एसिडमा जलिरहेको विश्व

राजेन मानन्धर
विज्ञान भनेको वरदान नै हो । तर जब मानिसले मानवता बिर्सिन्छ त्यो विज्ञान नै अभिशाप हो कि जस्तो लाग्न थाल्छ । मानिसका दैनिक जीवनदेखि ठुल्ठुला औद्योगिक विकासका लागि नभइ नहुने एसिड (तेजाब)जब कोही कोही मानसिक विकृति र विक्षिप्तताका कारण अरुहरुको धनजनको क्षति गर्ने उद्देश्यले हतियारको रुपमा प्रयोग गर्न खोज्छ त्यो एसिड भन्ने वस्तु नै संसारमा नभइदिए हुन्थ्यो कि जस्तो लाग्छ । एसिडले आजसम्म कति मानिसको शारीरिक र मानसिक क्षति गरिसकेको छ त्यसको लेखाजोखा गर्न सम्भव छैन । हालसालै काठमाडौंका बसन्तपुरमा तीन जना किशोरीहरुमाथि भएको अप्रत्याशित एसिड आक्रमणले गर्दा सारा नेपालीलाई महिला हिंसाको यो क्रुररुप पुनः सम्झाइदिएको छ । यस्तो कुकार्य नेपालमा जस्तै विश्वका विभिन्न देशमा हुँदै आइरहेको छ ।
कोही कोही मान्छेहरु कसैको शरिरमा त्यसलाई कुरुप पार्न, कष्ट दिन वा कष्टपूर्वक मर्नदिन एसिड खन्याउँछन् । यसले गर्दा एसिडले छोएको कमलो छालाका तन्तुहरु खुम्चिन्छन्, बिग्रन्छन्, आकार बदलिन्छन् वा कुरुप हुन्छन् अनि त्यस्तै डढ्छन् । एसिडको मात्रा बढी भएमा छालाभित्रको मांसपेशीलाई समेत असर गर्दै हाडसमेत पगाल्ने काम गर्छ । मानिसले मानिसलाई गर्ने यो एक अमानवीय हिंंसक र पाशविक अपराध हो ।
यस्तो अपराध कुनै एक जाति, समुदाय वा देशसंग मात्र सम्बन्धित छैन । दक्षिण एशियामा यस्तो घटना तुलनात्मक रुपमा बढी घट्ने गरेको छ । दक्षिण अमेरिका, मध्य र उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व तथा मध्य एशियामा पनि यस्ता देखिएतापनि, अमेरिका र युरोप जस्ता देशहरुमा समेत यसले प्रभाव पारेपनि धेरै घटनाहरु भन दक्षिण एशियाका देशहरुमा नै हुने गरेको देखिन्छ ।
यस्ता पिडितहरुलाई ठुल्ठुला सर्जिकल उपचारहरुको आवश्यकता पर्दछ । र पनि तिनीहरु पुरानो स्वरुपमा फर्कन सक्दैनन् । अझ यसप्रकारको आक्रमणको शिकार भइसकेपछि तिनीहरुले विभिन्न प्रकारका शारीरिक अक्षमता, औषधी उपचारको आर्थिक भारका साथै मनोवैज्ञानिक आघात र सामाजिक विभेद पनि सामना गर्नुपर्ने हुन्छ ।
एसिड आक्रमणको शिकार भएको मानिसहरु पहिला शारीरिक रुपमा क्षतविक्ष हुन्छन् । धेरै जसो आक्रमणकारीले अनुहारमै हान्ने गरेका छन् । क्षति एसिडको मात्रा, घनत्व र कति समयसम्म छालामा एसिड रह्यो भन्नेमा भर पर्छ । टाउको वा खप्पर, जस्तो संवेदनशिल अंगमा यसले बढी क्षति गर्छ । आँखा, कानको लोती पगाल्छ, आँखा र नाकको चुच्चो खाइदिन्छ, आँेठ खाएर दाँत देखिने र बोल्न नसक्ने बनाइदिन्छ । घाँटी च्यापिएर टाउको घुमाउन नसक्ने बनाइदिन्छ । हात खुट्टा खुम्च्याउन चलाउन नसक्ने बनाउँछ ।
यसका साथै पिडितको मानसिक स्वास्थयमा पनि यसले सिधा असर गर्छ । उपचारको आर्थिक भार त छँदै छ, यसप्रकारको आक्रमणको शिकार भइसकेपछि पिडितलाई समाजमा बस्न पनि मुश्किल हुन्छ ।
एसिड आक्रमण कुनै जाति, समुदाय वा देशका जनता बिच मात्र सिमित छैन । विश्वका धेरै देशका अपराधीहरुले एसिडलाई हतियारको रुपमा लिन्छन् । महिलालाई सुन्दर वस्तुको रुपमा मात्र देख्नेहरुले झन् यसलाई महिला विरुद्ध प्रयोग गर्ने उपयुक्त साधनको बनाएका छन् । कुनै कुनै हमलाहरु त यदि मैले तिमीलाई पाइँन भने अरु कसैले नि नपाओस् भन्ने सोचाइबाट ग्रसित समेत हुने गर्दछन् ।
विश्वका केही प्रमुख देशहरु जहाँ एसिड आक्रमणको घटना घटिसकेको छ ः अफगानस्तान अष्ट्रेलिया, बंगलादेश, बेल्जियम, बुल्गारिया, कोलोम्बिया, क्यानाडा, क्याम्बोडिया, चीन, इजिप्ट, फ्रान्स, गाबन, इण्डोनेशिया, भारत, इरान, इटली, जामैका, केन्या, लाओस, मलेशिया, म्यानमार, नाइजेरिया, नेपाल, पाकिस्तान, फिलिपिन्स, साउदी अरेबिया, दक्षिण अफ्रिका, श्रीलंका, टाइवान, थाइल्याण्ड, टर्की, यमन, युथोपिया, युगाण्डा, बेलायत, संयुक्त राज्य र भियतनाम आदि ।
एसिड आक्रमणका सम्बन्धका १३ वटा देशका ४० वर्षका दौरान भएका ७७१वटा केसका आधारमा गरिएको एक अध्ययनको आधारमा भन्ने हो भने सबैजसो देशमा (बंगलादेश र टाइवान बाहेक) पुरुषहरु पनि बढी पिडित देखिए । यद्यपि लण्डनमा रहेको एएसटिआइ नामक संस्थाले भने अनुसार ६० प्रतिशत आक्रमण महिलामाथि हुन्छ र ती आक्रमणहरुलाई मामुली मानिन्छन् ।
बंगलादेशमा संसारमा सबैभन्दा बढी एसिड आक्रमण हुने गर्दछ । त्यहाँ यस्तो बढी हुन थालेको १९८३ देखि हो भनिन्छ । एसिड सर्भाइभर्स फाउण्डेशनका अनुसार  सन् २००२मा मात्र २६२ जना पिडित भएको थियो । सन् १९९९ देखि सन् २०१३सम्ममा बंगलादेशमा ३,५१२ वटा त्यस्ता घटना दर्ता भए । यसैसाल देखि विभिन्न अभियानहरुको फलस्वरुप हुनसक्छ अहिले यो क्रम घट्दो छ । सन् २०११मा मात्र ९१ वटा घटना दर्ता भए । यहाँ भएका एसिड आक्रमणका घटनाले यहाँको लैंगिक विभेदको अवस्था छर्लंग देखाउँछ । यहाँ यस्ता घटनाबाट बचेकाहरु मध्ये ८२ प्रतिशत महिला छन् । अझ कम उमेरका किशोरीहरु झन् बढी निशानामा परेका छन् । कूल मध्ये ६० प्रतिशत आक्रमण १० देखि १९ वर्षका किशोरीहरुमाथि भएका थिए भन्ने तथ्यले पनि यो प्रष्ट्याउँछ । खासमा यो पुरुषको सर्वोच्चता अस्वीकार गर्ने महिलामाथि पोखिएको रिस हो । एउटा अध्ययनले त्यहाँ के पनि देखायो भने कूलको ५५ प्रतिशत आक्रमण विवाहको प्रस्ताव नस्विकार्दा भएको छ । बाँकी १८ प्रतिशतलाई श्रीमान वा अन्य परिवारका सदस्यहरुले दुव्र्यवहार गरेको छ, ११ प्रतिशत सम्पत्ति सम्बन्धी झगडामा परेका छन्, २ प्रतिशत यौन वा रोमान्टिक प्रस्ताव अस्वीकार गर्नाले भएको छ । यसको मतलब विवाहका लागि महिलाले पनि मन पराउनुपर्छ, दुबैले मन पराएपछि मात्र प्रेम वा विवाह हुन्छ भन्ने कुरालाई त्यहाँको पुरुष प्रधान समाजले आजसम्म पनि स्वीकार गरिएको छैन र महिलाले नाइँ भन्ने अधिकार राख्दैन भन्ने सोचाइबाट नै समाज निर्दिष्ट भएको छ ।
पाकिस्तानमा पनि अवस्था भयावह नै छ । न्यूयोर्क टाइम्स पत्रिकाका अनुसार पाकिस्तानमा सन् २०१०मा ६५ र २०११मा १५० वटा एसिड आक्रमण भए । पाकिस्तानमा भएका एसिड आक्रमणहरु मध्ये धेरै आफन्तले सम्मानको लागि गरेको भन्ने न्यूयोर्क टाइम्सका पत्रकार निकोलस त्रिस्तोफले बताएको छ । मानवअधिकार निगरानी र पाकिस्तान मानवअधिकार आयोगले भने वर्षेनी ४००÷४५० जना एसिड आक्रमणमा पिडितहरु भएको अनुमान गरेको छ । कारण भने विवाह प्रस्ताव अस्वीकार र धार्मिक कट्टरता हुनसक्छन् ।
पाकिस्तानमा भएको एसिड आक्रमण बारे सन् २०१२मा शमरिन ओबाइद चिनोइले “सेभिंग फेस” नामक एक डोकुमेन्ट्री फिल्म बनाएको थियो जुन हिंसामा परेका महिलाहरुको न्यायको लागि लडाइ र एक ब्रिटेनमा बसेका पाकिस्तान मूलका डाक्टरले पाकिस्तानमा आएर एसिड आक्रमणका पिडितहरुको सल्यक्रिया गरेको र एसिड अपराध सम्बन्धी कानुन बनेको इत्यादिमा केन्द्रीत छ । यस फिल्मले अन्तर्राष्ट्रिय एकेदमी र एम्मी एवार्ड प्राप्त गर्न सफल भएको थियो ।

भारतमा पनि यिनै कारणले गर्दा यस्ता एसिड आक्रमण हुने गरेका छन् । बंगलादेशमा भन्दा फरक यहाँ अहिले यो क्रम बढ्दैछ । भारतीय छापा सञ्चारले मात्र सन् २००२ जनवरी देखि सन् २०१० अक्टोबरसम्ममा १५३वटा घटनाका समाचार छापेको छ । यहाँ पनि छापामा आएका खबरहरुको आधारमा भन्नुपर्दा ३४ प्रतिशत एसिडका आक्रमणहरु महिलामाथि तिनीहरुले विवाह वा यौन प्रस्ताव अस्वीकार गर्दा नै भएका छन् । झारखण्डमा सन् २०१२मा सोनाली मुखर्जी यौन दुव्र्यवहारको प्रतिरोध गर्दा एसिड आक्रमणको शिकार बनिन् । जतिसुकै सहासी भएर जीवन यापन गरिरहँदा पनि कहिले काही आफ्नो जीवन बोझिलो त लाग्छ नै । तिनको पिडाले संसारको ध्यानाकर्षण त्यो बेला गर्यो जब तिनले स्वेच्छिक मृत्युको लागि निवेदन दिइन् ।
क्याम्बोडिया अर्को एसिड आक्रमण देश हो । अरु देशमा भन्दा यहाँ फरक के छ भने यहाँ महिलामात्र शिकार हुँदैनन् पुरुष पनि हुन सक्छन् । यहाँ ५१.६ प्रतिशत महिलाहरु आक्रमणमा पर्छन् भने ४८.४ प्रतिशत पुरुषहरुनै पिडित बन्छन् । फेरि अर्को महिलाद्वारा महिलामाथि नै आक्रमण गरेका घटनाहरु पनि यहाँ सार्वजनिक भएका छन् । सन् १९८५ देखि २००९सम्ममा २३६ जना पिडित भएको देखिएको छ ।
इरानमा हालसालै महिलाहरुमाथि गरिएको एसिड आक्रमणलाई त्यहाँका कट्टरपन्थी इस्लामी समूहले राम्रोसंग टाउको नछोपेको कारणले गरेको शंका गरिएको छ । सन् २०१४को अक्टोबरमा नै इश्फान शहरमा मात्रै १४ वटा यस्ता महिलाहरुमाथि एसिड आक्रमण भएको छ । यो आक्रमण कट्टरपन्थी नेता आयातुल्लाह खमेनीको सहयोग पाएको अन्सारे हेजबुल्लाहले गरेको र यसको संरक्षण राज्य पक्षबाट नै भएको, तथा त्यसको बारेमा परिवारलाइै कतै नबोल्न र सामाजिक संजालमा त्यसको फोटो नराखन समेत सरकारी अधिकारीले भनेको दाबी गरिएको छ । यसका विरुद्धमा त्यहाँ निकै ठुलो प्रदर्शन भयो जसलाई त्यहाँको प्रशासनले अश्रुग्यास र खुर्सानीको धुलो सहित रोक्ने प्रयास पनि गरे । अन्य देशमा भएका आक्रमणभन्दा फरक भएपनि यसको आशय पनि यौनजन्य नै देखिन्छ । तिनीहरु महिलाहरुलाई कुमारी, शुद्ध, लुकाइएको र घरमा सिमित गर्न चाहन्छन् र आफ्नो इच्छालाई दबाउन नसकेपछि तिनीहरु महिलाहरुको जीवन कष्टकर बनाइदिन खोज्छन् । एसिड आक्रमण जहाँ पनि हुन्छ तर इरान मात्र त्यस्तो देश हो जहाँ धार्मिक उद्देश्यले यस्तो गरिन्छ ।
अफगानस्तानको पनि यस्तै अवस्था छ । त्यहाँ पनि गत वर्ष महिलाहरु स्कूल गयो भनेर त्यहाँको कट्टरपन्थी तालिबान समूहका समर्थकहरुले किशोरीहरुलाई एसिड आक्रमण गरी त्रसित बनाएका थिए । सन् २०१४ नाभेम्बर १२का दिन एउटै समूहले स्कूल गइरहेका ११जना किशोरीहरु र ४ जना शिक्षिकाहरुमाथि एसिड आक्रमण गरेका थिए । तर किशोरीहरु स्कूल जान भने छोडेनन् ।
जमैकामा पुरुष साथीको विषयमा झगडा गरी महिलाले महिलालाई नै एसिड आक्रमण गरेका घटनाहरु सुन्नमा आउँछन् । नाइजेरिया, इथिओपिया, युगाण्डा र दक्षिण अफ्रिका जस्ता देशहरुमा पनि एदाकदा एसिड आक्रमणका समाचारहरु बन्छन् । तर रिपोर्टहरु हेर्दा त्यहाँ दक्षिण एशियामा जस्तो लैंगिक भेदभावले भन्दा पनि आपसी मनमुटावले गर्दा यस्ता घटनाहरु घट्छन् । र त्यहाँका घटनाहरुमा महिला जस्तै पुरुषहरु पनि पिडित हुन्छन् । नाइजेरियामा हुने गरेका आक्रमणहरुमा ६० प्रतिशत पिडित पुरुष छन् भने ४० प्रतिशत मात्र महिला पिडित छन् । तान्जानियामा भने धार्मिक कलहको परिणाम स्वरुप एसिड आक्रमण भएको छ ।
त्यस्तै किसिमबाट दक्षिण अमेरिका पनि यस प्रकारको हिंसाबाट मुक्त त छैन तर त्यहाँ यसबारे तथ्यांकको अभाव छ । कोलम्बियाको बोगोटामा एसिड आक्रमण भएको रिपोर्ट छ । त्यहाँको कोलम्बियन फोरेन्सिक इन्स्टिच्युटका अनुसार त्यहाँ सन् २०१२मा १६वटा आक्रमण भएको देखिन्छ । र त्यहाका घटनामा पिडितहरु १३ वर्ष देखि ४१ वर्षसम्मका पाइए ।

उत्तर अमेरिकामा एसिड आक्रमण १९औं शताब्दीमा देखिएका थिए तर अहिले कानूनी प्रावधान कडा भएपछि हराएर गए । कहिले काही संयुक्त राज्यमा यस्ता घटना देखिए पनि ती घटनाहरु बढी मादक पदार्थ र लागू पदार्थ सेवनका कुलतहरुको परिणाम भएको पाइएको छ ।
युरोपको कुरा गर्दा आज भोलि एसिड आक्रमण बढ्न थालेको अनुभव त्यहाँ गरिएको छ । बेलायतको तथ्यांकले त्यहाँ गतः ६ वर्षमा यो तीन गुणाले बढेको देखाएको छ । त्यहाँ सन् २०११÷१२मा पेट्रोल, मट्टितलको समेत प्रयोग एकसाथ राखेर हेर्दा १४४वटा यस्ता मुद्दाहरु आएका थिए । त्यसमा अधिकांश एशियाली मुलुकका आप्रवासीहरु भएको र त्यसको कारण एशियाली मुलुकमा हुने जस्ता कारणहरु थिए भनेर भनिएको छ । यसप्रकार हेर्दा यो एशियालीहरुको संस्कृति नै जस्तो देखिन्छ, जहाँ गएपनि संगै लिएर हिँड्ने । यसबाहेक सन् २००८मा ग्रीसमा बसेर टे«डयुनियन अभियन्ता कोन्स्तान्तिभा कुनेभामाथि एसिड आक्रमण भएपछि त्यसको विरोधमा हजारौंले प्रदर्शन गरे । गतः वर्ष तिनी युरोपियन संसदकी सदस्यमा पनि चुनिन् ।

अगष्ट ९, २०१३ मा बिबिसिले एउटा रिर्पोट प्रकाशन गरेको थियो । त्यसका अनुसार एसिड आक्रमण एउटा लैंगिक विषय हो । यसले उदृढ गरेअनुसार यसका ७५ देखि ८० प्रतिशत शिकार महिला हुने गर्छन् र त्यो पनि ३० प्रतिशत त १८ वर्ष मुनिका हुन्छन् । यसले एएसटिआइको तथ्यांक लिएर यो पनि भनेको छ कि हरेक वर्ष संसारमा १५०० घटनाहरु दर्ता हुन्छन्, त्यसमा पनि धेरै त दर्ता नै गरिँदैनन् । भारतमा पनि यो क्रम बढ्दो छ भनेर यसले रिपोर्ट गरेको छ, जहाँ वर्षको १००० वटा जस्तो घटना घट्दछ ।
यस्ता आक्रमणहरु समाजिक वा राजनीतिक कार्यकलापहरु व अन्य धार्मिक विश्वासका कारणले पनि कोही व्यक्ति विशेषमाथि हुँदै आइरहेका छन् । यो कुनै व्यक्तिलाई नै ताकेर वा कोही उक्त मन नपर्ने वा निशानाको धर्म समुदाय वा स्थानीय व्यक्ति भएको कारणले पनि आक्रमण गरिने गर्छ । पाकिस्तानमा त महिला विद्यार्थीहरुलाई स्कुलमा पढ्न गएकै कारणले सजाय स्वरुप अनुहारमा एसिड खन्याइदिएका छन् । एशिया बाहिरका यस्ता घटनाहरु प्राय धार्मिक, आर्थिक वा राजनीतिक हुने गर्दछन् ।

कानूनी उपचार
विशेष गरी दक्षिण एशियाली मुलुकहरुमा एसिड आक्रमणको लहरले बिकराल रुप लिन थालेपछि नागरिक समूह र गैरसरकारी संस्थाहरुको दबाव र पैरवीका कारण केही कानूनहरुमा परिमार्जन गरी वा नयाँ कानून नै ल्याई यसका अपराधीहरुलाई कानूनको दायरामा ल्याउने कार्य केही वर्षदेखि भएको छ ।
बंगलादेशमा पनि यो बिगविगीकै रुपमा थियो तर सरकारले एसिडको किनबेचमा कडा नियन्त्रण गरेपछि यस्तो घटना अलि कम भएको छ । बंगलादेशले सन् २००२मा एसिड आक्रमण गर्नेलाई मृत्युदण्ड दिने र एसिडको विक्री, भण्डारन र अन्तर्राष्ट्रिय ब्यापार नियन्त्रण गर्ने कानून एसिड अपराध नियन्त्रण ऐन र एसिड नियन्त्रण ऐन ल्यायो । यदी उक्त आक्रमणले पिडितको श्रवणशक्ति, दृष्यशक्तिमा प्रभाव पारेको छ वा पिडितको अनुहार, स्तन वा जननेन्द्रीयमा नोक्सान पुर्याएको छ भने पिडकलाई मृत्युदण्ड वा जन्मकैद हुन्छ । शरीरको अर्को अंगमा असर गरेको छ भने ७ देखि १४ वर्षको कैद र रु ७० हजार बराबरको जरिवाना तोक्न सक्छ । अझ एसिड फाल्ने प्रयास मात्र गरेमा वा फालेर पनि पिडितलाई शारीरिक र मानसिक क्षति नपुगेमा पनि ३ देखि ७ वर्षको कैद तथा रु ७० हजारको जरिवाना तोक्न सक्छ । यसबाहेक एसिड आक्रमणको योजना बनाएको मात्र भएपनि घटना घटाएजस्तो सजायको भागिदार बन्नु पर्ने प्रावधान यसमा छ । बंगलादेशमा एसिड आक्रमणलाई लैंगिक अपराधको रुपमा लिइन्छ किनभने तिनीहरुमा त्यस्ता महिला पिडितहरु धेरै छन् जो विवाह वा यौन सम्पर्कको प्रस्ताव अस्वीकार गर्दा पुरुष आक्रमणकारीले यस्तो घटना घटाएका हुन्छन् ।

पाकिस्तानमा पनि कानूनमा कडाइ गरेको छ । हरेक वर्ष त्यहाँ पनि २५० देखि ३०० वटा यस्ता घटनाहरु त दर्ता हुने मात्र छन् । पाकिस्तानले एसिड नियन्त्रण र एसिड अपराध रोकथाम विधेयक सन् २०११मा पास गर्यो । यस अनुसार अपराधीलाई ठुलो जरिवाना सहित जन्म कैदको सजाय दिइन्छ (अझ यहाँको किसास कानून अन्तर्गत त अपराधीलाई आँखामा तेजाब खन्याएर सजाय दिइन्छ भनिन्छ) । हालै बनेको यस कानूनले गर्दा त्यहाँ दर्ता गर्ने चलन ३०० प्रतिशतले बढेको छ । यसले पनि राज्यले चाह्यो भने यस्ता अमानवीय हिंसा कम गर्नमा भूमिका निर्वाह गर्न सक्दछ भन्ने देखाउँछ ।
भारतमा सन् २०१३मा भारतीय दण्ड संहीतामा फौजदारी कानून संशोधन गरी एशिड आक्रमणलाई विशेष आक्रमण मानेर अपराधीलाई १० वर्ष देखि जन्मकैदका सजाय र जरिवानाको प्रावधान राखेको छ । यसका साथै २०१३मै त्यहाँ एसिडको विक्री वितरणमा नियन्त्रण राखेर खरिदकर्ताले फोटो सहितको विवरण पेश गर्नुपर्ने प्रावधान बनाएको छ ।

रोकथामका प्रयासहरु
आज संसारभर एसिड आक्रमणको विरुद्ध आवाज उठिरहेको छ । कुनै पनि बहानामा, कुनै पनि कारण देखाएर महिला माथि हुने यो भौतिक, मानसिक र सामाजिक हिंसाका पिडकहरुलाई मुक्ति दिनु हुँदैन भन्ने कुरामा सबै एक मत भएका छन् । अर्कोतिर यसप्रकारको आक्रमण हुन नदिन कस्तो किसिमको व्यवस्था र वातावरण ल्याउने भन्ने विषयमा पनि विश्वभरीनै छलफल बहसहरु भइरहेका छन् । त्यस्तै किसिमले यसका पिडितहरुलाइ कसरी उद्धार गर्ने, तिनीहरुको शारीरिक क्षतिमा उपचार गराउनका साथै सामाजिक, आर्थिकरुपमा कसरी तिनीहरुको संरक्षण गर्न सकिन्छ भन्ने पाटोमा पनि धेरै विचार विमर्श हुन थालेका छन् ।
अधिकांश देशमा एसिड आक्रमणलाई अन्य अपराध सरह मात्र लिएको र त्यस्तै किसिमको मात्र सजायको प्रावधान रहेकोले अपराधको संगीनतालाई ध्यान नदिएको अनूभव गरका छन् महिला अधिकारकर्मीहरु । त्यस्तै त्यो कानूनले अपराधीलाई कुनै पनि बहानामा छोड्न सक्ने भएकोले उसले पुनः तिनै पिडितलाई फेरि हानी पुर्याउन सक्ने सम्भावना पनि उतिकै छ । त्यसैले यसलाई असामान्य र विशेष गरी महिला हिंसा संग जोडेर यस संगको सवेंदनशिलतालाई मध्य नजर राखेर नयाँ अलग्ग कानुन बनाइयोस् भनेर धेरै देशमा महिलाकर्मीहरुले माग गरिरहेका छन् । साथै हरेक देशमा एसिड आक्रमणलाई आआफ्नै किसिमले ब्याख्या गरिएता पनि यसलाई महिला माथि हुने हिंसाको रुपमा बुझेर यसको विरुद्धमा कडा कानूनी प्रावधान राखी पिडकहरुलाई कारबाही गर्नुपर्नेमा पनि सबै सहमत छन् ।

एसिड जही तहीं सजिलै पाउने भएकोले पनि यसप्रकारको हिंसा धेरै घट्ने संभावना भएको देखिन्छ । एसिडको घरेलु, व्यावसायिक र औद्योगिक प्रयोग र उपयोग जस्तो सुकै भएकोले यसको दुरुपयोग भएको देखिएकोले यसको व्यापार वितरण र ओसारपसारमा निगरानी राख्नुपर्ने, कडाइ गर्नुपर्ने निष्कर्श पनि निस्किएको छ ।

राज्य नै यस विषयमा सचेत हुनु पर्ने त छँदैछ । यसका साथै यस्ता घटना धेरै घट्ने देशमा जनताहरु नै जागरुक भएर गैरसरकारी संस्थाका रुपमा यस हिंसा विरुद्ध लड्नका लागि एकजुट भएका उदाहरणहरु पनि उत्साहजनक छन् । विभिन्न देशमा एसिड आक्रमणमा केन्द्रित केही गैरसरकारी संस्थाहरु छन् । सबैले स्थानीय श्रोत र साधन जुटाएर यसको विरुद्ध जनचेतना जगाउन, महिलाहरुलाई सचेत रहन सिकाउन र पिडितलाई न्याय तथा उपचार जुटाउन लागि परेका छन् ।
भारतका एसिड आक्रमणका पिडित शिरिन जुवालीले आफै पलाँस फाउण्डेशन खोलेर अन्य यस्ता पिडितहरुलाई मानोसामाजिक पुर्नस्थापना आदि गरेर सहयोग गरिरिहेकी छिन् ।
यसबाहेक युकेमा आधार बनाएको एसिड सरभाइभार्स ट्रस्ट इन्टरनेशन (एएसटिआइ) स्थापना २००२मा भएको थियो । यसले बंगलादेश, क्याम्बोडिया, भारत, नेपाल, पाकिस्तानमा रहेका आफ्ना भगिनीसंस्थाहरु मार्फत एसिड आक्रमण पिडितहरुलाई सहयोग गर्दछ । यसको मूख्य काम भनेको अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा एसिडजन्य हिंसाका बारेमा व्यापक जनचेतना बढाउने हो जसका कारणले एसिड ओसारपसार आदि कार्यमा सरकारलाई नियन्त्रण गर्न दबाव दिन सकियोस् । यसैको आधारमा बंगलादेश, युगाण्डा, पाकिस्तान, भारत क्याम्बोडिया आदि देशहरुमा एसिड सरभाइभर फाउण्डेशनहरु खोलिएका छन् जसले पिडितलाई कानूनी, चिकित्सा र परामर्श सेवा आदि दिने गर्छन् ।
उपचार
यसप्रकारमा एसिडबाट जलेका बिरामीहरुको उपचार विकासशिल देशहरुमा सजिलो छैन जबकि यस्तो हिंसा बढी जस्तो यस्तै देशहरुमा हुने गर्दछ । बर्न सेन्टरहरु युगाण्डा, बंगलादेश र क्याम्बोडिया जस्ता देशहरुमा छन् जुन पर्याप्त भने छैन । कतिपय पिडितहरुले भने एसिड लागेको ठाउँमा पानीमा नपखाली तेल वा अन्य औषधीहरु लगाइदिँदा पनि घाउ झन् बल्झने संभावना बढ्छ । यस्तो बेलामा प्राथमिक उपचारको सामान्य ज्ञान नभइदिंदा पनि धेरै क्षति ब्यहोर्नुपर्छ ।
दक्षिण एशियाका धेरै घटनाहरु महिलाले विवाहको वा यौन सम्बन्धको प्रस्ताव अस्विकार गरेको कारणले बदलाको भावनाले घटाइएका हुन्छन् । यस्तो घटना त्यस्तो समाजमा बढी हुन्छ जहाँ लैगिक असमानता बढी हुन्छ र पुरुषको दाँजोमा महिलाको स्थान तल हुन्छ । अझ महिलाले महिलामाथि गरिने हिंसा समेत पनि कारण हुनसक्छ किनभने त्यस्तो समाजमा लैंगिक असमानता हुन्छ र पुरुष साथ नभइकन महिलालाई सामाजिक र आर्थिकरुपमा असुरक्षित र गौण भन्ने बुझ्न लगाइन्छ । अरु प्रकारका एसिड आक्रमणको कारण दाइजो भएको पनि खुल्न आएको छ । जग्गा र सम्पत्तिको झगडा तथा गुण्डा समुहका सदस्यहरुको आपसी दुश्मनीको कारणले पनि एसिड आक्रमण हुने गरेको देखिन्छ ।

अर्कोतिर पुलिसमा विश्वासै नभएर, आवश्यक पर्दा साथ दिने मानिस नभएर अनि आक्रमणकारीमाथि सजाय हुँदैन भनेर पनि पनि कति एसिड हमलाका पिडितहरुले पुलिस समक्ष रिर्पोट नै दिँदैनन् । फेरि यस्तो मुद्दाहरुमा महिला पिडितहरु नै बढी शिकार हुन्छन् किनभने प्रहरी दुव्र्यवहारका मुद्दाहरुमा त्यति संवेदनशिल भइदिंदैन् । अथवा ती पिडित महिलाकै कुनै दोष निकालेर पिडकलाई अप्रत्यक्ष सुरक्षा दिन पनि ननिस्केला भन्न सकिन्न ।
नेपालमा गत महिना एसएलसी दिन बसेका संगीता मगर र सीमा बस्नेत नाम गरेका दुइ किशोरी माथि सांघातिक एसिड हमला भएकोले यो मुद्दा यहाँ तातिएको छ । केही दिन महिलाकर्मीहरु सडकमा ओर्लिए, समाचार बने । लगभग एक महिना पछि आक्रमणकारी पक्रिए । ब्यूटी बिगार्ने नियतले गरेको भनेर भनिसकेका अभियुक्तलाई केही पत्रकार लेखकहरुले जातीय भेदभाव भएकोले गरेको भनेर समेत लेखी कुरा बंग्याई पिडितमाथि नै पिडा थप्ने कोशिस भइरहेकोले ती लेखकहरुले आम महिलाका पिडामा आफ्नो पिडा देख्ने दिन आउन अझ केही दिन लाग्ने देखिन्छ । हुन त नेपालमा महिलामाथि एसिड आक्रमण भएको यो महिलो घटना त होइन । एसिड आक्रमणमा दोषीलाई कस्तो सजाँय दिने भन्ने यकीन नभएको अवस्थामा ती अभियुक्त पुनः सडकमा खुल्ला हिँड्ने सम्भावना छ । आज पनि पिडकलाई कडा से कडा सजाय दिलाउन महिला अधिकारकर्मीहरुले चाँहिदो दबाव दिन नसकिरहेको अवस्थामा यस्ता घटना फेरि नदोहरिन्न भन्न सकिन्न ।
शिरिन जुवाली
आफ्नै पतिबाट एसिड आक्रमणमा स्वभाविक शारीरिक सुन्दरता गुमाउन पुगेकी जुवालीले हिम्मत हारिनन् र आफ्नो जीवन नै यस विषयमा ठाउँ ठाउँमा प्रवचन दिन थालिन्, जनमानसमा मानिसमा लुकेर रहेको हुनसक्ने यसप्रकारको प्रवृतिबारे परिचित गराउँदै हिँडिन् । यसका साथै तिनी यस्ता कुरुप बनाइएका र त्यसपछि विभेद गरिएका महिलाहरुका पक्षमा पैरवी पनि गर्ने गर्छिन् । तिनको आफ्नो कथा यदि मर्मस्पर्शी छ कि एकपल्ट एउटा कलेजमा तिनले आफ्नो प्रवचन राख्न चाहिन् तर त्यस कलेजको प्रशासनले तिनको कथा सुनेपछि विद्यार्थीहरुमा विहे प्रति नै डर पैदा हुनेछ भनेर तिनलाई प्रवचन दिन नलगाएको थियो ।
“म २४ वर्षकी हुँदा मेरो विवाह भएको थियो । त्यो घरबाट मिलाइएको विवाह थियो र म त्यस विवाह बाट खुशी थिइन । उसले एक दिन मेरो परिवारलाई घरमा बोलाएर मेरो बेइज्जत गर्यो । मैले सम्बन्ध विच्छेद मागें । उसले यसको बदलामा एक लाख रुपैंया माग्यो जुन मेरो परिवार दिन सक्दैनथ्यो । म माइतीमा बस्न थालें । त्यसैले उसले मेरा अनुहारमा एसिड फालेर गयो, त्यो १९९८ को मे २८को रात भएको थियो । ऊ कालो लुगा लगाएर आयो, ममाथि एसिड फाल्यो अनि त्यही राती विदेशमा उड्यो । म विहेबाट खुशी नभएपनि म खुशी थिएँ कि उसले मलाई यो गर्यो । म खुशी थिएँ किन भने म माइती जाने बितिकै सबै मलाई किन मन नपराएको, जा फर्केर जा भनेर भन्थे । म खुशी यस कारण पनि थिएँ कि मैले सबैलाई बयान गर्नुपरेन किन ऊ मेरो लागि सही व्यक्ति थिएन भनेर । जब मेरो अनुहारमा एसिड पर्यो मैले एउटै कुरा मागें, भगवान मेरो आँखामा नपरोस् ।
“दुई महिनाको अस्पताल बसाइमा मैले कहिल्यै नबिर्सने पिडा लिएर फर्कें । एसिडले मेरो व्यक्तिको रुपमा मेरो पहिचान लिएर गयो । मलाई कसैले चिनेन, बच्चाहरु मदेखि डराउँथे । मानिसहरु मलाई हेर्न बोल्न डराउँथे । किन भने म फरक देखिएँ, नराम्री देखिए, म उपयुक्त भइन कतै बोलाइनका लागि । घर फर्कनु, कतै जानु नै चुनौती भयो । मानिसहरुले थरीथरीका कुरा सोध्न छोडेन । भिडमा बसमा मसंग बस्न डराउँथे । बसिहालेपनि मेरो अनुहार देखेपछि उठेर जान्थे । पढेलेखेका युवा केटीहरु समेत मैले सुन्ने गरेर कस्तो यो, म त हेर्नै सक्दिन आदि भन्थे । कोही कोही टोलाएर हेरिबस्थे । यस्तो व्यवहारको सामना गर्नुपर्ने भएकोले म जस्ता थुप्रै पिडितहरु घरबाट बाहिर निस्कन्नन् ।
“हामी कस्तो समाजमा बस्दैछौं ? समाजमा कस्तो सन्देश जाँदैछ । म सानो हुँदाखेरिदेखि म यस्तो देख्थें । एउटा गारो बच्चा र कालो बच्चालाई हेर्ने तरिका फरक हुन्थ्यो । सबै गोरो बच्चा लिन्छन् र कालो बच्चाले यो सब हेरेर यही बुझ्छ कि ऊ यहाँ सुहाँउँदैन । सुन्दरतालाई मिडियाले यही देखाउने हामी आफैले ग्रहण यसरी नै गरिरहेका हुन्छौं । कसैले कतै भने कि दुवैतिर एकैनास भएको (सिमिट्रिकल) अनुहार सुन्दर हुन्छ । अनि हामी जस्ता मानिसहरुलाई के हुन्छ ? मानिसहरुको प्रवृति नै यथार्थमा अक्षमता हो । यसलाई सम्बोधन गर्ने बेला आएको छ , यो स्टेरिओटाइप भत्काउने समय भएको छ । म जस्तो मानिसलाई त्यस्तो ठाउँमा जान मुश्किल हुन्छ, जहाँ मलाई थाहा छ कि मलाई स्वीकार गरिन्न किनभने त्यहाँ एक खास किसिमबाट लुगा लगाएर जानुपर्छ, खास किसिमको देखिनुपर्छ वा श्रृंगार गरिनु पर्छ आदि आदि । मसंग त्यो सबै छैन । त्यसपछि के हुन्छ थाहा छ? यसले मेरो सामाजिक सहभागिताको अवसर कम गर्छ । मलाई एउटा कुना तर्फ धकेल्छ । यही धेरै धेरै महत्वपूण मुद्दालाई सम्बोधन गर्न मैले पलाँस फाउण्डेशन शुरु गरेकी छु । पलाँस भनेको त्यस्तो फूल हो जुन सुन्दर छैन, अगल्लग राखिन्छ ।
“यो संस्थाले विभिन्न कारणले शारीरिक स्वभाविकता गुमाएकाहरु प्रति मानिसहरुको हेर्ने दृष्टिकोण लागि काम गर्छ । दुर्घटना त दुर्घटना हो । म जस्ता पिडितहरु यही कारणले घरबाट बाहिर आउँदैनन् । म तपाइँहरु यसबारेमा सोच्नहुन अनुरोध गर्दछु । कल्पना गर्नुस् कि म जस्तो मानिस सडकमा हजारौं हिँडुन् र तिनीहरुले कतै अप्ठेरो महशुस गर्न नपरुन् । तपाईहरु पनि त सबै आपसमा भिन्न देखिनुहुन्छ । भने हामी जस्तो साधारण नदेखिनेहरु किन एकलासको जीवन बिताउनु पर्छ ।”
लक्ष्मी र आलोक
कहिले काहीं यस्तो सुखद संयोग पनि हुँदोरहेछ जीवनमा, चोटले अप्रत्याशित खुशी ल्याउँछ । सन् २००५मा तिनी १५ वर्षकी लक्ष्मी अग्रवाललाई एकजना ३० वर्षीय युवकले विवाह प्रस्ताव नमानेकोले खुला बजारमा तिनीमाथि एशिड खन्याइदिएको थियो । तिनी चिच्याएको सबैले हेरिरहेका थिए, कोही सहयोग गर्न पनि अगाडि आएनन् । उपचार भयो, आक्रमणकरीलाई जन्मकैद पनि भयो तर आफ्नो सुन्दरता गुमाइसकेकी तिनले सोचेकी थिइन् कि तिनको जीवनका सारा खुशीहरु सोत्तर भएर गइसके र कुनै खुशी देख्न पाउने छैन । तिनले जीवनसंग हार मानिनन् र सातवटा सर्जरी अपरेशनहरु पछि एशिड आक्रमणको विरुद्धको अभियानमा आफुलाई सक्रिय गराउँदै लगिन् । यस्तै हुनु थियो, सन् २०१३मा जीवनको एक मोडमा तिनको यसै अभियानका एक सक्रिय कार्यकर्ता २८ वर्षीय आलोक दिक्षितसंग भेट भयो, जागिर खोज्न जाँदा । ऊ तिनलाई चारवर्ष देखि खोज्दै थिए । तिनीहरुले एकले अर्कालाई बुझे र संगै बाँच्ने निर्णय गरे । तिनीहरुको बिहे नगरी संगै बस्ने निर्णयलाई दुबैको परिवारले स्वीकार पनि गरिसकेको छ ।
लक्ष्मी भन्छिन्, “उनले मेरो पिडालाई बुझ्यो । म भित्रको पिडालाई बुझ्न कठिनै हुन्छ । हामी बाँचुन्जेल संगै बाँच्छौं तर बिहे नगरेर समाजलाई चुनौती पनि दिन्छौं ।” तिनले पछि टिभी एन्कर भएर पनि काम गरिन् र विमिन अफ् करेज एवार्ड जित्न समेत सफल भइन् ।
“मलाई लाग्दैन बाहिरी सुन्दरता ठुलो कुरा हो । मलाइ लाग्छ कि लक्ष्मी सुन्दर छिन् किनभने म तिनको भित्रको मनमा रहेको सुन्दरता देख्छु । यही दिन भनेर त थाहा छैन तर बिस्तारै माया बढ्यो,” आलोकले भन्यो । कानपुरमा जन्मेमा आलोक पहिला पत्रकार थिए अहिले सामाजिक कार्य गर्छन् ।
(यो लेख विभिन्न इन्टरनेटमा प्राप्त विभिन्न तथ्यांक, सूचना र जानकारीहरुका आधारमा तयार पारिएको हो । )

Published in Asmita 03, in 2015 04 15

20150409 यलया ऐतिहासिक सम्यक महादान लिफः स्वयाः

राजेन मानन्धर

धर्मया ज्या याये थाकु, उकिसं ततःधंगु ज्या ला झं हे थाकु । ९०दँ धुंका यलया दिपंकर सम्यक महादान वंगु २०१५ मार्च २ कुन्हु सम्पन्न जुल । दिंपकर बुद्धयात पुज्यायेगु झी नेवाः बौद्धतय्गु छगू विशेषता खः । थ्व परम्परा न्ह्यानाच्वनेगु धइगु सकल बौद्धतय्गु निंतिं लसताया खँ खः । न्यने दु कथं अन येनं १२०म्ह, यलं १३०म्ह, ख्वपं १०म्ह, किपुलिं ४म्ह, बुंगं ३म्ह, पन्तिं २म्ह अले सक्व व नमरां छम्ह छम्ह यानाः लगभग २७०म्ह दिपंकर बुद्ध वा अज्याःपिं हे मेपिं आराध्य द्यःपिन्त अन ब्वंगु जुल । थुकिया निंतिं तन, मन व धन नं यक्व हे खर्च जुल जुइ । थज्याःगु ऐतिहासिक ज्याखँ तःजिक क्वचायेधुंकाः आयोजक व श्रद्धालु भक्तजनपिन्त सुभाय् द्यछासें थुकियात कयाः छकः लिफः स्वयेगु उचीत ताया ।

लगंख्यलय् च्वंगु राजदल गणया ब्यारेकय् दुने सम्यक न्यायेकेदत धकाः भक्त जनपिं लय्ताःगु न्यनेदत । न्हापांनिसें सम्यक न्यायेकेत छ्यलेमाःगु सार्वजनिक थाय् सेनां जबर्जस्ती हडपेयाना काःगु खः धकाः सुनां नं सार्वजनिक रुपं धयाहःगु जूसा वया जिउधन सरकार हे ला जुइ मखु जुइ नि । काइगुधइगु नवायेमफुपिनिगु हे जक खः ।

१४ गते हे वा वसेंलि, अले निन्हु प्यन्हु मदिक्क वा वइगु सुचं वसेंलि लः पिथनेगु निकासया व्यवस्था मदुगु ख्यलय् अज्याःगु ज्या यायेगु संभव दइमखु । अय्सां वा पिइगु बुँ थज्याःगु पलाः हे तये मजिइक द्वाच्याच्वाच्या च्वंगु ख्यलय् हे द्यःत तयेगु न्यात । द्यःपिं तयेत स्वयाः मू पाहाँयात तयेगु मञ्चया निर्माणय् जक आयोजकत केन्द्रित जूगुलिं द्यःपिन्त तयेत थाय्या व्यवस्था याये मलात वा आवश्यक मतायेकल । नतिजा झी सकस्यां खन ।

उलिमछि द्यःपिं बिज्याका धकाः गर्व यायेथाय् ला दु तर द्यः थः हे पलाः छिनाः लगंख्यः थ्यंगु मखु । हरेक द्यःया गुथिया द्यः पितहयेबलय् द्यःपालाःया जिम्मेवारी अप्वइ । उकिसं द्यःयात तःवनेत बाजं माः, गुथियारतय् लाकेमाः । हानं पूजा जुइमाल, छछाः सां भ्वय् नकाः पितहयेमाल, लिहाँ वयेमाल, लितकाःवनेमाल । थ्व फुक्क यायेत हरेक द्यः गुथिं थ्यंमथ्यं ५०द्वःतका दां ला खर्च याःगु खनेदु । आयोजकं क्वबिइम्वाःगु थ्व भारया मूल्यांकन तकं मजुल । 

अथेसां वःम्हमछि द्यःपिं व पाःलापिं च्वनेत थाय् व सामान्य लोजिस्टिक्सया व्यवस्था तकं मजुल । पितिपिति वा वयेक चछि ख्वाउँगु खुल्ला आकासया क्वय् अपाय्जि ऐतिहासिक व धार्मिक महत्व दूगु बुद्धप्रतिमाया जिम्मा कयाच्वंपिन्त आयोजकपाखें छु छिं छु मछिं धकाः बिचाः तकं याःमवल । आयोजकया सम्येक न्यायेकेमास्ति वल उकिं द्यःथुवापिन्सं द्यः हयाबिइमाल धायेवं द्यःथुवाःत धइपिं निधकि जाकि व चानचुन द्यबा छप्वः छानाथिकूगु हे काःवःपिं जक धकाः थुइकल । थःलाःपिं द्यःपिन्त बाहेक मेपिन्त पाल तकया नं ब्यवस्था यानामबिउबलय् न्हापां थःगु रक्षा थम्हं यायेमाः धयाथें बहनी प्याताप्याता वां दायेकाः वःपिं वःम्हमछि द्यःपिं गुलिं लिहाँ वनेमाल, गुलिस्यां उखेंथुखें पोलिफोम व तिरपाल कयाहयाः द्यःनापं ध्याचलय् चा बिकल । उमि थःगु स्वास्थ्य स्वयेला, द्यः रक्षा यायेला, दाताया इच्छा पुवंकेला, थःम्हं पुज्यानातयाम्ह द्यःयात प्लास्टिकं भुनाः संस्कृति रक्षा यायेला जुल । उकिं ल्याःचालय् न्ह्यागु धयातःसां बछि द्यःपिं च्वनेगु थाय् खालि, कारण झी दक्वस्यां सिउगु हे जुल ।

न्हापा आयोजकपिन्सं न्हापां यलयापिं अनं येँयापिं अले ख्वप व मेमेथायापिं द्यःपिं झ्वःलाक्क बिज्याकेत मिलेयानातःगुलिइ येँया स्वयम्भू आदि द्यःपिं जिपिं न्हापां च्वनेदयेमाः धकाः दनेवं भचा बांमलाःगु परिस्थिति वल धाःगु न्यनाः थःत बौद्ध धाइपि दक्वस्यां ख्वाः ह्याउँइ । संसारया दक्व सत्वप्राणीयात समान धकाः तायेकीम्ह बुद्धया हे थी थी रुपय् नं न्ह्यने च्वनेगु व लिउने च्वनेगुया ल्वापु दइ धकाः यक्वस्यां विश्वास नं याइमखु । 

द्यः खन कि भागियाःवनेगु नेवाःतय्गु परम्परा हे जुल । अज्याःगु ध्याचलय् थः पूज्य द्यःपिं तयातःगुलिं अन हे दक्व श्रद्धालु भक्तजन वनाः भागियायेत बाध्य जुल । गुलिसिया लाकां स्यं, गुलिं धच्याक्क बँय् दः । उकिसं सेनां गनं गनं हुँ धाल अनं अनं वनेमाःगु । थुकथं थ्व अविस्मरणीय सम्यकय् दातापिनिगु दान पारमिता जक मखु भक्तजनपिनिगु व द्यःथुवाःपिनि क्षान्ति पारमिता पुवनेगु ज्या नं जुल । 

मेबलय् स्वये मखनीपिं द्यःपिं खनीगु थ्व अवसरय् ततःधंगु इतिहास क्वबियाच्वंगु बहाबहिया सम्यकय् ब्वयेहेत माःगु द्यःया गथे हबिगत जुयाच्वन, द्यःया नामय् छु छु ब्वयेहल, उमिसं थःगु सम्पदा गथे संरक्षण यानातल धकाः प्रत्यक्ष थःगु स्वयेगु छगू अवसर धाःसा जुल थ्व ।

दान कि नयेमखंपिन्त बिइमाल, कि भिक्षु, भिक्षुणी आदि संसार त्वःताः दान जक कयाः म्वाये धाइपिं त्यागीपिन्त बिइमाल । जब अथे मजुसे नेवाःत, मिजंत, नांया लिउने वज्राचार्य व शाक्य थर दुपिं अले बरे छुनातःपिंन्त जक धकाः आयोजकं दान कायेया निंतिं दयेकातःगु निमन्त्रणा पास इनी, त्यागी जीवन हनाच्वंपिं थेरवादी भिक्षु भिक्षुणी व महायानी लामागुरुपिं अले व पास मदुपिन्त दान बिइमखु, व सार्वजनिक ज्याझ्वः मजुसे तःधंगु जातया बौद्धतय्गु छगू पारिवारिक धार्मिक कार्यक्रम जक धायेबह जुइ । उकिं यानाः हे भारतं वःपिं बासःम्ह शाक्यकुलया काय्मस्त तकं दानकायेगु पाखें वञ्चित जुल । 

हानं दान तःगु कथंया दइ । बुद्धधर्मय् धर्मदान दकलय् तःधंगु दान धाइ, थन अज्याःगु खँ दुमथ्याः । उलि जक मखु दान बिइबलय् दान काइम्हसिया योग्यता अहम् प्रश्न वइ । आः निमन्त्रणा पास ज्वनावःपिनिगु शीलया खँ ल्ह्वन धाःसा त्यागीपिनिगु हे शीलया खँ लिसः जुयाः वइगु संभावना दु । अथेसां झीगु थ्व कथंया बुद्धधर्मय् शील समाधि व प्रज्ञाया खँ हे न्ह्यथनेमजिउ थ्यंक खइमखु धकाः तायेका । 

न्हापा याःयाःथे यायेगु हे बुद्धधर्म खः धाइपिं आयोजकतय्सं न्हापा यानावयाच्वनागुया नामय् दरवार त्वतावनेधुंकूम्ह पुलांम्ह जुजुयात मालाहयेगु थ्यंक मयाःसा बुद्धधर्मया क ख हे मसिउम्ह जिवंकाछि अले पदय् च्वनाः गबलें श्रद्धां बुद्ध, धर्म व संघया नां मकाःम्हसित मू पाहाँ दयेकाः थने हल । सामाजिक संजालय् राष्टपतियात मू पाहाँ दयेकेगु व तुति सिकेगु थ्व पालय्या छगू जबरजस्त मुद्दा जूगु खः । धर्मनिरपेक्ष देसय् बुद्धधर्मया विकास व बौद्धतय्त संरक्षण यायेत राष्टप्रमूखया गुगुं भूमिका दइमखु धकाः थूसां आयोजकं वयात अन उगु स्थान बिउगु उपस्थित श्रद्धालु जनसमुदायं खन । व स्वयाः वज्रयानया विकास व प्रवर्धनय् थःगु जीवन पानाच्वंम्हं सुं श्रद्धेय बौद्ध विद्वान वा आचाजुयात सम्मान स्वरुप मूपाहाँ धकाः मञ्चय् थने हःगु जूसा समस्त बौद्ध जगत हे लय्ताइगु जुइ । तर झी नेवाःत थः सत्ताय् वनेमफुसां सत्ताय् वःपिनिगु चाकरि यानाः थःगु सामाजिक प्रतिष्ठा व मेकथंया लाभसत्कारया आशा यानाः थज्याःगु ज्या याइगु जुयाः अन विवेकं ज्या म्हो जक याःगु खनेदत ।

व स्वयाः नं महत्वपूर्ण ला अन अचानकं राष्टपतिं दान कायेगु इच्छा क्यन । महादान धयातःसां गन थ्व दक्वसिगु लागि मखु धकाः जगजाहेर दु, बेजातम्ह मिसा ब्याहा यानातःगु कारणं छम्ह वज्राचार्य वा शाक्यया काय्यात तकं उकिया निंतिं योग्य तायेकीमखु, तर अन छम्ह यादवयात नं दान काइपिनिगु झ्वलय् थाय् बिल । हानं वया म्ह्याय्या नं दानकायेमास्ति वल । बुद्धधर्मय् न्ह्याक्व मिसा समानता दु धकाः बौद्ध विद्वानपिन्सं धाःसां नेवाःतय्गु वज्रयानय् मिसाम्हसित प्रवज्या कायेगु व दान कायेगु छुट मदु । अथेखःसां राष्टपतिया म्ह्याय्यात बाकायदा दान बिउगुलिं नं थ्व सम्यकं छगू नजीर तःगु दु, मिसा समानताया ल्याखं । दान बिया धाः फुँइ याइपिं ला खन, आः मेमपिं मिसापिन्त नं व अधिकार दइ लाकि थ्व आयोजकया थः यःपिन्त जक बिइगु विशेषाधिकार जुल धकाः स्वयेमानि अले थुकियात नेवाः मिसाअधिकारकर्मीपिन्सं गुलि मुद्दा दयेकाः थःगु समुदाय दुने क्रान्ति याइ धकाः नं ल्याःचाः तयेमानि ।

थुगुसिइया थ्व महादानय् करोडौंया अन्तर्राष्टिय अनुदान दुहाँ वःगु धकाः हुइनाभुइना न्यनेदत । औपचारिक रुपं थुकिया पुष्टी वा खण्डन मजूनिसां ज्याझ्वलय् टाइवानया विशेष पाहाँया अनपेक्षित उपस्थिति अले दाता धकाः म्हसिकातयाम्ह भाजुं थःत व्यवस्थापकया रुपय् ब्वनापतिइ न्ह्यब्वःगु अर्थपूर्ण जू । निगः ध्यबा हे जक दान बिउसां थःगु हिचःतिया कमाइ जूसा पारमिता पुवनी , मेपिनिगु कयाः हिरामोती हे वा गायेकूसां व तमाशा जक जुइ । अनुदान वःगु हे खत धाःसा पारदर्शिताया खँ ला वइ हे तिनि ।

सम्पदा झीगु खः, झीत मतिना दइगु स्वभाविक खः । तर थज्याःगु सम्पदाय् व्यवस्था मजुल, विकृति दुहाँवल धाःगु व विवेकया प्रयोग यायेमाल धाःगुयात मार वल धाइ कांपत्याःया लिउलिउ वनीपिं विद्वानतय्सं । उलिजक मखु, जब मिखा कनास्वयेमाल धइगु आग्रह याइम्हसित सम्यक दृष्टि ज्वना वा धकाः नं न्वाइ, अन ल्यनाच्वनीगु ला भौचित चिनाः सराद याइपिं हे जक जुइ । उकिं थपाय्जिगु ऐतिहासिक ज्या कर्मकाण्ड स्वयाः अप्वः छुं जुइमखन । आलोच्य विषयय् आलोचना मयासे गर्व या जक धयां गर्व जुइमखु । न्ह्याथेजूसां झी बौद्धत छवाः हे खः, सुनांनं यानाः नं सुयागुं मार्गफलय् जुइगु लाभयात सकारात्मक रुपं हे कायेगु बेश जुइ । दक्वसिया भिं जुइमा ।

Published in Santhya Times on 2015 04 09 "Retrospection on Historic Samyaka Mahadana of Patan"

20150402 मिस्तय्त एसिड छ्वाकाः जातीय विभेद तंके धाइपिं

संसारया दक्व मिसा अधिकारकर्मी मिस्त नारी दिवसया तयारी यानाच्वंबलय् येँया केन्द्रविन्दु धयाच्वनागु बसन्तपू लिउने फागुण १० गते १६दँ दुम्ह संगीता मगर लिसें मेम्ह निम्ह सीमा बस्नेत, हिमु मुखर्जी नां, दुपिं नच्चापिं मिस्तय्त एसिड थज्याःगु अत्यन्त ज्वलनशिल पदार्थं छ्वाकाः फरार जुल २२दँ दुम्ह जीवन बिक । थ्व घटनायात थी थी मनूतय्सं थी थी कथं ब्याख्या यायेगु कुतः यानावयाच्वंगु दु । विशेष यानाः थौंकन्हय् अःपुक बिचार कायेजिउगु व बिचाः प्वंकेजिउगु न्यूज पोर्टल व सामाजिक संजालतय्गु कारणं नं थ्व खँ यक्वस्यां सिल अले थःत लगेजूगु खँ प्वंके नं खन ।

घटना जुइवं छन्हुनिन्हु मिसा अधिकारकर्मीत वसन्तपुरय् मुन, जुलुस जुल । समाचार नं वल, थःथःम्हस्यां उकिया फोटो फेसबुकय् तल, यक्वस्यां सिल । छम्ह नायिका उमित नापलाः नं वन । छुं जुइगु चलन हे मदुथाय् छुं जुल खनी धकाः मनूत धुक्क जुल । थपाय्च्वः जनदबाव वयेवं ला याकनं अपराधी माली, वयात सजाय बिइ धकाः जनता आशाबादी नं जुल ।

तर राजधानीइ न्ह्याबलें संविधान मदयेकू, लः मवः मत मवइ, लँ स्यं, धः मदु, इत्यादी समस्याय् जक तक्यनाच्वनेमाःबलय् थज्याःगु संवेदनशिल विषययात पत्रपत्रिकां व सामाजिक संजालं नं उकि क्वातुक्क ल्ह्वने मफुत । एसिडं पुत कि छु जुइ धकाः कल्पना यायेमफयाः नं अथे जूगु जुइफु । वा गुलिस्यां थुकियात मगरतय्गु समस्या तायेकल जुइ, वा गुलिस्यां विश्वकर्मातय्गु समस्या तायेकल जुइ । झीसं शायद थुकियात थ्व झीगु मखु बालंच्वनीपिनिगु खँ धकाः वास्ता यायेमफुगु नं जुइफु ।

अस्पतालय् पिडित संगीता मगर वाथावाथा कनाच्वन । जव वयागु प्रधानमन्त्रीयात पौ धकाः संचार माध्यमय् वल, अले मनूतय्त भचा थिल वयागु वेदनां । तर अज्याःगु जघन्य अपराधया दोषीयात मालेगु ज्याय् पुलिसं छुं यात का धायेबहगु ज्या यानाक्यने मफुत । ज्या बालं च्वंपिनिगु जुइ धकाः शंका ला यात तर झीथाय् न बालंच्वंपिनिगु रिकर्ड कायेगु चलन न बालं तइपिनि दु, न स्थानीय प्रहरीया हे दु ।

लछि लिपा अकस्मात दोषी सिक्किमय् ज्वन याकनं सार्वजनिक याइ धकाः अनलाईन पत्रिकां तयाबिल (लिपा अज्याःगु न्यूजपोर्टलं सिक्किमया खँ लिकानाछ्वल, उकियात कयाः समाचार च्वःपिं नेवाःन्यूज व सन्ध्याटाइम्सय् जक ल्यनाच्वन), मनूत छकलं अजूचाल । नेपाःया प्रहरी भारतया सिक्किमय् च्वंम्ह अभियुक्तयात गथेयानाः ज्वनाहल जुइ धइगु मतिइ मवंगु मखु ।

न्ह्यकुन्हु टोखां ज्वनागु धकाः चैत्र ८ गते सार्वजनिक याःम्ह मनू संगीता बालं च्वनीगु छेँय् हे बालं च्वनीम्ह त्वालय् दक्वस्यां खंम्ह हे जुयाच्वन । उकिसं मुसुमुसु न्हिलाच्वंम्ह मनूयात बेहोश जुल धकाः छकलं ब्वाकल । खँ फछ्या ।

चैत्र ६ गते प्रकाशित प्रविण ढकालया समाचार कथं वयात ज्वनेवं दकलय् न्हापां वं ब्यूटि बिगार्न एसिड आक्रमण यानागु धकाः धाल । थ्व लिसे वयागु मेगु खँ प्रेमलिसे स्वाकल ।  वयां लिपा प्रेम प्रतिशोधमा बदलिएपछि एसिड आक्रमण http://setopati.com/samaj/25815/ धकाः नं खँ वल । जबकि मिसां नयाँ पत्रिकायात बिउगु अन्तरवार्ताय् उमि मतिनाया खँ मजूगु व मिजनं वयात गुरुंग थरयाम्ह मिजंलिसे पासा दयेकेत दबाव जक बियाच्वंगु धकाः खः धकाः धयातःगु दु । इमेज च्यानलय् वःगु अन्तर्वार्ताय् मांम्हस्यां नं अथे हे धाल https://www.youtube.com/watch?v=jdroC6Xie5A । थन नं प्रेमयात दोष ला ?

थ्व गुगुं आवेशय् वयाः याःगु आक्रमण नं मखु । थ्व हे याये धकाः वं लां लां एशिड हयाः योजना दयेकाः याःगु खः । अले पुलिसं धाःकथं पक्राउ जूसा जुइबिउ धकाः हे एसिडं छ्वाकूगु खः ।

एसिडयात अःपूगु हतियारया रुपय् छ्यलेगु प्रचलन नेपालय् थ्व न्हापांगुखुसिइ जूगु मखु । अझ विशेष यानाः बंगलादेश, भारत व पाकिस्तान थज्याःगु दक्षिण एशियाय् ला थः धइथे मन्त कि, विशेष यानाः थः नाप इहिपा यायेमखु धाइपिं, प्रेम प्रस्ताव अस्वीकार याइपिं व यौन स्वापु तयेमखु धाइपिं मिस्ततय्त एसिड आक्रमण यानाः शारीरिक सुन्दरता स्यंका बिइगु धइगु मिजंतय्स थःगु अधिकार थें तायेकी । थनया समाजं मिजंतय्त प्रेम प्रस्ताव धइगु मिसा व मिजं निम्हस्यागु मंकाः भावना व स्वीकारोक्ति खः धकाः तकं ल्वःमकी । उमि बिचाः कथं मिस्तय् यःमयः धइगु दयेमजिउ अले मयःम्ह मिजंयात मयः धायेगु धइगु मिसाया अपराध खः, उकिं मिजंत उमित सजाय बिइत प्रेरित जुइ । थुकथं यानाः हे बंगलादेशय् जक हे दछिया १००० स्वयाः अप्वः मिस्तय्त एसिड कयेकाः उमित शारीरिक रुपं क्षतविक्षत यानाबिइ ।

शिरिन जुवालीया अनुभव

https://www.youtube.com/watch?v=_N-pkM_6mWQ&feature=share छगू न्यनेवं हे सिइ थ्व गुलि ग्यानापुगु अपराध खः धकाः । छम्हसित हू वःगु भरय् थथे मेम्हसिया जीवन बरबाद यायेगु ज्या गुबलें गुगु नं बहानाय् क्षम्य जुइमखु ।

नेपालय् नं जूगु व हे खः । छम्ह मिजनं थम्हं ट्युशन ब्वंकाम्ह मिसायात ययेकी (यदि अथे खःसा), मिसां छुं नं कारणं मयः धायेवं वयात बदला कायेमास्ति वइ, वयागु सुन्दरता स्यंकेमास्ति वइ । छु थ्व प्रेम खः ला? न्ह्यसः दनी । प्रेम वा मेगु छुं नं नां बियाः मिसाया शरीर व सुन्दरतायात थःगु यानाकायेगु लालसा अले व अभिष्ट पुरा मजुइवं उकियात हे स्यंकेगु दानवीय प्रवृतियात प्रेमया नां तक नं बिइगु पाय्छि मजू ।

चैत्र ९ गते सेतोपाटी डटकमय् गुणराज लुइँटेलं जातपातको एसिडले जन्माएका जीवन नांगु समाचार विशलेषण (http://setopati.com/samaj/25959/ ) च्वयेवं थ्व घटनाया विश्लेषणं मेगु रुप काल । वयां लिपा कान्तिपुरय् नं मधु शाह नामं मेगु लेख पिदन । हानं लिपा मेम्ह  पत्रकारं नं सजाय पियाच्वंम्ह जीवन बिकया अन्तरवार्ताय् http://www.himalayakhabar.com/detail/56143.html थ्व हे खँय् जोड बिल । इन्दिरा प्रसाइनं नं इमेज खबरय् अथे हे च्वल http://imagekhabar.com/blog/detail/176 । खबर डबलीइ विनोद प्रसाद अधिकारी संगीतायात थुकिया कारण छ नं खः धकाः तकं च्वल http://www.khabardabali.com/2015/04/10768/।

जातया खँ वइ । गुम्ह मनू मिसा छम्हसित फसेयायेत मखुगु खँ ल्हानाः थःगु जात खड्का धकाः धयातइ, वयात जातीय विभेदया विरुद्ध हतियार ल्ह्वंगु धायेगु छतिं पाय्छि मजू । खः, जातीय विभेद नेपाःया छगू अभिशाप खः । थुकिया निंतिं थःत क्वजात धायेकेमालाच्वंपिं मनूत ल्वानाच्वंगु नं बासः दँ दयेधुंकल, ल्वायेसिधःगु मदुनि । उकिया हे नामय् अन्तर्राष्ट्रिय ख्यलं अरबौं दां वयेधुंकल झं मगाःनि, थन दलित मुक्तिया नामय् दर्जनौ एनजिओत ज्या यानाच्वंगु दु, क्वचाःगु मदुनि । अले छम्ह थःत यःम्ह धयातःम्ह मिसां मयः धयाबिइवं वयागु ख्वालय् एसिड छ्वाकाः जातीय विभेद तनीगु ला ? थ्व स्वया हास्यास्पद तर्क संसारय् मेगु मदयेमाः, विशेष याना: थुकियात जब वरिष्ठ पत्रकारतय्सं तकं पत्याः यानाबिइ, पत्रकारितायात हे थुकिं लज्जाबोध याकी ।

थथे मू मुद्दायात संचारमाध्यमं ब्यक्वय्केवं थःगु ज्यानया सुरक्षा मजुयाच्वन धकाः हालाच्वंपिं मिस्तय्त छगू त्रास बिउगु दु । न्यनाजक तयागु झीसं, मुस्लिम देशय् जक मिसायात बलात्कार जुइ, अबलय् अनया सरकारं व हे मिसायात सजाय बिइ हँ मिजंतय्त उत्तेजित यात धकाः । थौंया २१औं शताब्दीइ नं जब छम्ह नच्चाम्ह मिसायात मखंक मचायेक योजनाबद्ध ढंगं एसिड छ्वाकाः मिजंम्ह बिसिउँ वनी, अबलय् नं व मिजंया बचाउ यायेकथंया लेख छम्ह जिम्मेवार व वरिष्ठ धयातःम्ह पत्रकारं च्वयाः संसारयात बिइ । थ्व पाय्छि जुइफइमखु ।

छम्ह स्नातक ब्वनातःम्ह मनुखं भारतीय टिभीया अज्याःगु ज्याझ्वः स्वइ गुगु कि विशेषयानाः गथे यानाः अपराध मजुइकेमाः धकाः शिक्षा बिइत दयेकातःगु खः, अले उगु हे ज्याझ्वः पाखें थथे यायेगु सयेका धायेगु खःसा मनूयात भिंगु यायेत स्यनीगु दक्व ज्याखं मनूतय्सं मभिंगु जक यायेगु सयेकीगु खःसा मनूतय्त स्यनेगु गथेयानाः धकाः हे नं हानं बिचाः यायेमाःगु अवस्था वःगु दु । मेगु हास्यास्पद खँ छु नं खः धाःसा व स्नातक ब्वनातःम्ह मनुखं एसिड धइगु पदार्थ प्लास्टिकया बोटलय् तयेमजिउ धकाः तकं मसिउ ।

अपराधीया जात दइमखु । जब मनुखं अपराध याइ व अपराधी जक जुइ, उकिया कानून बमोजिम सजाय जुइमाः । हरेक अपराधीं कारण दयाः हे अपराध याइ, तर उगु कारण क्यनाः अपराधीप्रति सहानुभूति क्यनेगु, कानूनी निर्णययात प्रभावित यायेगु मेम्ह अपराधीयात जन्मे यायेगु खः । कानून मगाःसा उचित कानून दयेकाःसां यक्व स्वया यक्व सजाय बियाः देशय् कानूनया राज दु धकाः जनतायात थुइका बिइगु व उमित देसय् नागरिकत दक्व कानूनया संरक्षणय् दु धकाः विश्वस्त यायेगु दायित्व राज्ययागु खः।

- See more at: http://www.newaonlinenews.com/%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AF%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%8F%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A1-%E0%A4%9B%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%83-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82#sthash.f10QtcK8.dpuf

Published in www.newaonlinenews.com on 201504 02 "Those who intend to end caste discrimination by throwing acid on girls"

Crematorium

Mathura Saymi

(Translated by : Razen Manandhar)

Doorbell rang and I went to see who came to my home. A man was standing there with his face up. He smiled and greeted me, as our eyes contacted. I knew him but I was not sure who he was.

" I wanted to call you but I had lost your number…" he uttered. I could not recognize him out of his face but his voice was not unknown.  He was our tenant farmer from Bhaktapur. "Oh, you? Come, come. Follow me up," I opened the door and guided him upstairs.

We sat in the living room. He sat on a chair beside me and dropped his bag by his side.

"I just could not recognize you. You look quite different, with mustache and beard. It must be two yours, since I saw you. Neither you come over here, nor you call me. Nor did you come to pay off your yield. Have you brought the yields? Last time you brought money instead, right?" I reminded him.

"Yes," he filled the silence.

"Now. What are you engaged with? You have a bad habit. You do hard work in the farm, make a big harvest and then you forget about the landlord when you have to pay off the harvest. You make excuses every year to avoid paying off our share. This is August. You must have completed rice plantation. Right?"

"Yes, we have," he replied.

"Then, when are you going to harvest it?" I inquired.

"In November," he answered dryly.

"OK. Bring my share of last year and this year too. You may bring husked rice or beaten rice. Otherwise, you may also pay in cash. I will not tolerate, if you keep on avoiding us," I said, "By the way, what is your name?"

"Ramkrishna," he moved his lips, mechanically. He unzipped his bag, brought out several corncobs and placed them on the table.

The sight aroused sympathy to the poor man in me. I went upstairs to make a cup of tea for him.

I knew, whenever he came to me, he came with some problems. Once, he was here to ask me find a job for him. I did try but failed to find one. Later he again dropped in, saying that the roof of his house was about to fall. He was asking me to lend him ten thousand rupees to get it repaired. I refused to give money. He might have another demand for today. I was thinking of his past visits, while making the tea.

I gave him the teacup and some biscuits. I broke the silence, "Well, what is new over there? You came to me unexpectedly. And this is the time of curfew. Do you know? There is curfew imposed from 1 pm."

He didn’t touch the tea. He was just staring at it, may be, lots of things were whirling around his head.

"Are you okay?" I asked.

He kept a numb for a while. Slowly he lifted the teacup and said," Actually, I came here to borrow some money…"

"That's it," I interrupted, "You always come here to ask for money. How can somebody just give you money? Poor people have their problems, so do have rich people. You just can't think of it."

He did not reply. I also did not say anything. We were just talking to ourselves. Later, he started," I would not have come, if only I had not faced these series of calamities. Last year I borrowed ten thousand rupees to repair my roof from a merchant. I borrowed another twenty thousand rupees to do an operation to my mother. I haven't paid off even the interest of it. He comes to me everyday and asks to have transferred the farmland to him. I'm confused what to do."

He was silent again. I couldn't catch the right word to reply. I protested, "How can this be? The land is not only yours. You can neither mortgage nor sell it without my permission. Or you want to have your portion separated, so that you can do what ever you want to do with it?"

He said, "No. What can I do by selling that land? The money will be blown up in paying off the debt. It is giving us at least food for six months now. So, I'm here to borrow money for another purpose."

"What are you going to do with that money? Are you thinking about running a business?"

"Neither there is investment nor is market here. I tried to find a job but there is no job for people like us in this country. That is why, I'm thinking about going abroad for work. I met one man, who said he could make all the arrangements. I just need some money…"

It was a surprise. I tired to convince him, "Going abroad? Where? Do you know? You see this anarchy here. So many people are in deep problem there. Many people have been jailed. Some were cheated by the brokers. They are in the middle of the street and some are even begging for food. There is no certainty of their lives. Because of the same reason, we have riots here and even curfew is imposed. And you are saying that you want to go there!"

He peeped into my eyes with lots of expectations.

I did not know how these words came out of my mind. He was as silent as the grave. I was staring at him from top to bottom.

I again tried to drill him, "Who was the person, who said to help you fly? How much money he sought? And do you know where you are going?"

And the silence followed again.

After some time, he opened his mouth, "There is no chance to find a job here. It is not equal thing to stay here unemployed and there. I heard that one could save some thousand rupees every month there. And I will be a rich man after I come back here. I know life will be miserable there. So it is here too. I prefer going there if I have to face all the problems. God will be by my side."

I said again, "What will the God do? Twelve Nepali youths were killed by the terrorists in Iraq. Didn't you hear about this? Do you also want to be killed there?"

He replied, "What I'm thinking is that rather than other countries, I want to go to Iraq. If I find a job, I will earn sufficiently. If not, what will they do to me? So much so, they will kill me. I say, it is best opportunity to be killed over there. If I die, I will not have to work. It will be better for all. Out government has declared that family members of each of those who were killed in Iraq will have compensation of one million rupees and a job too. And their children will also get free education. See, my children will also go to the school. This is the best part of the scheme, I have to say. My whole family will live in happiness, after I die. So, if will be successful to go there, I will ask the God, please take me to the same path…."

He was murmuring. Physically, he was present in front of me. But his mind was somewhere else. He slowly rose from the chair and sat down again, like a man waking in the sleep.

Speechless, I was just watching him and his movements. My mouth was tight shut. All of a sudden, I felt like my room smelled like a crematorium.

Published in Kasti, Nepalbhasha by-yearly literary magazine, Apr-Oct 2015, vol 1, no. 2.

20150330 मतिना तनाच्वंगु भ्यालेनटाइन कविता

राजेन मानन्धर

मतिना, लभ, इश्क, प्यार, मुहब्बत । अले मेगु नं छु छु । न्ह्यागु धाःसां व व हे खः । व बाहेक मेगु छुं मखु । न्ह्यागु खःसां मखुसां थ्व चाहिं खः कि थुकिं नुगलय् स्वां वयेकी, मनूयात कवि दयेकी । द्वलंद्वः दँनिसें मनूतय्सं धयावयाच्वंगु खँ थ्व हे खः । मतिना यायेत ई म्वाः ब्यः म्वाः तर नं थौंकन्हय् झीथाय् फेब्रुवरी १४यात सेन्ट भ्यालेन्टाइनया बलिदानयात लुमंकाः मतिना दिं हनेगु चलन वल ।

सेन्ट भेलेन्टाइन क्रिश्चियन खःसां संसारय् दक्वभनं थ्व क्रिश्यिनतय्सं जक हनीगु मखुत आः । थ्व हे खँयात ध्यान तयाः जुइ नःलि साहित्य दबुलिं वंगु भ्यालेन्टाइन डे कुन्हु लाकाः मतिना कावि गोष्ठी आयोजना यात । नेवाः भासं गोष्ठी जुइगु धइगु हे तःधंगु खँ जुइधुंकल, उकिसं कवि गोष्ठी धालकि नुगलय् लसता ह्वइगु हे जुल । हानं व नं विशेषयानाः मतिनायात कयाः च्वयातःगु कविताया गोष्ठी धालकि च्वइपिं न्यनीपिं दक्वस्यां नुगलय् मतिना हे नं ह्वल जुइ । थ्व नेपालभाषा साहित्यप्रेमीपिनिगु लागि सुखद खँ जुल ।

खयेत ला जि कवि मखु । अथेसां जि साहित्यया विद्यार्थी, कविता न्यने यः । भावं दासिवयेकाः कविं थः गन सुलिसे च्वनाः थःगु कविता न्यंकाच्वना धइगु तकं ल्वःमंकाः कविता न्यंगूगु स्वयेगु, न्यनेगुलिइ छगू अपूर्व आनन्द दु । कवि गोष्ठी जुइगु धकाः न्यनेवं थःत अन वनेत तयार याना ।

कविता ब्वनीपिनिगु ख्वाः दक्व धयाथें म्हसिउगु जक । न्हूगु यक्व मदुगुलिं पुलांगु ख्वाःपाःत स्वयाः मन त्याका । वनाबलय् ला नुगलय् छगू उत्साह व उमंग ज्वनावनागु खः, छुं न्हूगु जुइत्यन धइथें । थः हे पलख कवि जुयाः दनाबिइथें । तर जब छम्ह धुंकाः मेम्ह, मेम्ह धुंकाः मेम्ह कविपिन्सं कविता पालंपाः बाचन यात, थुकिं न न्हिलेगु न ख्वयेगु दयेका बिल । सखे थुकियात हे उमिसं नखाउँ भने दिनभरिको शिकार धकाः धाइगु जुइ । न्यनाच्वना – छम्ह वल, मेम्ह वल, हानं मेम्ह वल, हानं मेम्ह । ब्वन, वन, वँक्व पतिकं न्यनेहे न्ह्यइपुसेच्वंगु ल्हापा नं थ्वयाच्वन । निम्ह प्यम्ह त्वःता मेपिन्सं छु ज्वनावल मसिउ, कविता बरु लुइके थाकुयाच्वन ।

दक्व मनूत कालिदास जुइफइमखु । कि ज्वनावयेमाल, कि ज्वयेकेमाल । कसमेकम छुकिं छाय् छुयात कविता दयेकी धइगु सयेकेसिइकेगु यक्व लँ दु । ब्वनेगु दु, ब्वनेमाः । आः सु कवि जुइगु धइगु खँ वइ । थ्व खँ कि गुरुं ब्वकाबिइमाः, कि सफूधुकुतिइ कयाः ब्वनेमाः । झी दूगु छगू थासं नं साहित्य ब्वंकेगु स्वयाः लिपिविशेषज्ञ व संस्कृतिविद् देकेगु जिम्मा कयातल धाःसा आः साहित्य ब्वनेत नेपाली वा अंग्रेजी विभागय् वनेमालीतिनि । खँ फाकुसां झीगु यथार्थ थ्व हे खः । मगाःगुयात मगाः धालकि द्वहँयात ह्याउँकापः क्यनेथें जुइगु मेगु यथार्थथायत थन मकुले ।

छभ्वाः आखःयात कविता दयेकेत छु यायेमाः गथे गथे यायेमाः धकाः सःपिन्सं सिउपिन्सं धयावयाच्वंगु हे खः । कमसेकम थुलि ला सिउ जुइ कि कविता बाः वयेकेत सिर्जनशिलता माः, शिल्प माः, ज्याभः माः, कच्चापदार्थ ला माः । व सिर्जनशिलता मचिकंथें लाइन च्वनाः न्यायेगु दइमखु, भाषाप्रेम पियेवं साहित्य ह्वयावइमखु । व कविताया भाव, गुकिं छम्ह ब्वँमि, न्यँमिया नुगलय् दुने थ्यंक दुहाँ वनाः वयात द्रविभूत याइ, व शक्ति सुयागु आशिर्वादं जक नं वइगु मखु । दक्वं मनूत वर्डस्वर्थ वा चित्तधर जुइफइगु जूसा छाय् कवि गोष्ठी यायेमाल असं बजारय् न्ह्याम्हस्यां न्ह्याथे हालाच्वंसा गात नि । कविता दइगु व मदइगु थुइकेत साहित्यया विद्यार्थी जुइवं गाः समालोचक हे जुयाच्वने म्वाः ।

मनूतय्सं साहित्यया सिर्जना यायेससांनिसें बागमतिइ गुलि लः बाः वनेधुंकल तर नं अन ल्यनाच्वंगु छुं दु सा व मतिना खः । साहित्यय् गबलें पुलां मजुइगु छुगू अज्याःगु मोटिभ, गुकिं थौं नं मचा, ल्यायेम्ह–ल्यासे वा बुराबुरिया नुगलय् तिक्कमिंकीगु भाव हयाबिइ, कुचुकुचु नकी, खुसिइ लः न्ह्याकाबिइ । भ्यालेन्टाइन डेया कविता न्यनाच्वनाम्हसिया न्ह्यपुइ छता हे खँ वयाच्वन, ग्व कविता अले ग्व मतिना । सेन्ट भ्यालेन्टाइन स्वयम् अन कविता न्यं वःगु जूसा बिचाः याइगु जुइ , छाय् थन दँय्दसं भ्यालेन्टाइन डे वइगु जुइ धकाः ।

मतिना न्ह्याम्हस्यां याइ । मेता मखुसां थःत बुइकूम्ह मांबौयात कि थम्हं बुइकापिं मस्तय्त हे सां याइ । मतिना याःम्हस्यां जक मतिनाया कविता च्वइगु मखुसा मतिना यायेवं कवि हे जुइमाः धइगु नं मखु । मतिना यायेत नुगः दुसा गाः, कवि जुइत आखः आखःया गहिराइ थुइकेमाः । आः न्हापा न्हापा थें मतिनाय् धोखा नःम्ह मनू कविजुइ धकाः अस्यः खँ ल्हानाजुइगु जमाना नं मखु थ्व ।

गुलिं गनं गोष्ठी जुइगु जुलकि उकियात धकाः जक च्वइपिं कविपिं दु । गुलिं उलि तकं मयासें स्वीदँ न्ह्यः च्वयागु कविता सगौरव पाठ याःवइपिं कविपिं दु । उपिं हे झीगु भाय्या साहित्यया ध्वाँय् ज्वनाजुइपिं जुसेंलि मेगु आशा हे नं गनं याये? कवि जुइत दछिया ग्वःपु कविता च्वयेमाः धइगु ला गनं नियम दुथें मताः, तर जिं ब्वनातयागु, मेमेगु देसय् छम्ह कविं मेम्ह कवि नापलात कि न्यनी हँ – दकलय् लिपां छिगु कविता गबलय् प्रकाशित जूगु धकाः । झीगु बुझाइ मेगु हे ।

सुयागुं कविता बांलाइ, सुयागुं कविता बांलानाबिइफइमखु । थ्व स्वभाविक खः । दक्वस्या थःथःगु कविता बांलाः धायेकेमास्ति वइ । बांलाकेफयाच्वनी मखु अले हानं बांमलाः धाःगु न्यने झन् मफयाच्वनी । आखे ल्ययेथें छगः छगः आखः ल्ययाः चिकीचा हाकलं न्यमिपिनिगु नुगलय् दुहाँ वनेमाःगु जुयाः कि तसकं बांलाइ, कि बांलाइ, कि न्यनेतक जिउगु जुइ, कि न्यनेबलय् हे कविता मजुयाबिइ । बांलाःगुयात बांलाः धायेमाः, बांमलाःगु नं न्यनाजक च्वनां मजिउ । आःया नेपालभाषा साहित्यया अवस्था धइगु थज्याःगु कि अन न्ह्याम्हस्यां न्ह्यागु च्वःसां तुयुगुयात तुयुगु, हाकुगुयात हाकुगु धायेगु ताकत व हैसियत दयेकातःपिं समालोचकत न्ह्यलंब्वानाच्वंगु दु । थज्याःगु अवस्थाय् न्ह्याम्हस्यां न्ह्याथे च्वयाहःसां कविता जुयाबिइमाली । कविता स्वयम् हे बिचरा जुयाबिइमाली ।

बाइस साल थम्हं मिखां स्वयेमखं । जिं खनाबलय् पञ्चायतकालय् व्यवस्थायात ब्वःबियाः ततःसलं कविता ब्वंगु न्यना । गनं मदुगु क्रान्ति कविताय् वइगु । ४६साल लिपा व दक्व साहित्य मखु मेगु हे जुयाच्वन धइगु छर्लङ्ग जुल । वयां लिपा कविता गथे जुल धकाः तकं धायेमफयाः दक्व सुम्क च्वनाच्वन । झीथाय् दछिया दुने ग्वःम्ह कविं ग्वःपु कविता च्वइ, थी थी पत्रपत्रिकां ग्वःपु कवितायात थाय् बिइ, ग्वःगु कविताया सफू पिदं धइगु ल्याःचाः याये थाकु मजू । अले आखिरय् नेपालभाषा कवित धइपिं (च्याम्ह झिम्ह त्वःताः) लोडसेडिङ, लःमवः, लँय् फोहर मुनाच्वन, नेतात भ्रष्टाचारी जुल अले संविधान मबिल धकाः सन्ध्या टाइम्सय् सम्पादकयात पौ च्वइपिं हे जक जुयाच्वन धइथें जुयाच्वंगु अवस्थाय् लानाच्वन धकाः कविताया विद्यार्थीं थुइकाकाइ । थौं नं बासः दँ न्हापा च्वःम्ह कवियात थनेमहसें कवि गोष्ठी पूवनीगु जूसा झीसं लःयात पुखू दयेकागु साबित जुइ, थौं झीत पुखू मखु खुसि मालाच्वंगु दु ।

मतिना कविता गोष्ठी जुसेंलि अन मतिना दयेमाःगु मखु ला? कविता हे लुइके थाकुयाच्वंथाय् अन कविताय् त्याग व समर्पणं जाःगु मतिनाया भाव ला झं गधाया छ्यनय् न्यकू । कविता हे कविता जुयाच्वनेमफयाच्वंगु अवस्थाय् मतिनाया कविता जुइ झं गुलि थाकुइ । मतिना धइगु न्हापा न्हापा मिस्त ब्वनीगु कलेजया लँय् च्वनाः सुलिपुइगु जक मखु । मतिना यायेमा मयायेमा, मतिनाया कविता च्वइम्ह कविं मतिना याइपिनिगु नुगलय् दासिवयाच्वनीगु भावना प्वंके फइ । अथे मजुल कि उमिगु कविताय् न सुं यःगुया भाव दनावइबलय्यागु क्यातुगु संवेदना लुइ, न सुयातं ययेकातयाम्हसियागु नुगः धकिं उली, न त थम्हं ययेकाम्हस्यां यः मधयाबिलकि लाइगु घाः हे उलेसइ । कविताय् प्रेमया सम्पन्नता व भावुकता लुइके थाकु, अस्यः पह दक्व प्रेम मखु । कि मतिना साः धायेसःम्हस्यां च्वइ, कि मतिना स्याः धायेसःम्हस्यां च्वइ । छ यः जि यः या फुस्लुगु शब्द निर्माण ला साहित्य जुइफइमखु । प्रेम शब्दविहिन जुइ, उकियात शब्दया वालं चिइगु प्रेमया विलय खः । अले थज्याःगु विलिन जुइधुंकूगु नुगःया स्पन्दनयात ब्वमिया नुगलय् तक हयेगुयात प्रेमया कविता धाइ । गन काः वने थौं थ्व ?

सरस्वती काण्ड थ्व मतिना कवि गोष्ठीया हे हाखः खः, गुकियात हरेक न्यमिपिन्सं यस्सें थःगु न्यतालय् पानाकायेमाल । छम्ह खय् भाय्या कवियत्रीं छु प्रसंगय् निगू प्यंगू झीगु कविताय् न्ह्यनामच्वंगु शब्दत तयाः लेख च्वयेवं सन्ध्याटाइम्सय् अज्याःगु जकं कविता जुइका धइगु आशय दूगु छगू लेख पिदन । व हे झ्वाँकय् निम्ह निगू पुस्ताया निम्ह कविपिन्सं थःगु अतितया हस्ताक्षरयात त्वाकलय् तयाः न्हूगु जुइत स्वःगु कवितां पाल । न्यँमिपिं प्रतिक्रियाहिन जुइ । सुनां नं छुं च्व धाल कि अथे हे च्वयेमाः धइगु आज्ञाकारी विद्यार्थीया गृहकार्य थज्याःगु कविता ज्वनाः निम्ह कविपिं दं वइ, मेपिन्सं झीगु साहित्य आः ल्याय्म्ह ल्यासे (वा वयस्क) जुल धकाः लय्ताइ । छु झीगु कविता यात्रा थथे हे माकलं दारि खाःथें हे न्ह्याः वनाच्वनेमालीगु जुल ला?

थज्याःबलय् नेपालभाषाया साहित्य सम्मेलन वा कविता गोष्ठीया परिवेश नःलि मतिना कविता गोष्ठी स्वयाः बिस्कं जुइगु सम्भावना ल्यनाच्वनी मखु । धायेमालावइ, दिन धइगु दिन हे जुयाच्वनी , छता बांमलातकि दक्व सक्व हे बांमलानाबी, छुं छता हे धकाः बांलाः भिं जिउ धायेथाय् ल्यनाच्वनीमखु । सुनां थज्याःगु अवस्था हल धकाः माला हे स्वयेगु आँट सुयां मदुसां करपिनि न्ह्यने थःत ब्वयेगु अवस्थाय् नेपालभाषाया कविताया जन्म जुयाच्वने फयाच्वंगु मदु धकाः आत्मलोचना जक यायेफुसां झी गनंनिसें हानं न्ह्यायेमाल धइगु खँया चु लुयावइ जुइ । मेपिन्त झंगः लाःसा पाप लाइमखु जुइ बरु, झीसं गनं थःत थम्हं हे जकं झंगःलानाच्वना ला धकाः छकः मतिइ तयेदुसा गन सुद्र्यः दु धकाः झ्याःया धकिं उलाः स्वयेगु जोश तक वइला धकाः आशा कायेथाय् दइ ।

Published in Naaly bi-monthly in 20150330 "Valentine poems, in absence of love"

20150306 जहाज गयेगु सहास

नियात्रा

राजेन मानन्धर

“लगेज चायेकि,” ख्वातुगु म्हुतुसि फस्वयेकाः सुरक्षाकर्मीं चिचीग्वःगु मिखां जितः ज्वयेपियाः स्वल । थ्व जिगु लागि ला छुं न्हूगु व मजुइमाःगु खँ थें मच्वं । 

सन् २००७या जुलाइ ३० । याकःचा जि, जापानया योकोहामाय् जुइत्यंगु एस्पेरान्तो भाय्या विश्व सम्मेलनय् ब्वति कायेत जितः सःता तःगु । झीगु तसकं गौरव यायेबहगु छगुयां छगु जक त्रिभुवन अन्तर्राष्टिय एअरपोर्ट । वयागु ख्वाः स्वस्वं जिगु मिखाय् जापानया नारिता एअरपोर्ट दंवल । थःगु देसं पिहाँ वनेत थन थपाय्सकं थाकु, अन जितः जिलाजं धकाः ख्येँ वः तयाः लसकुस याइ ला? थःगु देसय् सम्मान तंकाच्वनेमाःपिं झी बोनाफाइड आदिबासी नागरिकत ।

वयागु हरेक यात्रीयागु लगेज चायेकास्वयेगु अधिकार अले वयात चित्त बुझेमयासें वनेमदइगु जिगु बाध्यता । पर्सय् स्वचाकातयागु न्हाय्पंकुलेगुथेंच्वंगु ताःचा लिकयाः लगेजया तालं चायेकाः ह्वातां उलाबिया जिगु सर्बय् धायेगु हे थ्वहे खः धयाथें । छता–छता चीज पुत्तुपुइकाः, प्वत्तुप्वलाः स्वल । दइगु हे छु जुइ थ्व जिगु लगेजय् — नयेत उगुुं थुगुं भचाभचा, वसः प्यजु–न्याजु, चप्पल छजु, अनयापिं पासापिन्त बिइत हयाग नीगुति नेपालया बारे सफूत अले मेमेगु  झिता झींनिताति नेपाली हस्तकलाया बस्तुत । विशेष यानाः यंकागु धइगु द्यःया ख्वापाःत । पुलांगु अखबारं प्वःचिनातयागु ख्वापाः छपाः छपाः यानाः लिकाल, अले न्यन । “छु थ्व, गनं हयागु, गन यंकेगु?” 

थ्व ला अति जुल । नवायेत्यःपिं मखु धकाः सिइकाः नं म्हुतुं पिज्वल, “छि नेपाःमि मखुला ? नेपाःया थःगु संस्कृतिया चिं का थ्व, गबलें येँय् थज्याःगु गबलें मखनानि ला ?” 

“अले व छु ले?” ध्याकुंचाय् लानाच्वंगु चिकीग्वःगु बत्तायाय् कथिं सुयाः न्यन । 

“थ्व नयेगु बस्तु, पोलो, सिचुगु पिपलामेट । भपियादिइगु ला?” 

“खःला? न्हाचः एक्सरेलय् ला छु छुथें च्वक क्यन नि । ए, थ्व सिलेबरया भ्वतं भुनातःगुलिं जुइका । म्वाल, उखे वनाः मिलेया,” प्यन्हुतक कुतिकुति सनाः छुं मस्यनीकथं वसः छबः, ख्वाःपा छपाः यानाः पँचिनातयागु, खां खिनेथें खिनाबियाः आः हानं ज्या अप्वयेका बिल । न्हापा न्हापा माजुया भौ सुम्क च्वंगु स्वयेमफयाः ज्या दयेका बिउगुथें । 

बल्ल बल्ल मिलेयाना । हानं मेम्ह सुरक्षाकर्मी धाःम्हस्यां गःपः तःहाकः यात, “गन वनेत्यना?”

“जापान,” सिइम्ह मनुखं नवायेथें धयाबिया । 

“गुलिया निंतिं? कि लिहाँ वयेम्वायेक ?” वयागु ख्वालं धयाच्वंगु दु, वयागु लिसः वयाके दु धकाः ।

नेपाःया विमानस्थलय् च्वनीपिनिगु न्ह्यपुइ थ्व स्वयाः बांलाःगु खँ तयेथाये दइमखु, थ्व स्वयाः भिंगु बिचाः यायेसःपिं अन न्ह्यनी नं मखु । उकिं उमिगु म्हुतुं थज्याःगु जक खँ ल्ह्वइ । जिं बलं थःगु म्हुतुप्वाःयात लगाम बियाः धया, “मखु लछिया निंतिं का । सेमिनारय् ब्वति कायेत सःतूगु जितः ।”

“आः वँसेंलि गाक्क कमेयानाः जक लिहाँ वा ले ।” वं थःगु हैसियात क्यन ।  जिं लिसः बिइमाःगु आवश्यकता मतायेका ।

तलय् वनाः पोस्टकार्ड पाय्पाःगु भ्वँतय् फारम भरेकयाकल । अले अन खिँउसेच्वंगु काउण्टरय् मथ्यंतले लाइन च्वनाच्वना । थ्यन । व अफिसरं जिगु पासपोर्टया छपाः छपाः पेज ई ततं पुइकल, मिखां हे आखः फ्ययेथें स्वल । अले यक्व हे न्यनेकने यात, मानौ जि छम्ह पाकेटमार अले व चौकीया हवलदार । जि छम्ह अपराधी अले व जितः सजाय न्यंकेत च्वनाच्वंम्ह न्यायाधीश । जिगु अपराध धइगु थुलि हे — सुयातं दांछि दां मनकुसें जि विदेश वनेत्यना । उकिं उमिसं न्ह्यागुयाःसां जिउ, न्ह्यागु धाःसां जिउ । जि मू हायेकातःम्ह दुगुचा, अले व ... ।

“भ्वँ छु छु दु ?” वं न्यन । जिं भिसा एप्लाई यायेत माःगु धकाः उखें छ्वयाहःगु झिंच्यापाः भ्वंया फोटोकपी तयातयगु फाइल व न्ह्यःनेच्वंगु टेबलय् दिकाबिया । दक्व जापानी भासं जक च्वयातःगु । ख्वालय् फय् वयेकेभनं भ्वं फररर यानाः पुइकल । हपहप ताःन्वयाच्वंथाय् जितः नं फय् भचा फ्वसा वल । पासपोर्ट नक्कली लाकि सक्कली धकाः स्वल अले व भ्वं जितः बिल । पासपोर्टय् छाप तयाः उखे हुँ धाल । जिं आः जितः अनं बिदा बिल धकाः थुइका । 

भचा उखे लँय् दनाच्वंपिं मेपिं निम्ह मनूतय्सं पन । चसीचा ख्वाः, न्ह्याक्व नकातःसा तिलय् मग्यंपिं अगतिथज्याःपिं । भ्वं छु छु दु धाल, व हे चाङ क्यना । 

“गनं वनेत्यनागु?”

“जि अकमकेजुल । नमवासे च्वने मफुत, “गनं ? काठमाडौंनं का, गनं जुइ ?”

“मखु, गुगु कम्पनीं धयागु का ।”

“छु, कम्पनी ? जि अन सेमिनारय् भाग काः वनेत्यनागु ।”

“सय् भिसा छकः स्वये ।”

नेपाःया मन्त्रीत व सचिवतथें न्हियान्हिथं विदेश वनेम्वाःसां जिं थुलि तक ला सिउ, उमिगु ज्या पासपोर्ट स्वयेगु मखु । विमानस्थलया अधिकारीं डिपार्चरया छाप तयातयेधुंकूगु पासपोर्टया भ्रमण सुयां रहरं जक रद्द जुइमखु । अथेसां क्यनाबिया । गुुलिं आखः ब्वनेसःथें पुइकाः स्वल, अले उकिइ स्वचाकातयागु इ–टिकटनं स्वल । 

“ओहो सा । लछि मछिच्वनेगु हँ अले विदेशी ध्यबा ला हिला मतः । छु नयेगु बिचाः दु अन?” 

“जिं नयेगु च्वनेगु खर्च यायेम्वाः । दक्व आयोजकं पुली । अले उकुन्हु तिनि सिंगापुर वनावयागु, अबलय् हिलागु क्याश डलर गाक्क हे दनि,” जिं फयांफक्व तं क्वत्यलाः स्कूलया होमवर्क क्यंवःम्ह मचांथें वं न्यंगु न्यंगु खँया लिसः जक बियाच्वना । 

“अथे धयां मजिल । ध्यबा मज्वँसें वने दइमखु धकाः मसिउला ? पहिला ध्यबा नि कयाझायेमाली थें च्वन,” भौचिया ख्याः, छुँया नी । जि छु याये छु याये । आः ब्वयेत्ययेकाः गन ध्यबा हिउवनेगु । माक्व ध्यबा जिकय् दु धासेंलि ? अपाय्सकं ताःन्वःगु थासय् न फाइन, न एसि — न्हकुं चःति बाः वयाः जिगु गःपतय् तिकिनंगु जिं चाल ।

“क्याश ध्यबा दु धया । गुलि माल? क्यने माःगु खःला?” जितः आः धाःसा सहयाये हे मफयेक तं पिहाँ वल । खल्तिया म्हिचाय् ल्हाः दुछ्वयाः न्यना ।

उधि धायेवं व भचा अलमल जुल । नाटकया पाठ ल्वःम्हंम्ह कलाकारथें । जितः ख्वाः मस्वसे डिपार्चरया छाप तइगु काउन्टरय् स्वयाः अपाय्धंगु हलय् दक्वस्यां तायेक हाल, “थन स्वयादिसँ । थ्व मनूया जापानय् लछि च्वनेगु हँ, ध्यबा धाःसा हिलातःगु मदु । उखे छ्वयेगु लागि थुखे छ्वयेगु?”

वं प्लेनय् च्वनेत छ्वयेगु लाकि छेँय् लित छ्वयेगु धकाः संकेत यात । जापानी राजदूतावासं बिउगु भिसायात ट्वाइलेट पेपर दयेकेगु हैसियत कयाःतःपिं थुपिं त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलया कर्मचारीतय्गु हैसियत हे नेपालया अध्यागमन सुरक्षा निकायया हैसियत खः । वं मजिउ धालकि जिगु भिसा, टिकट, वनेगु लागि यानाच्वनागु दक्व तयारी खितुंगालय् वनी । वं चाहेजुलधाःसा न्हिनय्यात चान्हय् दयेकाबिइ, चान्हय्यात न्हिनय् दय्काबिइ, मिजंम्हस्या पासपोर्ट ज्वनाः मिसाम्ह ब्वइ । भारतीय, बांग्लादेशी व पाकिस्तानीत नेपाली पासपोर्ट ज्वनाः विदेश वनेगु लुखा थ्व । चाल्र्स शोभराजया किसि न्ह्यंगु थ्व भन्सारय् जि छम्ह बकाइदा जापानया अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाया पौया आधारय् भिसा कयाः वनेत्यनाम्ह नेपाली नागरिक मन्ह्यन ला ? थुमिगु शैक्षिक योग्यता, उमिसं गज्याःगु परीक्षा पासयानाः अन अज्याःगु महत्वपूर्ण पदय् च्वनाः जागिर नये खनीगु जुइ धकाः अध्ययन अनुसन्धान यायेमास्ति वल जिगु पत्रकारिताया न्ह्यपुयात । 

जितः अनसं थनाः व मनू जिगु पासपोर्र्ट व टिकट ज्वनाः ब्वाँय् वन । गन वंगु नं मसिउ, छाय् वंगु नं मसिउ । व मनू लिहाँ मवःसा छु याये? वयागु अन टेबल नं मदु । व तन धाःसा जिं सु तन धकाः नं गय्यानाः मेम्हसिके न्यनेगु? जिं जिगु धाः थायेथें जुयाच्वंगु नुगःयात जवगु ल्हातिं क्वबियाः सान्वना बियातया, आसे ग्यायेमते धकाः । पलख लिपा वल व मनू । भावविहिन ख्वापालं पुनाः, वयागु तःधंगु योजना विफल जूगुथें तायेकाः । जि जक जिउसाला वयात जितः अनं हे लित छ्वयाबिइ मास्ति वः जुइ ।

“कयादिसँ । झासँ,” वं जितः जिगु भ्वंभिं लितः बियाः धाल । 

हानं मेथाय् झ्वःलिक पुलिसतय्सं जिगु अंगू, घडी, पेटी, क्यामरा, ल्यापटप छखेतयेकाः ह्याण्डक्यारीया ब्यागय् वातुवालाः चेक यात । छुं हे लुइकेमफत अले वनेत संकेत यात । उलि चेकिङया चरण पार यानाबलय् स्वघौं न्ह्यःने वयागु ला पाय्छि इलय् हे थ्यंगुथें जुल । छम्ह नेपाःमियात थःगु देय् त्वःताः पिहाँ वनेत थुलि थाकुल, सलंसः नेपाःमित न्हियान्हिथं नेपाल त्वःता आलुमनेथें ताःन्वःगु देसय् थःगु भविष्य माःवनी, उमित गुलि थाकुइ जुइ । अझ गुलि ला थः गुगु देसय् छाय् वनेत्यनागु धकाः हे धाये सइमखु । न ज्यायानाः नयेबिइ, न पिने वनाः ज्या याःवनेबिइ, अथेंसां झीसं गर्व यानाच्वनेमाः झीगु नेपाः धकाः ।

जिगु जहाज गयेत अझ यक्व ई ल्यं दनि । जि अनया फिलिम स्वयेगु हल थज्याःगु म्वःम्वः मनत मछिं मछिं फ्यतना च्वंथाय् थःत न्ह्यंका । जिगु न्ह्यपुइ छता हे खँ चाःहिलाच्वन, जितः थुलि कडा यानाः जाचेयायेफुपिं झी एअरपोर्टया कर्मचारीतय्सं छम्हस्यागु पासपोर्टय् मेम्हस्यां फोटो तिकाः विदेश ब्वयावंगु धाःसा गथे मखनीगु जुइ ? चाल्र्स शोभराजया भासं धायेगु खःसा किसि न्ह्यंगु छाय् मखनीगु जुइ ?

Published in Sandhya Times on March 6th, 2015

20150301 गबलय् चायेकीथें बौद्ध सफूधुकू ?

राजेन मानन्धर

नेपाल धइगु बुद्ध जन्मेजूगु देय् खः धकाः हाहां झीगु सः सुइमखु, च्वच्वं कलमय् मसि फुइमखु । थज्याःगु पूण्यभूमि धयातःगु देसय् जन्मकाये दइगु धइगु हे नं तःधंगु खँ खः धकाः झीत सःसिउपिन्सं मचां निसें न्यंकातःगु दु । उलिमछिस्यां वःकः वःकः मछि धाइबलय् न्ह्यपुइ थ्व सिचुगु वाक्य थुकथं दुहाँ वनी कि मखु धायेगु ला म्वाःल छाय् थथे धालजुइ धइगु तकं ल्याखय् दइमखु ।

विदेशं वःपिं मनूतय्त नेपालय् दुतहे मकायेगु सरकारी नीति जुयाच्वंबलय् नं थी थी ज्याखँ ज्वनाः वःपिं विदेशी विद्वानतय्सं नेपालय् त्वाः त्वालय् बाहाःबहि व द्यःगः स्तुप दु धकाः बय्बय् यानाः विश्वन्यंक प्रचार याःगु नं सलंसः दँ दयेधुंकल । आः न्ह्याथे जूसां न्हापा अन च्वनीपिं धइपिं बौद्ध विद्वान, आचार्य वा भिक्षु–भिक्षुणीगणपिं हे खः । वसपोलपिं बुद्धधर्मय्या खँ जगतसंसारयात कनेत हे अनच्वनीपिं जुयाः न्हियान्हिथं पुलांपुलांगु साहित्य बौद्धग्रन्थया अध्ययन मयासे मगाः । बुद्धधर्म धयागु हे सयेकाःसिइकाः उकियात मननयानाः थःगु व थःगुयालिसें जगत संसारया उद्धार याइपिनिगु धर्म जूगुलिं अन थी थी थ्यासफू आदि ग्रन्थत मदइगु ला खँ हे मजुल । न्यनातयागु, थ्व स्वनिगःया विद्वानजनपिन्सं ब्वनीगु अर्थ कनीगु बौद्धग्रन्थ थौं विश्वया हे नांजाःगु पुस्तकालय व म्यूजियमया शोभा जुयाच्वंगु दु हँ, न्यनेमात्रं नं हे गर्वं छ्यं धस्वाः झीगु । 

मेखे नेपालय् थेरवाद लिहाँ वःगु हे नं ला चय्दँ पुलेधुंकल । थ्व इलय् थेरवाद लितहयेत सनाबिज्याःपिं भन्ते, गुरुमां व उपासक उपासिकापिन्सं छु जक मयाः जुइ । यानाःवंगु नं झीसं खनाच्वनागु दु । थ्व हे धर्म न्यनावँवं थौं नेपाः दुने जक १२४गू विहार दइगु धइगु म्हो मिहेनतं बनेजुइगु मखु । 

नेवाः बौद्धत, चाहे वज्रयानी लँपु लिनाच्वंपिं जुइमा चाहे थेरवादी लँपु लिनाच्वंपिं जुइमाः च्वज्याय् तसकं ल्हाः न्ह्याः । नेपालभाषा साहित्यया पुनर्जागरणया जग तःगु प्रज्ञापारमिता वा ललितविस्तर आदि सफू दक्वं हे बौद्ध साहित्यया भण्डार । मधासे मगाः सरकारं नेपालय् बौद्धत ८ प्रतिशत जक दु धकाः धाःसां, नेवाःत दुने बुद्धमार्गीत १५ प्रतिशत जक धाःसां उकियात झीथाय् दूगु बौद्ध संघसंस्थां सकारेयाःसां नेवाःतय्सं ति बौद्ध ग्रन्थ च्वयेगु ज्या सुनां नं यात खइमखु । सरकारलिसे ल्वानाः ख्यानाः नं, नेवाःतहे चुगलि लगे जुइकजुइकं नं नेवाःतय्सं थौं नेपाःयात बौद्ध साहित्यया अज्याःगु भण्डार दयेकाबिउगु दु, गुगु खनाः छम्ह अबौद्ध विद्वान नं झीप्रति नतमस्त मजुसेच्वनेफइमखु । 

मेखे आः बुद्ध धर्म धयागु नेवाःतय्गु वा सँय्तय्गु जक जुयामच्वन । आः ला सु खय्, सु बरमू, सु आदिबासी–जनजाति, दक्वं हे बुद्ध धर्मया अध्ययन यानाः थम्हंसिउगु कनाः च्वयाः नेपालय् बुद्धधर्मयात छगू अध्ययनया विषय दयेकाच्वंगु दु । उकिं ला बुद्धधर्मया विषययात कयाः गनं बौद्धिक गोष्ठी, सेसिनार वा छलफल जुलकि अन कार्यपत्र वा अनुसन्धान पत्र न्ह्यब्वइपिं नांया लिउने बौद्ध खनेदइगु स्वयाः मेगु खनेदइगु थर दुपिं न्ह्यःने लानाच्वनीगु । उमिसं च्वःगु सफू ब्वनाः झी बुद्ध धर्म सयेकेसिइके यायेमालाच्वंगु दु । थ्व नं छगू सकारात्मक पक्ष खः बुद्धधर्म धयागु सम्पूर्ण नेपालीतय्गु धर्म धकाः धयाच्वनापिं झीगु निंतिं । 

थज्याःगु बुद्ध जन्मेजूगु व बौद्ध विद्वानत दूगु देसय् बुद्धधर्मसम्बन्धी ग्वःगू सफू पिहाँ वयेधुंकल धकाः गुगु संस्थां धाइगु व मसिउ । तर नं अःपुक अनुमान यायेफु द्वलंद्वः दइ धकाः । नेवाः भाय् या बुद्धधर्मया सफू जक हे १३३५गू दु धकाः अनुसन्धान यानाबिज्याःगु हे नं झिंनिदँ दयेधुंकल । झिदँय् थ्यंमथ्यं प्यसःगू सफू पिदनी बुद्धधर्मया नेवाः भासं जक हे । मेखे नेवाःभासं च्वये मसःपिं नेवाःतय्सं, मेमेगु भासं च्वलकि यक्वस्यांं ब्वनी धकाः खय् व अंग्रेजी भासं नं नेवाःतय्सं च्वयाच्वंगु दु । लिसें गैरनेवाः बौद्धतय्सं नं महायानी सफूत उतिकं पिथनाच्वंगु दु । हानं थः बौद्ध हे मखुसां प्रतिष्ठा वा लाभया निंतिं नं बुद्धधर्मया सफू च्वयाजुइपिं आपालं नेपाःमिपिं दु । उपिं दक्वस्या सिर्जना वा अनुसन्धान धलय् चुइकल जुइमखु, इमां दायायंकल जुइमखु । अथेजुसेंलि अज्याःगु ज्ञानया भण्डार गनं ला लानाहे च्वंगु दइ ।

परियत्ति अध्ययन अध्यापन जूगु बासःदँ दुगु जुल । उकिया परियत्ति शिक्षां स्यल्लापिं जनशक्ति दँय् दसं उत्पादन नं ला जुयाच्वंगु दु जुइ, उलिमछि बुद्धधर्मय् नुगःक्वसाःपिं विद्वानपिनिगु कुतलं । उमिगु नं उकथंया अनुसन्धानात्मक लेख रचनात वयाच्वन जुइ । मेमेगु पत्रपत्रिकाय् इलय् ब्यलय् पिहाँवइगु बुद्धधर्म, बुद्धदर्शन व बुद्ध समाज सम्बन्धी लेखत ला द हे दत, उकियालिसें झीगु थःगु धायेगु बौद्ध पत्रपत्रिकात नं ला छगू दर्जन खात जुइ ।

अथे खयाः झी बौद्धत अध्ययन अध्यापन व ज्ञानया कालबिलया ज्याय् थुभनं न्ह्यज्याःसां लुइमखानाच्वंगु, मधासे मगानाच्वंगु खँ छु धाःसा झीगु बौद्ध ख्यलय् झीगु धायेगु चकंगु लुखा चाःगु अज्याःगु ज्ञानया भण्डार जुयाच्वंगु बुद्धया शिक्षा कायेगु छगू धकाः छगू तक नं व्यवस्थित सफूधुकू वा पुस्तकालय खनेमदु । निद्वःदँ पुलांगु झीगु बुद्धधर्मया न्ह्यानावयाच्वंगु व चय्न्यादँ पुलांगु थेरवाद पुनरुत्थानया झीगु इतिहासय् झीसं छिनावयागु पलाख्वाँय् ला ल्याःचाःतयेगु छगू सफूधुकू वा श्रोतकेन्द्र तकं दयमफयाच्वनीगु थः बुद्धया देसय् च्वनापिं धयाच्वनापिनिगु निंतिं हे नं बिडम्बना मखुला?

इलय् ब्यलय् सभा, सेमिनार व धर्मदेशना हे जूसां दक्वस्या म्हुतुइ व हे खँ जुइ झी नेपालय् बुद्धधर्म न्यनावनेमफयाच्वन, लिकुनाच्वन वा झं पाः जुयावनाच्वन । आः ला बुद्धया ज्ञान स्वयेत वा क्यनेत नं गनं यंकेगु थाय् मालाच्वंगु दु । वथाय् हे हानं त्रिभुवन विश्वविद्यालय व लुम्बिनी बौद्ध विद्यालययया हे जनशक्तिं थी थी विषयय् अध्ययन अनुसन्धान यायेखनाच्वंगु दु, यायेमालाच्वंगु दु । झी अथे दु थथेदु धकाः च्वयाजुइपिनिगु लागि अथे च्वयेत माःगु सामाग्रीया छगू व्यवस्थित सफूधुकू तकं मदइबलय् जिमि व दु थ्व दु धकाः इतिहासया खँ च्वयेगु थःगु हे निंतिं नं व्यंग्य मजुइ ला?

मदूगु हे नं ला खइमखु । उलि मछि बुद्धधर्मया सफू पिदनी, दक्व धयाथें धर्मदान जुयाः फुइ । गुलि गुलिस्यां श्रद्धां झूचायाः संग्रहालय दयेकातःगु दु । गनं विहारय् वनेबलय् गनं दराज छगुलिं बुद्धधर्मया ध्यबां न्यायेमदूगु सफूया संकलन खनाच्वनी । तर अन सुं नं न्ह्याःबलय् वा निश्चित इलय् हे वनेबलय् थःत धइगु सफू स्वयेगु क्यनेगु व्यवस्था धाःसा दयाच्वनीमखु । दूगु छगू निगू बौद्ध पुस्तकालयत नं थौंकन्हय् सकतां ज्या याइगु जुल, सफू ब्वंकेगु बाहेक ।

थज्याःबलय् थम्हं न्यनातयागु, मालाच्वनागु सफू मालामालां लुइकेमफइबलय् म्हगसय् म्हनी । झी नं छगू थज्याःगु बौद्ध सफूधुकू दइ, गन बुद्धधर्मया दक्व निकायया थी थी भासं च्वयातःगु न्हूगु पुलांगु सफू व्यवस्थित यानातःगु दइ, गन सुं विद्यार्थी ब्वं वनेदइ, न्ययाकयाहयेदइ । जिमि बौद्धतय् ज्या मनू पुज्यायेगु जक मखु, अध्ययन अनुसन्धान यायेगु नं खः धकाः मेपिं अबौद्धतय्त क्यने खनी, उमि नं छिमि बौद्धतय् छु दु खनी धकाः वालाः वालाः स्वयेखनी । झी सलंसः बौद्ध संघसंस्थात, द्वलंद्वः बौद्ध विद्वानत, वम्ह वम्ह मछि नेपाःया भिक्षु भिक्षुणीपिं थी थी देसय् वनाः बुद्धधर्म ब्वं वनाच्वनी, उमिसं नं स्वयावइ जुइ, उलिमछि अन्तर्राष्टिय दातात, अले झी छगू नं क्यनेबहगु पुस्तकालय मदइगु ला? थ्व ला सम्भव हे मजू ।

Published in Sandhya Times on March 1st, 2015