नानिचा याः

राजेन मानन्धर

थौं सुथं निसें पुनां काजिया मन चंचं धाः — थौं नानिचायाः । सुथय् च्या त्वनेधुनेवं पुनां काजि बाकूुगु न्हाय्कं, ब्लेड, रेजर व ख्वल्चाय् लः ज्वनाः कःसिइ वन । लुमुगु निबालय् जँ पनाः बाकू अपाय् न्हाय्कं धंकल, ख्वल्चां लः भचा कयाः न्यतालय्, मन्चाय् ब्वब्वस्यात अले रेजरय् ब्लेड स्वथनाः न्यतालय् झ्वय्झ्वय्पिल, ख्वाँय् ख्वाँय् सःवयेक । वया न्हाय् हिइसे च्वन, मिखां ख्वबिहे ल्ह्वइथें च्वन । वाकुछिनाः निकः स्वकः तक सहयात, अले कथुंनिसें वया तं म्हुतु जुयाः पिहाँ वल, “आया, गपाय्चकं स्याःगु । वया मांया छ्यं । थौं छकः ला गाइतिनि धयां गन गाइ । सहयाये मफुत । छु यायेगु आः ।”

हानं लः तयाः प्याकल । न्हाय्कनय् छकः थःत तुं तुंक स्वत । “का स्याःसा थ स्या । गन आः मेगु बिलेत सिलेत न्याः वनेगु । थथे हे का जि, हुँ । न्हापा न्हापा ख्वसार्नी माइलाचिया नं थथे मज्वःगु बिलेतं दारि खाइगु हँ । आः ला वया ध्यबा तयेथाय् मदयाः लःतयेगु त्यांकिइ न्हापं ध्यबा चाङ चाङ हँ । जिगु नं ला छाय् दिन मवइ, द्यवं बिलधाःसा,” स्याःगु ल्वःमंकेत भुनुभुनु हाहां दारि खायेगु सिधयेकल वं ।

बान्हि बिइ धुंकाः व याकःचा टिभी स्वयाच्वन । समाचारबाचिकां धयाच्वन — मन्त्री परिषद्या ल्याः २१ थ्यन । समाचारय् मेमेपिं मन्त्रीत तःगु स्वयाः वया नुगः मुल । रिमोट कन्ट्रोलर म्हुतुइ दिकाः याकःचा भुनुभुनु हालाच्वन । “वाह । क्या गजब । फल्ना नं मन्त्री, धिस्का नं मन्त्री । ओहो व ला उर्जा मन्त्री७तिस लोड सेडिङ हइम्ह७तिस का व ला झन् रक्षा मन्त्री, झीगु रक्षा याइम्ह । न्हापा न्हापा जूसा जकं कुमारी माजुं रक्षा याइका । आः ला थ्व हे का झी सकसिगु रक्षा याइम्ह । बहनी थ्व नं वइगु जुइ नि, कुमारी माजु याथाय् सिन्हः तिइत । मवसें गाइ ला, न्हासं चुयाः वइ । वयात रक्षा यायेगु शक्ति बिइम्ह ला कुमारी माजु । का थ्व नं ला७तिस थ्व ला थगुने तिनि हुँकन धल्क्वय् बालं च्वनावंम्ह मखुला, अबलय् बिद्यार्थी नेता धकाः धयाजूपिं मस्त थौं मन्त्री । प्रजातन्त्र ला थुमित धकाः वल नि । जुकि ह्याकुला जुकि, छिमिगु हे खः ।”

गनं छु तं वल थें मसिउ मिं पूम्हस्यांथें काचाक्क रिमोट वांछ्वल । भचां जक झ्यालय्या न्हाय्कनय् मलाः, झ्याः फलय् च्वंगु इस्तिलया गिलास रिमोटं कयाः त्वंग्रांक कुतुंवन, पलख गुल्ल चाःहिलाः थसःपाःवन । ब्यातरि लिहाँ वःगु रिमोट झ्याःक्वय् थसः पानाच्वन ।

काचाकचां तलय् भुतुतिइ च्वंम्ह कुहाँ वल । भाःतयागु ल्हाःतिइ च्वंम्ह खा ब्वयावंबलय्सिगु ख्वाः खनाः कलातं फुकं थुल । “का का का । छु जुल ? जि ला पिनें आपां जक कयेका हलला धकाः म्हय् जिउ हे मन्त का । छुकिया तं थ्व ? सुयागु तं सुयात दिकादियागु७तिस अथे नें वँय् चाः वः थें वयेके धैगु दइला? झाः वँय् । ”

भाःतम्हं कलाःम्हसित लिसः ला बिइ भाः मखं तर मिखां ज्वय्पियाः स्वत । वया मिखां धयाच्वन, छं छु सिउ, जिं ला सिइके मफया च्वन थन । कलाःम्ह हालां खइख्वाः मवः भनं कपालय् ल्हाःतयाः थाहां वन ।

छुं मजूथें च्वंक टिभी याकःचा हालाच्वन — सहमतिया सरकार दयेकाः इलय् हे संविधान हयेगु प्रधान मन्त्रीं प्रतिवद्धता प्वंका दिल । वयात न्यना हे च्वने मास्ति मवल । जुरुक्क दनाः तुति बस्वात । अले नापलाक्वसित जुके थें ध्यागा ध्यागा पलाः छिनाः तलय् वन ।

“ग्व? जिगु इस्तकोट गन दु ?” वं लाखय् खानाः न्यन ।

“क्या फसादम्ह मिजं ल्याः । जिं घय्पुना तयागु दुला? स्वयादिसँ ले कुने क्वथाय् । नकिमय् खानादियागु मखुला छिं हे ?” लिसःया पलेसा न्ह्यसः जकं ताये दत, “अले थबाय्तिइ गन झाये त्यना ले, थन थपाय् रास जोरेयाकाः । म्वाल थौं थन हे दिसँ । म्ह्याय् नं वइन जुइ ।”

“दे । मदयेक मगाः धकाः आमु भ्वय् भी नयाच्वने का जि । थौंं नानिचा याः धयागु मसिउ ला७तिस जात्रा स्वःवनेत्यना का जि । वन ।”

पुनां साहु चप्पलचा फाताफाता सःवयेकाः गल्लीं सुतुक्क पिहाँ वन । चिकंमुली पिमचःनिबलय् खल्तीया मोबाइलं म्ये हाल — ह्याँगु भूमिइ अष्टमण्डल...।

“बायः, गन७तिस झन् थौं भ्वय् नयेत धकाः याकनं कलेजं लिहाँ वयाःला बाः ला ताप का । थन मांया छु छु ज्वरेयाना च्वन याकःचा । नइपिं धाःसा सुं मदु । बरु झी थौं छेँय् हे पिकनिक...”

वं थुइकल, “थौं जि जात्रा स्वःवयाच्वनागु का । थौं नानिचायाः धइगु मसिउ ला छं ?”

“नानिचा याः७तिस अथे धइगु छु ले बाः ? थः थः जक वनी, जिमित यंकीमखु गबलें अले गनं सिइले ?”

“आः छन्त थ्व ताये मदूगु फोनं छु कनेगु ? अय्सां न्य । न्हापान्हापा छम्ह जुजुया किलागलय् सापहे ययेका तःम्ह मिसा छम्ह दु हँ । अले वयात लय्तायेकेत जुजुं थुखे नं छकः द्यःसालेगु न्यायेकूगु हँ । थुल ला ?”

“ओहोसा । अथे यःम्ह मिसा छम्ह दत धायेवं जात्रा नं न्ह्याःन्ह्याःथाय् यंके जिउला बाः ? जुजु जुइपिनिला क्या मोज का । वला थौकन्हय् मिजंतय्सं मिस्तय्त क्यनेत मोटरसाइकल स्टन्ट यायेथें जुल का । जितः नं सुं जुजुं ययेकूसा झीथाय् नं द्यः हइला बाः ?”

“झ्वकमनीम्ह । हइका मदयेक मगाः धकाः । आः झी जुजु जिजु ला मदयेधुंकल । ययेकूगु सा ला जिउगु नि छन्त नं । निन्हु जक तयाहःसां झीपिं मालामाल जुइगु नि,” धाधां मोबाइलय् सः तायेमन्त ।

बापु यानाः च्यकातःगु सुरस ज्वनाः पुनां काजि सरासर अतको नारांद्यःयाथाय् वन । अन फलेचाय् वयाः त्वाःया पासापिं पियाच्वन । ख्याः यायां उमिगु पलाः मरुइ पाखे न्ह्यात ।

लाय्कूया तामझाम हे मेगु । बँय् पलाःतयेथाय् मदु । ग्वाछिम्वः गल्लि छुगुलिं मोटरसाइकल पार्किङ याकीपिन्सं न्यानातयेधुंकल । अन हे मोटरसाइकल पार्किङ, अन हे साइकलय् तयाः केरा मियाच्वन, बँय् चाइनिज टर्च मियाच्वन, गनं पानीपुरी व चटपटे, गनं मम व सेकुवा, अन हे फोहरया द्वँ, छु छु छु छु । वयाच्वंपिं उतिकं वनाच्वंपिं उतिकं । हाकुगु लं, तुयगु सुरुवाः, म्हासुगु परसि, ह्याउँगु स्कर्ट — बागमति खुसि स्वःसा स्वये हे म्वाः । गुलिं धितुधिनाः वयाच्वन, गुलिं ल्याय्म्ह, ल्यासे प्यप्यपुंक घय्पुनाः न्यासिजुयाच्वन । जात्राया दुने मेगु जात्रा । अन मिखा जक दुसा मखनीगु छुंमदु । हाकुपिं, तुयुपिं, मिखा चिग्वःपि,ं न्हाय्तःहाकःपिं ।

न्हिनय् हे थःथःगु छेँय् भचा भचा जात्रा न्यायेधुंकूलिं उपिं नं कम मजू । भचा मेपिन्सं घ्वात, भचा उमिसं घ्वात । घ्वाइपिनि नं न्हइपुस च्वं , घ्वाकीपिनि नं न्हयइपुसेच्वं । हरेक मनू अन थः स्वयम् हे जात्रा जूगुलिं अन जात्रा माः वने सुयां म्वाः ।

द्यः लित हयेगु ज्या जुयाच्वन । म्वः म्वः मनूत दुथासं गनय्द्य, भैरःद्यः व कुमारी या खः बिज्याकल । जिन्दगीइ गबलें घःचाःदूगु गाडिइ च्वने मखंपिं थें मनूत त्यतुत्यलाः खतय् च्वनाच्वन । उमिगु शान अन हे दु — खतय् च्वनाः थःत सायेकेगु, मानौं अन च्वनाः ध्यबा पुलेम्वाःपिं च्यःतय्त सायेकेखनकि उपिं स्वय्म द्यः हे जुइगु । खिउँसे च्वंगुलिं मनूत चाइनिज इमर्जेन्सी मत हयाः द्यःया ख्वाः खनेदयेका च्वन । थज्याःथाय् पृथ्वी नारायणया बाज्या हे वःसां सुं लिचिली मखु, नेवाःतय्गु जात्रा खः थ्व ।

कुमारी छेँया न्ह्यःने द्यःखः दित । कुमारी द्यः कुहाँ बिज्याःगु दर्शन यायेत छथ्वः मनूत दिकातःगु खःया चाकःलिं पियाच्वन । सद्धाया प्रदर्शन जुयाच्वन, गुलिस्यां ल्हाः बिन्तियानाच्वन, गुलिं भुनुभुनु हालाः तुतः ब्वानाच्वन, गुलिस्यां जाकिं पुज्याना छ्वत, गुलिस्यां चानचुन ध्यबां कयेकाछ्वत ।

अचानक अनया वातावरण हे पाना वल । ४६सालया वा ६३सालया आन्दोलन त्यलेत पुलिसतय्सं सिठी पुयाहःथें, थःगु छ्वबुँइ सा वल धकाः ख्याय्त कथि ज्वनाः लिनाहःथें अनं वः थनं वः मदयेक सलंसः पुलिसत वयाः बसन्तपू घेरेयाःवल । कफ्र्यू जकं जुइन ला धकाः मनूतय् म्हय् जिउ मन्त । का का का का । वल वल । मजिल थन । धैगु गाइँगुइँ न्यनेदत । निसःत्या दँ न्ह्यः हे त्यका कयातयेधुंकूगु देय् त्याकेत हानं सु पृथ्वी नारायण शाह वल थन७तिस त्वाःल्हानातये धुंकूगु न्हाय् हानं सुनां त्वाःल्हाइगु जुल आः?

४६साल निसें पुलिसया सिठी व उमिगु कथिया सः वल कि थुनां थुनां चुइक बिसिउँ वनाच्वंपिं मनूतय्त आसे धाये मलात । गनं वल सु वल हे मसिउनिबलय् अन मनूत लिचिला वन । गुलि तयार झी बिसिउँ वनेत न्ह्याबलें, न्ह्याथासं । गनतक बिसिउँ वनेगु झी७तिस जुद्धसमशेरया सालिक निसें कुमारी छेँन्ह्यःनेतक लाछि खिचा तक नं खने मदयेधुंकल । थुखे महाद्यः पार्वती क्वसःगु द्यःगलय् तकं मनूत मतल । मनूतय्गु हुलय् पुलिसतय्गु छाःगु ल्हाःया क्वत्यलाया वा गात ।

“याकनं या धया, थन । सबारी जुइन । थन सुं हे च्वनेदइमखु,” हालाहल न्ह्याय् फ्याफःपिं पुलिसत अले न्हाय्च्वामुपिं पुलिसत नं । अन न्ह्यःने वयाच्वंपिं मनूत सुं आन्दोलनय् वःपिं थें नं मच्वं । जिमित घ्वंघ्वं स्याकीम्ह जुजु हे माः धकाः सुलाः सुलाः पर्चा ह्वलाच्वंपिं नं मदु थौं । अय्सां छाय् ले थ्व पुलिसत दुगुचिया बथानय् क्वब्वाःवःम्ह धुँथें ?”

“सबारी जुइत्यंगु दु धाःगु मताःला ? याकनं थ्व थाय् खाली यानाबिउ” तुयुगु टिसर्ट फिनातःपिं स्वयंसेवकत नं ह्वासाह्वासा नवयेक हालाः छम्हछम्हसित घ्वातूघ्वाना छ्वल । दागादुगुया हे स्थिति वइगु अवस्था जुल । तर दक्व नेवाःत ला लात । का का धाधां द्यः क्वबिमज्यानिबलय् हे मैदान त्वना वन ।

पुनां काजि छखे, वया पासापिं मेखे । दक्व चिचाःमिचाःदन । आः धाःसा धाथेंगु जात्रा शुरु जुइन । युनेस्कों विश्व सम्पदा धयातःगु दरवार क्षेत्रय् करोडौं वंगु थःगु ख्वाः हे खनेदइथें चुलुगु गाडीत लस्कर जुयाः वल । न्हिछि तक द्वःछि मनूतय्त छम्ह पुलिसया पहरा मदु, आः छम्ह मनूयात द्वछिम्ह पुलिसया पहरा । अन नाय्खिं, धिमय् धाः व भुस्याःया सः तायेमन्त । मसांथें शान्त जुल । शायद थ्व हे जुइ शान्ति धइगु — ततःधंपिं मनूतय्गु न्हाय्पनय् नयेपित्यात, म्हय् वसःमन्त धैगु ख्वखना सः मदुगु हे शान्ति मखुला झीथाय्७तिस

सुुुसु वल छाय् वल ला वं मसिउ तर घर्म निरपेक्ष नेपाःया न्हापांम्ह राष्ट्रपति धाःसा पक्कां सबारी जूगु खः, पुनां काजि हुलय् बकुलाः गःपः यानाः स्वयाच्वन । म्हसिउ वं नं नेतात तम्ह निम्ह । गुगुं इलय् वं नं नेतातय् लिउलिउ वनेगु अनुभव यानातःगु दु । राजनीति मथूपिं मनूत धकाः लँय् ध्वदक्वसित न्वानाच्वनी वं ।

“का प्रभु, छलपोल हे खः जिमि रक्षक । स्यायेसां स्यानाबिज्याहुँ म्वाकेसां म्वाकाबिज्याहुँ ।” थथे धाधां व पुलिंचुल, तुति काचाक्क ज्वन, घ्वंस्यानाः खिचां फ्येथे मे ततःहाकःयेक पिकानाः तुतिइ मज्जां फ्यल ।

व भुनुभुनु हालां च्वन, “का, गय्जक साःगु थ्व । मगाःनि प्रभु मगाःनि । गाहे मगाःनि धया । आसे । छःपिनिगु लाकां फ्येदयाः जि धन्य जुल । म्वाः छता धयाबिज्याये मते । छिगु मोजा नं गुलि जक बास वःगु, गुनकेरा स्वांथें । ओहो आमु तुतिया पतिंचा कापिइ च्वंगु खिति ला झन् हे साः, माइला साहुया पसलय् मार्पा न्यायेबलय् फ्वसावइगु मनबउ थें । मगाःनि प्रभु मगाःनि । आसे आसे, प्रभु आसे । जिमिगु धर्म नं छलपोल, कर्म नं छलपोल । यःसा जिमि म्ह्याय् छम्ह नं कयाबिज्याहुँ । मगाःसा कलाः हे नं कयाबिज्याहुँ । तर तुति त्वःति छता धयाबिज्याये मते । छलपोलया तुति फ्ययेगु सौभाग्य थ्व जन्मय् जितः हानं दइला मदइला मसिउ ।”

जःखः दनाच्वंपिं छकलं हे चकमन्न जुल । द्यःवःम्ह थें हूवःम्हथें वं मिखा तिसिनाः लाकां, तुति फ्यया हे च्वन । निपा ल्हातिं कसिक्क ज्वनातःगु तुति वं त्वहे मत्वःतू । स्वयाच्वंपिं मनूत न्हिले नं मछाः ख्वये नं मछाः । पुलिसत नं ज्यःथें ।

“का, का । से से छु यानागु थ्व ?” थःगु खिख्वंथाःगु तुति फ्ययेकाः आनन्द कयाच्वंम्ह व नानिचायाः स्वःवःम्ह भरिया मेपिन्सं धाइ धकाः मं मदु मं मदु पुनां साहुया छ्यं चिइकाः मछाः पहलं हालाहल ।

Published in Naali....

दथुइ खनी का जि

eLid pk|]tL

efo\ lxpDx M /fh]g dfgGw/

;f/fªsf]6 — NjxFof tF uofjgfM lrsLrfw+u' t/ af+nfMu' kxf8of Rjsfo\ emf;'ng]t RjgfDx ofqL . 5u" hLjGt ;f}Gbo{, ;+j]bgfof tLj| cg'e"lt j efjgfof gRrfu' n;tfof lqj]0fL .

;f/fªsf]6o\ BMlvpFO GXoMof Dxf;'u' lgefMof ;'sf HjFHj+ Yog]j+ jnfRjgf yHofMu' vFt . cg'e"ltof GxoOk'u' lyof+ TjMt"u' db'lg . NjxFto\ km\ot'gf cn] :jof ;u{Mof of]tfkfv] . Dxf;'Dx a'/fDx lgefM, lh+ :jo], lhld afHof vM . lh knv GXoMts afHofof klt+rf HjgfM Gofl;jgfRjgfu' vM . u'ln larfM ofgfM, dltgf+ afHof–lgefn+ lhtM ygts xoflan . n'd+s'n'd+s'+ ldvfof GXoMg] b+jO :jLbFGXoMof n' .

cf]xf], uy] lat :jLbF . lh :jLbF pd]/of xMt Gx'ofM yfxfF jgf nfls plsof bnbno\ s't'+jg n] yg ts Yog< lh+ s'nfu' db'lg . t/ cfM lhtM tfofRj+u' b' — Yj g+ 5u" s'n]dfMu' ljifo nf vM vgL .

lnpg] x] b' OGb' j nlntf kLt . pls+ lh+ afMjg]u' O{ n'Osf knv . /d]z Rjo\ x] jg]w'+sn xf]6no\ . >Lcf]dhL wfM;f lhlnSs x] bL . ;fob jo\sM g+ afMjgfRjgfbL lhy]+ .

lhtM tfM — afMjg]t ljifo DjfM vgL .

;f/fªsf]6 — Gofu" v'u" xf]6nt, k;Mt j 5'+etL 5]Ft d'gfRj+u' uf+ . uf+ g+ 5' wfo], 5u" nhuf . ;'B{M n"u', ;'B{M lapu', lxdfnfof oOk'u' Rjsft, km]jfof jfpFu' nvo\ hfo\s jfgfRj+u' ;f}Gbo{ / ;+j]bgf cg'e"ltof cfj]u ldofRjgL e'o'lkGt j xfs'lkGt . yf}+ lhld g+ NjfsHofo] d+b' j /+uto\ b'g] la:s+u' yMu' z}nLO . cflv/ e|d0f jif{b'g] x] nf nfM Yj @)%% ;fnof sflQs ;f]x| ut] .

cfM afMjg]t O{ bOdv' lhtM — kLt j OGb' Yo+sMjn . DXofo\lk+ >]of j n'dgfof drfkx g+ Btg y'lsO .

lh bgf . ;f/fªsf]6 g+ bg . æ;f/fªsf]6 n]sEoÆ" gf+u' xf]6no\ kfgfjg knvof nflu cn] cgof lshf /d]zo\ so\s'gL lnkf . lhld /d]z j xf]6nof /d]z lgDx+ gftf+ bfh'lshf . Yj g+ 5u" GXoOk' vM ofqfof — lh+ dltO tof .

lhld;+ lDxrfDxfrf lbsf .

lhld;+ dl5+u' j rMlt afMjg]u' qmdoft lbsf .

VjfpFu' kmo\ jg lhldt lyofM . cfgGbfe"lt TjMtfjg j+ . xfb{efjgfof hLjGttf TjMtf jg j+ . lh plsO dUg h'of, ;fob lhlk+ h'of wfo]dfnL  . pls+ jfM drfM O{ lapu' . O{ kmo\of ultln;] jgL, jgf x] RjgL . a'/fDx lgefMof ult jgfx]RjgL cn] a'n'x'F /+u lxnL ;u{t+ . /+uof lnhno\ /+lug h'ofjO w/tL cyf{t\ lxdfn, u'F, gf+ufu' 8fF8f, km]jfof nM cn] kf]v/fof lndnfM bSjbSj+ .

epFs s't'+jO ;lgn ;f/fªsf]6o\ . cn] erf Sjo\of a'FO j jw'+sfM km]jf kfl/of h+uno\, cn] km]jfo\, cn] kf]v/fo\ . co\, pQ/kfv]of t'o'u' lxdfnr'nLO g+ s't'+jn ;lgn . lhu' n'dlGtO g+ s't'+ jn 5s" k'nf+u' vF . 5Gx' lGxgo\ ;fob Yj x] yf;o\ RjgfM wfMu' vM /d]z+ — æy'n nf, ;lgnof ;f/fªsf]6+ kf]v/f :jofM n'Ou' cfgGbof d]u' x] dHhf h'O .Æ

;lgno\ dt RofO ;f/fªsf]6o\ cn] Sjo\ kf]v/fo\ . ;u{to\ g+ RofO kfNrf cyf{t\ ltldnf cn] plsof oOk'u' hMof NxfM rsgL . pls+ t'o'u' lxdfnoft lyO, w/tLoft cn] lhtM g+ lyO . ;fMu' cg'e"lt, s'r's'r' g+ ;fM .

lh pQ]lht h'O ;lgn+ lyOsfM . ltldnfof l;r'u' hn+ lyOsfM , cg Sjo\ kf]v/fo\ k'n'k'n' h'ofRj+u' cNofv dtto\u' af+nfMof hfb'u/L+ lyOsfM, ;u{of ldnfhM j gu't DjMNx'ofRjg km]jfo\ — pldu' sf}dfo{of cw{gUgkgof gfo'u' af+nfg+ lyOsfM .

KjfMof lkTofM Sjnfs]u' qmd GXoft Yj by'O . KjfMof lkTofM tg, t/ cg'e"lt j ldvfof lkTofM em+em+ bgfjn Rjo\Rjo\ . bg]lap, Yj cg'i7fg vM hLjgof . yfxfFjo]lap, Tjo]lap, Yj cr{gf vM hLjgof cn] DjfgfRj+u' cfgGbof :ofr'u' cleJolQm g+ vM Yj .

lhlk+ lkg] jfpFu' 3fF;o\ km\ot'gf ;u{MSjo\ , ldnfof hM Sjo\, gu'to\u' d';'sfMof Sjo\ . VjfpFu' kmo\ ;'nfsf;f lDxt]u' TjMtLdv', :jf+k'Ou' TjMtLdv' .

cano\ x] :jfQ s't'+ jO ldvf kfvfkfvf h'ofM j Sjo\ kf]v/f+ ån+åM ldvfto\;+ :jofxn 5sn+ lhkfv] . lhtM GXoOk';] Rjg . lhtM dl5+;] g+ Rjg . Yj 5sn+ tMtf h"u' g+ dHhf h'O vgL . ug+ ug+ lyO vgL . Kj+s]dlhpu' cg'e"lt j af+ db"u' ;To . dltO db'u' n;tf+ dg"t HoM h'OvgL . Yj n"u' vM nfls t+u' cj:yf vM, ltkm\ofo] yfs'ofRjg cfM . t/ n'dgf+ ygflan lhu' s't'+ j+u' ldvf cn] lhtM lan . lh 5sM xfg+ yMt yf;o\ xof .

/d]z+ wfn — ælrgfvF lrOu' dv'nf sljh' <Æ

lh xfg+ ;Dxfn]h'of .

kxf8of cfvno\ uofM

lh+ j0f{dfnf dfnfRjg vgL cfvMto\u'

;k"m nf ug bO n] kxf8of Rjsfo\

lh nf cfvMto\ by'O x] ctMdtMsgfRjg vgL .

Uj, cg'e"ltt lrrfMbgfRjg . lrO x] dk'mt lh+ . 5lws+ kl/j]z x] lrgfvF h"u' b' lhu' lg+lt+ . lrgfvF wOu' cflv/ cg'e"ltof AjfFo\ nf vMlg, ;f}Gbo{of b'Uo+u' lyofof cleJolQm nf vMlg .

lh+ :jo], /d]z+ cfvno\ sljtf bo]sfM lrt Yj ;lgnoft .

pQ/kfv]of lxdfnt g+ tgfjg a'n'x'F . lhldt g+ g'gfog]Tog . pls+ larfM ofgf — rf wOu' lvpFof k|tLs vM hLjgo\ . t/ rf db';f hLjg hLjg h'ofRjgL nf < rf db';f cg'e"ltof k"0f{tf h'O nf < 5v]+ cg'e"lt , d]v]+ hLjg . l5, yf}+of rfy]+ x] dfMu' b' rf g+ hLjgoft, cg'e"ltof tlu+ tg]t g+ cn] Djfo]of cfgGb sfo]t g+ . yDx+ Gog]t yMu' b'g'uMof na' j eL eL km\ogfM  Ajg]t yMt ofsMu' yfo\ dfM cn] ofsMu' yfo\ Sj;MlaO rf+ . Dx+ b'v nfsfsfO rf+, Tofg' j :ofMrfM nfsfsfO rf+ . lh yf}+ rfof g+ cg'i7fg ofo] .

u'tf h'n . af+ x] nfM, u'tfOno\of ;u{M j kl/j]z em+ af+nfM. lemtf h'n . cxF, jfnfOln ;g]u' xyfo\ ;'of+ db' . xfg+ xyfo\ rfo]u' x] vM;f yf}+of rfof 5' NofM< xf+ jfyfjfyf x] sg]u' vM;f Yj Yj xfM;M db'u', zflGt j GxoOk'u'of cy{ 5' < lhld gfk+joflk+ j lh+ g+ ?l6ga4 hLjg+ erf O{ No+sfM ;'?Ss lkxfF jofM yy] jg]u'of cy{ 5'< lhld nf ldnfhno\ DjMNx'ofRjgf , ;f/fªsf]6of rfof af+nfgfo\ DjMNx'ofRjgf . lhlk+ k|s[ltof xflb{stfof n'd'O DjMNx'ofRjgf . lhldkfv]+ ps';d's'; j O{iof{of xfs'rftMt rfofjgfRjg . lhldkfv]+ AofUn+ h'ofjgfRjg b'v, c;Gtf]if j xyfo\of Gx"u' 3fMt .

lhlk+ hLjgof lnSs jgfRjgf .

lhlk+ dg"of ;Dk|flKtkfv]of ofqfof lg+lt+ bgfRjgf .

lhlk+ sGxo\of lg+lt+ lDxuMoft Wog]t d'gfRjgf .

æbfOlk+ Aon] VjfpFOÆ /d]z efOg+ wfn . lhldt nF bfo]kfv+] lntjo]t s/ h'n . Yj dltgf+ hfMu' Ogfkoft dGog] g+ uy] . lhlk+ bg] . yL yL 3f;f d]o\ ouft . yy] h'ofM l;wn 5k' afv+ .

t/ lh+ n'd+sf – lh yM x] g+ 5k' afv+ vM, afv+of kfq vM . hLjg u'lsoft wofRjgf lg lh+, j nf afv+to\u' 5k'rM d'gf h'ofRjgsf – sDkfOn];g . yL yL ;jfMt, tYl yL /ª\u cn] cfsf/t . la:s+ la:s+ e|d j ;Tot . dg" – lyof:jODxl;of yMu' lg?k0f cM . GXofy] cg'ej ofM;f lhp , k"0f{tf nf Uj dl;p ;'gf+ n'Osn yf}+ts . dl;p lhu' oyfy{ 5' h'O, t/ oTgof tludo\ NXjg] nf df x] dfM . lh+ oTgto\b'g] lrgfRjgf yMt .

æsGxo\ ;'B{M n"u' :jo]dflg,Æ ldvft Tjn . efjgfof k'm/km'/ lt+lt+ pln x] b' . pv] rfGxo\of cfu|x pln x] b' . ;f/fªsf]6of rf vM, GXofan]+ Gx"u' h'O hLjgo\ . ug] ef]u]dofo], uy] dlyO cg'e"ltof Gx"u' pRrf/0foft, hGdoft . nf]e dg"of bsno\af+nfMu' k|flKt h'O ;fob . df]x dg"of sdhf]/L ;fob . j+ sf+tf+baba yfgfRjgL, emL Kofv+x'nfRjg] . j sly NXjgL cn] emL Gofl;jg] n'?n'? . j x] df]x ;fnL, ygL cn] o+sL Sjyfo\ lhldt . rfof l;nv+ kmfo]sL, cn] ltlt ofO . tfkfno\ hª\unL sLt xfnf xO nf]/L cn] ldvfo\ uMjO GXoM .

ldvf rfn . lh+ kmfgfu' rf nf cfM dGt . ug jg h'O, v'of hs+ o+sn nf ;'gf+ < ldnfhn+ v'ofsfn nf . y'v]kfv] x] jofRj+u' vM ldnfhM rfGxo\ . sfrfsfrf+ bgf:jof ;u{to\ . ldnf klZrdL l;yo\ a'n'x'F pv]+y'v]+ ofof+ jgfRjg . axgL lnafSs ts lhlk+gfk lDxtfRj+Dx ldnf . oO lg lhld .

rv'+t jn AoxfFr'ln xfxf+ . lh+ Gogflaof hLjgof ;'yof /fu . n'dgf bg, >]of bg . ;f/fªsf]6+ ;'B{Mn"u' :jo]u' bSj pT;'stft bg]w'+sn yafo\tLts . hs n'dfgf h'ofM n'd+s] dfl:t jO Yj l:yltoft . t/ yy] ofo]t lh+ O{oft £jfgf5\jo]dflg :jLbF :jLlgbF lnpg] . cn], lh nf yf}+of ;'y ef]u]ofo]u' OR5f+ hfofRj+u' b' yg . lh nf yf}+of ;'yoft 3o\k'gfM pls+ sfo]s]u' nfn;f+ ;fQ';fnf xMu' vM lhtM . lh+ n'dgf h'ofM ;f]r]ofo]u' /x/ ofo]dv', DjfMn .

GoftfMTofO{ h'O 38LO . lhlk+ NjxFof tlu+ uofM yfxfF jgf5\jof .

pT;'stf ldvf h'oflapu' b' Yj Ono\ , /x/ t'lt cn] df]x w'sw's h'oflapu' b' . cfsf;of klZrdL lsgf/o\ ldnf lagfjgfRjg . ldnf lapu' yy] :jo] dg+lg lh+ . cfM GXoOk';]RjgfRjg :jo]u' – /f]rs cg'e"lt . ;f/fªsf]6 ag]Hofo]ano\ ldnf lapu' g+ ldO vgL 

5sM yMtyDx+ jfnf . lh by'O vgL sf, ldnf laOu' j lgefM Tjo]u'of . lGx km'gfjgLu' j rf bgfjo]u'of, cn] /f tgfjgLu' j bGgRj+u' lGx h'Ou'of by'O vgLsf lh . cxf], ug larfM oft wsfM lh+ yHofMu' vF . y'lsoft cy{of b'g] dfnfjg]ano\ nf 5'5' n'O 5'5', oSj vFt . t/ emLu' hLjg nf by'O vgL sf . by'O Rjgfu'of cg'e"lt x] ;fob ;'Gb/ j ;'vb h'Ou' h'ofRjg cn] lgefM TjofM lapy]+ bSj+km'Ss+ hLjgof afv+t Yj ;Gt'ngof hMvM x] HofgfjOu' h'ofRjg, tHofOu' h'ofRjg cn] xfg+ HofgfjOu' h'ofRjg . g'uno\ :ofM jf no\tfM wfo]u' ;fob 5v] Woo\r'Ou' y]+ h'ofRjg .

dg"to\u' sfnf+s'n'+ ;n+ lyn . OGb'of pT;'stfof k|:km'6g+ HjgL cn] DXofo\ n'dgfof lyOu' ldvfo\ dlbSs AogfRj+u' ch"rfofk"u' s't"xn+ g+ ;+sn lhtM . cg x] Yog lhlk+ ug ;'B{M n"u' :jo]t ;n+;MHjM ldvft lkofRjg . lhldu' :jHjM ldvft t+ NjfsHoft le8o\, t/ le8b'g] g+ ofsMrfy]+ h'ofRjg ldvft, pT;'stft . uan]+ k"jL{ ;u{to\ oufgfRjgL j uan]+ pQ/of cGgk"0ff{>[ªvnfof lxdfno\, df5fk'5«]o\ .

>Lcf]dh' Yo+sM emfn cn] yMu' kl/jf/of :jHjM ldvfto\t Njfsf5\ofgfbL le8o\ . /d]z Yo+sMjn j NjfsHoft le8o\ .

ldnf k'j+s x] laOw'+ss klZrdo\ .

;'b"/ k"j{ ;u{to\ 5WjM XofpFu' /ª\u lsO lIflth j ;u{Moft kmfo]t . kfo\l5 v'tfO{ h"u' b' yano\ . 6Ss lbt pT;"stft . xfM;Mof Gofl;rfMkx yft+nft . /x/to\ t'lt jfnfOln;g]u' lbt . k"j{of ;u{to\ XofpFu' /ª\u Aogfjg, tfs'ofjg . cGgk"0ff{>[ªvnfof Rjsfo\ XofpFu' /ª\u jfMjO . xf]nLO /ª\u+ kfsflapDx Nof;]of VjfMkfMy]+ Yj n' g+ hLjgof 5u" kF vM . lh ofsMrf larfM ofof+ cg YogL . /ª\ut knvof l:y/tflnkf a'n'x'F Sjo\ Sjo\ s't'+jgL . yano\ x] Ko+u" ldg]6 O{of lrs"rfs"u' s'rf k'mQ aFo\ s't'+jgL, s'rfbnfM . kfo\l5 Yj x] Ono\ uf9f XofpFu' /ª\u jfsftMu' jx] k"jL{ lIflth+ km'Q lkxfF jn Go+s XofpFu' Soft'u' lgefM cn] Rjo\ Rjo\ lxnfjg . lgefM :j:j+ sfrfSs lhtM yy] dgo\ jn – j Soft'u' lgefM lhld DXofo\ vM . lgefMof drfkx jMu' Gofl;rfMkx lhld DXofo\of Gofl;rfMkx vM . lgefM 5fo]u' wOu' lhld DXofo\ tMlwsM h'ofjo]u' vM . cflv/ 5' kfM lgefM j lhu' hLjgo\< a'Ou', Ajng]u', knv lGxn]u', GXoOk's]u' j tgfjg]u' . lhld DXofo\ Yj x] lgefM vM, j cfM Ono\ Aono\ af}of d'no\ RjgfM tfkfSs lgefM lDxtfRj+u' :jofRjg . lh+ :jo] DXofo\oft . jofu' Psfu|tf ch"rfofk'Ss ;fnfjgfRj+u' b' lgefM TjofRj+yfo\ . lh efjgf+ hfO cn] DXofo\oft a'ofM r'Kkf go] . lhtM hLjgof Yj cg'e"lt ;j{>]i7 tfM . lh bo]s"Dx:of+ bo]s"u' Yj csNkgLo cfgGboft ;nfd ofgf cn] kf;flk+Gyfo\ :jof .

lh afMjg]u' qmd cKjM h'Ow'+sn cfM . n'd+s] – oSj h'Ou' 5'+ g+ af+dnfM . wfOu' x] b' lg, oSj lGxnls Vjo]dfnL . lh+ ;Dxn]ofgf yMt cn] lskf sfo]u' lrsLrfw+u' Hofem\jno\ ;fd]n h'O kf;flk+ln;] .

kmfu'g, @)%%.

gMln >fj0f @)&! Nofvo\ lkb+u' 

सिच्चुगु सिक्किम

नियात्रा

राजेन मानन्धर

सिक्किमलिसे जिगु पुलांगु मतिना प्यपुनाच्वंगु दु । यः मयः हे धाये मसःनिबलय् ययेकागु सिक्किमयात, दत जुइ, झिंच्यादँ ति । मतिइ मखंथें हानं छकः व सिक्किमया सुखमय बँय् पलाः तयेखनीगु जुयाः नुगलय् दुने दुने कुच्चुसे च्वना वः । थी थी देय्या एस्पेरान्तिस्तोत (अन्तर्राष्ट्रिय भाय् एस्पेरान्तो ल्हाइपिं मनूत) लिसे सिक्किमय् चाःहिउ वनेगु न्यात । आः धाधां लिपा धाधां निक्वःगु संविधान सभाया चुनावय् हे द्यतंक । छु ल्यये ? थज्याःगु महत्वपूर्ण इलय् थःगु मताधिकार ल्ययेलाकि एस्पेरान्तो भाय् ल्हाल्हां सिक्किमया सिचुगु फय् ल्यये? क्वछिइगु अःपूगु खँ मखु ।

स्वया, न्हियान्हिथं हल हल फसिक्वाः धाःथें, व हे पार्टी, घोषणापत्र, फुस्लुगु भाषण । जनतां छु माला च्वन व बिइगु मतिइ उमि मदु, उमिसं बिउगु कायेत जनता तयार मदु । वयेमाःपिं हयेमाःपिन्सं थःगु हैसियत दयेकेगु स्वःगु मखु । आखिर जुइगु ला व हे खः, गुगु विदेशीतय्सं धाइ । झीगु ज्या ला व हे भ्वाथःगु चन्द्रसुर्य ब्वयेकाः प्याखं हुलेगु जक मखुला ? ल्हाः म्हूचिनाः क्वःछिना — तयेमखु थुगुसिइ नं छाप । यःम्ह वा, यःम्ह वयेमते । थ्व हे छाप तयाः थःगु ख्वालय् हाखलं पायेमाली धकाः वनेगु क्वःछिना सिक्किमय् । जिगु सिक्किमय् ।

फ्रान्स व जर्मनीया यानाः गुम्ह विदेशी पाहाँपिं खात, जिपिं स्वम्ह नेपालीत जक वनेगु न्यात । नभेम्बर १३ कुन्हु विदेशी पासापिं दक्वं थ्यन । विरोध, बन्द व बमया दथुं दथुं उमिसं न्हापांकुन्हु बौद्ध, तौदह, चोभार व कातिप्याखं स्वल, कन्हय् कुन्हु हनुमानध्वाखा लाय्कू, चांगु नारांद्यः व ख्वप खन ।

उखे जि सिक्किम वयेगु धकाः फेसबुकय् धयाबियागु ला थुखे च्वंपिनि धाःसा सिक्किमय् थःथःगु सपूm बियाछ्वयेगु धकाः जितः स्वापू तयाच्वन । शाक्य सुरेन, राजा शाक्य, शशिकला मानन्धर व भीष्म उप्रेतीयागु न्हापं यानाः छपँ हे सपूm दत । सिक्किमय् च्वंपिन्त नेपाःया छपँ मतिना ज्वनाः जि वनेगु जुल । उखेया सुरेन्द्र प्रधान, मीना प्रधान, राजीव शंकर श्रेष्ठ व मेमेपिंलिसे खँ जुयाच्वन ।

०००

नभेम्बर १६ शनिबार सुथय् त्रिभुवन विमानस्थलया डोमेस्टिक लाउन्जय् । जुग हिउसां हिले मपूmगु नेपाःया छगू सम्पदा थ्व । जिं स्वये थ्व एअरपोर्टया हविगत स्वयेत वइपिं पर्यटकतय्के नं ध्यबा कायेमाः । मनूत स्वयाः नं सामान यक्व । देशय् सडक विकासया ग्वंगः महासेंलि अले दक्व दक्व स्वनिगः व विदेशी समानय् निर्भर जुइगु बानी जुसेंलि नेपाःया नागरिकता क्वबियातःपिं जनता व हे प्लेनय् थःगु आवश्यकता पियाच्वनी । चाउचाउ निसें, बियर, प्याज जक मखु ट्वाइलेट पेपर तकं ब्वइ झीथाय् । अले झी पूर्व मेचीनिसें पश्चिम महाकाली तकया विकासया म्ये हालाच्वने ।

४५ मिनेटया ब्वयां जिमित भद्रपुरय् थ्यंकल । हप्प ताःन्वःगु तराइ । जिमिगु ट्राभल एजेन्सीया गाडीं काकरभित्ताया सीमानाय् थ्यंकल । नेपाःया सिमाय् ला छुं थाकु मजुल, भारतया सिमाय् धाःसा थ्यंमथ्यं निघौ हे बित गुम्ह पर्यटकया पासपोर्टय् अराइभलया छाप तयेत । नियम धइगु नियम का ।

सिलगुडीया छगू बांलाःगु मोटलय् ज्यःनां यानाः जिमिगु यात्रा न्ह्यात, टिष्टा खुसिया क्वंक्वं । पिने टिष्टा बाः वनाच्वन, दुने मनय् बागमति । पाहाड तछ्यानाः लँ तबाला यानाच्वंगु दु, ताहा थें गुँइ गुँइ निउगु लँ — क्वय् इक्कुसे च्वंकीगु खुसि, मेखे नुगः हे भाराभारा मिंकीगु पाखा । मनया सिक्किम स्वये हथाय् जुयाच्वंगु, मोटरया गति कावले थें जुयाच्वन, मन धाःसा ब्वाँय् ब्वाँय् हे वनाच्वन । अंगुलिमालया ब्वाँय् ।

गज्याःगु सिक्किम । गुरु पद्ममसम्भवं हे धयाथिकूगु हँ । १६४२य् स्थापना जूगु चोग्याल वंशया अधिराज्य । गबलें नेपालं मिखा तल, गबलें भारतं । न्हापा चोग्याल जुजुपिनि पालय् उलि विकास मजू हँ । लिपा ब्रिटिशतय्सं संरक्षणया जिम्मा काल । तर जब सन् १९७५य् भारतया छगू राज्य जुल, अले तिनि विकास दुहाँ वल धकाः अन च्वंपिं पासापिन्सं कनाच्वनी । खंक खंक हे विकासया तँ गयाच्वन । विकास जुइत मनूतय्गु इच्छा, नेतातय्गु प्रतिवद्धता अले सामरिक महत्वया अवस्थिति नं माःगु जुयाच्वन ।

खिउँसे च्वनेवं तिनि राङपो चेकिङय् थ्यन । भारत हे खःसां सिक्किम दुहाँ वनेत विदेशीतय्सं भारतया भिसा क्यनाः हानं विशेष अनुमति (इनरलाइन परमिट) कायेमाः । नेपाःमितय्सं नं कायेमाः थ्व । जि निकः वये धुन सिक्किमय् तर गबलें मकया, लोकल बसय् घ्वंस्यानाच्वना, सुनांनं छुं धा नं मधाः, सिनं मसिउ । तर आः ला वने जिइमखु । विदेशी पाहाँपिनिगु लिसें जिमिगु लागि नं अलग्ग पास दयेकाबिल । उलि ज्या सिधयेकेत घौछि स्वयाः अप्वः ई काल ।

बहनी ८.३० बजे जुल गान्तोक थ्यंबलय् । होटलय् तयाबिल । लँ सुनसान, ख्वाउँसे च्वं । न्हिछिया मोटरं म्ह न्यःगु, झुकुझुकु न्ह्यःवःगु जुयाः थनतक थ्यंबलय् गान्तोक स्वयेगु कौतुहलता क्वलानाबिल । नये जक सिधयेवं जिपिं ला छकलं छन्ह्यः ।

०००

नभेम्बर १७ आइतबारया सुथ जुल । थ्यंगु खबर तकं छेँय् बिइमखंनि । थौं कन्हय् न्हापाथें थाय् थासय् पब्लिक फोन बुथ व आइएसडी मदु । उकिं सुथ न्हापां फेसबुकया पासा सुमनयात नाप लानाः वयागु सिमकार्ड छगू कयाहया ।

ख्वाउँसे ख्वाउँसे च्वंगु सुथया ह्याउँगु निभालय् गान्तोकया दर्शन जुल । झिंच्यादँ न्ह्यःया गान्तोकया छुं भति बुलुगु लुमन्ति गनं गनं नुगलय् स्वचानाच्वंगु दनि । लनास्वया, गनं हे ज्वःमलाः । लँ नं उलि सफा मखना, मनूत म्वःम्वः, मनूत स्वयाः मोटरत यक्व । सुथंनिसें लँय् घ्वातुमतु घ्वाः । छेँ धायेवं गपाय्गपाय् जाः । यक्व पायेधुंकल गान्तोक — जि पाःगु ला गान्तोक पाःगु, व नं धायेमफु । जिं उलि हे जक सिउ, थ्व जिगु गान्तोक मखयेधुंकल । व भिडय् जिं जिगु गान्तोक मालाच्वना ।

नयेधुनेवं जिमित मोटरं २४ किलोमिटर तापाःगु रुम्तेक गुम्बा यंकल । शहरं तापाना वंलिसे गान्तोक ला कतांमरिया लं थेंच्वन, म्ह छम्हं छेँया छिरिबिरि बुट्टा दुगु लं । ११.३० बजे थ्यन । अति कडा सुरक्षा स्वये जिपिं ला राष्ट्रपति वइगु ज्याझ्वलय् वनेत्यनापिंथें च्वं । सैनिक गार्डं प्यकः जिमिगु छ्यंग्वः ल्याःखात, छाय् खः मसिउ । गेटय् दुने नं कडा सुरक्षा व्यवस्था । जिगु म्हिचां छगू स्वीस चक्कु पिहाँ वल, त्वःताथिके माल । नेपालय् बौद्ध द्यःगः व गुम्बाय् ला छु, राज्यं दकलय् हनाबना तयातःगु पशुपतिया द्यःगलय् तकं उकिया सछिया छब्व सुरक्षा मदु । झी दक्वं पशुपतिनाथया भरय् दूगुलिं ला ।

छखे च्वाम्वःसिमाया गुँ, मेखे यचुगु कंचनजंघाया तपुलि । शान्त व स्वच्छ वातावरण, लुमुगु निभाः अले मिखायात हे सिचुकीगु ह्यांगु वसतं भुनातःपिं लामात । व चक्कंगु गुम्बाया दथुइ च्वंगु चुकय् फय् जक संसां सुयातं मछिनी ला, ध्वइ ला धकाः ग्यायेमा । अथेसां लुइमखनाच्वन । जिगु न्ह्यपुं बारम्बार न्यनाच्वन — छु थ्व हे खःला रुम्तेक गुम्बा ?

तिब्बती बुद्धधर्म अन्तर्गत काग्यु सम्प्रदायया तःधंगु गुम्बा । धाइ, थ्व सिक्किमया हे दकलय् तःधंगु गुम्बा हँ । नां कायेवं हे लुमनावइ कर्मपाया बाखं । रोमाञ्चक छगू धार्मिक यात्रा व संघर्षया बाखं । दकलय् न्हापां १६औं शताब्दिइ गुम्हम्ह कर्मपा वाङचुक दोर्जें दयेकूगु धाइ थ्व । जब सन् १९५९लय् तिब्बतं १६औं कर्मपा बिसिउँ वयाः थन च्वंवल, थ्व थाय् ला पुलांगु व दुनादिनाच्वंगु जुयाच्वन तर मेपिन्सं मेथाय् च्वनेत सःतलं नं कर्मपा धाःसा थ्व हे थाय् पवित्र धकाः थन हे च्वनाछ्वत । थ्व हे खनाः सिक्किमया राजपरिवार व भारत सरकारं तकं ग्वहालि यानाः थ्व भब्य गुम्बा निर्माण जुल । आः थन गुम्बा लिक्कसं १६औं कर्मपाया अस्थिधातु दूगु लुँया चैत्य व श्री नालान्दा बौद्ध उच्चशिक्षा अध्ययन केन्द्र नं चालाच्वंगु दु ।

थज्याःगु पवित्रगु थासय् नं विवाद । ह्याउँगु वसःत हे आपां कयेकाः कयेकाः ल्वाःगु थाय् । निगू परस्पर विरोधी संस्थां आः थः थःम्ह मनूयात १७औं कर्मपा धकाः प्रचार यानाः थ्व गुम्बाय् थःगु अधिपत्य क्यनेगु स्वयेवं भारतीय अदालतय् तकं थ्व खँ थ्यन । आः थन निगू पक्षयात नं प्रवेश निषेध । निगू बौद्ध संस्थाया निम्ह कर्मपा — चुर्फु लाब्राङं उगेन त्रिन्ले दोर्जेयात कर्मपा धाल, उखे कर्मपा च्यारिटेबल ट्रस्टं त्रिन्ले थाये दोर्जेयात कर्मपा धकाः न्ह्यब्वल । गुलि म्हाइपूगु खँ, झिदँ न्ह्यःनिसें थन ला निखलःया ल्वापु, अझं सिधःगु मखुनि । संसार त्वःते धाइपिन्सं छगू गुम्बा त्वःतेफइमखु ।

थनया विशेषता ला छु धाःसा थन द्यःयात पुज्याइमखु, मनूयात पुज्याइ । शाक्यमुनिया मूर्ति ला तयातःगु दु थन गुम्बाय् । तर उकिया न्ह्यःने पखाः दनाः द्यः खनेमदयेकातःगु दु अले न्ह्यःनेसं दु कर्मपाया फोटो । ल्वहँया द्यःत ला यक्व पुज्याःगु खनेधुन तर थन उकिया पलेसा मनूया किपा तयाः पुज्यायेगु थाय् । वथें तुं छपाः निपाः बाहेक मुक्कं गुम्बाय् हे नं गनं देवदेवीया किपा खनेमदु , अंगलय् नं लामा गुरुपिनिगु किपा जक खनेदु । ख ला जि कुमारी पूजा याइगु देसं वयाम्ह, तर नं थन द्यःयात छखे तयाः मनूया किपायात पुज्यानाच्वंगु खनाः जिगु मिखा लय्मताः । शायद जितः नं मनूयात स्वयाः ल्वहँयात पुज्याइगु हे ययाच्वनतिनि ला ?

उकिसं गाइड जुयावःम्ह संजीवजुया खँ न्यन्यं इकुसे च्वना वल । लाक्वपाक्व हे धयाहल वं । विदेशीतय्त धायेत उलि बांलाक्क ब्वनातयेम्वाःगु ला खत तर ध्वं लायेगु नं ला छगू हद दइ । लुखाय् च्वयातःपिं चतुर्माहाराजपिं मध्ये छम्हसित क्यनाः व गुरु रिम्पोछे धाल, दुने सल गयाच्वंम्ह छम्ह द्यः क्यनाः व वज्रयान हँ, मेगु ला छु जक मधाः । झीथाय् जक तिंख्यलं सगरमाथा क्यनीपिं गाइडत दु धयां थन नं अथे हे । हरे...।

ज्यःनां धुंका थौं गाइडं गनं मयंकू । दक्वं अनया आधुनिक बजार धयातःगु एमजि मार्गय् मन तयेक चाःहिला च्वन । छगू थःगु कथंया चहलपहल । ल्याय्म्ह–ल्यासेपिं नुगः चकंकाः बेन्चाय् च्वनाः खँ ब्याकाच्वन, मस्त थःगु मतापय् लँय् म्हिताच्वन, बुराबुरिपिं अजूचायाः स्वयाजक च्वन । तापाक्कं ह्याउँगु निभाः धाःसा मुसुमुसु कयाः छ्यं क्वानाच्वन ।

ल्वहँ लायातःगु, मोटर हयेमजिउगु आधुनिक सामानया बजारं जितः ह्ययेके मफुत, जितः गनं गनं पुलांगु लुमन्तिं सःता च्वंथें च्वन । मन थातय् मलात । उखें थुखें स्वयां छुं मखं, सुं मदु । पलख च्वय् डेभेलोपमेन्ट एरियाय् छकः स्वयावये ला, धइथें जूगु खः । तर जिं जिगु पलाःयात उखे वने मबिया । कस्सिक चिनातया नुगःयात नं । थ्व चित्त गुलि चंचल जुइ जिं सिउ, मवनेमाःथाय् मवनेगु हे वेश । मनयात तकं मछ्वयेगु हे वेश ।

जिमिसं अन्तिमय् वयाः लँ स्यनाच्वंगुलिं तिब्बतलिसेया सीमानाय् लाःगु छाङ्गु तालय् मयंकेगु बिचाः यानागु । उकिया पलेसा फोदोङ गुम्बा वनेगु प्रस्ताव जिमि ट्राभल एजेन्ट गोपालजुं तयाबिल । जिमिगु थ्व खँ उमित कनां उमिं लय्मताः । छाय् च्वयागु, छाय् मयंकागु धकाः तर्क यानाच्वन । लिपा जिमिगु खँ न्यनाः उमिसं म्हाः धायेमफुत ।

खिउँसे च्वना वल । अनया नांजाःगु क्याफे बेकर्स क्याफेय् गोपालजुं जिमित ब्वनायंकल । मतिनां जाःगु न्हिलासःया छाय्पा, ल्याय्म्ह ल्यासेपिनिगु एकाधिकार जुयाच्वंगु मेगु हे वातावरण अन । नुगः–नुगःया खँ जुयाच्वन । नुगलं जक ताइ, मेपिन्सं ताइ नं मखु, थुइ नं मखु ।

०००

नभेम्बर १८ सोमबार । सिक्किमय् च्वंपिं मनूत खन कि थः नं नेपाःनेपाः जुयावइ । जि नेपालय् दुथें, जिकय् नेपाः दुथें । उकिं हे जिं आल्पसें ढाका तपुलि ज्वनावयागु । छेँय् सगं बिइबलय् तपुलि पु धालकि घेँघेँ धाइम्ह जि मसः मसः तपुलि पुनाः पिहाँ वना, लः न्यायेगु त्वह चिनाः । पोषराज व हरि ला न्ह्याबलें पुइपिं, उमित छुं मपाः, जितः जकं पात का । दक्वस्यां भ्वाँय् भ्वाँय् स्वयाच्वंगुथें । लँय् वःपिं मिस्तय्सं गिजे जकं याइला धकाः ग्यासे वः ।

थ्व तपुलि पुनाः जिं छु क्यनाच्वना जिं हे मसिउ । जिगु राष्ट्रियता थ्व तपुलि ला? सुयात क्यनेगु जिं थ्व राष्ट्रियता ? जिगु राष्ट्रियता थ्व तपुलिइ खःसा घाय्घाय् बाज्याया पालंनिसें तपुलि मपुइपिं नेपालीत नेपाली मखुला ? अले उमिगु राष्ट्रनिर्माणया लागि हाःगु हिचःतिया परिभाषा राष्ट्रियता दुने मलाः ला ? अले जिं छाय् थ्व तपुलिइ भुनातयागु राष्ट्रियता थन सिक्किमय् क्यंवयाच्वना ? जिगु तपुलिं जितः हे पुत, त्वःतातीताः म्हिचाय् स्वथना जिगु ब्वसा राष्ट्रियतायात । आकास छगुलिं जिगु तपुलि, जिगु राष्ट्रियता ।

सुथय् हे फोदोङ वनेधकाः पिहाँ वयापिं लँय् सं च्वंगु ताशि भ्यूप्वाइन्टय् च्वनाः हिमालया दृष्यावलोकन याये खनेवं गनं वनेम्वाःपिं थें थानाच्वन । उकिसं अन बालं कयाः शेर्पा वसतं फिनाः फोटो कायेके खंबलय् ला उमि गनं वने तकं म्वाः ।

काबि लाङचोकया जंगलय् थ्यंबलय् ११ बजे जुइन । १३औं शताब्दीइ अनया आदिबासीत भुटियात व लेप्चातय्सं थन वयाः दाजुकिजा जूगु हँ । उमिसं थन अनया रंगित खुसि न्ह्यानाच्वँतले व कंचनजंघा धस्वानाच्वँतले हिया दाजुकिजा जुयाः नापं म्वाये धकाः हिथलय् तुतिथुनाः पाःफयेकूगु धाइ । थ्व थाय्यात सिक्किम सरकारं प्रार्थनास्थल धकाः कयातःगु दु ।

भाषाया समस्यां थौं तःधंगु रुप काल । म्वाः म्वाः धायेक गाइड संजीवं अंग्रेजी भासं कनाच्वन । अले अंग्रेजी थूम्ह पास्कालं तप्यंक फ्रेन्च भासं उमि पुचःयात कनावबिउबलय् जर्मन उर्सुलायात मछिनीगु स्वभाविक जुल । म्हिगः थ्व हे खँय् उमि तम्वयाच्वंगुलिं जिं थौं हस्तक्षेप याना — आवंलि गाइडं अंग्रेजी नवाइमखु, जिं दक्वसित एस्पेरान्तो भासं कनाबिइ । भाय् धइगु थथे संवेदनशिल जुइ इमि । सुनां नं सहयाइमखु करकिया भासं दमन याःगु ।

बाघौति वंकाः लँकथं लाःगु सात कन्या झरनाय् सिथय् पलख न्ह्यइपुकाः जिपिं लाब्राङया पुलांगु गुम्बाय् वना । गुम्बा स्वयाः थ्व बिस्कं । नाकं तखा मजू, ल्वहँतं दयेकातःगु अले च्वय् प्यखेरं बरन्दा नं पिकयातःगु । तर निदँ न्ह्यः ब्वःगु भुखाचं स्यंकूगुलिं आः जिर्णोद्धार जुयाच्वंगु दु, सिँयागु कलात्मक वरन्डाय् रंग तयेगु ज्या नं अनया लामातय्सं हे यानाच्वन ।

अज्याःगु न्यासिजक वयेमाःसा न्हिछि लाकां ज्ययेके मालीगु, पब्लिक यायायातया व्यवस्था मदुगु थ्व दुर्गम थासय् नं मनूत धर्मया निंतिं जक थःगु जीवन फ्यानाः च्वनाच्वन । नयेगु त्वनेगुया तकं थेकान मदु । अले आः ला निभाः त्वः का, चिकुलां ला प्व हे गाइगु जुइ । उकिसं नच्चा नच्चापिं लामात, सयेकः वयाच्वंपिं । जिगु मिखाय् झीगु विलासिताय् दुनाच्वंगु शहरी बुद्धधर्म दं वल । गबलय् सयेकेगु जुइ झीसं दुर्गम गामय् च्वंवनेगु, अले अन च्वंपिन्त बुद्ध शिक्षाया मत क्यनेगु ?

अन च्वंपिं मचामचापिं लामात खनाः पास्कालयात मछिन । न्यन, उमि छु नइ ? सुनां इमित बिचाःयाइ ? गुलि ब्वनेमाः ? अले मां अबुपिन्सं नापलाये दइलाकि दइमखु ? जिं सिउगु कनाबिया । थथे मस्तय्त लामा ब्वंकेछ्वयेगु पक्का नं थाकुगु ज्या खः, तर थ्व हे योगदानया फल, थौं बुद्धधर्म थथे विश्वन्यंक चकनाच्वंगु दु । छम्हनिम्हसिगु जक कुतलं थ्व सम्भव मदु ।

वयां लिपा जिपिं वना अनया उत्तर सिक्किमय् लाःगु गान्तोक स्वयाः ३८ किलोमिटर तापाःगु फोदोङ गुम्बाय् । थनया थ्व गुम्बा सिक्किमया हे छगू नां काये बहगु गुम्बा खनी । १८औं शताब्दीइ चोग्याल ग्युर्मेद नामग्यालं दयेकूगु थ्व गुम्बा काग्युपा सम्प्रदायलिसे स्वाः ।

लिक्कसं च्वंगु उमिगु ब्वनेकुथिइ ल्याय्म्ह ल्याय्म्हपिं लामात तिब्बती आखःदूगु धार्मिक सपूmत ब्वनाच्वन । उमिसं थुकिइ हे थःगु जीवन खंकाच्वन, खनं छगू जन्म जक ब्वनां मगाःगु धर्म, अथे जुयाः ला हानं हानं जन्म काःवयेमाःगु हँ उमि, अवतारी जुयाः । धर्मया अध्ययन गुबलें सिधइगु जूसा, धर्म हे नं सिधया वन जुइ ।

त्यानुक्क लिहाँ वयाः ज्यःनां सिधयेकाबलय् ४.३० हे जुइन । अथेसां धकाः तिब्बती संग्रहालय स्वयेत वना । तिनातयेधुंकल खनी । अले लिक्कसं च्वंगु छोर्तेन गुम्बा चाःहिला । सलंसः लामात पाठ यानाच्वन । छगू हे सलं, छगू हे मतापं । भाय् मथूसां उमिगु शब्दं वातारवरणय् छगू सम्मोहन हयाबिउगु दु, थ्व शान्तिया सन्देश बाहेक मेगु छु जुइ ?

याकनं चाःहिले सिधःगु बांहेलात । थौं जिगु विशेष ज्या दु — थनया स्थानीय नेवाः संस्थाया प्रतिनिधित नापलायेगु । सुथय् हे भाजु सुरेन्द्र प्रधान झाःगु जिगु होटलय् । पलख थनया व नेपाःया राजनीतिया बारे ल्हानाः थौं बहनी मुँज्या यायेगु खँ क्वःछिनागु ।

५.३० बजे मीना प्रधान ला होटलय् थ्यंकःवल, जिगु लागि कोसेली न्हापं ज्वनाः । जितः उमिसं क्वःछिनातःगु मिन्ट ट्री माउन्टेन रेष्टुरान्टय् यंकल । छम्हनिम्ह यायां च्याम्हति हे भाजुमय्जुपिं खात । साःसाःगु नयेगु लिसें उमि थःथःगु खँ जुयाच्वन । येँय् वयाः नेपालभाषाय् स्नातकोत्तर यानावंम्ह मीना बाहेक मेपिन्सं नेवाः भाय् मल्हाः । अनया नेवाःतय्गु बारे छुं भति न्यना । लिसः वल । जिं स्वनिगलं हयागु सपूmया पँ सुरेन्द्रजुयात लःल्हानाबिया । पलख लिपा अनया सिक्किम नेवाः गुथिया स्मारिकाया छुं प्रति जितः वल, जितः बियादिल येँय् थ्यंकेत । सिक्किमया नेवाः समाजयात पुलुक्क छकः स्वयेगु कुतः जिगु । येँ स्वयाः थुलि तापाक्क वयाः नं अनया नेवाःतय्के नेवाः जुयागु भावना दु , संगठित दु, थःगु संस्कृति प्रति मतिनादु, आः थःगु भाय् नं बुलुहँ ल्हायेगु सयेकी धइगु विश्वास बियाच्वंगु दु ।

खँ ल्हानाच्वँच्वं भाजु राजेन्द्र भण्डारीयात भीष्म दाइनं बियाहःगु सपूm बिइ हे मलात । मीनायात थ्व सपूm थ्यंका बिउ धकाः इनाप यानावया ।

०००

नभेम्बर १९, मंगलबार । सिक्किम थ्यँहे मथ्यंनि, वनेत्ययेधुंकल । च्वना धायेला मच्वना धायेला । बांलाक तय्जु हे मजूनि । हानं गबलय् वयेगु जुइ । छक्क कस्सिक घयेपुइ हे मखं । थनया नेवाः समाजलिसे सतिक्क च्वना छगू अज्याःगु छुं सिर्जना च्वयेगु म्हगस , गबलय् पूवनी मसिउ । वने न्है ? धकाः नं न्यने ला मन्यने ला । लाःसा वने मतेनि, निन्हुस्वन्हु च्वँ धाइगु जुइ । हानं मतिनाया सिखतं जकं चिनातइगु खःला?

सुथ न्हापां सुमनयात वयागु सीमकार्ड लित बियावया । यःसां मयाःसां थौं होटल डेलामेरलिसे बायेगु निश्चित जुल । होटल जक छु सिक्किमयात हे त्वतावने त्यल । थनया यचुपिचु, व्यवस्था व शान्ति छम्हू जक नेपालय् पुसा ह्वलेथें ह्वलेदुसा झीगु नेपाल नं थ्व थें जुयावइगु जुइ नि । काचाक्क गान्तोकया छम्हू फय् ज्वनाः म्हिचाय् तया । थ्व फय् स्वनिगलय् ह्वलेमानि ।

लिहाँ ववं बिचाः याना वयाच्वना । नेपालय् जातीय राज्य वइ धकाः मनूतय्त ख्यानाच्वन । थ्व छु राज्य ले ? थ्व भारतया छगू अज्यागु राज्य खः गन भारतया हे मेमेगु राज्ययापिं भारतीयतय्त तकं अःपुक दुकाइमखु । थन मेमेगु राज्यया मनूत दुहाँ वयाः बसोबास यायेगु, लजगाः यायेगु ला तापाःगु खँ । उकिं थन लँय् फोहर याइपिं मदु, बँपसः तइपिं मदु, खण्ड व अखण्डया राजनीति नं मदु । जनसंख्या हे ६लाख १० हजार ति, येँया छगू निर्वाचन क्षेत्र ति जक । दुसां थःत मदुसां थःत, अले मजुइ ला शान्ति, सुशासन अले विकास ?

झी नेतात इलय्ब्यलय् सिक्किमीकरण धकाः धिमय् थानाजुइ । तर थन च्वंपिन्सं सिक्किमीकरण धइगु छु धइगु मसिउ, उमिसं सिउसा अथे धइगु विकास खः, रोजगारी ख, स्थायीत्व खः, शान्ति खः । मसिउ जिं थ्व मार्को पालिसं खंगु सिक्किम लाकि बिएस दासं खंगु सिक्किम लाकि जिं खनागु सिक्किम । ग्व । मनू जुइत छु माः ? अथे ला आः अन थःगु राज्य धकाः धाइपिं हे गुलि दनि जुइ । उकिसं ८० प्रतिशत ला नेपालं वयाः च्वंवःपिं हे जक । झी सत्ताय् वनेत युद्ध यानाच्वना, अन विकास यानाः सत्ता घय्पुनाच्वन । इतिहास ल्यनाच्वनी, ई न्ह्यानाच्वनी । जिमिगु मोटर थें ।

कुहाँ ववं १२ बजे जूबलय् जिपिं छकलं मेगु दुनियाय् थ्यंथें जुल । न्हासय् छुं माकुगु सिचुगु दुहाँ वंथें । प्यखेरं चियाबारीं प्याखं प्याखं हुलाः जिमित लसकुस यानाच्वन । नेपाली भासं खँल्हाइपिं स्थानीय मिस्तय् बजि नयेगु ई खनी, लँ सिथय् फ्यतुनाः खँ सयेकाः सयेकाः नयाच्वन । ज्या यायां त्यानुचाःगु लंकेगु अले कथुया प्याःचाः लंकेगु नितां जुयाच्वन ।

कञ्चनजंघा झं सतिना वल । बतासे लूपय् थ्यंबलय् घडीं स्वताः थात । जिपिं थ्यँजक थ्यंगु, छुकछुके रेल जिमित गिजेयानाः प्याखंपाः कयाः वन । हिलकार्ट रोडया शहिद स्मारक — भारतया स्वतन्त्रताया निंतिं ज्यान बिउपिं भारतीय सेनाया गुर्खा सैनिकत । झी नेपालीत दार्जिलिङय् थ्यन कि थः नेपाली जूगु लुमनीगु थाय् नेपाःया गुर्खा सैनिकतय्सं याःगु युद्धया घ्यः धकाः तइगु थाय् ।

हुँइहुँइ फय् वयाच्वन । धस्वनाच्वंगु बतासेया स्मारक इकधिक मसं । उकियात स्वयाः छ्यं क्वछुनाच्वंम्ह गुर्खा सैनिकं नं चिकुल मधाः । लिक्कसं दनाच्वंम्ह तिरंगायात छुं परवाह मदु । निगूत्या दर्जन गुर्खा सैनिकतय्गु नां घासय् थसःपानाच्वन । थःगुनिम्तिं मखु करकिया निंतिं जक ल्वायेफुपिं झी वीर गुर्खात । ज्या वतले ज्याकयाः मवयेव ह्वगंगु कसौरि थें सागालय् वांछ्वयातःपिं गुर्खात । छगू कथं ला पाय्छि नं खः, उमिं थःगु देय्या निंतिं ल्वात । व उमिगु थःगु देय् जिगु देय् मखयाच्वन । सु गन च्वनी व उमिगु देय् जुइ । उलि इमानदारी ला दु नि उमिके ।

मोटर हे पास मजुइगु गल्लीचा, ग्वाः ग्वाः मोटर, हानं लँय् दिकातःगु मेमेगु मोटरत । जिपिं गान्तोकय् मखुत धइगुया संकेत । होटल सेभेन सेभेन्टिन थ्यंबलय् ४.३० जुल । दक्व तिब्बती पह वःगु, चिकिचाकूसां बांलाक छाय्पियातःगु । पलख झासु लना ।

टिभिइ हानं नेपाःया चुनाव । थौं चुनाव जुयां त्वःतल । पत्याः हे मजुइक मनूतय्सं ब्वति काल हँ । नेकपा बैद्यया उमिमछि ख्याच्वःया अर्थ मन्त । जितः छाय् छाय् थ्व चुनाव भिंगु जुइया निंतिं जुयाच्वंगु थें मच्वं । खला आः तक छु भिंगुया निंतिं जुल नेपालय् धइगु नं न्ह्यसः दु । याइगु व हे खः...उकुन्हु तिनि बिएस दासया “सिक्किम गाथा” ब्वनागु । चुनाव खनाः हे ग्याना वः जि ।

बाघौ लिपा दक्व पिहाँ वनेगु धाल । ग्वतुलाच्वनाम्ह जितः जिं हे थनाः क्वत ब्वनायंका । फसं कुचुकुचु नकल । न्ह्यःनेसं शाक्य ज्वेलर्स । येँया गल्लि थें — फोहर, लँ स्यं, उगुथुगुं वां छ्वयातःगु । झ्याजःमाजः तार, लँ चिबाला, छेँ ततःजाः । लँय् नं गज्याःगज्याःपिं मनूत ।

जिपिं ला छकलं चौरस्ता थ्यन । भानुभक्तया शालिक जिमित खनाः फुरुङ्ग जुल । जिपिं अनया गोल्डनटिप्स धाःगु च्यापसलय् दुथ्यन । अन पालंपाः जिमित चिचिग्वःगु कपय् प्यताजि च्या त्वंकल । छु छु हँ । अले तिनि भाः कन, सातु हे वंक ।

अनं पिहाँ वयाः बजारय् सररर मिखा ब्वया । नेपालं वःगु सामानत, चीनं वःगु सामान, भारतया हे सामान । दक्वं छथाय् हे दसेंलि अन वनाः न्याये थन वनाः न्याये छाय् ? बांलाःगु बजार ला मखु तर नं छेँजः लुमंकाः छतानिता सामान ज्वना । छेँ लुमंकेथें जक जुल । जि छकलं छेँय् थ्यन ।

०००

२० नभेम्बर, बुधबार कुन्हु सुथय् क्वथाय् च्वनेमफुत । सुथंनिसें नेपाःया चुनावया समाचार गसू दुहाँ वनेथें जिगु न्हाय्पनय् । वाथाइथां दनाः छझाः चाःहिउवना । छाय् छगू शहर सफा छगू सहर फोहर जुइ ? व हे हि दुपिं नेपाली मूलयापिं मनूत च्वनीगु गान्तोक गुलि यचुपिचु, थ्व दार्जिलिङ छाय् खिखांमुगःथें ? गल्लिं गल्लिं छझाः चाःहिलाः क्वय् बसस्टपय् तक वना । लँय् चिया मियाच्वंपिन्थाय् मिखां मिखां क्वाक्क छगिलास चिया त्वना । ध्याचः, फोहर, धः ल्वाकज्याःगु ला पसः दूगु गल्लिचां जुयाः थाहां वया ।  विकासलिसें व्यवस्था वइ, व्यवस्थाया लिउ लिउ अव्यवस्था वइ । थज्याःगु हे अवस्थाय् लानाच्वंगु दु थ्व दार्जिलिङ ।

अंगलय् निपाः प्यपाः स्वतन्त्रताया पोष्टर प्यपुनाच्वन । गुलिसितं स्वतन्त्र गोर्खाल्याण्ड माः, गुलिसितं सिक्किमय् प्यपुनेदुसा जिउ । तर पश्चिमबंगालया मुठ्ठीइ दुने अनच्वंपिं नेपालीभाषीतय्सं थःगु सासः स्वतन्त्र जुल धकाः धायेफयाच्वंग मदुनि । भारत दुने सु स्वतन्त्र, गुलि स्वतन्त्र ।

सोनादा जुयाः जिपिं कुहाँ वया । मन्ह्यं मन्ह्यं दनाच्वंपिं गाडित, इल्लबिल्ल नेपाःमि ख्वाःवःपिं मनूत । उकिइ पाय्छि अःखः बंगाली ख्वाःवःपिं मनूत । लँ बांलाःगु गनं मदु , व हे लाथेपाथे, घारांघुरुं ।

खर्साङया बस स्टेशन त्वःतावया । छगू वाउँगु स्वर्ग । स्वर्गया रंग गज्याःगु जुइ व ला मसिउ, तर थनला वाँउगु हे स्वर्ग खः । नागबेली काःगु लँ जुयाः कुहाँ कुहाँ वया । रोहिनी मार्ग — दयेकेगु इच्छा व विकासया ध्वाँय् ब्वयेकेगु लक्ष्य जक माः न्ह्याथासं न्ह्यागुं दयेके जिउ खनी ।

कुहाँ वःलिसे ताःन्वयावल । जि गबलय् न्ह्यवल, जिं मसिउ । १२ बजे ती मोटर घ्याचाक्क दिउबलउय् ला जिपिं भारतया सीमा अध्यागमन रानीगंज थ्यनेधुंकल । वयांलिपा नेपाःया अध्यागमनया ज्या दक्व सिधयेकाः हानं अनया हे लोकल माइक्रोलय् लँ तप्यंका ।

घ्याताताता सःवइगु माइक्रोबस, छतय् तयाः नं मन्ह्यंगु जिमिगु सामानया द्वँ, जिपिं झिंनिम्ह अले ड्राइभर बाहेक मेपिं निम्ह मिजंत यानाः जिमिगु मोटर जाल । गुलि वन उलि मोटर तिंन्हुयाहल, भःभःन्हूम्ह सलथें । जिपिं दुने डोकों त्वपुयातःपिं खाचातथें वाथावाथा ।

नेपाःया लँ । वहे थ्वाथःगु ह्वह्वगंगु, त्यातःगु लँ क्यनाः संविधान सभाया चुनाव तक वनेगु लँ दयेकीपिन्सं जनताया लँया छु वास्ता याइ ? नेपाःया लँ व संविधान सभाया लँ उथें हे । जिमिगु मोटर संविधान सभा पाखेन्ह्यात ।

नःलि साहित्यिक पत्रिकाय् पिदंगु ।

मनया मय्जु मनमय्जु

lgofqf

/fh]g dfgGw/

g]jfMto\ gvM :jofM gVTof tMxfsM . gVTof dbOu' vM;f gvMto\t g]jfM ljåfgto\;+ yy]eg+ ao\ao\ g+ dofOu' h'O . kfh'lGkyfo\ kfxfFrMx|]of lGxk+ cfM gVTof h'of+ hs dufgfM plsO lkslgs g+ NjfsHofgfM Goft, k'ml;+VoMof dgdo\h'O ljZj >lds lbj;s'Gx' .

lt+Vono\ kf6L{of sfo{stf{to\;+ KofrfMu' sy' lrl/lrl/afSs gf/fh'n'; ofo]l;wn . >ldsto\ gfdo\ Ejl/tUjMlk+ g]tfto\;+ efif0f ofo]j+ nF rfn . lhldt dfOqmf]a;+ bsno\ lnpg]Rj+u' y';'y';'+ gjMl; l;6o\ :jyg . >lds lbj; s'Gx' g+ >d dof;] dufMlk+, 5'+ kf6L{of g]tfto\u' lsrn+ ufsfRjg]u' efUo db'lk+ cf};t dg"t nF rfn]j+ eeMGx'ofM h'n . gsltlg 5]F y'gfM tafnf ofgfxMu' nFo\ df]6/ Gofl;rfrf+ GXoft .

df]6/ lji0f'dltof BMg+ BMg+ Ajft — j x] vM lji0f'dlt, g]jfMto\u' efUo RjOu' dlt . by'O g]jfMto\u' xfs'u', gjMu' ;Eotf afM jgfRjg, hj+ vj+ j x] ;Eotf afMjg]u' yfo\oft SjTonfM bo]sftMu' nFo\ df]6/ afM jgfRjg . yMu' lxg'lnO nM db';]+ln j x] ;+;f/of lvRjof an+ yMt afM j+sfM lh g+ DjfgfRjgfu' b' wsfM 5'df+ laOt lji0f'dlt afWo, emL j DjfgfRjgfu' b' wsfM wofRj+Dx lji0f'dltO yMu' ;Eotfof VjfMkf :jofRjgf . emLu' efo\of 5u" vFTjfMvFefo\of k'gMlgdf{0f — lji0f'dltO yMu' VjfM :jo]b;]+ln Gxfo\s+ 5fo\ :jo]u'<

kfMn"u' a;:6ko\ lhldt Sjkmfgflysn . :jGx'ts jfMkmo\ h'ofM tf/fSs lgefM 5fgfjMu', tfMGjM . ug+ jg]u' h'O wsfM :jofh'of . bSj:of+ lhldt EjfFo\EjfFo\ :jofRj+u' y]+ Rj+, uHofMlk+ kfv]t vgL wsfM dv'nf h'O .

æyg k'ml;+VoM, dgdo\h'of BOyfo\ jg]u' ug+ <Æ gfk;+ t/sf/L k;M tofRj+Dx 5Dx ld;foft jofu' ef;+ Gogf .

dv'Dxl;t gjfo\nft vgL . lgkfMNxflt+ kk"y]+ Ajo]sfM ln;M lan, æu'u' BMuM< ykfo\w+u' g]kfno\ GXofyfo\ j+;f+ BMuM b' lg .Æ

aNn 5Dx:of+ vF y'OsfM ln;M lan, æy'v]+ x'F . cg clhdf dfOofu' BMuM b', jx] wfMu' h'O wsfM .Æ

lhu' GXok'O u+ yft . clhdfof lnpg] xfg+ dfO tnls 5' h'O< clhof df+ nfls clh wfMDx df+ < pld;+ nf lhld clhoft l8df]zg ofgfM df+ bo]sfMlaO w'+sn vgL sf .

lkr'u' lkr h'ofM yfxf+ jgf . yHofMu' lxl; b"u' nF ko{6gdGqL h"Dx lxl;nfof yM5]Fo\ jgyfo\ g+ db' . Gx" Gx"u' a:tL, Gx"Gx"u' 5]F . nF tafnf, 5]F bo]sf tMu' g+ 5fF6 j+ . :jlguMof OHht tOu', ljsf;of nFo\ o]F g+ lnpg] dnfM wOu'of lr+ . tfkfSs ldvf+ GXofo]btn] Gx"Gx"u' 5]Fto\u' ;fd|fHo lj:tf/ — Dxf;'u', t'o'u', jFr'u', jfpFu' 5]Ft . pln+ dufgfM jof+ lnpg] gLlgu' tNnf b"u' wfMu' Tjvfo\ jg]u' nFo\ Rj+u' 6fj/+ Sj5'gfM SjyLs :jofRjg lhtM . lhu' Oltxf;+ SjrLsftMu' EjfeMu' jt{dfgoft .

lem+Gofu" ldg]6 lt jg]j+ lkr k'mt, nF lrafnf – lvpF;] Rjgfjn, lememf+ldemf+ bgfjn . slrckfof rf+ bgftMu' 5]Ft, n'vf, em\ofM lrrLkfM . kfgd;nf, rfprfp, r'/f]6 j sf]skm\ofG6f lkjfMRjgfRj+lk+ k;Mt . nFof lgv]/+ lgtrf–:jthf hfMu' 5]F kMvfM h'oflapu'ln+ pld Gxfkf jf, 5\j, jfpFrf lkgfM go]u' a'FO bgfjMu' Gx"Gx"u' 5]Fof h+un+ ldvfM em\jfem\jf ;"djM pldt . ldvf+ dvgls ugof nf]e, 5'lsof t[i0ff <

nFo\ kmf]x/lkmx/, em\ofno\ pu'+y'u'+ . Gxf;o\ ;fSs erf erf af; g+ jn, YjF jf co\nfMofu' . ;'dl;p wfMDxl;t 5 :ju{o\ jg]u' vM nf wfMano\ cg kmf]x/ go]u' bOnfls bOdv' wsfM Gog xF . lhu' dg cg Yog]j+ drfo]s no]tfn . yMu' wOu' yMu' x] h'ofRjgL . yMu'lnO uj{ ofo]GXofMu' lhu' 5flt pl;+ tkmf h'of jn .

:yfgLo g]jfMt e'u'n'+ nFo\ ;'oft+ lkofRjg, ;v] :ofd'Pn a]s]6of uf]8f]6oft lkofRj+lk+ h'O . /fd, lh ug jg] — kfxfFrMx|]of Do]of w'g jf ps'Gx' ltlg SjrfMu' hfqfof Xof+ucf]e/ . t+u' 5'+ dfnfRjg pldu' ldvf+, yf}+ ts djMDx ;'+ jOnf wsfM lkofRjg pldu' g'uMBj+ . nFo\ 5Dx lgDx d:t b+u' rfOlgh GXoaM;f HjgfM zfg SogfRjg . BMuno\ GXon+AjfgfRj+Dx ug]BM jfyfOyf+ bgfxn 5'+ ofOg wsfM nf, jf 5'+ xn wsfM nf . lhldt vgfM xfg+ j x] d'b|fo\ k't'+ km\ot't, 5'+ ofo]km'lk+ dv' y'lk+ wsfM nf h'O lg .

5v] k'nf+u' lgtM hfMu' snfTds ;tM cjz]if h'ofRjg . d]d]u' 5]Fof ckf :jofM af+nfM, n'vf em\of x] vg] dbo]w'+s";f+ lx+ db';f+ lx+yn af;My]+ ;fk af; jM . kfMtfM x] Yo+s dh"lg . cfzf blg joft ;'gf+g+ Eofl6n]6/o\ toflaO wOu' . u'ln:of+ j ;tM plnk'nf+ y'ln k'nf+ wsfM cWoog cg';Gwfg g+ ofo]w'+sn h'O . k'nf+ h'ofRjg]u' jof sd{, sd{jfbLto\u' ef;+ wfo]u' vM;f . cn] afDx b'gfM g+ DjfgfRjg]u' rflx+ efUojfbLto\u' ef;+ jof Gxfkfof hGdo\ ofgfjMu' kfkof ef]u .

xfg+ 5wfM NjxF lxlt . NjxFofu' h"u'ln+ j NjxF, cn] lxlt 5fF6j+s bo]sftMu'ln+ j lxlt . 5Dx g]jfM, 5Dx snfkf/vL, 5Dx cfls{6]S6of nflu g]jfM :yfkTosnfMof af+nfMu' gd"gf . t/ 5Dx DjfMDx dg"of lg+lt+ wfM;f j lxg'lnO lx ;'Ow'+s"u' dxf;fu/of d"n . nM djM . :jlguMof d]d]u' lxlt y]+ j+ cfo{3f6o\ y;MkfgfM bSjl;ofu' tfl/km GogfRj+u' b', k|f0f dbo]w'+s"u' Gxfo\kg+ . nM xfMlg ano\ j cgRj+lklgu' ;+:s[ltof b'uMSjFo\ h'O — cg VjfMdl;;] u'ln:of+ lGxs+ g+ ofOdv' h'O , d:to\ clx|+rfM;f cgof x] nv+ Vorfo]s]dfM h'O . cgof nM Dx't'O dt;]+ u'l;:of+ k|f0f TjMt]dkmofRjgL h'O . cfM j yMu' Dx't'O ;'gf+ lgk'mlt nMtoflap;f 8]y ;l6{lkms]6 HjgfM jg] wsfM lkofRjg .

Gxfkf lembFlt GXoM jofu' k'ml;+VoM j cfMof k'ml;+Vono\ oSj kfgfRjg]w'+sn . 5s" lgs" No+blgu' sMlg lkOu' aflnO g+ Knl6ª h'ofRjg . GXofSj 8fOgf;f]/ h'ofRjg] wsfM kfMkmoftMlk+ g+ ug+ ug+ kfgfx] jg]dfnfRjg . cf};t slrckf j rf+ bgftMu' 5]Fof by'O g+ 5vflgvf KotF GoftF hfMu' lkNn/ b"u', z6/ b"u' 5]Ft . cflnzfg dxn, cgof nflu . UjMcfgf, UjMkL a'F t't h'O wsfM lh+ dGogf . lh lhu' dtfko\ k'ml;+VoMof ljsf; jofu' dtfko\ . cg gfk;+ Rj+lk+ cfFo\kf–kf}to\;+ u'ln g'uM d'Osn h'O, UjDx:of Aj8k|]z/ yfxfF jgh'O wOu' hs lhu' lrptfM . bSj:of ljsf; 5sn+ h'Ou' h";f yf}+ >lds lbj; wsfM lt+VoM :o+sfM bo]sftMu' zlxbd~ro\ uo\ efif0f ofo]vgL <

Yog . æk'ml;+VoMÆ nf æk'm;f SoFÆ h'ofRjg vgL . tHofMgfM rftjfgfRj+u' lznfn]v lnSs tfkfs+lg;+] vg]bo]s Dxf;'u' /+u kfgftMu' 5tFhfMu' kL7BMuM — ;'oft+ z+sf djg]df wsfM h'O ttMUjMu' cfvn+ RjoftMu' — clhdf dfO xF j BMof gf+ .

b'g] 5tFhfMu' rs+u' BMuM, n'F /+u kfgftMu' kf} . em\jMlns lrlrUjMu' NjxFto\;+ BMof ?k sofRjg . Dx'tl;O gsltlg Dx'sftMu' lx . vflv :ofgfM NxfltO lsOu' lx x'Ot h'O, cg af}4 em08f lgu" g+ w+sf tn lgv] . lguM 38L Aj;f h'ofRjg, lgun+ ldno\ dh" — O{sy+ GXofo]DjfMu' yfo\ h'ofM h'O .

uf+oft x] yMu' gf+ lapDx dgdo\h' . emLu' ;+:s[ltof Kofvgo\ 8an /f]n lDxtfRj+Dx dgof do\h' — uan]+ dxfnIdL, uan]+ OGb|fo0fL . dgdo\h' wfo]j+ e'o'u' VjfMkfM b'Dx, Gofl;rfM kxn+ Kofv+kfM sfODx uy'Kofv+of dgdo\h' n'dg . yM af+dnfM;f+ OGb| efMt bo]df wsfM !@bF ts tk:of ofgfM OGb|oft yMu' 5]Fo\ kfxfF oft, OGb| rl5 /demd ofgfM g+ snfM :jLsf/ dof;] ofsMrf :ju{o\ lnxfF jg . jofu' efUo\ Yj lemhf+ldhf+u' km'l;+Vono\ Sjf/]G6fOgo\ nfMlk+ b'u'rf j xFo\of lx kmofRjg]u' hs h'n, :ju{ nf cK;/flklgu' nflu, OGb|of oMlk+ cK;/flklgu' nflu . kfo\l5 5Dx g]jfM ld;fof efUo . jof lem+lgbFof tk:of, OGb|of rl5of /demd . g]jfMto\;+ x] RjMu' h'O Yj dgdo\h'of afv+ . g]jfM ldhg+, cem wfo]u' vM;f . emL;+ joft Gofo laOt BM wfo]u' afx]s d]u' 5' ofo]kmO <

Yog]j+ n;tfof ns; Ajng, lhldt ;fM;fMu' go]u' GXorfsn . tfMGjofM ofUofKofUnf j+lk+ lkTofMVjfMtot\ go]u' l;jfo d]u' 5' oO< oSj GXoMlg;]+ VjfM dv+lk+, lhldt dltgf ofOlk+ lhld kfh' vnM — bSjl;of Vjfno\ cfgGb Xjn, a}zfvof u'FO ts':jf+y]+ . gVTof j lkslgsof ;ld>0f — go]u' rfxgf, gs]u' st{Joof ln;]+ km\j;f jMu' GXoOk' g+ tgfM .

@)!#=)%=)$

जिगु अन्तर्वार्ता ः नःलि ः दँ ८, ल्याः ६ ः नेसं ११३३ चौला

• xfno\ l5u' lgofqf ;km" ‘Gofld;fof b];o\’ t;s+ rlr{t h'n uHofu' cg'ej b' <

Hjhnkf . oSj ;'efo\ . lhu' lgofqf ;k"m æGofld;fof b];o\Æ t;s+ nf 5' rlr{t x] hs h'n wsfM wfo] nf dlhplg . t/ u'ln:of+ Ajg, pld;+ oo]sflbOu' b' . lh no\tfM, lhu' Gxfkf+u' g]kfnefiff ;k"moft Ajgflapu'ln+ .

• l5u' ;flxTo n]vgof Oltxf; u'sy+ b' <

y'lsoft Oltxf; x] wsfM nf dwfo], aMrfxfsMu' cg'ej b' . Gxfkf gsltlg /Tg /fHonIdL SofDk;o\ cfOP Ajgfano\ ;'s'Gbf bFkltO 5k' lrafv+ laofu', $@ ;fn kfv] h'O . yMu' gf+ GXoyg] d5fnfM /f dfgGw/ wsfM gf+ tofM . jof+ lnkf cHofMu' SofDk;of yL yL bFkltO afv+ j Wofr"RjvFt RjofM laof . u'u'+ lkxfF jO, u'u'+ lkxfF jOdv' . oSj wofy]+ nf klqsf x] lkbgLdv' . lnkf ;GWof 6fOD;o\] Rjo]u' ofgf . Gxfkf ;d;fdlos Jo+Uo cn] lnkf oSj ljrf/k|wfg n]v hs, plsoft ;flxTo wfo]u' nfls dwfo]u', j Ajldlkgu' vF .

Gxfkf+lg;]+ ;flxToo\ ?lr b';f+ ;flxTo x] wsfM nf oSj snd dGXofsf . lh+ ;flxTo Rjo] kmOdv'y]+ tfOu' yMt . Rj x] dRjofu' wfM;f dv' .

hflu/] kqsfl/tfoft ltnf~hnL laOj+ xfg+ yMt 3';'xF' ;flxTokfv £jfgf . k'nf+kfnf+u' Rjoftofu' kf08'lnlkoft ;k"mof ?k laof . Gxfkf+ nf ;g\ @))^no\ d'lQmgfy ofqfoft sofM Rjoftofu' P:k]/fGtf] efo\of lgofqfoft ;k"mof ?k laof . cg+ oSj GXoM tof/ ofgftofu' g]kfnL–P:k]/fGtf] zAbsf]z g+ lkxfF jn . @))&o\ hfkfg jgfu' lgofqf lhld efiff;Dkfbsln;] j}rfl/s dtleGgtf jo]j+ w'n+ uofRjg . cn] larfM jn, g]kfnefiff+ x] lgofqf 5fo\ dRjo] < oSj:of+ Yj ljwf gfnfsfMu' dvgfM lh g+ Rjo]nf dRjo]nf h'ofRj+u' vM . Yj x] ‰jno\ 5k' lgk' tMxfsMu' lgofqf Rjo]w'+sfM lh+ ;k"mof ?ko\ æGofld;fof b];o\Æ lktlaOu' cfF6 ofgf . ps'Gx' ltlg lhu' g]kfMof nf]safv+of ;k"m P:k]/fGtf] ef;+ hfkfg+ lkbg .

d]u' 5u" lgofqf ;k"mof kf08'lnlk nueu tof/ b' . k|sfzs n't wfM;f y'u'l;O xfg+ 5u" ;k"m lkbgL . ;km" lksfo]u' u'ln yfs' wOu' cg'ej b' . t/ u'ln kmO :jo], Rjof+ Rjg] — GofOlk+ db', AjgLlk+ db', ;dfnf]rs+ ;dfnf]rgf ofgfdlap wsfM Rjo]u' wfM;f cfM yy]+ lbs]dv' . ;'oft+ no\tfo]s]t dv', ;'+ t+rfowsfM UofgfMdv', yDx+ v+u' yMu' g'uMof ef;+ Rjo]dfM wOu' lhu' larfM .

a? Ajg] wfM;f l;Ss oM lh . g]kfnefiff, g]kfnL, lxGbL, c+u|]hL lg;+ uan]+ uan]+ P:k]/fGtf] efo\ of ;flxTo ts+ n'Oj+, nfo]j+ Ajg]u' dTjMtf . d]lklgu' ;flxTo Ajg]ano\ yMDx:of+ g+ af+nfs Rjo]u' phf{ k|fKt h'O . pls;+ lh yf}+ sGxo\ af}4 wd{ AjgfRjgf .

• l5tM uHofu' ;flxTo ljwf+ cfslif{t ofM <

Ajg]t nf lh+ bSj sy+of ;flxlTos ljwf Ajgf . sljtf, afv+, pkGof;, gf6s g+ . pls;+ yM, yMu' ljrfMln;] kf7soft ;xefuL ofs] bOu' lgaGw ljwf+ lhtM oSj cfslif{t ofM . em\oft'u' bfz{lgs jf 1fg laOu' dv', yMu' efjln;] Ajldoft nfn sfo]sLu' lghfTds lgaGw oM lhtM . jof+lnkf pkGof; h'O .

Gxfkf :s"no\ ano\lg;]+ ofqf;flxTokfv]+ lh t;s+ k|efljt . :s"no\ 5k' lgofqf g]kfnLO Ajgfu' n'd+ . cano\ j :jofM oSj ofqf;flxToln;] kl/lrt h'O dvg . lnkf drfo]s lh u'lne;{ 6«feN;+ lhtM cfsif{0f ofgfRjg . zfob c+u|]hL PdP Ajgfano\ ltlg l;n lh+ j nf k|tLsfTds ofqf hs vM wsfM . y'sy+ lh ofqf;flxTo ln;] Kok'gfjg .

lnkf g]kfnLof lgofqfsf/ eLid pk|]tLln;] JolQmut :jfk" bo]j+ Yj ljwfoft b'Uo+s y'Os] vg . k|]/0ffy]+ h'n . g]kfnL lgofqft Ajgfo+sf dft"dfnfM . pls+ lhtM :ogf g+ lan, yMu' ljifooft uy]ofgfM GXoAjo]wu' wsfM . yg ofqfo\ ljj/0fof km}nfj6 j efjof ulx/fOof ;Gt'ngk"0f{ j0f{g bO — n]vs+ lhtM rfMlxOsL, dltgf ofgfM yMu' g'uM vF sgL . n]vsof efjgf j yMu' efjgf Psfsf/ h"jgL . ;jfM y"ln;] lh em+ em+ y'lsO b'gfjg .

• lgofqf n]vg g]kfnefiffo\ pln rlNtof lawf dv' wfOlg <

c+u|]hLof nf 5' vF Nxfo], g]kfnL ts+ Yj bsno\ rlNtof ljwf wfo]dfM . t/ emL g]kfnefiffo\ wfM;f y'ls+ ;flxToof lj:s+ ljwfof ?ko\ :yflkt ts+ h'O dk'mlg .

VjLbFof b'g] g]kfnefiffo\ lgofqf wfo]NjMu' 5u" bh{g ;k"m lkdbg]u' wOu' no\tfo]l5+u' vF dv', emLu' ;flxTo cg Yo+ yg Yo+ wsfM xfnfh'Olk+ emLu' lg+lt+ . cy]nf g]kfnefiffo\ u'u' ljwfoft rlNtu' wfo]u' wOu' d]u' GXo;M emLu' GXoMg] blg .

• l5u' g]kfnefiff ;flxToof cWoogkfv] u'lnt ?rL b' < u'ln cWoog ofgflbofu' b' <

:s"no\ P]lR5s g]kfnefiff sofM Ajgfano\lg;]+ g]kfnefiff ;flxToof ;jfM sfo]u' jftfj/0f tof/ h'n . SofDk;o\ c+u|]hL sofM Ajgf;f+ lh g]kfnefiff softMlk+ kf;flk+ln;] ;ltO . cg ;'s'Gbf ;flxTo kfMnfMof lh Gjs" h'of, 5wfM Kofv+ w]+w]+aNnfMsf;f;fo\ g+ Ajlt sof . k'nf+Dx kf;f ;'/]z dfgGw/of ;+ut+ a'n'x'F g]kfnefiff ;flxTo j cfGbf]ngoft Dxl;sf o+sf .

!((^;fno\ c+u|]hL PdP l;wo]sfM xfg+ g]kfnefiffof dltgf+ ;fn . lh+ !((&;fno\ g]kfnefiffo\ PdP Ajgf . Gxfkf g]kfnefiff ;flxTo o;]+ hs Ajg]u', cg nf plsof lj:t[t cWoog x] h'n . yMt g]kfnefiff ;flxToo\ XjAjfs]t a'n'x'F tof/ ofgf .

lhtM n'd+, ljwfut ?k+ wfo]u' vM;f lhtM O{Zj/fgGbof pkGof; on, cn] d+unk|;fb j kß/Tgof lgaGw . sljtf g+ oSj x] oMu' vM t/ can] sf];{o\ wsfM Ajgflk+ sljlklgu' k|efjzfnL sljtf Ajg]w'+sfM pldu' x] Gx" Gx"u' sljtf Ajg]ano\ ˆof;';] Rjgfj+u'of sf/0f dfnfRjg]u' . 8f= sdn k|sfz dNn j dfl0fsnfnof ;dfnf]rgfkfv]+ lh t;s+ k|efljt h'Ou' . lh g+ lnkf ;dfnf]rs h'O nf wofy]+ dltO jOu' .

• ;flxTo n]vg :jof+ GXoM l5 kqsfl/tfo Vono\ cKjM ;lqmo h'of lbO, kqsfl/tfkfv] l5u' uHofu' cg"ej b' <

kqsfl/tf lhu' k]zf vM . PdP l;wo]j+ !((^ ;fno\ lb sf7df08" kf]:6o\ l/kf]6{/ sy+ hflu/ gof . cg+ @))@no\ lb lxdfnog 6fOD;o\ Yog . ofo]dfMu' Hofofln;]+ g]jfM ;+:s[lt j ;Dkbfof vF Rjo] vgls lh no\tfOu', clkm;o\ lhtM g]jfMto\ kqsf/ wsfM Wofr' gs";f+ . Hofof x'nd'no\ g+ g]kfnefiff+ Rjo]u' dTjMtf . !((^ lg;]+ @))* ts kqsfl/tfof hflu/+ oSj Rjsn, ;flxlTos :jofM g+ ;d;fdlos, ;dfrf/ VjfM jMu' . ;flxTokfv]+ lh tfkfgf x] Rjg]dfn . On+ nfsfM ;GWof 6fOD;o\ /f dfgGw/ wOu' Rj;fgfd+ g+ yMu' ljrf/t laof x] Rjgf .

g]kfno\ ug+ l;/kfM sfo]dg+;f+ l;+ufk'/+ lkbgLu' 5u" klqsfo\ lkb+u' lhu' n]voft hfkfgof Pl8lacfO g+ ofMu' k|ltof]lutfo\ b'ltgfM 5u" cGt/f{li6«o l;/kfM wfM;f sfo]vg . !@bF ts tkfMu' b}lgs cvaf/o\ Hof ofo]w'+sfM a'n'xF' erf Rjo\ Yog]j+ Yj ttMw+u' klqsfo\ xflsdof OR5f sy+ RjRj+ yM :jtGq h'OvgLdv' wOu' rfofjn . rf+lGx+ s/lkG;+ wfMy] s/lklgu' vF hs RjofM yMt 5\on]u' :jofM kl/jf/oft O{ laofM j yM oMu' Hof ofgfM Djfo]dfl:t jn . @))*o\ b}lgs cvaf/L kqsfl/tfof hflu/ TjMtflaof .

• g]kfnefiffof kqsfl/tf l5u' ;+nUgtf Ono\ Aono\ Gog] b' t/ lg/Gt/tf db' < 5fo\ y]+ <

g]kfnefiff kqsfl/tfof Vono\ lhu' lg/Gt/tf nf 5' ;+nUgtf x] db' wfM;f+ lhp . Gxfkf+lg;+ nfMnfMano\ dltO n"u' larfM ;GWof 6fOD;oft laofRjgf . j x] nf kqsfl/tf dv' . lhu' larf/+ g]jfM ;dfhoft kl/jt{g nf ofo]dkm't, j}rfl/s c;xdlt h"u' sf/0f+ kmf]g+ kmf]g+ wDsL wfM;f 5sM lgsM kmo]dfn . Yj x] lhu' nflu l;/kfM vM .

a? @)!) kfv] ono\of kf;flk+ln;] æg]jfMkf}Æ gfd+ 5u" klqsf ;Dkfbg ofgf . y'ls+ lgoldt ?k sfo] dnfo]s+ x] lbgfRjg]dfn . sf/0f bSj:of+ l;p — ofgfu' b' wsfM hs wfo]of lg+lt+ ofgfRjg]u'of vf; cy{ b' dtfo]sf .

a? g]kfnefiff kqsfl/tfof af/] erf–erf cWoog b' wfo]dfM . g]kfnefiff PdP Ajgfano\ y]l;; Rjo]sy+ lh+ g]kfnefiff 5fkf kqsfl/tfof cWoog ofgfu' . cfM nf oSj:of+ Rjo]w'+sn . cano\ nf ;k"mof ?ko\ eujtL k|;fb+ RjoftMu' g]kfnefiff kqklqsfof hftM afx]s g]kfnefiff kqsfl/tfof Dx;Lsf laOu' 5'+ ;k"m x] db'lg . pln cWoog ofo]w'+sfM g]kfnefiffo\ plndl5 kqklqsf 5fo\ lkbgL 5fo\ lbO wOu' y'n wfo]dfM .

• g]kfnefiffof plndl5 klqsf lkbgfRj+u' b' t/ Ajldto\ sdL b', sf/0f 5' h'O <

g]kfnefiff kqsfl/tfo\ RjOlk+ db', AjgLlk+ db', GofgfM AjgLlk+ nf emg\ x] db' . Yj emL bSj:of+ vgfRjgf . g]jfMt pln lzlIft, cn] /fhwfgL yHofMu' yf;o\ Rjg]vgfRj+u' b' . cy];f+ yMu' c:tLTj x] d]lkGt Sog]u' g]kfnefiff+ lkxfFjMu' kqklqsf Ajg]u' afgL db' . g]jfMto\ vo\ efo\ c+u|]hL jf lxGbL efo\of kqklqsf Ajg]oM, g]jfM efo\of kqklqsf Ajg] doM . sf/0f lh+ 5' wfo] kmO< lh+ g+ Yj x] GogfRjg]u' . emLs] df+efo\of dltgf db'u' vMnf, jf dltgf b' wsfM Sog]t hs dltgfof :jf+ 5ˆjM sf]6o\ :jrfs]y]+ hs vMnf, j lh+ wfo] dk'm . dltgf b"u' vM;f emLu' efo\of klqsf ;'+ vo\, ad'{ jofM DjfsflaOu' dv;]+ln GofgfM Ajg]u', ltaM laOu' emLu' x] bfoLTj vM wsfM ts nf jfMrfo]sflaOdfMu' vM y]+ Rj+ . xfg+ emL bSj kqklqsf Joj;flos 9+u+ :jofM efiff;]jf ofo]y]+ hs lkyg]dfMu'ln+ jf lkbgfRj+u'ln+ g+ y'ls+ :t/Lotfoft yMu' nIo bo]s]dk'mu' cn] Yj x] sf/0f+ AjldlkGt ;fn]dk'mu' vMnf wofy]+ g+ lhtM tfM .

• jt{dfg g]kfnefiff ;flxToof ultlalwaf/] u'lnt ;Gt'i6 h'oflbof <

g]kfnefiff ;flxToof ultlalwaf/] ;Gt'i6 h'Ot Gxfkf+ nf ultljlw h'Odfn lg . lh+ nf ultljlw x] g åno\ :joo\ 5sM lgsM h'Ou' vgf . j g+ GXofan]+ GXofyf;+ j x] VjfMkfM, j x] vF . !# nfv g]jfMt b' wofRjgf emL;+ . t/ g]kfnefiff ;flxToof ultljlw wfM;f j x] %)–!))Dxl;ofu' hs k]jf, lhDd]jf/L h'ofRjg . Gx"lk+ dg"t b'tdsofu' nf b'xfF djMu' nf .

k'nf+u' bSj ;flxlTos vnMk'rMt GXon+AjfgfRjg, ;flxlTos kqklqsft tgfjg]w'+sn . emL 5vf 5]Fo\ Ejo\ 5sM GofM;f ål5 dg" d'gL, emLDx gLDx Hof;gf k'rM b"u' ;+:yf+ ;flxlTos Hofem\jM GXofs";f ;l5 dg"t d'g] yfs' . pls;+ oSj wofy]+ ;flxlTos vnM k'rM /fhgLlts kf6L{of srf h'ofRj+u' b' . cg kf6L{of ef;+ sljtf, afv+ RjO, AjldlkGt sfo{stf{y]+ tfo]sL .

;k"m lksfgfof nf vF x] d]u' blg . 5Dx cf};t g]jfM n]vsof 5u" ;k"m Gof;MkfM lkb+;f lnt"lngfM ldp;f+ ;l5kfM r'Os] yfs' . cHofMu' ;k"m x] g+ bl5of lemu" gLu' :jofM oSj lkbgfRj+u' cj:yf db' . xfg+ ;dfnf]rslk+ ug b', pld;+ cfMof ;flxlTos ultljlwoft u'sy+ ljZn]if0f ofO wsfM dfMjg] dflg . ;'gf+ nfkf yfO, ;'gf+ Gxfo\s+ SogL< y'lsoft g+ ultljlw wfo]u' nf < Yj :jofM ;Gt'i6 h'Ou' nf<

• g]kfnefiffof ;flxTo n]vgo\ Gxfkf u'ln :t/ b' cfMof n]vg pln :t/Lo dh" wofu' Gog]b', cy] vM nf <

Gxfkfofu' wsfM uano\oft wfo]u' wOu' x] GXo;M vM . Gxfkfofu' vF u'ln Nxfo]u' . lh ;dfnf]rs nf dv', cy];f+ !(()of /fhgLlts kl/jt{g lnkfof v'Nnf jftfj/0f j;f+lg;]+ g]kfnefiff ;flxTo ;+VofTds j u'0ffTds lgsy+ x] :t/Lo dh'n y]+ lhtM tfM . Gxfkfoflk+ af+nfMlk+ RjldlkG;+ cfM dRjo]w'+sn, ;k"m lkdyg]w'+sn . xfg+ pld;+ Gx"u' 5'+ Rj x] Rjn wfM;f+ plsO Gxfkfof lt ;jfM dbOano\ g'uM Sjt'gLu' :jefljs vM . cHofMlk+ n]vs ;flxTosf/lkG;+ yMt Gxfkf:jofM kl/dflh{t ofo]u' nf ug k'nf+u' Od]h hs No+sfto]km';f+ af+nfMy]+ tfof .

;sf/fTds h'OdfM wOu' nf b' t/ g]kfnefiffof :t/ emL;+ hs b' wof+ dlhp, emLu' efo\of ;flxTooft d]u' ef;+ lxnfM pldt Aj+sfM pldu' k|ltlqmof sfo]dfM y]+ Rj+ .

• g]kfnefiff ;flxTo ljsf;of lg+lt+ cfM u'hf]u' ultlalwof cfjZostf tfo]sf lbof <

5' ofo]dfM wsfM emL bSj:of+ l;p . TjfMTjfno\ ;flxToof ultljlw, ;Dd]ng, uf]i7Lt GXofo]dfn, k'nf+lk+ GXoMjo]sfRj+lk+ n]vslkG;+ GXon+ rfo]s]dfn, Gx"Gx"lk+ n]vslkG;+ snd GXofs]dfn . j ln;]+ ;flxTo+ /fhgLlts kf6L{of efo\ Nxfo]u' TjMt]dfn, hgtfof ef;+ l;h{gf h'Odfn . g]kfnefiff ;flxTooft lg/Gt/ dltgf ofOu' ;lqmo ;+:yf dfn . u'lnv] ;flxTosf/lklg :jcWoogof cefj vgfRjgf . yMu' efo\of yM kf;flkG;+ RjoftMu' x] Ajg]u' afgL oSjl;of db', vo\ efo\of ;flxToof cWoog hs ofM;f+ yf}sGxo\ ;flxTo u'v] jgfRjg wOu' l;ObO . cn] yMyjo\ gfknfo]u', ;flxTooft sofM rrf{kl/rf{ ofo]u', j+ joft j+joft :og]u', af+nfM af+dnfM /fo laOu' ofo]dfn . pls;+ emLu' ;flxToo\ lg/Gt/ snd GXofMlk++ ;dfnf]rsto\;+ Gx"lk+ j k'nf+lk+ Rjldlklgu' s[ltof ;dfnf]rgf ofo]u' kl/kf6L xfg+ Ajng wfM;f emLu' ;flxTo+ Gx"u' ;'y :jo]vgL wOu' ljZjf; b' .

lhu' cGtjf{tf{ M gMln M bF *, NofM ^ M g];+ !!## rf}nf 

ये“याः, नेवाः व राजाबाद

/fh]g dfgGw/

u0ftGq jMu' :jb“ w'+sfM g+ 5k'rM g]jfMto\ o]“ofMano\\ h'h'oft :jo]u' dg;'jf tofRjgL . h'h' h'ofj+Dx:of g+ Yj x] gvM hMvM hs g]jfMto\ by'O yMu' c:tLTj Sog]dfl:t jO . wfy]+ o]“ofM, g]jfM j h'h'afbof by'O 5' :jfk" b' <

emL bSj:of+ l;p, yf}+ :jofM @$@ b“ GxoM uf]vf{of h'h' k[YjL gf/fo0f zfx+ o]“ofMofs'Gx' o]“o\ cfsfemfsf+ xtfMsofM yMu' bo]s"u', ygof lgb\jM b“ k'nf+u' ;Eotfo\ xfvn+ Opu' vM . cy] h'ofM Yj o]“ofM zfx h'h'lklgu' lg+lt+ gvM hs dv', /fhgLlts kf7 g+ vM . y'ls+ zfxto\t o'4o\ Tofs]t yHofMu' Sjx\o+u' ts+ ofo]lhp wsfM :ogflysn . yM Yj n'“kf}, jxkf} b"u' b]o\of l;lts+ h'h' h'ObOu' vM;f yDx+ k|fljlws ?k+ TofsftofDx g]jfM drfof t'lt ts+ efluofo] km'÷dfnL wsfM j+ pano\ x] yMjOlk+ ;Gtltto\t ;Gb]z laoflysn . Yjx] t'lt efluofgf jf l;GxM ltgfof clego ofgfM pld;+ g]jfMto\t lg;MTofb“ ts ;nuMu' g+ emL;++ vg]w'g . cy] h'ofM nf /fhtGq dbo]w'+sfM g+ GxfkfofDx h'h'oft o]“ofMk|lt df]x h'ofRjgLu', u'u'+ g+ ?ko\ Yj Ono\ 5sM h'h'afbLto\u' x'no\ bo]sfM g]jfMto\ by'O yMu' pkl:ylt Sog]t :jOu' .

pv] g]jfMt 5k'rM g+ Yj x] o]“ofMof Tjx lrgfM h'h' wOlk+ dfM wsfM ;M tM jOu'', dfgf}+ Yj o“]ofM wOu' Yj zfx h'h'lklgu' cflj:sf/ cn] h'h' jgls Yj g+ NogfRjgLdv' .

yHofMlk+ yM r'gfj TofsfM /fhgLltO jo]efMdv+lk+ 5k'rM g]jfMto\t h'h' dfM . yMy]+ h'h'of df]hfof uGw dbo]s+ ;f;MNxfo] x] dkmOlk+ k|f0fL tfo]sfRjg pld;+ j g]jfMto\t . lg;MTof b“ GxoMlg;]+ zfxtGqof dfo\lalnrf km\o]s'km\o]s'+ yf}+ nf plk+ em+ zfxto\u' ;k{+ x] Gofs]dflk+ h'n gzfof lglt+ . Yj sfno\ j g]jfMto\;+ So+u' zq'elQmof wnM bo]s] lhp . b/jf/ bo]s]u' gfdo\ b\jn+b\jM kL a'“ pld;+ yMu' ofgfsfn, g]jfMto\t yj+yjo\ Njfsn, n“o\ Wjb'Sj Nof;]lk+ ld:t yM ef]uof a:t' bo]sn . cem g+ Yj l;nl;nf hf/L x] h'ofRjg h'h'vnM Not'NoofM :oft wsfM k|hftlGqs ;/sf/of ;+j}wflgs ps'Gx'ts g+ xg'dfgWjfvfo\ larfM xfo]sfM . hgtfof clwsf/ nfsfsofM tfgfzfx+ y]+ s" oft++ g++ aunfd'vLO af;fnfofM ;Mt]u' Hof g]jfMto\;+ afx]s d]lk+ ;'gf+ ofo]kmO< erf+l5 e}nMBM dbo]s" . d]u' nf d]u', ^# ;fnof cfGbf]ng SjfgfRj+ano\ ts+ 5u" wsfM g]jfM ;+:yf+ 5flt k'mn]ofgfM lhldt h'h' DjfM wsfM ;MYjo]dkm't, Yjo]To+u' ;Moft g+ SjTon -cfM jofM lrs+nfkf ef;+ ef;g ofo]u' d]u' x] v“_ .

wfy]+ j g]jfMt uhalk+ . j+u' lgu" ztfAbLO /fhtGqof cTofrf/ bsno\ oSj kmofRj+lk+ g+ g]jfMt, cn] jx] /fhtGqoft bsno\ cKjM yMu' Ajxno\ oftfoftf+ kf5fofRj+lk+ g+ g]jfMt . g]jfMto\;+ g]kfMof zfx h'h'lklgu' oyfy{ KjnfM Oltxf; nf Rjo] dk'mt, cfM pldu' x] Yj bf; dfgl;stfof kmfObf j df]hf gt'gLlkG;+ sofRjg .

y'u'l;O nf g]jfMto\u' Yj h'h'afb tTj+ /]s8{ x] tf]8]oft . ljZj lxGb"o'jf dxf;+3+ s'df/Lk"hfof gfdo\ 1fg]Gb|of hohosf/ ofgfM g]jfMto\t k'nf+Dx h'h'of t'lt efluofs]u' u'u' if8\oGqoft, cem k'nf+lk+ s'df/LlkGt ckx/0fof z}nLO jofu' 5]“o\ r9]ofo] o+sn, plsof n]vfhf]vf Oltxf;+ ofOltlg . t/ yg :ki6 ofo]dfM cg yM d:t o+s"lkG;+ yM 1fg]Gb| jOu' wsfM o+s"u' dv', plk+ h'h'afbLt dv' . plk+ nf s'df/Lk"hfof ;+:s[ltoft lg/Gt/tf laofRj+lk+ hs vM . cem yDx+ ;Qf TjMt"Dx 1fg]Gb|oft s'df/L wsfM k"hfofo]t plk+ tof/ x] db' .

yg g+ cfof]hsof e"ldsf lDxt]t g]jfM hs dv' pls;+ zfxsfno\ bSjl;a] cKjM k|tfl8t ju{oft yg]xn k|ltlglwsy+ . yy] ofo]j+ j ju{of Dx't'KjfM ltOkmO, j ju{of lj/f]w g]jfMto\;+ ofo]dk'm cn] lkg] bSj g]jfMt 1fg]Gb|of kIfo\ blg wsfM e|d km}n]ofo] cMk'O wsfM pld;+ l;p .

;/sf/+ nf 1fg]Gb|oft h'h' bo]sf tMu' x] b' gfuh'{g b/jf/o\ ;'/Iff laofM . pls;+ o]“of nfo\s'lnO ltlGxgo\ yHofMu' 36gf h'n+ g+ g]jfM j[Qo\ 5'+ sy+of ufO“u'O“ Gog] db' . lx;fa+ nf Yj gu'g] ;/sf/+ d]o\ laOdv' wfMano\of :jof tMw+u' j b"/ufdL k|efj nfsLu' cfqmd0f vM . y'ls+ emL BM woftoflk+ s'df/L dfh'lkGt bfg sfo]t Gx\ofyfo\ g+ jgLlk+ kmut km\jlu+t bo]sf lapu' b' . yHofMu' cj:yfo\ j d]o\ dlap wsfM lt+lt+ Gx"lk+, ;+:s[ltO 3fM nfsn wsfM xfMlk+ cfGbf]ngsf/Lt ug jg < 5' j cano\ 5u" c+u|]hL efo\of ;fKtflxs klqsf+ RjMy]+ æd]o\of nflu h"u' /fhgLltÆ hs vM nf <

g]jfM ;+:s[ltO y'u' eg+ lGxgo\ jofM anfTsf/ oft g+ sGxo\ g]jfM k|b]zof rLkm ldlg:6/ h'O wsfM Dxu;o\ Dx+sfRj+lk+ ;'+ 5Dx g]jfM g]tf+ g+ d5fnfM cfTdxTof dofM . cfM ;+ljwfg bo]s] dkmofM g+ Dofb yk]ofMlk+ ;ef;b\t j yMu' c:dLtfof rL/x/0f h"u' Ujfo\k'ofM :jofRj+lk+ g]jfM g]tft dWo] ;' oSj gsr/f wsfM ngf:jo] dfn]km' .

Ej“to\ ts+ dbo]w'+s"Dx h'h'oft DjfsLu' Yj 36gfoft sofM 5'+ bn+ g+ cfklQhgs wsfM wfo]kmofRj+u' db' . Pdfn] j Pg]skf dfcf]afbL k|wfgdGqL h'Ou' sf;fo\ nfgfRjg, g]sf nf emg\ yMu' kf6L{ b'g]of x] g+ /];o\ Ao:t - emL;+ l;p j nf 5u" Tjx hs vM_ . yHofMu' cj:yfo\ g]jfM/fHo bo]s]dfM wsfM /fhg}lts k|ltj4tf HjgfjMu' g]jfM d'lQm df]rf{of cg'kl:yltoft wfM;f ;xh ?k+ sfo]kmOu' cj:yf db' . y'ls+ dg"to\t yL yL z+sf ofo]u' yfo\ laofRj+u' b' .

/fhtGq cfM 5u" afb hs h'Ow'+sn . h'h' dfn wsfM dgo\ to]u' ;'of+ clwsf/ h'Okm' . t/ 1fg]Gb| emf8fafGtf+ l;Oyfo\, v'l;afM jgfM uf+ uf+ r'Osf o+s"yfo\, jf;Mofs] dkmofM cfTdxTof ofMyfo\ 5fo\ YogL dv' < 5fo\ c/af}+ ;DklQof s/ k'n]DjfMDx dflns h'ofM g+ 5Dx dWod juL{o g]jfM drf+ :jofM g+ Dxf] hs Woaf rGbf bfg laofRj+u' b'< yy] ofgfM j+ yMu' x}l;ot hs SogfRj+u' b' .

cfMof kf6L{to\t cfnf]rgf ofo]u' 5tf v“, h'h' dfn wfo]u' d]tf v“ . jo]u' vM;f cfM g]jfMto\;+ zfx vns+ j+u' lg;M b“ts g]jfMto\t ofgftMu' cTofrf/of NofMrfM ofO, j+ pldu' n't]ofgftMu' wg;DklQ, hUuf hldg j ld:to\u' OHht lnt laOdflg . lemL;+ y'Os] dfM hats 1fg]Gb| yM x] v'Nnf d~ro\ bgfM /fhgLlts kf6L{ bo]sfu' 3f]if0ff ofOdv', r'gfj NjfOdv', tats yg lgDx KoDx dg"to\;+ wfld{s Hofem\jM ofgfM gf/f Yjo]sfof j x'nd'no\ dv+s krf{ x\jnfof 5'+ cy{ bOdv' . pls+ yg g]jfMto\ by'O k'm6 nf xo]kmO, /fhgLlts If]qo\ ;d:t g]jfMto\t abgfd nf ofO t/ /fhtGq wfM;f lntxOdv' .