, दक्षिण, पुर्व, पश्चिम दक्व दिशां मनूत उति हे वःपिं दु, मनूतय्गु श्रद्धा धइगु तःधं । पिनें छकः द्यःगः पुलुक्क खनागु, दुने ला गन थ्यन धइगु अनुमान नं यायेमछिं, चाःचाःहिइका तल छगू हे लाइनय्, अथेसां मनूत हथाय् नं मचाः, त्यानु नं मधाः, दथुं दथुं वःपिं नं मदु । अपाय्सं कलात्मक द्यःगः खनीबलय् थन च्वनाः फुइ“ याइपिं नेवाःतय्त कलाकार झी जक मखु खनी धकाः बिचाः यायेत बाध्य याकी व तिरुपति बालाजीया भव्य द्यःगःया परिसरं । थाय् थासय् मेमेगु लाइनयापिं नं जिपिंलिसे ल्वाकज्याःवल, शायद उपिं जिपिं स्वयाः अप्वः वा म्हो ध्यबापुलाः वःपिं जुइ । अले द्यःया न्ह्यःने थ्यनेवं जिपिं दक्वं छगू हे लाइन जुल — सु दुम्ह, सु मदुम्ह, द्यःया न्ह्यःने दक्वं उथें ।

करिब स्वघौत्या दनेवं जिपिं द्यःगःया न्ह्यःने थ्यन । ततःग्वःगु ल्वह“या कलात्मक थां, ल्वह“या धलिं, ल्वह“या हे पःखाः स्वःस्वःथाय् मन हे सालीगु । पिने न्ह्याक्व मत झिलमिल यानातःसां द्यःगः दुने हे धाःसा जवं खवं च्याकातःगु पाल्चाया जलय् जक द्यःया दर्शन यायेमाः। हाकुगु ल्वह“या मुर्तिइ झःझः धायेक लु“ व स्वांया तिसा अले तापाकं  खनेदयेक तुयुगु चन्दन हे तिरुपतिया स्वरुप खः, गुगु थन जक मखु देय्या हे प्रतीकथें जुइधुंकल । पिहां वक्वसित पुंगलम् धाःगु ध्यःजाथेंज्याःगु प्रसाद ब्वःताय् तयाः इनाच्वन । हानं पिने ३००तका बियागु रसीद क्यनाः नैक्याःपाय्ग्वःगु लड्डु छगः छगः नं काये जिउ ।

पिहा“ वयाबलय् चान्हय् जुइधुंकल । च्वय् वनाः द्यःगः परिसर छकः लुधंक स्वया । अन ला तुंख्यः पाय्धंगु खुल्ला थाय् नं दु खनी । अले न्हयाक्व मनू वसां गबलें हुल मजू । न्यने दु कथं अन न्हिइ न्यय्द्वः मनूत थ्यंगुयात सामान्य रुपं काइ । पिने पसलय् च्या त्वना, चिचिधंगु प्रसाद वा लुमन्तिया चिं न्यानाः सरासर पिहां वना ।

पिने तिरुपतितकया गाडी लुत, उकिइ च्वना वना । हानं तिरुपतिं चेन्नाइ तकया मेगु गाडीइ वना । थःगु होटलय् थ्यंबलय् आइतबाः या सुथसिया ४ ताइ जुल । भ्वसुक न्ह्यः वल ।

ञ्ञ्

सुथय् लिबाक्क तक ग्वतुलाच्वना । प्यन्हुतकया यात्राया त्यानुचाःगु नकतिनि होश वल । म्ह नं उलि सुखमदुगुलिं ग्वाराजकतुलाः न्हि छ्याना । बहनिथाय् बसय् च्वनाः समुद्रकिनार वना ।

लः स्वयेत आय्बूपिं स्वनिगःया जिपिं महासागर हे थःगु न्हयःने खनेवं व“य् मचाइगु नं गनं । मञ्जुश्रीनं स्वनिगःया लः पित मछ्वःगु जूसा झीथाय् नं थथे हे लः दइजुइ धैगु बिचाः दना वल जिकय् । जिजकजिउसा व दक्व भारतीय महासागरया लः कथुइ थाकाः स्वनिगलय् प्वंकःवनेला धइथें च्वन । जितः कृष्ण प्रसाद भट्टराईयात लखं सतक सिलेगु धइगु गथे जुइ धकाः क्यनाबिइ मास्ति वल, मेलम्चीया नामय् ध्यबा नयाच्वंपिन्त म्वाल लिहां हु“ धायेमास्ति वल ।

अनया समुद्रकिनारया विशेषता हे धायेमाली, अन सुं छम्ह नं नांगां लखय् म्हिताच्वंपिं खनेदइमखु । गथेच्वनेफत जुइ लःया सागरय् नं लखं म्ह मप्याकुसे । छम्ह निम्ह मिज“ मस्त बाहेक दक्व शर्ट पाइन्टय् अले मिस्त कि परसि सिनाः कि कुर्ता सुरुवालय्, गुलिं गुलिं मुस्माः मिस्त ला झन् बुर्कां थःत तपुनाः । अनया सुरक्षाय् च्वनाच्वंपिं पुलिसत तकं अज्याःगु हे युनिफर्मय् । थ्व संस्कृति लाकि थनया कम्यूनिष्ट सरकारया बाध्यता, थ्व सिइकेत जिमित अःपु मजुल । न्यनेत सुयाके न्यने, हानं न्यनेधाःसा अस्यःपिं धयाहइ धइगु भय । औसत यानाः ल्ह्वंपिं मिस्तय्के छगू मेगु कथंया सौन्दर्य दु, ततःग्वःगु अजःतयातःगु मिखाःय् व्यक्त यायेमफयाच्वंगु भावनाया आवेग दु । आर्य व मंगोलियन स्वयां मेखथंया म्हगःयात सौन्दर्यशास्त्रीतय्सं गकथं काइ? समुद्रय् जुइमा वा बजारय् अन मिस्तय् म्ह क्यनाजुइगु चलन मदु । पुलितक वःगु स्कर्ट वा लंचा मदुगु लं जक फिनावःसां अन ला फसाद हे जूगु तायेकीगु जुइ । बरु सिन्ह, अजः धासा अनया मिस्तय्त अनिवार्य हे यानाःगु जुइमाः अले ल्हातिइ वा सप्वलय् नस्वाःगु स्वां छुनाच्वनेगु खःका बरु अनया फेशन ।

लिपा गनं काये मदइथें छम्ह बुरायाके छम्हिचा शंख न्याना । जिपिं समुद्रया लखय् तुति प्याकाच्वना बलय् अन लाल काःवना च्वंम्ह छम्ह मचा दक्वस्यां खंक खंक हे लिहां मवल । सलंसः मनूत का, का जक धयाच्वन, बचे याःवनीपिं सुं हे मवल । अले अज्याःथाय् बचेयायेत सुं रक्षक, लाइफ गार्ड तयामतःगु धइगु नं सिल । थ्व घटनां जिमित न्हिछि म्हाइपुकातल ।

थन ला झ्वःलिक अज्याःगु शंख व मेमेगु लुमन्तिया चिंया पसः दु खनी । सलंसः हे दइ । उकी जितः यःगु ला शंख हे जुल —थ्व जिगु लागि कला खः, प्रकृति खः अले धर्म नं खः । समुद्रया शंख दक्व लिकालकि मदया जकं वनीला धैगु ग्याःचिकुं नं नुगलय् थाय् काल । हानं मतिइ वल, यदि दुर्लभ खःसा, संरक्षण यायेमाःगु खःसा ला अनया सरकारं अथे खुल्लमखुल्ला मिइकी मखु जुइनि । मेगु स्वयाः नं जिमित जाकि छगलय् निम्हसिगु तक नां च्वइपिं कलाकारतय्सं नुगः साल । लिपा च्वका यंके माली धकाः मतिइ तया ।

खिउ“लय् लिहा“ वया । थन ला अनया स्थानीय मनूतय्सं हे बस रुटया नम्बर सिइमखु खनी । महानगरीय स्वभाव हे खः थ्व, थःत माःगु जक ज्या यायेगु, म्वाःमदुगु ख“य् ध्यान मबिइगु । बल्लबल्ल होटलय् थ्यन ।

ञ् ञ्

नवीन्द्र भचा ताउत द्यनेमाः, जितः धाःसा पिने वनेबलय् सुथन्हापां पिहां वनेमास्ति वइगु । सुथय् च्या त्वनाः अनिल नाप पिहा“ वना । जिमिसं यंकागु गाइडबुकय् ट्रेन स्टेशनया पारी नापियर गार्डेन खनागु खः, वहे मालेत धकाः वना । अनसं दयेमाःगु खः तर लुइकां लुइकेमफुत । भाय् हे दकलय् तःधंगु समस्या खः धकाः जिमिसं थुइका । गनं नं सुं छम्हस्यां नं हिन्दी भाय् ल्हानामबिउबलय् जिपिं थन निघौतक तान्वयेक चाःहिलाच्वनागु सितिकं वन । थन बरु सुकुम्बासीतय्गु तःधंगु बस्ती खन । जिं बिचाः याना, सुकुम्बासी जुइगु नेपालीतय्सं चेन्नाइनं सयेकूगु खःसा खय् भाय् मदयेक म्वायेगु नं सयेकेमाल ।

थौं शंकर नेत्रालय वनेगु दिं । सुथय् ९ताइलय् अन थ्यन । नवीन्द्र व झलक पाजुया मिखा जा“चेयाकेगु पाः । जिपिंथें थन विदेशय् वया वासः याःवयेमाःपिं सलंसः दइ । उमिसं न्ह्याबलये सत्ताया लागि ल्वानाजक च्वनीपिं नेतातय्त सुवाः बिल जुइला?

पियाच्वच्वं प्यघौ जाइन । जि ज्या मदुम्ह व एसि दुगु थासय् न्हाय् च्वका हिइसे च्वंक च्वनाच्वने मफुत, तीजक पिहां वया । अन नापसं विदेशं आयात यानातःगु ब्राण्डेड सामानया बिस्कंगु बजार दयाच्वन । म्हो मनूत जक न्याः वनीगु, तसकं थिकय् थिकय्गु सामानया बजार । गाडि अन विदेशी हे अप्वः अझ गुलिं गुलिं ला बिएमडब्लु थेंज्याःगु थिकय्गु गाडि ज्वनाः न्याःवइपिं । चाःहिलेसिधयेकाः लिहांवना । पाजुया ला बांलागु ख“ ज्वनाः लिहा“ झाल तर नवीन्द्रया धाःसा उलि बांलाः मजू । जिपिं दक्वसित म्हाइपुसेच्वन । जिपिं दक्वं होटलय् लिहां वनाछ्वया ।

बहनी छझाः चाःहिउमव“से मफुत । छता ख“ जिमिसं उकुन्हु निसें याद यानाच्वनागु । चेन्नाइलय् मिजंतय् ल“य् दनाः च्व फायेगु धइगु सामान्य जुयाच्वन खनी । अथे यायेमते नं धाइपिं मदु, याइपिनि मछाःनं मजू । अन मनूतय् ल“य् ल“य् वः व चतांमह्रि दयेकाः मियातःगु स्वयाः न्ह्यइपुुुसेच्वन ।

ञ् ञ् ञ्

सुथय् नवीन्द्रया थःलाःपिं दूगु जुयाः अन वनेमाल, अनिल व झलक पाजु अस्पतालय् वन । जि व गुरुङ पाजु जक ज्या मदयाः हानं समुद्र किनारय् वना । भाःपिइमफुसेंलि जि ला पाजुयात जिगु लंलिं स्वकाः सरासर समुद्रय् दुहा“ वना । समुद्रया लखय् थःत थुनेगु धइगु ला ध्यान यायेथें जुयाच्वन । मतिइ बांलाःगु, बांमलाःगु, यःगु, मयःगु छुं छुं हे लुया मवः, बस् आनन्दया आनन्द जक । थ्व ई धइगु गबलें सिमधयेमा धयाच्वन मनं । किसिद्वम्बःया लः गःपतय् तक वयेकाः व“चुगु सर्गः स्वस्वं मिखा तिसिनाछ्वयाया अनुभूति शब्दय् हिइके फइमखु जुइ । घौछिति च्वने धुनेवं म“मदु म“मदु दना । थः पासापिं दक्वसिगु नां जाकिइ च्वकाः ज्वनावना ।

बान्हिथाय् हानं चेकअप याकेत मर्करी नर्सिङ होमय् वना । अन नं निघौति पियाः नं ज्या मजुसेंलि जि व अनिल ८ताइलय् हानं छकः समुद्र थिउ वना । लिहां वयाबलय् नवीन्द्रं उकुन्हु निसें धयाजूगु आइज्याक रोड माःवना । व थासय् सुनां नं सिउ मधाः। बरु जिपिं अन तसकं हे कन्नाचायापुगु जिन्दगी म्वानाच्वंपिं शहरी गरिबतय्गु बस्तीइ लाः वन ।

चेन्नाइ न्ह्याक्व बांलाःसां अन बांमलाःपिं मनू त ला दूगु हे जुयाच्वन । लिहां वयाच्वच्वं जिमि न्ह्याबलें नयेगु किंग्स पार्क रेष्टुरांया न्ह्यःने ग्वाः पसलय् छुंहे म्वायेकं जिमित अनया गुण्डातय्सं आक्रमण यात । जिमिसं ला छाय् अथे याःगु धकाः तकं मसिल, छथु दाल, जिगु चस्मा हे काच्याकुचु जुइक ब्यक्वल । आः अन च्वनेगु पाय्छि जुइमखु धकाः हथासं होटलय् दुहां वना । कन्हय् नं झलक पाजुया चेकअप ल्यंदनिगुलिं नवीन्द्र व झलक पाजुयात त्वःताः अनिल, गुरुङ पाजु व जि पोण्डिचेरी धइगु थासय् वनेगु याना ।

ञ् ञ्

पोण्डिचेरी

सुथय् ९ताइलय् पोण्डिचेरीया बसय् च्वना । उजाड थासं ववं जिमित छकलं समुद्रया सिचुगु फसं लसकुसयात । न्हिनय् १ताइलय् थ्यन जिपिं थन ।

आलु मनेथें ताःन्वगु शहरं तापाक्क न्ह्यइपुसे च्वंगु थासय् वनेदयाः जिपिं लय्ताः । बसं कुहां वयेवं हे जिपिं ला न्हूगु हे देसय् लाः थें जुल । अन अनिलया छम्ह पुलांम्ह पासा दूगु जुयाच्वन । अरधेन्द्रु धइम्ह व मनू नेपालय् चाःहिउवःबलय् अनिलं वयात लिहां वनेत ग्वहालि याःगुलिं वं जिमित अन थ्यनेवं बांलाक सम्मान यात । जिमित वं थनया नांजाःगु होटल ले हेरिटेज पोण्डिचेरीएन धइगु थासय् मिलेयाना बिल अले अनया प्रख्यात अरोभिल चाःहिलेगु तिकस नं न्यानाबिल ।

चाया मत न्यानाच्वच्वं बस वल अरोभिल वनेगु । थ्व अनया छम्ह योगी व फ्रेन्च मिसाया कल्पनां दयेकातःगु दक्व धर्मया पिन्त थाय् बिइकथंया आध्यात्मिक गां खः । १० मिनेटया फिल्म क्यनेधुंकाः जिमित अन भकुंग्वारा थेंच्वंगु मातृमन्दिर स्वकेयंकल । द“य् दसं थी थी देय्या द्वलंद्वः मनूत अन वयाच्वंनिगु जुयाच्वन, शान्ति मामां । मेगु, न्ह्यइपुसेच्वंगु ला छु जुल धाःसा अन १५०म्ह स्वयाः यक्व नेपालीत ज्यायानाच्वंगु दु । उकी मध्ये छम्ह दैलेखया अमरसिंह श्रेष्ठ नापलायेदयाः जिपिं नं लय्ताल । ल“खतं जिमित अन हनुमानया तःधिकःगु मुर्ति दूगु द्यःगलय् नं यंकाहल ।

अनं लिपा जिपिं व अरोविन्दया आश्रमय् वयागु व फ्रेन्च मातायागु समाधि दयेकातःथाय् वनावया । थन नं देसं विदेसं यक्व मनूत वयाच्वन, समाधिइ न्ह्यःने च्वनाः पलख ध्यान यायेत ।

बहनी अन जुयाच्वंगु देय्या दक्व प्रान्तया हस्तकलाया मेलाय्  वना । जिं चिंकथं मणिपुरया ल्वह“या थल छगः न्यानाकया । अरधेन्द्रुं जिमिके बिदा फ्वन । जिमिसं वयागु तफागु नुगःयात सुभाय् बिइगु बाहेक मेगु याये मखन । भतिचा अनया बजार चाःहिलाः लिहां वना होटलय् । अन नवीन्द्रया फोन वल, पाजुया उपचारय् हानं मेगु छवाः बिइतिनि धाल । जिमिसं च्वनाच्वनेगु लाकि नेपाः लिहां वनाछ्वयेगु निर्णय याये मफुत ।

ञ् ञ्

सुथ न्हापां बसय् च्वनापिं जिपिं न्हिनय् १२ताइलय् चेन्नाइ थ्यन, हानं वहे चेन्नाइ । अनिलया ये“य् अफिसय् ज्या स्यंगु खबर वयाः म्हाइपुसे च्वनाच्वन । जिमिसं आः थन च्वनाच्वनेगु पाय्छि मजुसेंलि लिहां वनेगु ख“ ल्हाना । नवीन्द्र व झलक पाजुं नं अथे यायेगु बेश जुइ धाल । अथे जुसेंलि बान्हिथाय् जिपिं रेलया तिकस कायेत वना तर तिकस धाःसा लुइके थाकुल, उकिं तप्यंक चान्हय् हे बेंगलुरु वनेगु व साइबाबाया थाय् वनाः लिहां वनेगु ख“ क्वःजित । अले जिमित नवीन्द्रं आइज्याक रोड क्यनेयंकल । व ला अनया होलसेल यायेगु, सामान लोड अनलोड यायेगु अले सा लहीपिनिगु थाय् लानाच्वन, ये“या भोताहिति वा महाबौद्धथें । चाःहिले सिधयेकाः सामान क्वबियाः बेंगलुरु वनेगु बस गया, चान्हसिया ११.३० ताइलय् हानं चेन्नाइ वयेम्वाःल धकाः ।

दक्षिण भारतया भ्रमणया ख“ जुइवं हे जिगु मतिइ वःगु खः अनया हिजरा प्रथाया बारे सिइकेगु धकाः । अथे धयापिं मिजंत थःयसें मिसा जुइपिं खः । थज्याःपिं मनूत देय् न्यंक दुसां तामिलनाडुइ धाःसा थुमि धार्मिक परम्परा हे दु । अन इरभान धइम्ह द्यः दु गुम्हसित अनया हिजरातय्सं तसकं मानेयाइ । दछिया छकः ला अन अज्याःपिं हिजरातय्गु मेला हे जुइ । थ्व ज्या आः हानं लिपा वयेगु इलय्यात ल्यंका तया ।

बेंगलुरु

सुथय् बेंगलुरु (बेंगलोर)थ्यन । जिमित थ्व चेन्नाइ स्वयाः ख्वाउ“ ताल ।

अनिलं थन ब्वनाच्वंम्ह केहे“ अच्युतायात सःतल । घौछि ति जायेवं व जिमित नाप लायेत वया पासा निरजलिसे वल, जिमिसं थःगु झोला जक यिबाछ्वयाः थः अनंतुं पुट्टपर्तीइ वनेत तिकस कया ।

निघौति ल्यं दनि उकिं अन शहर भचासां चाःहिला । थन मनूतय् कन्नड भाय् ल्हाइ अले थन नं उमि हिन्दी भाय् ल्हाये म्हाः । न्ह्यागुसां थनच्वंपिं मनूत चेन्नाइया मनूतथें खनेदयेक हिन्दी विरोधी नं मखुथें च्वं । ल“ सिथय् फ्यतुनाः गबलें त्वने मनंगु कचिगु नैक्याःति त्वना । ल“य् च्वफानाजुइगु ल्वय् ला थन नं दु ।

बस १२.२०ताइलय् पुट्टपर्तीइ वनेत न्ह्यात । अथे धयागु साइबाबा च्वनीगु थाय् खः । ववं जिपिं ला मरुभूमिथें उजाड थासय् लात । गनं बस्ती धाःसा मदु तर ल“ धासा तसकं हे बांलाक दयेका तःगु जुयाच्वन । व फुुक्क धयागु पुट्टपर्तीइ वनीपिन्त जक हे धाःसां जिउ छाय्धाःसा अन मेगु तःधंगु बजार वा शहर मदु । जितः तसकं वनेमास्ति वयाच्वंगु थाय् खः थ्व । यक्व न्ह्यः निसें साइबाबाया बारे तःता ख“ न्यनातयागु खः, भिंगु नं मभिंगु नं । न्हापा यक्व चमत्कार क्यना तःकं विवादय् हे लाःसां लिपा वं थःगु धर्मय् समाज कल्याणया ज्या नं ल्वाकछ्याःबलय् मनूतय्सं वया विरुद्ध ख“ ल्हानाजुइ मछाल ।

लगभग ४ताइलय् जिपिं पुट्टपर्ती थ्यन । कन्हय् सुथसिया बसया तिकस कयाः थःगु सामान प्वः अन लकरय् तयेके बिया अले नापसंच्वंगु साइबाबा आश्रमय् दुहां वना । मरुभूमिथज्याःगु थासय् नं अन दुने धाःसा थी थी सिमा व स्वांमा सयाच्वन । वनेवं हे मन शान्त व शीतल जुल । अन नं म्ह खनेदइगु लं फिनाः दुहां वने मदु, क्यामेरा व मोबाइल नं यंके मदु । मिखां हे न्ह्यायेमदयेक तःधंगु हलय् जिमित छ्वल । ख्वाउंगु मार्वलय् मुलपतिं छ्यानाः फ्यतुना । न्हिइ न्हिइ २०,००० निसें ५०,००० भक्तजन भारतं व मेमेगु देसं अन साइबाबाया दर्शन यायेत वइ, अथें वइमखु । थौकन्हय् तसकं म्हमफुगुलिं न्हिइ न्हिइ दर्शन यायेगु मदु धाःगु न्यनातयागु, छकः दर्शन याये दुसा जिउ धइथें मनय् ख“ ल्हात । करिब निघौ व ३० मिनेट पिइवं ह्याउ“गु वसतं पुनाः पांग्रा दूगु मेचय् च्वनाः बुलुहु“ थ्यंकः बिज्यात साइबाबा । दक्वसिया मन सन्तोष जुल । अझ उकुन्हु थीथी थाय्या सांस्कृतिक ज्याझ्वः नं दूगु लिं ला वसपोल अन घौछि थइथें हे च्वनाबिज्यात ।

जिपिं नं अन दुनेया आश्रमय् च्वने दइला धकाः आश कयागु, तर पिहां वयेधुंकाः दुहां वने मफुत । अले पिनेया होटल मालाः थःगु सामान यंका । ताःन्वःसां अन चेन्नाइथें धाःसा मजू । पसः अन याकनं तिइगु खनी, काचाकाचां थःत मामाःगु छुं छुं प्रसाद न्याना । अन ला भोताहिति, असं वं वंघः पाय्धंगु बस्ती व बजार हे दु । उमिछि मनूत वःपिन्सं छतानिता ला न्याहे न्याइ, अले अनया ब्यापार गुलि जुइ? अनुमान यायेफु झीसं । लिसें अन अपार्टमेन्ट नं न्यायेगु दु । अथेन्यानाःपिं नेपाःया पुलांम्ह मन्त्री लिसें यक्व हे दु धाःगु न्यनातयागु जिं ।

उगुंथुगुं स्वःजुजुं ब्यले यायेगु हे छखे लात । न्यायेनी यायेधुंकाः लिहांवयां ला नपसः दक्वहे तिना तये धुंकल । बल्ल गाडाय् लित हयाच्वंगु निपुप्यपु केरा नयाः प्वाः यात सन्तोष याना ।

ञ् ञ्

शनिबार सुथ न्हापां याकःचा गनतक फु अनतक चाःहिला । मन गथे गथे आनन्द जुयाच्वन, लिहां हे मवने दुसा जिउथें च्वंक । चान्हय् गुरुङ पाजुं कनाच्वंगु लुमन । वया ला थःथिति दक्व हे साइबाबा प्रति समर्पित ह“ । उकिसं वया छम्ह जिलाजं धायेमाःम्ह लाखे न्हापा तसकं स्यंम्ह । छे“या अंश तकं स्यंकल अले लिपा गय् गय् यानाः परिवारलिसें हङकङ वन । निद“ प्यद“ लिपा ला व पत्याः हे मजुइक आध्यात्मिक जुल खनी, साइबाबाया भक्तपिनिगु संगतय् लानाः । थौकन्हय् ला दछिया निकः स्वकः तप्यंक वइगु ह“ अन ।

चाःहिउहिउं हानं छकः आश्रमय् वनाः उखेथुखे स्वया वया, च्या छगू नं त्वना । अन झलक पाजु व गुरुङ पाजु नापलात । ख“ ल्हानाच्वच्वं अन छम्ह स“, ग्वाय् दारि खाना तःम्ह यचुगु तुयुगु वसतं पुनातःम्ह मनू छम्ह वयाः गुरुङ पाजुयात नतूवल । पाजुं ला छझाः म्हसिइके नं मफुत । व ला वहे म्हिगः ख“ ल्हानाम्ह जिलाजं जुयाच्वन । इमि थौ नाप लाःगु धइगु १२ लिपा नाप लाःगु ह“ । जि ला वया ख्वाः खनाः हे ज्यः जुल, श्रद्धा धयागु नं तःधंगु हे खनी का धइगु थुल ।

जिपिं बेंगालुरु लिथ्यंबलय् ३ता जुइन । न जि बान्हिया टूरय् वनाः अनया धार्मिक स्थल स्वये धयागु यायेफत, न अनिलपिं साइबाबा च्वनीगु मेगु थाय् ह्वाइटफिल्ड वनेधाःगु वनेखन । पलख पिया च्वना हानं व धू ब्वःगु बस स्टेशनय् । लिपा अच्युतां जिमित काः वल, अले निरजया क्वथाय् यंकल । क्वथा चिकूगुलिं जिपिं न्याम्ह न्याम्ह मछि पाहा“पिन्त तयेथाकुइगु जुयाः जिपिं अनच्वनेमखुत, पिने हे व्यबस्था याये धयां माने मजू ।

लिपा अनया फेशनया बजार कमर्शियल रोड व मेगु ब्राण्डेड सामानया बजार एमजि रोडय् भचा चाःहिला । अले तिनि जिमित आधुनिक शहरय् वयागु अनुभव जुल । न्हूदिल्लीया ब्यस्त बजारथें च्वन व जिमित, भचा भचा ला टाक्योया रापोङगी हिल थें नं च्वन । चेन्नाइ व बेंगलुरुया बस स्टेशनया वातावरण स्वयाः पाक्क अन स्वच्छन्दता दु, ध्यबादुपिनि ध्यबा फुकेगु थाय् दु । निगु स्वंगू बिजनेस कम्प्लेक्सय् दुहां नं वना । थिकय् थिकय्गु वसः, इलेक्ट्र«ोनिक सामान, कस्मेटिक, सफू अले रेष्टुरां व मेमेगु दक्वं दु अन । विदेशी व मेमेगु प्रान्तयापिं थेंच्वंपि मनूत नं यक्व हे खन, अन वयाः ब्वंवःपिं जुइमाः । तर नं अन ये“य्थें बछिबछि खने दयेक वसःपुनावइपिं मिस्त धाःसा मदु । चेन्नाइलय्थें थ्यंक ला मखु अथेसां अन नं भ्वासिपहवःगु फेशन धाःसा वःगु मदुनि ।

बिचाःयाना वयाच्वना । चेन्नाइ व बेंगलुरु धइगु भारतया हे दकलय् शिक्षित मनूत दूगु शहर, अन नां नं दु, ज्या नं दु, ध्यबा नं दु । अथेसां उमि थःत ब्वयाजुइम्वाः, स्वनिगलय् विशेष यानाः पिनें च्वंवःपिं ल्याय्म्ह ल्यासेतय्थें । शिक्षित व आधुनिक जुइगु धइगु म्ह ब्वयाजुइगु मखु धइगु अनं सयेके माः झीसं ।

निरजया क्वथाय् लिबाक्क लिथ्यन । साःसाःगु ज्वरेजुल । सिचुगु कःसिइ माकुगु ख“ ल्हाल्हां भ्वय् थें हे जुल जिमित । विशेषयानाः नेपाः, थनया राजनीति, सत्तालोभ, सत्ताय् वनीपिनिगु पह व भारतय् च्वनीपिं नेपालीतय्गु विषय् ख“ जुल ।

आइतबाः सुथय् जि, अनिल व गरुङ पाजु तप्यंक रेलवे स्टेशनय् वना, नवीन्द्र व झलक पाजु अन हे च्वनीपिं जुल । झिंछन्हुया जिमिगु यात्राय् नं दक्षिण भारतया छुं छुं खास थासय् बाहेक मेगु स्वये मखन, सयेके मखन । आः मेगु हानं द्यवं सालीबलय् धकाः लिहां वया व वनाच्वनीगु ट्र«ेनय् थःत कैद यानाः ।

Published in Thaybhu on 2011 November (1131 Kachala 2067 Magh) "From Tirupati to Puttaparti"